‹ Biblioteca

Apologistas

Súplica em favor dos Cristãos

Πρεσβεία περὶ Χριστιανῶν

Atenágoras de Atenas · c. 176–177 d.C. · PG 6, col. 889–972

Dedicatória

Αὐτοκράτορσιν Μάρκῳ Αὐρηλίῳ Ἀντωνίνῳ καὶ Λουκίῳ Αὐρηλίῳ Κομμόδῳ, Ἀρμενιακοῖς, Σαρματικοῖς, τὸ δὲ μέγιστον Φιλοσόφοις.

Aos imperadores Marco Aurélio Antonino e Lúcio Aurélio Cômodo, vencedores da Armênia e da Sarmácia e — o que é maior — filósofos.

I

Ἡ ὑμετέρα, μεγάλοι βασιλέων, οἰκουμένη, ἄλλος ἄλλοις ἔθεσι χρῶνται καὶ νόμοις, καὶ οὐδεὶς αὐτῶν νόμῳ καὶ φόβῳ δίκης, κἂν γελοῖα ᾖ, μὴ στέργειν τὰ πάτρια εἴργεται. Ἀλλ᾿ ὁ μὲν Ἰλιεὺς θεὸν Ἕκτορα λέγει καὶ τὴν Ἑλένην Ἀδράστειαν ἐπιστάμενος προσκυνεῖ, ὁ δὲ Λακεδαιμόνιος Ἀγαμέμνονα Δία καὶ Φιλονόην τὴν Τυνδάρεω θυγατέρα καὶ Τέννην ὁ Τενέδιος σέβει, ὁ δὲ Ἀθηναῖος Ἐρεχθεῖ Ποσειδῶνι θύει· καὶ Ἀγραύλῳ Ἀθηναῖοι καὶ τελετὰς καὶ μυστήρια ἄγουσι καὶ Πανδρόσῳ, αἲ ἐνομίσθησαν ἀσεβεῖν ἀνοίξασαι τὴν λάρνακα.Καὶ ἑνὶ λόγῳ κατὰ ἔθνη καὶ δήμους θυσίας κατάγουσιν ἃς ἂν θέλωσιν ἄνθρωποι καὶ μυστήρια. Οἱ δὲ Αἰγύπτιοι καὶ αἰλούρους καὶ κροκοδείλους καὶ ὄφεις καὶ ἀσπίδας καὶ κύνας θεοὺς νομίζουσι. Καὶ τούτοις πᾶσιν ἐπιτρέπετε καὶ ὑμεῖς καὶ οἱ νόμοι, τὸ μὲν οὖν μηδ᾿ ὅλως θεὸν ἡγεῖσθαι ἀσεβὲς καὶ ἀνόσιον νομίσαντες, τὸ δὲ οἷς ἕκαστος βούλεται χρῆσθαι ὡς θεοῖς ἀναγκαῖον, ἵνα τῷ πρὸς τὸ θεῖον δέει ἀπέχωνται τοῦ ἀδικεῖν. Ὑμῖν δὲ (καὶ μὴ παρακρουσθῆτε ὡς οἱ πολλοὶ ἐξ ἀκοῆς) τὸ ὄνομα τί ἀπεχθάνεται; Οὐ γὰρ τὰ ὀνόματα μίσους ἄξια, ἀλλὰ τὸ ἀδίκημα δίκης καὶ τιμωρίας. Διόπερ τὸ πρᾶον ὑμῶν καὶ ἥμερον καὶ τὸ πρὸς ἅπαντα εἰρηνικὸν καὶ φιλάνθρωπον θαυμάζοντες οἱ μὲν καθ᾿ ἕνα ἰσονομοῦνται, αἱ δὲ πόλεις πρὸς ἀξίαν τῆς ἴσης μετέχουσι τιμῆς, καὶ ἡ σύμπασα οἰκουμένη τῇ ὑμετέρᾳ συνέσει βαθείας εἰρήνης ἀπολαύουσιν. Ἡμεῖς δὲ οἱ λεγόμενοι Χριστιανοί, ὅτι μὴ προνενόησθε καὶ ἡμῶν, συγχωρεῖτε δὲ μηδὲν ἀδικοῦντας, ἀλλὰ καὶ πάντων, ὡς προϊόντος τοῦ λόγου δειχθήσεται, εὐσεβέστατα διακειμένους καὶ δικαιότατα πρός τε τὸ θεῖον καὶ τὴν ὑμετέραν βασιλείαν, ἐλαύνεσθαι καὶ φέρεσθαι καὶ διώκεσθαι, ἐπὶ μόνῳ ὀνόματι προσπολεμούντων ἡμῖν τῶν πολλῶν, μηνύσαι τὰ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἐτολμήσαμεν (διδαχθήσεσθε δὲ ὑπὸ τοῦ λόγου ἄτερ δίκης καὶ παρὰ πάντα νόμον καὶ λόγον πάσχοντας ἡμᾶς), καὶ δεόμεθα ὑμῶν καὶ περὶ ἡμῶν τι σκέψασθαι, ὅπως παυσώμεθά ποτε ὑπὸ τῶν συκοφαντῶν σφαττόμενοι. Οὐδὲ γὰρ εἰς χρήματα ἡ παρὰ τῶν διωκόντων ζημία, οὐδὲ εἰς ἐπιτιμίαν ἡ αἰσχύνη, ἢ εἰς ἄλλο τι τῶν μειζόνων ἡ βλάβη· τούτων γὰρ καταφρονοῦμεν, κἂν τοῖς πολλοῖς δοκῇ σπουδαῖα, δέροντα οὐ μόνον μὴ ἀντιπαίειν οὐδὲ μὴν δικάζεσθαι τοῖς ἄγουσι καὶ ἁρπάζουσιν ἡμᾶς μεμαθηκότες, ἀλλὰ τοῖς μέν, κἂν κατὰ κόῤῥης προσπηλακίζωσι, καὶ τὸ ἕτερον παίειν παρέχειν τῆς κεφαλῆς μέρος, τοῖς δέ, εἰ τὸν χιτῶνα ἀφαιροῖντο, ἐπιδιδόναι καὶ τὸ ἱμάτιον. Ἀλλ᾿ εἰς τὰ σώματα καὶ τὰς ψυχάς, ὅταν ἀπείπωμεν τοῖς χρήμασιν, ἐπιβουλεύουσιν ἡμῖν, κατασκεδάζοντες ὄχλον ἐγκλημάτων· ἃ ἡμῖν μὲν οὐδὲ μέχρις ὑπονοίας, τοῖς δὲ ἀδολεσχοῦσι καὶ τῷ ἐκείνων πρόσεστι γένει.

No vosso império, ó grandes entre os reis, povos diversos seguem costumes e leis diversos, e a nenhum deles se proíbe, por lei ou por temor de castigo, amar as tradições pátrias, ainda que sejam ridículas. O de Ílion chama Heitor de deus e adora Helena, tendo-a por Adrasteia; o lacedemônio venera Agamêmnon como Zeus, e Filonoé, filha de Tíndaro; o de Tênedos venera Tenes; o ateniense sacrifica a Erecteu-Posêidon, e os atenienses celebram ritos e mistérios a Agraulo e a Pândroso — que foram tidas por ímpias por terem aberto a arca. Numa palavra: por nações e povos, os homens celebram os sacrifícios e mistérios que bem querem. Os egípcios têm por deuses até gatos, crocodilos, serpentes, áspides e cães. E a todos estes, tanto vós como as leis o permitis — julgando ímpio e sacrílego não crer em deus algum, e necessário que cada um tenha por deuses os que quiser, para que o temor da divindade os afaste da injustiça. Mas contra nós (não vos deixeis enganar, como a multidão, pelo ouvir dizer) — por que causa o mero nome vos é odioso? Nomes não merecem ódio: é a injustiça que merece juízo e pena. Por isso, admirando todos a vossa mansidão e brandura, o vosso espírito pacífico e humano para com todos, os indivíduos gozam de igualdade perante a lei, as cidades participam de igual honra segundo a sua dignidade, e a terra habitada inteira, pela vossa prudência, desfruta de profunda paz. Nós, porém, os chamados cristãos — porque não cuidastes também de nós, e permitis que, sem cometermos injustiça alguma, antes vivendo, como se mostrará no correr deste discurso, do modo mais piedoso e mais justo para com a divindade e para com o vosso império, sejamos acossados, saqueados e perseguidos, movendo-nos a multidão guerra por causa apenas do nome —, ousamos expor-vos a nossa causa (e vereis, por este discurso, que sofremos sem julgamento e contra toda lei e razão); e vos rogamos que também penseis em algo por nós, para que cessemos, enfim, de ser degolados por delatores. Pois o dano que vem dos que nos perseguem não atinge somente os bens, nem a vergonha atinge somente a honra, nem o prejuízo as demais coisas maiores; essas coisas nós as desprezamos, ainda que à multidão pareçam importantes — pois aprendemos não somente a não revidar a quem nos fere, nem a mover processo aos que nos arrastam e despojam, mas a oferecer a outra face aos que nos esbofeteiam, e a dar também o manto aos que nos tiram a túnica. Mas é contra os nossos corpos e as nossas almas que conspiram, quando renunciamos aos bens, despejando sobre nós uma multidão de acusações — que a nós nem de longe tocam, nem por suspeita, mas que cabem antes aos tagarelas e à raça deles.

II

Καὶ εἰ μέν τις ἡμᾶς ἐλέγχειν ἔχει ἢ μικρὸν ἢ μεῖζον ἀδικοῦντας, κολάζεσθαι οὐ παραιτούμεθα, ἀλλὰ καὶ ἥτις πικροτάτη καὶ ἀνηλεὴς τιμωρία ὑπέχειν ἀξιοῦμεν. Εἰ δὲ μέχρις ὀνόματος ἡ κατηγορία (εἰς γοῦν τὴν σήμερον ἡμέραν ἃ περὶ ἡμῶν λογοποιοῦσιν ἡ κοινὴ καὶ ἄκριτος τῶν ἀνθρώπων φήμη, καὶ οὐδεὶς ἀδικῶν Χριστιανὸς ἐλήλεγκται), ὑμῶν ἤδη ἔργον τῶν μεγίστων καὶ φιλανθρώπων καὶ φιλομαθεστάτων βασιλέων, ἀποσκευάσαι ἡμῶν νόμῳ τὴν ἐπήρειαν, ἵν᾿, ὥσπερ ἡ σύμπασα ταῖς παρ᾿ ὑμῶν εὐεργεσίαις καὶ καθ᾿ ἕνα κεκοινώνηκε καὶ κατὰ πόλεις, καὶ ἡμεῖς ἔχωμεν ὑμῖν χάριν, σεμνυνόμενοι ὅτι πεπαύμεθα συκοφαντούμενοι. Καὶ γὰρ οὐ πρὸς τῆς ὑμετέρας δικαιοσύνης τοὺς μὲν ἄλλους, αἰτίαν λαβόντας ἀδικημάτων, μὴ πρότερον ἢ ἐλεγχθῆναι κολάζεσθαι, ἐφ᾿ ἡμῶν δὲ μεῖζον ἰσχύειν τὸ ὄνομα τῶν ἐπὶ τῇ δίκῃ ἐλέγχων, οὐκ εἰ ἠδίκησέ τι ὁ κρινόμενος τῶν δικαζόντων ἐπιζητούντων, ἀλλ᾿ εἰς τὸ ὄνομα ὡς εἰς ἀδίκημα ἐνυβριζόντων. Οὐδὲν δὲ ὄνομα ἐφ᾿ ἑαυτοῦ καὶ δι᾿ αὐτοῦ οὐ πονηρὸν οὔτε χρηστὸν νομίζεται, διὰ δὲ τὰς ὑποκειμένας αὐτοῖς ἢ πονηρὰς ἢ ἀγαθὰς πράξεις ἢ φλαῦρα ἢ ἀγαθὰ δοκεῖ. Ὑμεῖς δὲ ταῦτα ἴστε φανερώτερον, ὡσανεὶ ἀπὸ φιλοσοφίας καὶ παιδείας πάσης ὁρμώμενοι. Διὰ τοῦτο καὶ οἱ παρ᾿ ὑμῖν κρινόμενοι, κἂν ἐπὶ μεγίστοις φεύγωσι, θαῤῥοῦσιν, εἰδότες ὅτι ἐξετάσετε αὐτῶν τὸν βίον, καὶ οὔτε τοῖς ὀνόμασι προσθήσεσθε, ἂν ᾖ κενά, οὔτε ταῖς ἀπὸ τῶν κατηγοριῶν αἰτίαις, εἰ ψευδεῖς εἶεν· ἐν ἴσῃ τάξει τὴν καταδικάζουσαν τῆς ἀπολυούσης δέχονται ψῆφον. Τὸ τοίνυν πρὸς ἅπαντας ἴσον καὶ ἡμεῖς ἀξιοῦμεν, μὴ ὅτι Χριστιανοὶ λεγόμεθα μισεῖσθαι καὶ κολάζεσθαι (τί γὰρ ἡμῖν τὸ ὄνομα πρὸς κακίαν τελεῖ;), ἀλλὰ κρίνεσθαι ἐφ᾿ ὅτων ἂν καὶ εὐθύνῃ τις, καὶ ἢ ἀφίεσθαι ἀπολυομένους τὰς κατηγορίας ἢ κολάζεσθαι τοὺς ἁλισκομένους πονηρούς, μὴ ἐπὶ τῷ ὀνόματι (οὐδεὶς γὰρ Χριστιανὸς πονηρός, εἰ μὴ ὑποκρίνεται τὸν λόγον), ἐπὶ δὲ τῷ ἀδικήματι. Οὕτω καὶ τοὺς ἀπὸ φιλοσοφίας κρινομένους ὁρῶμεν. Οὐδεὶς αὐτῶν πρὸ κρίσεως διὰ τὴν ἐπιστήμην ἢ τέχνην ἀγαθὸς ἢ πονηρὸς τῷ δικαστῇ εἶναι δοκεῖ, ἀλλὰ δόξας μὲν εἶναι ἄδικος κολάζεται, οὐδὲν τῇ φιλοσοφίᾳ προστριψάμενος ἔγκλημα (ἐκεῖνος γὰρ πονηρὸς ὁ μὴ ὡς νόμος φιλοσοφῶν, ἡ δὲ ἐπιστήμη ἀναίτιος), ἀπολυσάμενος δὲ τὰς διαβολὰς ἀφίεται. Ἔστω δὴ τὸ ἴσον καὶ ἐφ᾿ ἡμῶν· ὁ τῶν κρινομένων ἐξεταζέσθω βίος, τὸ δὲ ὄνομα παντὸς ἀφείσθω ἐγκλήματος. Ἀναγκαῖον δέ μοι ἀρχομένῳ ἀπολογεῖσθαι ὑπὲρ τοῦ λόγου δεηθῆναι ὑμῶν, μέγιστοι αὐτοκράτορες, ἴσους ἡμῖν ἀκροατὰς γενέσθαι καὶ μὴ τῇ κοινῇ καὶ ἀλόγῳ φήμῃ συναπενεχθέντας προκατασχεθῆναι, ἐπιτρέψαι δὲ ὑμῶν τὸ φιλομαθὲς καὶ φιλάληθες καὶ τῷ καθ᾿ ἡμᾶς λόγῳ. Ὑμεῖς τε γὰρ οὐ πρὸς ἀγνοίας ἐξαμαρτήσετε καὶ ἡμεῖς, τὰ ἀπὸ τῆς ἀκρίτου τῶν πολλῶν φήμης ἀπολυσάμενοι, παυσόμεθα πολεμούμενοι.

E, se alguém nos pode convencer de injustiça, pequena ou grande, não recusamos ser castigados: aceitamos submeter-nos ao castigo, ainda o mais amargo e impiedoso. Mas, se a acusação não passa do nome (e, até o dia de hoje, o que a nosso respeito se conta é obra da fama comum e sem exame dos homens, e nenhum cristão foi convencido de crime) — já é obra vossa, de imperadores tão grandes, humanos e amigos do saber, remover de nós por lei essa afronta: para que, assim como a terra inteira participa dos vossos benefícios, cada um e cada cidade, também nós vos devamos gratidão, gloriando-nos de haver cessado a calúnia. Pois não condiz com a vossa justiça que os demais, acusados de crimes, não sejam punidos antes de convencidos, enquanto, em nós, o nome vale mais que as provas do processo — não indagando os juízes se o réu cometeu alguma injustiça, mas ultrajando o nome como se fosse crime. Ora, nenhum nome, em si e por si, é tido por mau ou por bom: é pelas ações más ou boas que lhe estão subjacentes que parece vil ou bom. Vós sabeis isso melhor que ninguém, formados que sois na filosofia e em toda a cultura. Por isso também os que perante vós são julgados, ainda que respondam pelos maiores crimes, têm confiança: sabem que ireis examinar a sua vida, e que não dareis peso aos nomes, se vazios, nem às acusações, se falsas; e recebem a sentença condenatória em pé de igualdade com a absolutória. O que pedimos, pois, é a igualdade devida a todos: que não sejamos odiados e punidos porque nos chamamos cristãos (que tem o nome a ver com o mal?), mas julgados por aquilo de que alguém nos acuse — e ou absolvidos, ao desfazermos as acusações, ou punidos, os que forem achados maus; não pelo nome (pois nenhum cristão é mau, a não ser que finja a doutrina), mas pelo delito. É assim que vemos serem julgados os filósofos: nenhum deles, antes do julgamento, parece ao juiz bom ou mau pela sua ciência ou arte; se parece culpado, é punido, sem que se impute crime algum à filosofia (pois mau é aquele que não filosofa como manda a lei, e a ciência não tem culpa); e, se desfaz as calúnias, é absolvido. Valha, pois, a mesma igualdade para nós: examine-se a vida dos acusados, e fique o nome isento de toda acusação. É-me necessário, ao começar esta defesa, rogar-vos, ó máximos imperadores, que sejais ouvintes equânimes, e que não vos deixeis arrastar pela fama comum e irracional, com juízo já formado; antes, aplicai também à nossa causa o vosso amor ao saber e à verdade. Assim nem vós errareis por ignorância, e nós, desfeitas as imputações da fama sem critério da multidão, cessaremos de ser combatidos.

III

Τρία ἐπιφημίζουσιν ἡμῖν ἐγκλήματα, ἀθεότητα, Θυέστεια δεῖπνα, Οἰδιποδείους μίξεις. Ἀλλὰ εἰ μὲν ἀληθῆ ταῦτα, μηδενὸς γένους φείσησθε, ἐπεξέλθετε δὲ τοῖς ἀδικήμασι· σὺν γυναιξὶ καὶ παισὶ προῤῥίζους ἡμᾶς ἀποκτείνατε, εἴ γέ τις Χριστιανῶν ζῇ δίκην θηρίων. Καίτοι γε καὶ τὰ θηρία τῶν ὁμογενῶν οὐχ ἅπτεται, καὶ νόμῳ φύσεως καὶ πρὸς ἕνα καιρὸν τὸν τῆς τεκνοποιΐας, οὐκ ἐπ᾿ ἀδείας μίγνυται, γνωρίζει δὲ καὶ ὑφ᾿ ὧν ὠφελεῖται. Εἴ τις οὖν καὶ τῶν θηρίων ἀνημερώτερος, τίνα οὗτος πρὸς τὰ τηλικαῦτα ὑποσχὼν δίκην καὶ πρὸς ἀξίαν κεκολάσθαι νομισθήσεται; Εἰ δὲ λογοποιΐαι ταῦτα καὶ διαβολαὶ κεναί, φυσικῷ λόγῳ πρὸς τὴν ἀρετὴν τῆς κακίας ἀντικειμένης καὶ πολεμούντων ἀλλήλοις τῶν ἐναντίων θείῳ νόμῳ, καὶ τοῦ μηδὲν τούτων ἀδικεῖν ὑμεῖς μάρτυρες, κελεύοντες μὴ μηνύειν, πρὸς ὑμῶν λοιπὸν ἐξέτασιν ποιήσασθαι βίου, δογμάτων, τῆς πρὸς ὑμᾶς καὶ τὸν ὑμέτερον οἶκον καὶ τὴν βασιλείαν σπουδῆς καὶ ὑπακοῆς, καὶ οὕτω ποτὲ συγχωρῆσαι ἡμῖν οὐδὲν πλέον τοῖς διώκουσιν ἡμᾶς. Νικήσομεν γὰρ αὐτούς, ὑπὲρ ἀληθείας ἀόκνως καὶ τὰς ψυχὰς ἐπιδιδόντες.

Três acusações nos assacam: ateísmo, banquetes de Tiestes, uniões de Édipo. Se são verdadeiras, não poupeis geração alguma: procedei contra os crimes; exterminai-nos pela raiz, com mulheres e filhos — se é que algum cristão vive à maneira das feras. Ainda que até as feras não tocam os da própria espécie, e se unem por lei da natureza e num só tempo, o da procriação, não por licenciosidade; e reconhecem aqueles de quem recebem benefício. Se alguém é, pois, mais selvagem que as feras, que pena haverá de sofrer por tamanhos crimes, que se considere castigo à altura? Mas, se essas coisas são invenções e calúnias vazias — pois por razão natural o vício se opõe à virtude, e os contrários se guerreiam entre si por lei divina —, e vós mesmos sois testemunhas de que nada disso cometemos, pois proibis que se façam delações, resta-vos fazer exame da nossa vida, das doutrinas, do zelo e da obediência para convosco, com a vossa casa e com o império — e assim, enfim, conceder-nos nada mais do que aos que nos perseguem. E nós os venceremos: nós que, pela verdade, sem hesitar damos até a vida.

IV

Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἐσμὲν ἄθεοι· πρὸς ἓν ἕκαστον ἀπαντήσω τῶν ἐγκλημάτων, μὴ καὶ γελοῖον ᾖ τοὺς λέγοντας μὴ ἐλέγχειν· Διαγόρᾳ μὲν γὰρ εἰκότως ἀθεότητα ἐπεκάλουν Ἀθηναῖοι, μὴ μόνον τὸν Ὀρφικὸν εἰς μέσον κατατιθέντι λόγον καὶ τὰ ἐν Ἐλευσῖνι καὶ τὰ τῶν Καβείρων δημεύοντι μυστήρια καὶ τὸ τοῦ Ἡρακλέους ἵνα τὰς γογγύλας ἑψοῖ κατακόπτοντι ξόανον, ἄντικρυς δὲ ἀποφαινομένῳ μηδ᾿ ὅλως εἶναι θεόν. Ἡμῖν δέ, διαιροῦσιν ἀπὸ τῆς ὕλης τὸν θεόν, καὶ δεικνύουσιν ἕτερον μέν τι εἶναι τὴν ὕλην ἄλλο δὲ τὸν θεὸν καὶ τὸ διὰ μέσου πολύ (τὸ μὲν γὰρ θεῖον ἀγένητον εἶναι καὶ ἀΐδιον, νῷ μόνῳ καὶ λόγῳ θεωρούμενον, τὴν δὲ ὕλην γενητὴν καὶ φθαρτήν), μή τι οὐκ ἀλόγως τὸ τῆς ἀθεότητος ἐπικαλοῦσιν ὄνομα; Εἰ μὲν γὰρ ἐφρονοῦμεν ὅμοια τῷ Διαγόρᾳ, τοσαῦτα ἔχοντες πρὸς θεοσέβειαν ἐνέχυρα, τὸ εὔτακτον, τὸ διὰ παντὸς σύμφωνον, τὸ μέγεθος, τὴν χροίαν, τὸ σχῆμα, τὴν διάθεσιν τοῦ κόσμου, εἰκότως ἂν ἡμῖν καὶ ἡ τοῦ μὴ θεοσεβεῖν δόξα καὶ ἡ τοῦ ἐλαύνεσθαι αἰτία προσετρίβετο. Ἐπεὶ δὲ ὁ λόγος ἡμῶν ἕνα θεὸν ἄγει τὸν τοῦδε τοῦ παντὸς ποιητήν, αὐτὸν μὲν οὐ γενόμενον (ὅτι τὸ ὂν οὐ γίνεται ἀλλὰ τὸ μὴ ὄν), πάντα δὲ διὰ τοῦ παρ᾿ αὐτοῦ λόγου πεποιηκότα, ἑκάτερα ἀλόγως πάσχομεν, καὶ κακῶς ἀγορευόμεθα καὶ διωκόμεθα.

De que não somos ateus, pois — responderei a cada acusação, uma a uma, para que não pareça ridículo nem refutar os que o dizem. A Diágoras, com razão, os atenienses imputaram ateísmo: ele que não só divulgava a doutrina órfica e profanava os mistérios de Elêusis e dos Cabiros, e despedaçou a estátua de Héracles para cozinhar os seus nabos, mas declarava abertamente que deus não existe de modo algum. Mas a nós, que distinguimos Deus da matéria e mostramos que uma coisa é a matéria, outra Deus, e que entre ambos medeia um abismo (pois o divino é ingênito e eterno, contemplado só pela mente e pela razão, enquanto a matéria é gerada e corruptível) — não é sem razão que nos põem o nome de ateus? Se pensássemos como Diágoras, nós que temos tantos penhores da piedade — a boa ordem, a harmonia universal, a grandeza, a cor, a figura, a disposição do mundo —, com razão nos colariam a fama de não venerar a Deus e a causa de sermos perseguidos. Mas, visto que a nossa doutrina afirma um só Deus, o criador deste universo — ele mesmo não gerado (pois o que é não vem a ser; o que não é, sim), mas que fez todas as coisas pela Palavra que dele procede —, é sem razão que sofremos ambas as coisas: somos difamados e perseguidos.

V

Καὶ ποιηταὶ μὲν καὶ φιλόσοφοι οὐκ ἔδοξαν ἄθεοι, ἐπιστήσαντες περὶ θεοῦ. Ὁ μὲν Εὐριπίδης ἐπὶ μὲν τῶν κατὰ κοινὴν πρόληψιν ἀνεπιστημόνως ὀνομαζομένων θεῶν διαπορῶν· Ὤφειλε δ᾿, εἴπερ ἔστ᾿ ἐν οὐρανῷ Ζεύς, μὴ τὸν αὐτὸν δυστυχῆ καθιστάναι. Επὶ δὲ τοῦ κατ᾿ ἐπιστήμην νοητοῦ ὡς ἔχει νοῦς δογματίζων· Ὁρᾷς τὸν ὑψοῦ τόνδ᾿ ἄπειρον αἰθέρα Καὶ γῆν πέριξ ἔχονθ᾿ ὑγραῖς ἐν ἀγκάλαις; Τοῦτον νόμιζε Ζῆνα, τόνδ᾿ ἡγοῦ θεόν. Τῶν μὲν γὰρ οὔτε τὰς οὐσίας, αἷς ἐπικατηγορεῖσθαι τὸ ὄνομα συμβέβηκεν, ὑποκειμένας ἑώρα (Ζῆνα γάρ, ὅστις ἐστὶ Ζεύς, οὐκ οἶδα πλὴν λόγῳ) οὔτε τὰ ὀνόματα καθ᾿ ὑποκειμένων κατηγορεῖσθαι πραγμάτων. (Ὧν γὰρ αἱ οὐσίαι οὐχ ὑπόκεινται, τί πλέον αὐτοῖς τῶν ὀνομάτων;) Τὸν δὲ ἀπὸ τῶν ἔργων, ὄψει τῶν ἀδήλων νοῶν τὰ φαινόμενα ἀέρος, αἰθέρος, γῆς. Οὗ οὖν τὰ ποιήματα καὶ ὑφ᾿ οὗ τῷ πνεύματι ἡνιοχεῖται, τοῦτον κατελαμβάνετο εἶναι θεόν, συνᾴδοντος τούτῳ καὶ Σοφοκλέους· Εἷς ταῖς ἀληθείαισιν, εἷς ἐστιν θεός, Ὃς οὐρανόν τ᾿ ἔτευξε καὶ γαῖαν μακράν, πρὸς τὴν τοῦ θεοῦ φύσιν τοῦ κάλλους τὰ ἐκείνου πληρουμένην ἑκάτερα, καὶ ποῦ δεῖ εἶναι τὸν θεὸν καὶ ὅτι ἕνα δεῖ εἶναι, διδάσκων.

E os poetas e filósofos não passaram por ateus, ao se aplicarem à questão de Deus. Eurípides, mostrando a sua perplexidade acerca dos que, por preconceito comum, sem ciência são chamados deuses: "Se Zeus de fato existisse no céu, não deveria fazer infeliz o mesmo homem." E, dogmatizando segundo a inteligência acerca do que é inteligível pela ciência: "Vês este éter infinito, no alto, que envolve a terra em úmidos braços? A este considera Zeus; a este tem por deus." Pois daqueles nem via subjacentes as essências a que o nome se aplica ("Zeus — quem é Zeus? Não o sei, senão de nome"), nem que os nomes se prediquem de realidades subjacentes (pois, àqueles cujas essências não subsistem, que lhes resta além dos nomes?); a este, porém, ele o compreendia pelas suas obras, entendendo pelo visível — o ar, o éter, a terra — o que é invisível. Aquele, pois, de quem são as criaturas e por cujo sopro são governadas, esse ele concluía ser deus; e com ele concorda Sófocles: "Um só, em verdade, um só é deus, que fez o céu e a vasta terra" — ensinando, quanto à natureza de Deus, que ambas as coisas se enchem da beleza dele, e onde deve estar Deus, e que ele deve ser um só.

VI

Καὶ Φιλόλαος δέ, ὥσπερ ἐν φρουρᾷ πάντα ὑπὸ τοῦ θεοῦ περιειλῆφθαι λέγων, καὶ τὸ ἕνα εἶναι καὶ τὸ ἀνωτέρω τῆς ὕλης δεικνύει. Λύσις δὲ καὶ Ὄψιμος ὁ μὲν ἀριθμὸν ἄῤῥητον ὁρίζεται τὸν θεόν, ὁ δὲ τοῦ μεγίστου τῶν ἀριθμῶν τὴν παρὰ τὸν ἐγγυτάτω ὑπεροχήν. Εἰ δὲ μέγιστος μὲν ἀριθμὸς ὁ δέκα κατὰ τοὺς Πυθαγορικούς, ὁ τετρακτύς τε ὢν καὶ πάντας τοὺς ἀριθμητικοὺς καὶ τοὺς ἁρμονίους περιέχων λόγους, τούτῳ δὲ ἐγγὺς παράκειται ὁ ἐννέα, μονάς ἐστιν ὁ θεός, τοῦτ᾿ ἔστιν εἷς. Ἑνὶ γὰρ ὑπερέχει ὁ μέγιστος τὸν ἐγγυτάτω ἐλάχιστον αὐτῷ. Πλάτων δὲ καὶ Ἀριστοτέλης, καὶ οὐχ ὡς ἐπιδεικνύων τὰ δόγματα τῶν φιλοσόφων ἐπ᾿ ἀκριβές, οὕτως ἃ εἰρήκασι περὶ θεοῦ διέξειμι· οἶδα γὰρ ὅτι ὅσον συνέσει καὶ ἰσχύϊ τῆς βασιλείας πάντων ὑπερέχετε τοσοῦτον καὶ τῷ πᾶσαν παιδείαν ἀκριβοῦν πάντων κρατεῖτε, οὕτω καθ᾿ ἕκαστον παιδείας μέρος κατορθοῦντες ὡς οὐδὲ οἱ ἓν αὐτῆς μόριον ἀποτεμνόμενοι. Ἀλλ᾿ ἐπειδὴ ἀδύνατον δεικνύειν ἄνευ παραθέσεως ὀνομάτων ὅτι μὴ μόνοι εἰς μονάδα τὸν θεὸν κατακλείομεν, ἐπὶ τὰς δόξας ἐτραπόμην. Φησὶν οὖν ὁ Πλάτων· Τὸν μὲν οὖν ποιητὴν καὶ πατέρα τοῦδε τοῦ παντὸς εὑρεῖν τε ἔργον καὶ εὑρόντα εἰς πάντας ἀδύνατον λέγειν· ἕνα τὸν ἀγένητον καὶ ἀίδιον νοῶν θεόν. Εἰ δ᾿ οἶδεν καὶ ἄλλους, οἷον ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας, ἀλλ᾿ ὡς γενητοὺς οἶδεν αὐτούς· Θεοὶ θεῶν, ὧν ἐγὼ δημιουργὸς πατήρ τε ἔργων, ἄλυτα ἐμοῦ μὴ θέλοντος· τὸ μὲν οὖν δεθὲν πᾶν λυτόν. Εἰ τοίνυν οὐκ ἔστιν ἄθεος Πλάτων, ἕνα τὸν δημιουργὸν τῶν ὅλων νοῶν ἀγένητον θεόν, οὐδὲ ἡμεῖς ἄθεοι, ὑφ᾿ οὗ λόγῳ δεδημιούργηται καὶ τῷ παρ᾿ αὐτοῦ πνεύματι συνέχεται τὰ πάντα τοῦτον εἰδότες καὶ κρατοῦντες θεόν. Ὁ δὲ Ἀριστοτέλης καὶ οἱ ἀπ᾿ αὐτοῦ, ἕνα ἄγοντες οἱονεὶ ζῶον σύνθετον, ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συνεστηκότα λέγουσι τὸν θεόν, σῶμα μὲν αὐτοῦ τὸ αἰθέριον νομίζοντες, τούς τε πλανωμένους ἀστέρας καὶ τὴν σφαῖραν τῶν ἀπλανῶν, κινούμενα κυκλοφορητικῶς, ψυχὴν δὲ τὸν ἐπὶ τῇ κινήσει τοῦ σώματος λόγον, αὐτὸν μὲν οὐ κινούμενον, αἴτιον δὲ τῆς τούτου κινήσεως γινόμενον. Οἱ δὲ ἀπὸ τῆς στοᾶς, κἂν ταῖς προσηγορίαις κατὰ τὰς παραλλάξεις τῆς ὕλης, δι᾿ ἧς φασι τὸ πνεῦμα χωρεῖν τοῦ θεοῦ, πληθύνωσι τὸ θεῖον τοῖς ὀνόμασι, τῷ γοῦν ἔργῳ ἕνα νομίζουσι τὸν θεόν· εἰ γὰρ ὁ μὲν θεὸς πῦρ τεχνικὸν ὁδῷ βαδίζον ἐπὶ γενέσεις κόσμου, ἐμπεριειληφὸς ἅπαντας τοὺς σπερματικοὺς λόγους, καθ᾿ οὕς ἕκαστα καθ᾿ εἱμαρμένην γίνεται, τὸ δὲ πνεῦμα αὐτοῦ διήκει δι᾿ ὅλου τοῦ κόσμου, ὁ θεὸς εἷς κατ᾿ αὐτούς, Ζεὺς μὲν κατὰ τὸ ζέον τῆς ὕλης ὀνομαζόμενος, Ἥρα δὲ κατὰ τὸν ἀέρα, καὶ τὰ λοιπὰ καθ᾿ ἕκαστον τῆς ὕλης μέρος δι᾿ ἧς κεχώρηκε καλούμενος.

Também Filolau, dizendo que todas as coisas estão encerradas por Deus como numa fortaleza, mostra que ele é um e que está acima da matéria. Lísis e Ópsimo: um define Deus como número inefável; o outro, como o excesso do maior dos números sobre o que lhe é mais próximo. E, se o maior número, segundo os pitagóricos, é o dez — a tétrada, que contém todas as razões aritméticas e harmônicas —, e junto dele está o nove, Deus é mônada, isto é, um: pois o maior excede em um o menor que lhe é mais próximo. Platão e Aristóteles — e não percorro o que disseram sobre Deus como quem expõe com rigor as doutrinas dos filósofos; sei que, quanto excedeis a todos em prudência e na força do império, tanto vos avantajais a todos no domínio exato de toda a cultura, alcançando em cada ramo do saber uma perfeição que nem os que se especializam num só ramo alcançam. Mas, visto que é impossível mostrar sem citar nomes que não somos os únicos a encerrar Deus na unidade, recorri às opiniões. Diz, pois, Platão: "Achar o criador e pai deste universo é obra difícil, e, achado, é impossível anunciá-lo a todos" — entendendo um só Deus, o ingênito e eterno. E, se reconhece outros deuses, como o sol, a lua e as estrelas, reconhece-os como gerados: "Deuses de deuses, dos quais eu sou o artífice, e pai das obras que são indissolúveis enquanto eu não quiser; pois tudo o que foi ligado pode ser desligado." Se, pois, Platão não é ateu, entendendo por Deus único e ingênito o demiurgo de todas as coisas, tampouco nós somos ateus: nós que reconhecemos e temos por Deus aquele por cuja Palavra todas as coisas foram criadas e por cujo Espírito são sustentadas. Aristóteles e os seus dizem que Deus é como que um ser vivo composto, constituído de alma e de corpo: por corpo dele têm o etéreo — os astros errantes e a esfera das estrelas fixas, movidos em rotação —, e por alma, a razão que preside ao movimento do corpo, ela mesma imóvel, mas causa do movimento dele. Os estoicos, ainda que multipliquem o divino em nomes, segundo as variações da matéria pela qual dizem passar o sopro de Deus, na realidade pensam que Deus é um: pois, se Deus é fogo artífice que caminha metodicamente para a geração do mundo, contendo em si todas as razões seminais segundo as quais cada coisa acontece pelo destino, e se o seu sopro atravessa o mundo inteiro, Deus é um segundo eles — chamado Zeus pelo que ferve (ζέον) na matéria, Hera pelo ar (ἀήρ), e com os demais nomes segundo cada parte da matéria que atravessa.

VII

Ὅταν οὖν τὸ μὲν εἷναι ἓν τὸ θεῖον ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον κἂν μὴ θέλωσι τοῖς πᾶσι συμφωνῆται ἐπὶ τὰς ἀρχὰς τῶν ὅλων παραγινομένοις, ἡμεῖς δὲ κρατύνωμεν τὸν διακοσμήσαντα τὸ πᾶν τοῦτο τοῦτον εἶναι τὸν θεόν, τίς ἡ αἰτία τοῖς μὲν ἐπ᾿ ἀδείας ἐξεῖναι καὶ λέγειν καὶ γράφειν περὶ τοῦ θείου ἃ θέλουσιν, ἐφ᾿ ἡμῖν δὲ κεῖσθαι νόμον, οἵ ἔχομεν ὅ τι καὶ νοοῦμεν καὶ ὀρθῶς πεπιστεύκαμεν, ἕνα θεὸν εἶναι, ἀληθείας σημείοις καὶ λόγοις παραστῆσαι; Ποιηταὶ μὲν γὰρ καὶ φιλόσοφοι, ὡς καὶ τοῖς ἄλλοις, ἐπέβαλον στοχαστικῶς, κινηθέντες μὲν κατὰ συμπάθειαν τῆς παρὰ τοῦ θεοῦ πνοῆς ὑπὸ τῆς αὐτὸς αὐτοῦ ψυχῆς ἕκαστος ζητῆσαι, εἰ δυνατὸς εὑρεῖν καὶ νοῆσαι τὴν ἀλήθειαν· τοσοῦτον δὲ δυνηθέντες ὅσον περινοῆσαι οὐχ εὕρηνται, ὡς οὐ παρὰ θεοῦ περὶ θεοῦ ἀξιώσαντες μαθεῖν ἀλλὰ παρ᾿ αὐτοῦ ἕκαστος· διὸ καὶ ἄλλος ἄλλως ἐδογμάτισεν αὐτῶν καὶ περὶ θεοῦ καὶ περὶ ὕλης καὶ περὶ εἰδῶν καὶ περὶ κόσμου. Ἡμεῖς δὲ ὧν νοοῦμεν καὶ πεπιστεύκαμεν ἔχομεν προφήτας μάρτυρας, οἵ πνεύματι ἐνθέῳ ἐκπεφωνήκασι καὶ περὶ τοῦ θεοῦ καὶ περὶ τῶν τοῦ θεοῦ. Εἴποιτε δ᾿ ἂν καὶ ὑμεῖς, συνέσει καὶ τῇ περὶ τὸ ὄντως θεῖον εὐσεβείᾳ τοὺς ἄλλους προὔχοντες, ὡς ἔστιν ἄλογον παραλιπόντας πιστεύειν τῷ παρὰ τοῦ θεοῦ πνεύματι, ὡς ὄργανα κεκινηκότι τὰ τῶν προφητῶν στόματα, προσέχειν δόξαις ἀνθρωπίναις.

Quando, pois, quanto a ser uno o divino, quase todos concordam — ainda que a contragosto —, ao chegarem aos princípios do universo, e nós afirmamos que aquele que ordenou este universo é Deus, qual é a razão de àqueles ser lícito, impunemente, dizer e escrever sobre o divino o que quiserem, e sobre nós pesar uma lei — a nós que podemos, com sinais e razões da verdade, estabelecer o que pensamos e cremos retamente: que Deus é um? Pois os poetas e filósofos, aqui como nas demais matérias, procederam por conjectura, movidos cada um pela sua própria alma, por certa simpatia com o sopro de Deus, a buscar se podiam achar e pensar a verdade; e foram capazes de tanto quanto conceber ao redor dela, não de achá-la — porque não se dignaram aprender de Deus acerca de Deus, mas cada um de si mesmo. Por isso cada um deles dogmatizou diferentemente sobre Deus, sobre a matéria, sobre as formas, sobre o mundo. Nós, porém, do que pensamos e cremos temos por testemunhas os profetas, que, por sopro divino, proclamaram acerca de Deus e das coisas de Deus. E vós mesmos diríeis — vós que excedeis os demais em inteligência e na piedade para com o que é verdadeiramente divino — que é irracional abandonar a fé no Espírito de Deus, que moveu as bocas dos profetas como instrumentos, para dar atenção a opiniões humanas.

VIII

Ὅτι τοίνυν εἷς ἐξ ἀρχῆς ὁ τοῦδε τοῦ παντὸς ποιητὴς θεὸς οὑτωσὶ σκέψασθε, ἵν᾿ ἔχητε καὶ τὸν λογισμὸν ἡμῶν τῆς πίστεως. Εἰ δύο ἐξ ἀρχῆς ἢ πλείους ἦσαν θεοί, ἤτοι ἐν ἑνὶ καὶ ταὐτῷ ἦσαν ἢ ἰδίᾳ ἕκαστος αὐτῶν. Ἐν μὲν οὖν ἑνὶ καὶ ταὐτῷ εἶναι οὐκ ἠδύναντο. Οὐ γὰρ εἰ θεοὶ ὅμοιοι, ἀλλ᾿ ὅτι ἀγένητοι οὐχ ὅμοιοι· τὰ μὲν γὰρ γενητὰ ὅμοια τοῖς παραδείγμασι, τὰ δὲ ἀγένητα ἀνόμοια, οὔτε ἀπό τινος οὔτε πρός τινα γενόμενα. Εἰ δέ, ὡς χεὶρ καὶ ὀφθαλμὸς καὶ ποὺς περὶ ἓν σῶμά εἰσιν τὰ μέρη, ἕνα ἐξ αὐτῶν συμπληροῦντες, ὁ θεὸς εἶς; Καίτοι ὁ μὲν Σωκράτης, παρὸ γενητὸς καὶ φθαρτός, συγκείμενος καὶ διαιρούμενος εἰς μέρη· ὁ δὲ θεὸς ἀγένητος καὶ ἀπαθὴς καὶ ἀδιαίρετος, οὐκ ἄρα συνεστὼς ἐκ μερῶν. Εἰ δὲ ἰδίᾳ ἕκαστος αὐτῶν, ὄντος τοῦ τὸν κόσμον πεποιηκότος ἀνωτέρω τῶν γεγονότων καὶ περὶ ἃ ἐποίησέ τε καὶ ἐκόσμησε, ποῦ· ὁ ἕτερος ἢ οἱ λοιποί; Εἰ γὰρ ὁ μὲν κόσμος σφαιρικὸς ἀποτελεσθεὶς οὐρανοῦ κύκλοις ἀποκέκλεισται, ὁ δὲ τοῦ κόσμου ποιητὴς ἀνωτέρω τῶν γεγονότων ἐπέχων αὐτὸν τῇ τούτων προνοίᾳ, τίς ὁ τοῦ ἑτέρου θεοῦ ἢ τῶν λοιπῶν τόπος; Οὔτε γὰρ ἐν τῷ κόσμῳ ἐστίν, ὅτι ἑτέρου ἐστίν· οὔτε περὶ τὸν κόσμον, ὑπὲρ γὰρ τοῦτον ὁ τοῦ κόσμου ποιητὴς θεός. Εἰ δὲ μήτε ἐν τῷ κόσμῳ ἐστὶ μήτε περὶ τὸν κόσμον (τὸ γὰρ περὶ αὐτὸν πᾶν ὑπὸ τούτου κατέχεται), ποῦ ἐστιν; Ἀνωτέρω τοῦ κόσμου καὶ τοῦ θεοῦ; Ἐν ἑτέρῳ κόσμῳ ἢ περὶ ἕτερον; Ἀλλ᾿ εἰ μέν ἐστιν ἐν ἑτέρῳ ἢ περὶ ἕτερον, οὔτε περὶ ἡμᾶς ἐστιν ἔτι (οὔ τε γὰρ κόσμου κρατεῖ), οὔτε αὐτὸς δυνάμει μέγας ἐστίν (ἐν γὰρ περιωρισμένῳ τόπῳ ἐστίν). Εἰ δὲ οὔτε ἐν ἑτέρῳ κόσμῳ ἐστὶν (πάντα γὰρ ὑπὸ τούτου πεπλήρωται) οὔτε περὶ ἕτερον (πάντα γὰρ ὑπὸ τούτου κατέχεται), καὶ οὐκ ἔστιν, οὐκ ὄντος ἐν ᾧ ἐστιν. Ἢ τί ποιεῖ, ἑτέρου μὲν ὄντος οὗ ἐστιν ὁ κόσμος, αὐτὸς δὲ ἀνωτέρω ὢν τοῦ ποιητοῦ τοῦ κόσμου, οὐκ ὤν δὲ οὔτε ἐν κόσμῳ οὔτε περὶ κόσμον; Ἀλλ᾿ ἔστι τι ἕτερον, ἵνα που στῇ; Ἀλλ᾿ ὑπὲρ αὐτὸν ὁ θεὸς καὶ τὰ τοῦ θεοῦ. Καὶ τίς ἔσται τόπος, τὰ ὑπὲρ τὸν κόσμον τούτου πεπληρωκότος; Ἀλλὰ προνοεῖ; Καὶ μὴν οὐδέν, εἰ μὴ προνοεῖ, πεποίηκεν. Εἰ δὲ μὴ ποιεῖ μήτε προνοεῖ μήτε ἐστὶ τόπος ἕτερος ἐν ᾧ ἐστιν, εἷς οὗτος ἐξ ἀρχῆς καὶ μόνος ὁ ποιητὴς τοῦ κόσμου θεός.

Que, pois, desde o princípio é um só o Deus criador deste universo, considerai-o assim, para que tenhais também a razão da nossa fé. Se desde o princípio houvesse dois ou mais deuses, ou estariam num só e mesmo lugar, ou cada um em separado. Num só e mesmo lugar não podiam estar. Pois, ainda que fossem deuses, não seriam semelhantes; antes, por serem ingênitos, seriam dessemelhantes: pois as coisas geradas são semelhantes aos seus modelos, mas as ingênitas são dessemelhantes, não vindo de algo nem tendo sido feitas segundo algo. E, se se disser que — como mão, olho e pé são partes de um só corpo, completando juntos um só ser — Deus é um só composto deles? Mas Sócrates, por ser gerado e corruptível, é composto e divisível em partes; Deus, porém, é ingênito, impassível e indivisível — logo, não é composto de partes. E, se cada um estivesse em separado — estando o que fez o mundo acima das coisas feitas, e em torno daquilo que fez e ordenou —, onde estaria o outro, ou os demais? Pois, se o mundo, feito esférico, está encerrado por círculos de céu, e o criador do mundo está acima das coisas criadas, sustentando-o pela providência que delas tem, que lugar resta para o outro deus, ou para os demais? Não está no mundo, porque o mundo é de outro; nem em torno do mundo, pois acima dele está o Deus criador do mundo. Se não está no mundo, nem em torno do mundo (pois tudo o que o circunda é ocupado por este), onde está? Acima do mundo e de Deus? Em outro mundo, ou em torno de outro? Mas, se está em outro ou em torno de outro, já não está em torno de nós (pois não governa o mundo), nem ele próprio é grande em poder (pois está num lugar circunscrito). Se, porém, não está nem em outro mundo (pois tudo está preenchido por este), nem em torno de outro (pois tudo é ocupado por este), então nem sequer existe — não havendo onde esteja. E que faz ele, se de outro é o mundo, e ele, estando acima do criador do mundo, não está nem no mundo nem em torno do mundo? Haverá alguma outra coisa, onde ele possa firmar-se? Mas acima dele está Deus e as coisas de Deus. E que lugar será esse, se este preencheu tudo o que está acima do mundo? Mas exerce providência? E, contudo, nada criou, se não exerce providência. Se, pois, nada faz nem provê, e não há outro lugar em que esteja, então um só é, desde o princípio, e único, o Deus criador do mundo.

IX

Εἰ μὲν οὖν ταῖς τοιαύταις ἐννοίαις ἀπηρκούμεθα, ἀνθρωπικὸν ἄν τις εἶναι τὸν καθ᾿ ἡμᾶς ἐνόμισε λόγον. Ἐπεὶ δὲ αἱ φωναὶ τῶν προφητῶν πιστοῦσιν ἡμῶν τοὺς λογισμούς (νομίζω καὶ ὑμᾶς, φιλομαθεστάτους καὶ ἐπιστημονεστάτους ὄντας, οὐκ ἀνοήτους γεγονέναι οὔτε τῶν Μωσέως οὔτε τῶν Ἠσαΐου καὶ Ἱερεμίου καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν, οἳ κατ᾿ ἔκστασιν τῶν ἐν αὐτοῖς λογισμῶν κινήσαντος αὐτοὺς τοῦ θείου πνεύματος ἃ ἐνηργοῦντο ἐξεφώνησαν, συγχρησαμένου τοῦ πνεύματος ὡσεὶ καὶ αὐλητὴς αὐτὸν ἐμπνεύσαι), τί οὖν οὗτοι; Κύριος ὁ θεὸς ἡμῶν· οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν. Καὶ πάλιν· Ἐγὼ θεὸς πρῶτος καὶ μετὰ ταῦτα, καὶ πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστι θεός. Ὁμοίως· Ἔμπροσθεν ἐμοῦ οὐκ ἐγένετο ἄλλος θεὸς καὶ μετ᾿ ἐμὲ οὐκ ἔσται· ἐγὼ ὁ θεὸς καὶ οὐκ ἔστι πάρεξ ἐμοῦ. Καὶ περὶ τοῦ μεγέθους· Ὁ οὐρανός μοι θρόνος, ἡ δὲ γῆ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν μου. Ποῖον οἶκον οἰκοδομήσετέ μοι, ἢ τίς τόπος τῆς καταπαύσεώς μου; Καταλείπω δὲ ὑμῖν, ἐπ᾿ αὐτῶν τῶν βιβλίων γενομένοις, ἀκριβέστερον τὰς ἐκείνων ἐξετάσαι προφητείας, ὅπως μετὰ τοῦ προσήκοντος λογισμοῦ τὴν καθ᾿ ἡμᾶς ἐπήρειαν ἀποσκευάσησθε.

Se nos contentássemos com tais raciocínios, alguém poderia julgar humana a nossa doutrina. Mas, visto que as vozes dos profetas dão fé aos nossos raciocínios — e creio que também vós, amantes do saber e cheios de ciência como sois, não estais desavisados dos escritos de Moisés, nem dos de Isaías e Jeremias e dos demais profetas, os quais, arrebatados para fora dos próprios raciocínios pelo Espírito divino que os movia, proclamaram o que neles se operava, servindo-se deles o Espírito como o flautista sopra na flauta —, que dizem eles? "O Senhor é o nosso Deus; nenhum outro será contado ao lado dele." E de novo: "Eu sou Deus, o primeiro e o que vem depois, e além de mim não há Deus." Do mesmo modo: "Antes de mim não houve outro Deus, e depois de mim não haverá; eu sou Deus, e não há fora de mim." E, sobre a grandeza: "O céu é o meu trono, e a terra o escabelo dos meus pés. Que casa me edificareis, ou qual o lugar do meu repouso?" Deixo a vós, debruçados sobre os próprios livros, examinar com mais rigor as profecias deles, para que, com o raciocínio devido, removais de nós a afronta.

X

Τὸ μὲν οὖν ἄθεοι μὴ εἶναι, ἕνα τὸν ἀγένητον καὶ ἀΐδιον καὶ ἀόρατον καὶ ἀπαθῆ καὶ ἀκατάληπτον καὶ ἀχώρητον, νῷ μόνῳ καὶ λόγῳ καταλαμβανόμενον, φωτὶ καὶ κάλλει καὶ πνεύματι καὶ δυνάμει ἀνεκδιηγήτῳ περιεχόμενον, ὑφ᾿ οὗ γεγένηται τὸ πᾶν διὰ τοῦ αὐτοῦ λόγου καὶ διακεκόσμηται καὶ συγκρατεῖται, θεὸν ἄγοντες, ἱκανῶς μοι δέδεικται. Νοοῦμεν γὰρ καὶ υἱὸν τοῦ θεοῦ. Καὶ μή μοι γελοῖόν τις νομίσῃ τὸ υἱὸν εἶναι τῷ θεῷ. Οὐ γὰρ ὡς ποιηταὶ μυθοποιοῦσιν, οὐδὲν βελτίους τῶν ἀνθρώπων δεικνῦντες τοὺς θεούς, ἢ περὶ τοῦ θεοῦ καὶ πατρὸς ἢ περὶ τοῦ υἱοῦ πεφρονήκαμεν. Ἀλλ᾿ ἔστιν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ λόγος τοῦ πατρὸς ἐν ἰδέᾳ καὶ ἐνεργείᾳ· πρὸς αὐτοῦ γὰρ καὶ δι᾿ αὐτοῦ πάντα ἐγένετο, ἑνὸς ὄντος τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ. Ὄντος δὲ τοῦ υἱοῦ ἐν πατρὶ καὶ πατρὸς ἐν υἱῷ, ἑνότητι καὶ δυνάμει πνεύματος, νοῦς καὶ λόγος τοῦ πατρὸς ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ. Εἰ δὲ δι᾿ ὑπερβολὴν συνέσεως σκοπεῖν ὑμῖν ἔπεισιν, ὁ παῖς τί βούλεται, ἐρῶ διὰ βραχέων πρῶτον γέννημα εἶναι τῷ πατρί, οὐχ ὡς γενόμενον (ἐξ ἀρχῆς γὰρ ὁ θεός, νοῦς ἀΐδιος ὤν, εἶχεν αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ τὸν λόγον, ἀϊδίως λογικὸς ὤν), ἀλλ᾿ ὡς τῶν ὑλικῶν ξυμπάντων, ἀποίου φύσεως καὶ γῆς ἀχρείας ὑποκειμένων δίκην, μεμιγμένων τῶν παχυμερεστέρων πρὸς τὰ κουφότερα ἐπ᾿ αὐτοῖς, ἰδέα καὶ ἐνέργεια εἶναι προελθών. Συνᾴδει δὲ τῷ λόγῳ καὶ τὸ προφητικὸν πνεῦμα· Κύριος γάρ, φησίν, ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ. Καίτοι καὶ αὐτὸ τὸ ἐνεργοῦν τοῖς ἐκφωνοῦσι προφητικῶς ἅγιον πνεῦμα ἀπόῤῥοιαν εἶναί φαμεν τοῦ θεοῦ, ἀποῤῥέον καὶ ἐπαναφερόμενον ὡς ἀκτῖνα ἡλίου.Τίς οὖν οὐκ ἂν ἀπορήσαι, λέγοντας θεὸν πατέρα καὶ υἱὸν θεὸν καὶ πνεῦμα ἅγιον, δεικνύντας αὐτῶν καὶ τὴν ἐν τῇ ἑνώσει δύναμιν καὶ τὴν ἐν τῇ τάξει διαίρεσιν, ἀκούσας ἀθέους καλουμένους; Καὶ οὐκ ἐπὶ τούτοις τὸ θεολογικὸν ἡμῶν ἵσταται μέρος· ἀλλὰ καὶ πλῆθος ἀγγέλων καὶ λειτουργῶν φαμεν, οὓς ὁ ποιητὴς καὶ δημιουργὸς κόσμου θεὸς διὰ τοῦ παρ᾿ αὐτοῦ λόγου διένειμε καὶ διέταξε περί τε τὰ στοιχεῖα εἶναι καὶ τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὸν κόσμον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ καὶ τὴν τούτων εὐταξίαν.

Que não somos ateus, pois — reconhecendo um só Deus, ingênito, eterno, invisível, impassível, incompreensível, incircunscrito, apreendido só pela mente e pela razão, envolvido de luz, beleza, espírito e poder indescritíveis, por quem o universo foi criado por meio da sua Palavra, e ordenado, e é mantido — creio tê-lo mostrado suficientemente. Pois reconhecemos também um Filho de Deus. E ninguém julgue ridículo que Deus tenha um Filho: não é como os poetas, que fabulam deuses em nada melhores que os homens, que nós pensamos, seja sobre Deus Pai, seja sobre o Filho. O Filho de Deus é a Palavra do Pai, em ideia e em operação: pois por ele e por meio dele todas as coisas foram feitas, sendo o Pai e o Filho um só. E, estando o Filho no Pai e o Pai no Filho, pela unidade e poder do Espírito, o Filho de Deus é mente e Palavra do Pai. E, se, pela vossa altíssima inteligência, vos ocorre perguntar o que quer dizer "Filho", direi em poucas palavras: é o primeiro rebento do Pai — não como algo que veio a ser (pois desde o princípio Deus, sendo mente eterna, tinha ele mesmo em si a Palavra, sendo eternamente racional), mas como quem procedeu para ser ideia e operação sobre todas as coisas materiais, que jaziam como natureza sem qualidade e terra inerte, misturadas as mais densas com as mais leves. Concorda com esta doutrina também o Espírito profético: "Pois o Senhor", diz, "criou-me como princípio dos seus caminhos, para as suas obras." E o próprio Espírito Santo, que opera nos que falam profeticamente, dizemos ser efluxo de Deus, que dele flui e a ele retorna como raio do sol. Quem, pois, não ficaria perplexo ao ouvir chamar ateus a homens que afirmam Deus Pai e Deus Filho e Espírito Santo, mostrando o seu poder na unidade e a sua distinção na ordem? E a nossa doutrina teológica não para aí: afirmamos também uma multidão de anjos e ministros, que o Deus criador e demiurgo do mundo, por meio da sua Palavra, distribuiu e ordenou — para estarem em torno dos elementos, dos céus, do mundo e do que nele há, e da boa ordem de tudo isso.

XI

Εἰ δὲ ἀκριβῶς διέξειμι τὸν καθ᾿ ἡμᾶς λόγον, μὴ θαυμάσητε· ἵνα γὰρ μὴ τῇ κοινῇ καὶ ἀλόγῳ συναποφέρησθε γνώμῃ, ἔχητε δὲ τἀληθὲς εἰδέναι, ἀκριβολογοῦμαι· ἐπεὶ καὶ δι᾿ αὐτῶν τῶν δογμάτων οἷς προσέχομεν, οὐκ ἀνθρωπικοῖς οὖσιν ἀλλὰ θεοφάτοις καὶ θεοδιδάκτοις, πεῖσαι ὑμᾶς μὴ ὡς περὶ ἀθέων ἔχειν δυνάμεθα. Τίνες οὖν ἡμῶν οἱ λόγοι οἷς ἐντρεφόμεθα; Λέγω ὑμῖν· ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, εὐλογεῖτε τοὺς καταρωμένους, προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς, ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ὃς τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους. Ἐπιτρέψατε ἐνταῦθα τοῦ λόγου ἐξακούστου μετὰ πολλῆς κραυγῆς γεγονότος ἐπὶ παῤῥησίαν ἀναγαγεῖν, ὡς ἐπὶ βασιλέων φιλοσόφων ἀπολογούμενον. Τίνες γὰρ ἢ τῶν τοὺς συλλογισμοὺς ἀναλυόντων καὶ τὰς ἀμφιβολίας διαλυόντων καὶ τὰς ἐτυμολογίας σαφηνιζόντων, ἢ τῶν τὰ ὁμώνυμα καὶ συνώνυμα καὶ κατηγορήματα καὶ ἀξιώματα καὶ τί τὸ ὑποκείμενον καὶ τί τὸ κατηγορούμενον, οἳ εὐδαίμονας ἀποτελεῖν διὰ τούτων καὶ τῶν τοιούτων λόγων ὑπισχνοῦνται τοὺς συνόντας, οὕτως ἐκκεκαθαρμένοι εἰσὶ τὰς ψυχὰς ὡς ἀντὶ τοῦ μισεῖν τοὺς ἐχθροὺς ἀγαπᾶν, καὶ ἀντὶ τοῦ, τὸ μετριώτατον, κακῶς ἀγορεύειν τοὺς προκατάρξαντας λοιδορίας εὐλογεῖν, καὶ ὑπὲρ τῶν ἐπιβουλευόντων εἰς τὸ ζῆν προσεύχεσθαι; Οἳ τοὐναντίον ἀεὶ διατελοῦσι κακῶς τὰ ἀπόῤῥητα ἑαυτοῖς ταῦτα μεταλλεύοντες, καὶ ἀεί τι ἐργάσασθαι ἐπιθυμοῦντες κακόν, τέχνην λόγων καὶ οὐκ ἐπίδειξιν ἔργων τὸ πρᾶγμα πεποιημένοι.Παρὰ δ᾿ ἡμῖν εὕροιτε ἂν ἰδιώτας καὶ χειροτέχνας καὶ γραΐδια, εἰ λόγῳ τὴν ὠφέλειαν παριστᾶν εἰσιν ἀδύνατοι τὴν παρὰ τοῦ λόγου, ἔργῳ τὴν ἀπὸ τῆς προαιρέσεως ὠφέλειαν ἐπιδεικνυμένους· οὐ γὰρ λόγους διαμνημονεύουσιν, ἀλλὰ πράξεις ἀγαθὰς ἐπιδεικνύουσιν· παιόμενοι μὴ ἀντιτύπτειν καὶ ἁρπαζόμενοι μὴ δικάζεσθαι, τοῖς αἰτοῦσι διδόναι καὶ τοὺς πλησίον ἀγαπᾶν ὡς ἑαυτούς.

E não vos admireis de que eu exponha com minúcia a nossa doutrina: é para que não vos deixeis levar pela opinião comum e irracional, e possais conhecer a verdade. Pois, pelas próprias doutrinas a que aderimos — que não são humanas, mas proferidas e ensinadas por Deus —, podemos persuadir-vos a não nos tratar como ateus. Quais são, pois, as palavras em que somos criados? "Eu vos digo: amai os vossos inimigos, bendizei os que vos amaldiçoam, orai pelos que vos perseguem, para que vos torneis filhos do vosso Pai que está nos céus, que faz nascer o seu sol sobre maus e bons, e chover sobre justos e injustos." Permiti que aqui — já que este discurso soou alto, com grande clamor — eu me eleve à franqueza, como quem se defende diante de imperadores filósofos. Quais, dentre os que resolvem silogismos, desfazem anfibologias e esclarecem etimologias; ou dentre os que ensinam os homônimos e sinônimos, os predicados e axiomas, o que é sujeito e o que é predicado — e que prometem tornar felizes, por meio desses e de tais discursos, os seus discípulos —, quais deles têm as almas tão purificadas, que, em vez de odiar os inimigos, os amem; em vez de maldizer, o que seria o mais moderado, aos que primeiro os injuriaram, os bendigam; e orem pelos que conspiram contra a sua vida? Ao contrário: passam a vida escavando maliciosamente esses segredos, sempre desejando fazer algum mal — tendo feito da coisa uma arte de palavras, e não uma demonstração de obras. Entre nós, porém, podereis achar gente simples, artesãos e velhinhas que, se pela palavra não são capazes de apresentar o proveito da doutrina, pela obra mostram o proveito da sua escolha: não recitam discursos, mas exibem boas ações — feridos, não revidam; despojados, não movem processo; dão aos que pedem e amam o próximo como a si mesmos.

XII

Ἆρα τοίνυν, εἰ μὴ ἐφεστηκέναι θεὸν τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει ἐνομίζομεν, οὕτως ἂν ἑαυτοὺς ἐξεκαθαίρομεν; Οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ πεπείσμεθα ὑφέξειν παντὸς τοῦ ἐνταῦθα βίου λόγον τῷ πεποιηκότι καὶ ἡμᾶς καὶ τὸν κόσμον θεῷ, τὸν μέτριον καὶ φιλάνθρωπον καὶ εὐκαταφρόνητον βίον αἱρούμεθα, οὐδὲν τηλικοῦτον πείσεσθαι κακὸν ἐνταῦθα νομίζοντες, κἂν τῆς ψυχῆς ἡμᾶς ἀφαιρῶνταί τινες, ὧν ἐκεῖ κομιούμεθα τοῦ πράου καὶ φιλανθρώπου καὶ ἐπιεικοῦς βίου παρὰ τοῦ μεγάλου δικαστοῦ. Πλάτων μὲν οὖν Μίνω καὶ Ῥαδάμανθυν δικάσειν καὶ κολάσειν τοὺς πονηροὺς ἔφη, ἡμεῖς δέ, κἂν Μίνως τις κἂν Ῥαδάμανθυς ᾖ κἂν ὁ τούτων πατήρ, οὐδὲ τοῦτόν φαμεν διαφεύξεσθαι τὴν κρίσιν τοῦ θεοῦ. Εἶθ᾿ οἱ μὲν τὸν βίον τοῦτον νομίζοντες, φάγωμεν καὶ πίωμεν, αὔριον γὰρ ἀποθνήσκομεν, καὶ τὸν θάνατον βαθὺν ὕπνον καὶ λήθην τιθέμενοι (ὕπνω καὶ θανάτω διδυμάονε) πιστεύονται θεοσεβεῖν· ἄνθρωποι δέ, τὸν μὲν ἐνταῦθα ὀλίγου καὶ μικροῦ τινος ἄξιον βίον λελογισμένοι, ὑπὸ μόνου δὲ παραπεμπόμενοι τοῦ τὸν θεὸν καὶ τὸν παρ᾿ αὐτοῦ λόγον εἰδέναι, τίς ἡ τοῦ παιδὸς πρὸς τὸν πατέρα ἑνότης, τίς ἡ τοῦ πατρὸς πρὸς τὸν υἱὸν κοινωνία, τί τὸ πνεῦμα, τίς ἡ τῶν τοσούτων ἕνωσις καὶ διαίρεσις ἑνουμένων, τοῦ πνεύματος τοῦ παιδὸς τοῦ πατρός, πολὺ δὲ καὶ κρείττονα ἢ εἰπεῖν λόγῳ τὸν ἐκδεχόμενον βίον εἰδότες, ἐὰν καθαροὶ ὄντες ἀπὸ παντὸς παραπεμφθῶμεν ἀδικήματος, μέχρι τοσούτου δὲ φιλανθρωπότατοι ὥστε μὴ μόνον στέργειν τοὺς φίλους (Ἐὰν γὰρ ἀγαπᾶτε, φησίν, τοὺς ἀγαπῶντας καὶ δανείζετε τοῖς δανείζουσιν ὑμῖν, τίνα μισθὸν ἕξετε;), τοιοῦτοι δὲ ἡμεῖς ὄντες καὶ τὸν τοιοῦτον βιοῦντες βίον, ἵνα κριθῆναι διαφύγωμεν, ἀπιστούμεθα θεοσεβεῖν; Ταῦτα μὲν οὖν μικρὰ ἀπὸ μεγάλων καὶ ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν, ἵνα μὴ ἐπὶ πλεῖον ὑμῖν ἐνοχλοίημεν· καὶ γὰρ τὸ μέλι καὶ τὸν ὀρὸν δοκιμάζοντες μικρῷ μέρει τοῦ παντὸς τὸ πᾶν εἰ καλὸν δοκιμάζουσιν.

Acaso, pois, se não julgássemos que Deus preside ao gênero humano, nos purificaríamos assim? Não se pode dizê-lo. Mas, porque estamos persuadidos de que havemos de prestar contas de toda a vida daqui ao Deus que fez a nós e ao mundo, escolhemos a vida moderada, humana e tida por desprezível — julgando que nenhum mal tão grande poderemos sofrer aqui, ainda que nos tirem a vida, comparável ao que lá receberemos, do grande Juiz, pela vida mansa, humana e equitativa. Platão disse que Minos e Radamanto julgariam e puniriam os maus; nós dizemos que nem um Minos, nem um Radamanto, nem o pai deles escapará ao juízo de Deus. E então: os que têm por regra desta vida o "comamos e bebamos, porque amanhã morreremos", e que fazem da morte um sono profundo e um esquecimento ("sono e morte, irmãos gêmeos"), esses passam por piedosos; e homens que consideram a vida daqui coisa de pouco e pequeno valor, e que são conduzidos só por isto: conhecer a Deus e à Palavra que dele procede — qual a unidade do Filho com o Pai, qual a comunhão do Pai com o Filho, o que é o Espírito, qual a união dessas realidades tão grandes e a distinção entre elas, unidas que são: o Espírito, o Filho, o Pai —, e que sabem que a vida que aguardamos é muito maior do que a palavra pode dizer, contanto que sejamos conduzidos até lá puros de toda injustiça, e que levamos o amor aos homens a tal ponto que amamos não somente os amigos ("pois, se amais", diz, "os que vos amam, e emprestais aos que vos emprestam, que recompensa tereis?") — nós, sendo tais e vivendo tal vida para escaparmos da condenação, somos postos em dúvida quanto a sermos piedosos? Estas são pequenas amostras de coisas grandes, e poucas de muitas, para não vos importunarmos mais: pois também quem prova o mel e o soro julga pelo pequeno gosto se o todo é bom.

XIII

Ἐπεὶ δὲ οἱ πολλοὶ τῶν ἐπικαλούντων ἡμῖν τὴν ἀθεότητα, οὐδ᾿ ὄναρ τί ἐστι θεὸν ἐγνωκότες, ἀμαθεῖς καὶ ἀθεώρητοι ὄντες τοῦ φυσικοῦ καὶ τοῦ θεολογικοῦ λόγου, μετροῦντες τὴν εὐσέβειαν θυσιῶν νόμῳ, ἐπικαλοῦσι τὸ μὴ καὶ τοὺς αὐτοὺς ταῖς πόλεσι θεοὺς ἄγειν, σκέψασθέ μοι αὐτοκράτορες ὧδε περὶ ἑκατέρων, καὶ πρῶτόν γε περὶ τοῦ μὴ θύειν. Ὁ τοῦδε τοῦ παντὸς δημιουργὸς καὶ πατὴρ οὐ δεῖται αἵματος οὐδὲ κνίσσης οὐδὲ τῆς ἀπὸ τῶν ἀνθῶν καὶ θυμιαμάτων εὐωδίας, αὐτὸς ὢν ἡ τελεία εὐωδία, ἀνενδεὴς καὶ ἀπροσδεής· ἀλλὰ θυσία αὐτῷ μεγίστη, ἂν γινώσκωμεν τίς ἐξέτεινε καὶ συνεσφαίρωσε τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὴν γῆν κέντρου δίκην ἥδρασε, τίς συνήγαγε τὸ ὕδωρ εἰς θαλάσσας καὶ διέκρινε τὸ φῶς ἀπὸ τοῦ σκότους, τίς ἐκόσμησεν ἄστροις τὸν αἰθέρα καὶ ἐποίησε πᾶν σπέρμα τὴν γῆν ἀναβάλλειν, τίς ἐποίησε ζῶα καὶ ἄνθρωπον ἔπλασεν. Ὅταν, ἔχοντες τὸν δημιουργὸν θεὸν συνέχοντα καὶ ἐποπτεύοντα ἐπιστήμῃ καὶ τέχνῃ καθ᾿ ἣν ἄγει τὰ πάντα, ἐπαίρωμεν ὁσίους χεῖρας αὐτῷ, ποίας ἔτι χρείαν ἑκατόμβης ἔχει; Καὶ τοὺς μὲν θυσίῃσι καὶ εὐχωλῇς ἀγανῇσιν Λοιβῇ τε κνίσσῃ τε παρατρωπῶσ᾿ ἄνθρωποι, Λισσόμενοι, ὅτε κέν τις ὑπερβαίῃ καὶ ἁμάρτῃ. Τί δέ μοι ὁλοκαυτώσεων, ὧν μὴ δεῖται ὁ θεός; Καίτοι προσφέρειν δέον ἀναίμακτον θυσίαν καὶ τὴν λογικὴν προσάγειν λατρείαν.

Visto, porém, que a maioria dos que nos acusam de ateísmo — sem nem em sonho terem conhecido o que é Deus, ignorantes e sem contemplação da doutrina natural e da teológica, medindo a piedade pela regra dos sacrifícios — nos imputam o não termos os mesmos deuses das cidades, considerai comigo, imperadores, ambos os pontos; e primeiro, quanto a não sacrificarmos. O Demiurgo e Pai deste universo não precisa de sangue, nem de gordura queimada, nem da fragrância de flores e incensos — ele que é a fragrância perfeita, sem carência e sem necessidade; mas o maior sacrifício, para ele, é que conheçamos quem estendeu e abobadou os céus, quem firmou a terra como um centro, quem reuniu a água nos mares e separou a luz das trevas, quem adornou o éter de estrelas e fez a terra brotar toda semente, quem fez os animais e plasmou o homem. Quando, reconhecendo a Deus como o Demiurgo que tudo sustém e vigia, com a ciência e a arte com que conduz todas as coisas, erguemos para ele mãos santas, de que hecatombe precisa ele ainda? "Com sacrifícios e preces suaves, com libações e gordura queimada, os homens dobram os deuses, suplicando, quando alguém transgride e peca." Que tenho eu com holocaustos, de que Deus não precisa? Antes, o que se deve é oferecer sacrifício incruento e apresentar o culto racional.

XIV

Ὁ δὲ περὶ τοῦ μὴ προσιέναι καὶ τοὺς αὐτοὺς ταῖς πόλεσι θεοὺς ἄγειν πάνυ αὐτοῖς εὐήθης λόγος. Ἀλλ᾿ οὐδὲ οἱ ἡμῖν ἐπικαλοῦντες ἀθεότητα, ἐπεὶ μὴ τοὺς αὐτοὺς οἷς ἴσασι νομίζομεν, σφίσιν αὐτοῖς συμφωνοῦσι περὶ θεῶν. Ἀλλ᾿ Ἀθηναῖοι μὲν Κελεὸν καὶ Μετάνειραν ἵδρυνται θεούς, Λακεδαιμόνιοι δὲ Μενέλεων, καὶ θύουσιν αὐτῷ καὶ ἑορτάζουσιν, Ἰλιεῖς δὲ οὐδὲ τὸ ὄνομα ἀκούοντες Ἕκτορα φέρουσι, Κεῖοι Ἀρισταῖον τὸν αὐτὸν καὶ Δία καὶ Ἀπόλλω νομίζοντες, Θάσιοι Θεαγένην, ὑφ᾿ οὗ καὶ φόνος ὀλυμπιάσιν ἐγένετο, Σάμιοι Λύσανδρον ἐπὶ τοσαύταις σφαγαῖς καὶ τοσούτοις κακοῖς, Ἀλκμὰν καὶ Ἡσίοδος Μήδειαν καὶ Νιόβην Κίλικες, Σικελοὶ Φίλιππον τὸν Βουτακίδου, Ὀνήσιλον Ἀμαθούσιοι, Ἀμίλκαν Καρχηδόνιοι. Ἐπιλείψει μὲ ἡ ἡμέρα τὸ πλῆθος καταλέγοντα. Ὅταν οὖν αὐτοὶ αὐτοῖς διαφωνῶσι περὶ τῶν κατ᾿ αὐτοὺς θεῶν, τί ἡμῖν μὴ συμφερομένοις ἐπικαλοῦσι; Τὸ δὲ κατ᾿ Αἰγυπτίους μὴ καὶ γελοῖον ᾖ; Τύπτονται γὰρ ἐν τοῖς ἱεροῖς τὰ στήθη κατὰ τὰς πανηγύρεις ὡς ἐπὶ τετελευτηκόσι καὶ θύουσιν ὡς θεοῖς· καὶ οὐδὲν θαυμαστόν· οἵ γε καὶ τὰ θηρία θεοὺς ἄγουσι καὶ ξυρῶνται ἐπεὶ ἀποθνήσκουσι, καὶ θάπτουσιν ἐν ἱεροῖς καὶ δημοτελεῖς κοπετοὺς ἐγείρουσιν. Ἂν τοίνυν ἡμεῖς, ὅτι μὴ κοινῶς ἐκείνοις θεοσεβοῦμεν, ἀσεβῶμεν, πᾶσαι μὲν πόλεις πάντα δὲ ἔθνη ἀσεβοῦσιν· οὐ γὰρ τοὺς αὐτοὺς πάντες ἄγουσι θεούς.

Quanto ao outro ponto — não nos aproximarmos nem termos os mesmos deuses das cidades —, o argumento é de todo pueril. Nem sequer os que nos acusam de ateísmo, porque não reconhecemos os mesmos deuses que eles conhecem, concordam entre si acerca dos deuses. Os atenienses erigem como deuses Celeu e Metanira; os lacedemônios, Menelau — e lhe sacrificam e celebram festas —, ao passo que os de Ílion nem o nome dele suportam, e veneram Heitor; os de Ceos, Aristeu, tendo-o ao mesmo tempo por Zeus e por Apolo; os de Tasos, Teágenes — o mesmo que cometeu homicídio nos jogos olímpicos; os sâmios, Lisandro, apesar de tantas matanças e tantos males; Alcman e Hesíodo, Medeia; os cilícios, Níobe; os sicilianos, Filipe, filho de Butácides; os de Amatunte, Onésilo; os cartagineses, Amílcar. Faltar-me-ia o dia se eu quisesse enumerar a multidão. Quando, pois, eles próprios discordam entre si sobre os seus próprios deuses, por que nos acusam de não os acompanharmos? E o caso dos egípcios — não é até ridículo? Nas suas festas, batem no peito, dentro dos templos, como por mortos, e sacrificam-lhes como a deuses. E não é de admirar: eles que têm até as feras por deuses, e raspam a cabeça quando elas morrem, e as sepultam em templos, e promovem lamentações públicas. Se, pois, nós somos ímpios porque não veneramos os mesmos deuses que eles, então todas as cidades e todas as nações são ímpias — pois nem todas reconhecem os mesmos deuses.

XV

Ἀλλ᾿ ἔστωσαν τοὺς αὐτοὺς ἄγοντες. Τί οὖν; Ἐπεὶ οἱ πολλοί, διακρῖναι οὐ δυνάμενοι τί μὲν ὕλη τί δὲ θεὸς πόσον δὲ τὸ διὰ μέσου αὐτῶν, προσίασι τοῖς ἀπὸ τῆς ὕλης εἰδώλοις, δι᾿ ἐκείνους καὶ ἡμεῖς, οἱ διακρίνοντες καὶ χωρίζοντες τὸ ἀγένητον καὶ τὸ γενητόν, τὸ ὂν καὶ τὸ οὐκ ὄν, τὸ νοητὸν καὶ τὸ αἰσθητόν, καὶ ἑκάστῳ αὐτῶν τὸ προσῆκον ὄνομα ἀποδιδόντες, προσελευσόμεθα καὶ προσκυνήσομεν τὰ ἀγάλματα; Εἰ μὲν γὰρ ταὐτὸν ὕλη καὶ θεός, δύο ὀνόματα καθ᾿ ἑνὸς πράγματος, τοὺς λίθους καὶ τὰ ξύλα, τὸν χρυσὸν καὶ τὸν ἄργυρον οὐ νομίζοντες θεούς, ἀσεβοῦμεν. Εἰ δὲ διεστᾶσι πάμπολυ ἀπ᾿ ἀλλήλων, καὶ τοσοῦτον ὅσον τεχνίτης καὶ ἡ πρὸς τὴν τέχνην αὐτοῦ παρασκευή, τί ἐγκαλούμεθα; Ὡς γὰρ ὁ κεραμεὺς καὶ ὁ πηλός (ὕλη μὲν ὁ πηλός, τεχνίτης δὲ ὁ κεραμεύς), καὶ ὁ θεὸς δημιουργός, ὑπακούουσα δὲ αὐτῷ ἡ ὕλη πρὸς τὴν τέχνην. Ἀλλ᾿ ὡς ὁ πηλὸς καθ᾿ ἑαυτὸν σκεύη γενέσθαι χωρὶς τέχνης ἀδύνατος, καὶ ἡ πανδεχὴς ὕλη ἄνευ τοῦ θεοῦ τοῦ δημιουργοῦ διάκρισιν καὶ σχῆμα καὶ κόσμον οὐκ ἐλάμβανεν. Ὡς δὲ οὐ τὸν κέραμον προτιμότερον τοῦ ἐργασαμένου αὐτὸν ἔχομεν οὐδὲ τὰς φιάλας καὶ χρυσίδας τοῦ χαλκεύσαντος, ἀλλ᾿ εἴ τι περὶ ἐκείνας δεξιὸν κατὰ τὴν τέχνην τὸν τεχνίτην ἐπαινοῦμεν, καὶ οὗτός ἐστιν ὁ τὴν ἐπὶ τοῖς σκεύεσι δόξαν καρπούμενος, καὶ ἐπὶ τῆς ὕλης καὶ τοῦ θεοῦ τῆς διαθέσεως τῶν κεκοσμημένων οὐχ ὕλη τὴν δόξαν καὶ τὴν τιμὴν δικαίαν ἔχει ἀλλ᾿ ὁ δημιουργὸς αὐτῆς θεός. Ὥστε, εἰ τὰ εἴδη τῆς ὕλης ἄγοιμεν θεούς, ἀναισθητεῖν τοῦ ὄντος θεοῦ δόξομεν, τὰ λυτὰ καὶ φθαρτὰ τῷ ἀϊδίῳ ἐξισοῦντες.

Mas admitamos que reconheçam os mesmos. E daí? Porque a multidão, incapaz de discernir o que é matéria e o que é Deus, e quão grande é o abismo entre ambos, se aproxima dos ídolos feitos de matéria — por causa deles também nós, que discernimos e separamos o ingênito e o gerado, o que é e o que não é, o inteligível e o sensível, dando a cada um o nome que lhe convém, iremos aproximar-nos e adorar as estátuas? Se matéria e Deus são o mesmo — dois nomes para uma só coisa —, então, por não termos por deuses as pedras e as madeiras, o ouro e a prata, somos ímpios. Mas, se distam imensamente um do outro — tanto quanto o artífice e o material da sua arte —, de que nos acusam? Como o oleiro e o barro (matéria é o barro, artífice o oleiro), assim Deus é o Demiurgo, e a matéria lhe obedece para a obra. Mas, como o barro por si mesmo não pode tornar-se utensílio sem a arte, também a matéria que tudo recebe não teria alcançado, sem Deus, o Demiurgo, distinção, figura e ordem. E, assim como não temos a cerâmica em mais alta conta que quem a fez, nem as taças e vasos de ouro em mais que o ourives — antes, se algo neles é bem-feito segundo a arte, louvamos o artífice, e é ele quem colhe a glória das obras —, assim também, no caso da matéria e de Deus, a glória e a honra pela disposição do que foi ordenado não pertencem de justiça à matéria, mas a Deus, o seu Demiurgo. Portanto, se tivéssemos por deuses as formas da matéria, pareceríamos insensíveis ao Deus que é, igualando o dissolúvel e corruptível ao eterno.

XVI

Καλὸς μὲν γὰρ ὁ κόσμος καὶ τῷ μεγέθει περιέχων καὶ τῇ διαθέσει τῶν τε ἐν τῷ λοξῷ κύκλῳ καὶ τῶν περὶ τὴν ἄρκτον καὶ τῷ σχήματι σφαιρικῷ ὄντι· ἀλλ᾿ οὐ τοῦτον, ἀλλὰ τὸν τεχνίτην αὐτοῦ προσκυνητέον. Οὐδὲ γὰρ οἱ πρὸς ὑμᾶς ἀφικνούμενοι ὑπήκοοι, παραλιπόντες ὑμᾶς τοὺς ἄρχοντας καὶ δεσπότας θεραπεύειν, παρ᾿ ὧν ὧν ἂν δέοιντο καὶ τύχοιεν, ἐπὶ τὸ σεμνὸν τῆς καταγωγῆς ὑμῶν καταφεύγουσιν, ἀλλὰ τὴν μὲν βασιλικὴν ἑστίαν τηνάλλως ἐντυχόντες αὐτῇ θαυμάζουσι καλῶς ἠσκημένην, ὑμᾶς δὲ πάντα ἐν πᾶσιν ἄγουσι τῇ δόξῃ. Καὶ ὑμεῖς μὲν οἱ βασιλεῖς ἑαυτοῖς ἀσκεῖτε τὰς καταγωγὰς βασιλικάς, ὁ δὲ κόσμος οὐχ ὡς δεομένου τοῦ θεοῦ γέγονεν· πάντα γὰρ ὁ θεός ἐστιν αὐτὸς αὐτῷ, φῶς ἀπρόσιτον, κόσμος τέλειος, πνεῦμα, δύναμις, λόγος. Εἰ τοίνυν ἐμμελὲς ὁ κόσμος ὄργανον κινούμενον ἐν ῥυθμῷ, τὸν ἁρμοσάμενον καὶ πλήσσοντα τοὺς φθόγγους καὶ τὸ σύμφωνον ἐπᾴδοντα μέλος, οὐ τὸ ὄργανον προσκυνῶ· οὐδὲ γὰρ ἐπὶ τῶν ἀγωνιστῶν, παραλιπόντες οἱ ἀθλοθέται τοὺς κιθαριστάς, τὰς κιθάρας στεφανοῦσιν αὐτῶν. Εἴτε, ὡς ὁ Πλάτων φησί, τέχνη τοῦ θεοῦ, θαυμάζων αὐτοῦ τὸ κάλλος τῷ τεχνίτῃ πρόσειμι· εἴτε οὐσία καὶ σῶμα, ὡς οἱ ἀπὸ τοῦ περιπάτου, οὐ παραλιπόντες προσκυνεῖν τὸν αἴτιον τῆς κινήσεως τοῦ σώματος θεὸν ἐπὶ τὰ πτωχὰ καὶ ἀσθενῆ στοιχεῖα καταπίπτομεν, τῷ ἀπαθεῖ ἀέρι κατ᾿ αὐτοὺς τὴν παθητὴν ὕλην προσκυνοῦντες· εἴτε δυνάμεις τοῦ θεοῦ τὰ μέρη τοῦ κόσμου νοεῖ τις, οὐ τὰς δυνάμεις προσιόντες θεραπεύομεν, ἀλλὰ τὸν ποιητὴν αὐτῶν καὶ δεσπότην. Οὐκ αἰτῶ τὴν ὕλην ἃ μὴ ἔχει, οὐδὲ παραλιπὼν τὸν θεὸν τὰ στοιχεῖα θεραπεύω, οἷς μηδὲν πλέον ἢ ὅσον ἐκελεύσθησαν ἔξεστιν· εἰ γὰρ καὶ καλὰ ἰδεῖν τῇ τοῦ δημιουργοῦ τέχνῃ, ἀλλ᾿ αὐτὰ τῇ τῆς ὕλης φύσει. Μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τούτῳ καὶ Πλάτων· Ὃν γὰρ οὐρανόν, φησί, καὶ κόσμον ἐπωνόμακεν, πολλῶν μὲν μετέσχηκε μακαρίων παρὰ τοῦ πατρός, ἀτὰρ οὖν δὴ κεκοινώνηκε σώματος· ὅθεν αὐτῷ μεταβολῆς ἀμοίρῳ τυγχάνειν ἀδύνατον. Εἰ τοίνυν θαυμάζων τὸν οὐρανὸν καὶ τὰ στοιχεῖα τῆς τέχνης οὐ προσκυνῶ αὐτὰ ὡς θεούς, εἰδὼς τὸν ἐπ᾿ αὐτοῖς τῆς λύσεως λόγον, ὧν οἶδα ἀνθρώπους δημιουργοὺς πῶς ταῦτα προσείπω θεούς; Σκέψασθε δέ μοι διὰ βραχέων.

Belo é o mundo, sim — na grandeza que tudo abarca, na disposição dos astros do círculo oblíquo e dos que rodeiam a Ursa, e na sua figura esférica; mas não é a ele que se deve adorar, e sim ao seu artífice. Pois tampouco os súditos que vêm a vós deixam de servir a vós, os governantes e senhores, de quem obteriam o que precisassem, para se refugiarem na majestade da vossa residência; à morada real, quando calham de vê-la, admiram-na como bem construída — mas é a vós que dão toda a glória em tudo. E vós, imperadores, adornais para vós mesmos os palácios reais; mas o mundo não foi feito porque Deus dele precisasse: pois Deus é tudo para si mesmo — luz inacessível, mundo perfeito, espírito, poder, palavra. Se, pois, o mundo é um instrumento afinado, movido em ritmo, eu adoro aquele que o afinou, que fere as notas e canta a melodia consonante, não o instrumento; pois também nos certames os juízes não deixam de lado os citaristas para coroarem as suas cítaras. Se, como diz Platão, ele é arte de Deus, admirando a sua beleza, é do artífice que me aproximo; se é essência e corpo, como querem os peripatéticos, não deixamos de adorar o Deus causa do movimento do corpo para cairmos diante dos pobres e fracos elementos, adorando na matéria passível — segundo eles — o ar impassível; se alguém entende as partes do mundo como potências de Deus, não é às potências que nos aproximamos e servimos, mas ao seu criador e senhor. Não peço à matéria o que ela não tem, nem deixo Deus para servir os elementos, aos quais nada mais é permitido do que aquilo que lhes foi ordenado. Pois, ainda que sejam belos de ver pela arte do Demiurgo, são corruptíveis pela natureza da matéria. Testemunha esta doutrina também Platão: "Aquilo a que chamamos céu e mundo", diz, "participou de muitas bem-aventuranças da parte do Pai; mas, enfim, teve parte também no corpo; donde lhe é impossível ficar isento de mudança." Se, pois, admirando o céu e os elementos pela arte, não os adoro como deuses, sabendo que sobre eles pesa a lei da dissolução — como chamaria deuses àquilo de que sei que os artífices são homens? Considerai comigo, brevemente.

XVII

Ἀνάγκη δὲ ἀπολογούμενον ἀκριβεστέρους παρέχειν τοὺς λογισμοὺς καὶ περὶ τῶν ὀνομάτων, ὅτι νεώτερα, καὶ περὶ τῶν εἰκόνων, ὅτι χθὲς καὶ πρώην γεγόνασιν, ὡς λόγῳ εἰπεῖν· ἴστε δὲ καὶ ὑμεῖς ταῦτα ἀξιολογώτερον, ὡς ἂν ἐν πᾶσι καὶ ὑπὲρ πάντας τοῖς παλαιοῖς συγγινόμενοι. Φημὶ οὖν Ὀρφέα καὶ Ὅμηρον καὶ Ἡσίοδον εἶναι τοὺς καὶ γένη καὶ ὀνόματα δόντας τοῖς ὑπ᾿ αὐτῶν λεγομένοις θεοῖς. Μαρτυρεῖ δὲ καὶ Ἡρόδοτος· Ἡσίοδον γὰρ καὶ Ὅμηρον ἡλικίην τετρακοσίοις ἔτεσι δοκέω πρεσβυτέρους ἐμοῦ γενέσθαι, καὶ οὐ πλείοσι· οὗτοι δέ εἰσιν οἱ ποιήσαντες θεογονίην Ἕλλησι, καὶ τοῖσι θεοῖσι τὰς ἐπωνυμίας δόντες καὶ τιμάς τε καὶ τέχνας διελόντες, καὶ εἴδεα αὐτῶν σημήναντες. Αἱ δ᾿ εἰκόνες, μέχρι μήπω πλαστικὴ καὶ γραφικὴ καὶ ἀνδριαντοποιητικὴ ἦσαν, οὐδὲ ἐνομίζοντο, Σαυρίου δὲ τοῦ Σαμίου καὶ Κράτωνος τοῦ Σικυωνίου καὶ Κλεάνθους τοῦ Κορινθίου καὶ κόρης Κορινθίας ἐπιγενομένων· καὶ σκιαγραφίας μὲν εὑρεθείσης ὑπὸ Σαυρίου, ἵππον ἐν ἡλίῳ περιγράψαντος, γραφικῆς δὲ ὑπὸ Κράτωνος, ἐν πίνακι λελευκωμένῳ σκιὰς ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ἐναλείψαντος· ἀπὸ δὲ τῆς κόρης ἡ κοροπλαθικὴ εὑρέθη· ἐρωτικῶς γάρ τινος ἔχουσα περιέγραψεν αὐτοῦ κοιμωμένου ἐν τοίχῳ τὴν σκιάν, εἶθ᾿ ὁ πατήρ, ἡσθεὶς ἀπαραλλάκτῳ οὔσῃ τῇ ὁμοιότητι, (κέραμον δὲ εἰργάζετο) ἀναγλύψας τὴν περιγραφὴν πηλῷ προσανεπλήρωσεν· ὁ τύπος ἔτι καὶ νῦν ἐν Κορίνθῳ σώζεται. Τούτοις δὲ ἐπιγενόμενοι Δαίδαλος καὶ Θεόδωρος ὁ Μιλήσιος ἀνδριαντοποιητικὴν καὶ πλαστικὴν προσεξεῦρον. Ὁ μὲν δὴ χρόνος ὀλίγος τοσοῦτος ταῖς εἰκόσι καὶ τῇ περὶ τὰ εἴδωλα πραγματείᾳ, ὡς ἔχειν εἰπεῖν τὸν ἑκάστου τεχνίτην θεοῦ. Τὸ μὲν γὰρ ἐν Ἐφέσῳ τῆς Ἀρτέμιδος καὶ τὸ τῆς Ἀθηνᾶς (μᾶλλον δὲ Ἀθηλᾶς· Ἀθηλᾶ γὰρ ὡς οἱ μυστικώτερον, οὕτω γὰρ τὸ ἀπὸ τῆς ἐλαίας τὸ παλαιὸν) καὶ τὴν καθημένην Ἔνδοιος εἰργάσατο μαθητὴς Δαιδάλου, ὁ δὲ Πύθιος ἔργον Θεοδώρου καὶ Τηλεκλέους, καὶ ὁ Δήλιος καὶ ἡ Ἄρτεμις Τεκταίου καὶ Ἀγγελίωνος τέχνη, ἡ δὲ ἐν Σάμῳ Ἥρα καὶ ἐν Ἄργει Σμίλιδος χεῖρες, καὶ Φειδίου τὰ λοιπὰ εἴδωλα, ἡ Ἀφροδίτη ἐν Κνίδῳ ἑταίρα Πραξιτέλους τέχνη, ὁ ἐν Ἐπιδαύρῳ Ἀσκληπιὸς ἔργον Φειδίου. Συνελόντα φάναι, οὐδὲν αὐτῶν διαπέφευγεν τὸ μὴ ὑπ᾿ ἀνθρώπου γεγονέναι. Εἰ τοίνυν θεοί, τί οὐκ ἦσαν ἐξ ἀρχῆς; Τί δαί εἰσι νεώτεροι τῶν πεποιηκότων; Τί δαὶ ἔδει αὐτοῖς πρὸς τὸ γενέσθαι ἀνθρώπων καὶ τέχνης; Γῆ ταῦτα καὶ λίθοι καὶ ὕλη καὶ περίεργος τέχνη.

É necessário, ao fazer a defesa, apresentar raciocínios mais exatos, tanto sobre os nomes — mostrando que são recentes —, como sobre as imagens — que datam, por assim dizer, de ontem e anteontem. Vós o sabeis melhor que ninguém, versados como sois, em tudo e mais que todos, nos antigos. Afirmo, pois, que foram Orfeu, Homero e Hesíodo que deram genealogias e nomes aos que eles chamam deuses. Testemunha-o Heródoto: "Julgo que Hesíodo e Homero foram quatrocentos anos mais velhos que eu, e não mais; e foram eles que compuseram a teogonia para os gregos, e deram aos deuses as denominações, e repartiram entre eles honras e artes, e indicaram as suas figuras." E as imagens: enquanto ainda não existiam a plástica, a pintura e a estatuária, nem sequer eram cogitadas; vieram depois Sáurias de Samos, Cráton de Sicião, Cleantes de Corinto e a donzela coríntia. O desenho de sombras foi inventado por Sáurias, que contornou a sombra de um cavalo ao sol; a pintura, por Cráton, que coloriu num quadro branqueado as sombras de um homem e de uma mulher; da donzela veio a arte das figuras de barro: enamorada de um jovem, contornou na parede a sombra dele, que dormia; depois o pai, encantado com a semelhança perfeita (trabalhava ele a cerâmica), escavou o contorno e preencheu-o de barro — e esse modelo ainda hoje se conserva em Corinto. Vindos depois destes, Dédalo e Teodoro de Mileto inventaram ainda a estatuária e a plástica. Tão curto é, pois, o tempo das imagens e da indústria dos ídolos, que se pode nomear o artífice de cada deus. A imagem de Ártemis em Éfeso, e a de Atena, e a "sentada", fê-las Êndio, discípulo de Dédalo; o Pítio é obra de Teodoro e Teles; o Délio e a Ártemis, arte de Tecteu e Angelião; a Hera de Samos e a de Argos, mãos de Esmílis; e os demais ídolos, de Fídias; a Afrodite de Cnido — uma cortesã —, arte de Praxíteles; o Asclépio de Epidauro, obra de Fídias. Numa palavra: nenhum deles escapa de ter sido feito por homem. Se são deuses, pois, por que não existiam desde o princípio? Por que são mais novos que os que os fizeram? Por que precisaram, para vir a ser, de homens e da arte? Terra são, e pedras, e matéria, e arte rebuscada.

XVIII

Ἐπεὶ τοίνυν φασί τινες εἰκόνας μὲν εἶναι ταύτας, θεοὺς δὲ ἐφ᾿ οἷς αἱ εἰκόνες, καὶ τὰς προσόδους ἃς ταύταις προσίασι καὶ τὰς θυσίας ἐπ᾿ ἐκείνους ἀναφέρεσθαι καὶ εἰς ἐκείνους γίνεσθαι, μὴ εἶναί τε ἕτερον τρόπον τοῖς θεοῖς ἢ τοῦτον προσελθεῖν (χαλεποὶ δὲ θεοὶ φαίνεσθαι ἐναργεῖς), καὶ τοῦ ταῦθ᾿ οὕτως ἔχειν τεκμήρια παρέχουσι τὰς ἐνίων εἰδώλων ἐνεργείας, φέρε ἐξετάσωμεν τὴν ἐπὶ τοῖς ὀνόμασι δύναμιν αὐτῶν. Δεήσομαι δὲ ὑμῶν, μέγιστοι αὐτοκρατόρων, πρὸ τοῦ λόγου ἀληθεῖς παρεχομένῳ τοὺς λογισμοὺς συγγνῶναι· οὐ γὰρ προκείμενόν μοι ἐλέγχειν τὰ εἴδωλα, ἀλλὰ ἀπολυόμενος τὰς διαβολὰς λογισμὸν τῆς προαιρέσεως ἡμῶν παρέχω. Ἔχοιτε ἀφ᾿ ἑαυτῶν καὶ τὴν ἐπουράνιον βασιλείαν ἐξετάζειν· ὡς γὰρ ὑμῖν πατρὶ καὶ υἱῷ πάντα κεχείρωται, ἄνωθεν τὴν βασιλείαν εἰληφόσι (βασιλέως γὰρ ψυχὴ ἐν χειρὶ θεοῦ, φησὶ τὸ προφητικὸν πνεῦμα), οὕτως ἑνὶ τῷ θεῷ καὶ τῷ παρ᾿ αὐτοῦ λόγῳ υἱῷ νοουμένῳ ἀμερίστῳ πάντα ὑποτέτακται. Ἐκεῖνο τοίνυν σκέψασθέ μοι πρὸ τῶν ἄλλων.Οὐκ ἐξ ἀρχῆς, ὥς φασιν, ἦσαν οἱ θεοί, ἀλλ᾿ οὕτως γέγονεν αὐτῶν ἕκαστος ὡς γινόμεθα ἡμεῖς. Καὶ τοῦτο πᾶσιν αὐτοῖς ξυμφωνεῖ· Ὁμήρου μὲν γὰρ λέγοντος· Ὠκεανόν τε, θεῶν γένεσιν, καὶ μητέρα Τηθύν, Ὀρφέως δὲ (ὃς καὶ τὰ ὀνόματα αὐτῶν πρῶτος ἐξεῦρε καὶ τὰς γενέσεις διεξῆλθε καὶ ὅσα ἑκάστοις πέπρακται εἶπε καὶ πεπίστευται παρ᾿ αὐτοῖς ἀληθέστερον θεολογεῖν, ᾧ καὶ Ὅμηρος τὰ πολλὰ καὶ περὶ θεῶν μάλιστα ἕπεται) καὶ αὐτοῦ τὴν πρώτην γένεσιν αὐτῶν ἐξ ὕδατος συνιστάντος· Ὠκεανός, ὅσπερ γένεσις πάντεσσι τέτυκται. Ἦν γὰρ ὕδωρ ἀρχὴ κατ᾿ αὐτὸν τοῖς ὅλοις, ἀπὸ δὲ τοῦ ὕδατος ἰλὺς κατέστη, ἐκ δὲ ἑκατέρων ἐγεννήθη ζῶον δράκων προσπεφυκυῖαν ἔχων κεφαλὴν λέοντος, διὰ μέσου δὲ αὐτῶν θεοῦ πρόσωπον, ὄνομα Ἡρακλῆς καὶ Χρόνος. Οὗτος ὁ Ἡρακλῆς ἐγέννησεν ὑπερμέγεθες ὠόν, ὃ συμπληρούμενον ὑπὸ βίας τοῦ γεγεννηκότος ἐκ παρατριβῆς εἰς δύο ἐῤῥάγη· τὸ μὲν οὖν κατὰ κορυφὴν αὐτοῦ οὐρανὸς εἶναι ἐτελέσθη, τὸ δὲ κατενεχθὲν γῆ. Προῆλθε δὲ καὶ θεὸς Γῆ διὰ σώματος· Οὐρανὸς δὲ Γῇ μιχθεὶς γεννᾷ θηλείας μὲν Κλωθώ, Λάχεσιν, Ἄτροπον, ἄνδρας δὲ ἑκατόγχειρας Κόττυν, Γύγην, Βριάρεων, καὶ Κύκλωπας Βρόντην καὶ Στερόπην καὶ Ἄργον· οὓς καὶ δήσας κατεταρτάρωσεν, ἐκπεσεῖσθαι αὐτὸν ὑπὸ τῶν παίδων τῆς ἀρχῆς μαθών. Διὸ καὶ ὀργισθεῖσα ἡ Γῆ τοὺς Τιτᾶνας ἐγέννησε. Κούρους δ᾿ οὐρανίωνας ἐγείνατο πότνια Γαῖα, Οὓς δὴ καὶ Τιτῆνας ἐπίκλησιν καλέουσιν, Οὕνεκα τισάσθην μέγαν Οὐρανὸν ἀστερόεντα.

Mas, visto que alguns dizem que estas são apenas imagens, e que deuses são aqueles a quem as imagens se referem; e que as procissões com que a elas se aproximam, e os sacrifícios, são referidos àqueles e para aqueles se fazem; e que não há outro modo de aproximar-se dos deuses senão este ("pois os deuses são difíceis de ver em presença manifesta"); e, como prova de que assim é, alegam as operações de alguns ídolos — vamos, examinemos o poder que há nos seus nomes. E rogar-vos-ei, ó máximos imperadores, antes de começar, que me perdoeis por apresentar raciocínios verdadeiros: pois o meu propósito não é refutar os ídolos, mas, desfazendo as calúnias, dar a razão da nossa escolha de vida. Possais vós, a partir de vós mesmos, examinar também o reino celeste: pois, assim como a vós, pai e filho, tudo foi submetido, tendo recebido o reino do alto ("pois a alma do rei está na mão de Deus", diz o Espírito profético), assim ao Deus uno e à Palavra que dele procede, o Filho, entendido como inseparável dele, tudo está subordinado. Considerai comigo, pois, antes de tudo, isto: não existiam desde o princípio, como dizem, os seus deuses; antes, cada um deles veio a ser como nós viemos. E nisto todos eles concordam. Homero diz: "o Oceano, origem dos deuses, e a mãe Tétis"; e Orfeu — que foi o primeiro a inventar os seus nomes, e expôs as suas gerações, e narrou o que cada um fez, e é crido entre eles como quem teologiza com mais verdade, e a quem o próprio Homero segue na maior parte, sobretudo acerca dos deuses — também ele estabelece a primeira geração deles a partir da água: "o Oceano, que é a origem de todas as coisas". Pois, segundo ele, a água era o princípio do universo; da água constituiu-se o lodo; e de ambos foi gerado um ser vivo, um dragão com cabeça de leão a ela unida e, no meio de ambas, um rosto de deus, de nome Héracles e Cronos. Esse Héracles gerou um ovo descomunal que, cheio até se completar, pela força do seu gerador se partiu em dois por atrito: a parte do seu cimo consumou-se em céu; a que desceu, em terra. E saiu também um deus, Gé, com corpo. E o Céu, unindo-se à Terra, gera as fêmeas Cloto, Láquesis e Átropos, e os machos Hecatônquiros — Coto, Giges, Briareu — e os Ciclopes — Brontes, Estéropes e Argos —, aos quais atou e precipitou no Tártaro, tendo sabido que seria derrubado do poder pelos filhos. Por isso a Terra, irada, gerou os Titãs: "E a soberana Gaia deu à luz os jovens celestes, aos quais dão o nome de Titãs, porque puniram (τίσασθαι) o grande Urano estrelado."

XIX

Αὕτη ἀρχὴ γενέσεως περὶ τοὺς κατ᾿ αὐτοὺς θεούς τε καὶ τὸ πᾶν. Τί ἐκεῖνο τοίνυν; Ἕκαστον γὰρ τῶν τεθεολογημένων ὡς τὴν ἀρχὴν ὄν νοεῖται. Εἰ γὰρ γεγόνασιν οὐκ ὄντες, ὡς οἱ περὶ αὐτῶν θεολογοῦντες λέγουσιν, οὐκ εἰσίν. Ἢ γὰρ ἀγένητόν τι καὶ ἔστιν ἀΐδιον, ἢ γενητὸν καὶ φθατόν ἐστι. Καὶ οὐκ ἐγὼ μὲν οὕτως, ἑτέρως δὲ οἱ φιλόσοφοι. Τί τὸ ὂν ἀεί, γένεσίν τε οὐκ ἔχον, ἢ τί τὸ γενόμενον μέν, ὂν δὲ οὐδέποτε; Περὶ νοητοῦ καὶ αἰσθητοῦ διαλεγόμενος ὁ Πλάτων τὸ μὲν ἀεὶ ὄν, τὸ νοητόν, ἀγένητον εἶναι διδάσκει, τὸ δὲ οὐκ ὄν, τὸ αἰσθητόν, γενητόν, ἀρχόμενον εἶναι καὶ παυόμενον. Τούτῳ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς στοᾶς τῷ λόγῳ ἐκπυρωθήσεσθαι τὰ πάντα καὶ πάλιν ἔσεσθαί φασιν, ἑτέραν ἀρχὴν τοῦ κόσμου λαβόντος. Εἰ δέ, καίτοι δισσοῦ αἰτίου κατ᾿ αὐτοὺς ὄντος, τοῦ μὲν δραστηρίου καὶ καταρχομένου, καθὸ ἡ πρόνοια, τοῦ δὲ πάσχοντος καὶ τρεπομένου, καθὸ ἡ ὕλη, ἀδύνατον δέ ἐστι καὶ προνοούμενον ἐπὶ ταὐτοῦ μεῖναι τὸν κόσμον γενόμενον, πῶς ἡ τούτων μένει σύστασις, οὐ φύσει ὄντων ἀλλὰ γενομένων; Τί δὲ τῆς ὕλης κρείττους οἱ θεοί, τὴν σύστασιν ἐξ ὕδατος ἔχοντες; Ἀλλ᾿ οὐδὲ κατ᾿ αὐτοὺς ὕδωρ τοῖς πᾶσιν ἀρχή. Ἔκ τε ἁπλῶν καὶ μονοειδῶν τί ἄν συστῆναι στοιχείων δύναιτο; Δεῖ δὲ καὶ τῇ ὕλῃ τεχνίτου καὶ ὕλης τῷ τεχνίτῃ. Ἢ πῶς ἂν γένοιτο τὰ ἐκτυπώματα χωρὶς τῆς ὕλης ἢ τοῦ τεχνίτου; Οὔτε πρεσβυτέραν λόγον ἔχει εἶναι τὴν ὕλην τοῦ θεοῦ· τὸ γὰρ ποιητικὸν αἴτιον προκατάρχειν τῶν γινομένων ἀνάγκη.

Esse é o princípio da geração, tanto dos seus deuses como do universo. Considere-se, pois, isto: cada um dos seres divinizados é pensado como existente desde o princípio. Pois, se vieram a ser do não-ser, como dizem os que sobre eles teologizam, então não existem: ou algo é ingênito, e então é eterno; ou é gerado, e então é corruptível. E nisto não penso eu de um modo e os filósofos de outro. "Que é o que sempre é e não tem geração? E que é o que vem a ser, mas nunca é?" Discorrendo sobre o inteligível e o sensível, Platão ensina que o que sempre é, o inteligível, é ingênito; e que o que não é, o sensível, é gerado — começa e acaba. Com esta mesma doutrina, os estoicos dizem que tudo será consumido pelo fogo e de novo existirá, recebendo o mundo outro começo. Se, pois — havendo segundo eles uma dupla causa: uma ativa e diretora, a providência; outra passiva e mutável, a matéria —, é impossível que o mundo, mesmo sob a providência, permaneça no mesmo estado, uma vez que foi gerado, como permanece a constituição desses deuses, que não são por natureza, mas foram gerados? E em que os deuses são superiores à matéria, se têm a sua constituição da água? Mas nem sequer a água, segundo eles, é o princípio de todas as coisas: pois que poderia constituir-se de elementos simples e uniformes? Ora, a matéria precisa de artífice, e o artífice, de matéria. Como poderiam existir as figuras sem a matéria ou sem o artífice? Nem é razoável que a matéria seja mais antiga que Deus: pois a causa eficiente precede por necessidade as coisas que vêm a ser.

XX

Εἰ μὲν οὖν μέχρι τοῦ φῆσαι γεγονέναι τοὺς θεοὺς καὶ ἐξ ὕδατος τὴν σύστασιν ἔχειν τὸ ἀπίθανον ἦν αὐτοῖς τῆς θεολογίας, ἐπιδεδειχὼς ὅτι οὐδὲν γενητὸν ὃ οὐ καὶ διαλυτόν, ἐπὶ τὰ λοιπὰ ἄν παρεγενόμην τῶν ἐγκλημάτων. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο μὲν διατεθείκασιν αὐτῶν τὰ σώματα· τὸν μὲν Ἡρακλέα ὅτι θεὸς δράκων ἑλικτός, τοὺς δὲ ἑκατόγχειρας εἰπόντες, καὶ τὴν θυγατέρα τοῦ Διός, ἣν ἐκ τῆς μητρὸς Ῥέας ἢ Δήμητρος αὐτῆς ἐπαιδοποιήσατο, δύο μὲν κατὰ φύσιν εἶπον ἔχειν ὀφθαλμοὺς καὶ ἐπὶ τῷ μετώπῳ δύο καὶ προτομὴν κατὰ τὸ ὄπισθεν τοῦ τραχήλου μέρος, ἔχειν δὲ καὶ κέρατα, διὸ καὶ τὴν Ῥέαν φοβηθεῖσαν τὸ τῆς παιδὸς τέρας φυγεῖν, οὐκ ἐφεῖσαν αὐτῇ τὴν θηλήν, ἔνθεν μυστικῶς μὲν Ἀθηλᾶ κοινῶς δὲ Φερσεφόνη καὶ Κόρη κέκληται, οὐχ ἡ αὐτὴ οὖσα τῇ Ἀθηνᾷ τῇ ἀπὸ τῆς κόρης λεγομένῃ· τοῦτο δὲ τὰ πραχθέντα ἐπ᾿ ἀκριβὲς αὐτοῖς ὡς οἴονται διεξεληλύθασι· Κρόνος μὲν ὡς ἐξέτεμε τὰ αἰδοῖα τοῦ πατρὸς καὶ κατέῤῥιψεν αὐτὸν ἀπὸ τοῦ ἅρματος καὶ ὡς ἐτεκνοκτόνει καταπίνων τῶν παίδων τοὺς ἄρσενας, Ζεὺς δὲ ὅτι τὸν μὲν πατέρα δήσας κατεταρτάρωσε, καθὰ καὶ τοὺς υἱεῖς ὁ Οὐρανός, καὶ πρὸς Τιτᾶνας περὶ τῆς ἀρχῆς ἐπολέμησε, καὶ ὅτι τὴν μητέρα Ῥέαν ἀπαγορεύουσαν αὐτοῦ τὸν γάμον ἐδίωκε, δρακαίνης δ᾿ αὐτῆς γενομένης καὶ αὐτὸς εἰς δράκοντα μεταβαλὼν συνδήσας αὐτὴν τῷ καλουμένῳ Ἡρακλειωτικῷ ἅμματι ἐμίγη, τοῦ σχήματος τῆς μίξεως σύμβολον ἡ τοῦ Ἑρμοῦ ῥάβδος, εἶθ᾿ ὅτι Φερσεφόνῃ τῇ θυγατρὶ ἐμίγη βιασάμενος καὶ ταύτην ἐν δράκοντος σχήματι, ἐξ ἧς παῖς Διόνυσος αὐτῷ· ἀνάγκη κἂν τοσοῦτον εἰπεῖν· Τί τὸ σεμνὸν ἢ χρηστὸν τῆς τοιαύτης ἱστορίας, ἵνα πιστεύσωμεν θεοὺς εἶναι τὸν Κρόνον, τὸν Δία, τὴν Κόρην, τοὺς λοιπούς; Αἱ διαθέσεις τῶν σωμάτων; Καὶ τίς ἂν ἄνθρωπος κεκριμένος καὶ ἐν θεωρίᾳ γεγονὼς ὑπὸ θεοῦ γεννηθῆναι πιστεύσαι ἔχιδναν (Ὀρφεύς· Ἂν δὲ Φάνης ἄλλην γενεὴν τεκνώσατο δεινὴν Νηδύος ἐξ ἱερῆς, προσιδεῖν φοβερωπὸν ἔχιδναν, Ἦς χαῖται μὲν ἀπὸ κρατὸς καλόν τε πρόσωπον Ἦν ἐσιδεῖν, τὰ δὲ λοιπὰ μέρη φοβεροῖο δράκοντος Αὐχένος ἐξ ἄκρου.) ἢ αὐτὸν τὸν Φάνητα δέξαιτο, θεὸν ὄντα πρωτόγονον (οὗτος γάρ ἐστιν ὁ ἐκ τοῦ ὠοῦ προχυθείς), ἢ σῶμα ἢ σχῆμα ἔχειν δράκοντος, ἢ καταποθῆναι ὑπὸ τοῦ Διός, ὅπως ὁ Ζεὺς ἀχώρητος γένοιτο; Εἰ γὰρ μηδὲν διενηνόχασι τῶν φαυλοτάτων θηρίων (δῆλον γὰρ ὅτι ὑποδιαλλάσσειν δεῖ τῶν γηΐνων καὶ τῶν ἀπὸ τῆς ὕλης ἀποκρινομένων τὸ θεῖον), οὐκ εἰσὶ θεοί. Τί δαὶ καὶ πρόσιμεν αὐτοῖς, ὧν κτηνῶν μὲν δίκην ἔχει ἡ γένεσις, αὐτοὶ δὲ θηριόμορφοι καὶ δυσειδεῖς;

Se a inverossimilhança da sua teologia se limitasse a dizer que os deuses vieram a ser e que têm da água a sua constituição, tendo eu mostrado que nada há de gerado que não seja também dissolúvel, passaria às demais acusações. Mas, de um lado, descreveram assim os corpos deles: Héracles, dizem, é um deus dragão enroscado; outros são os Hecatônquiros; e a filha de Zeus, que ele gerou da mãe Reia, ou de Deméter mesma, tem dois olhos naturais e mais dois na fronte, e uma cabeça de animal na parte de trás do pescoço, e tem também chifres — pelo que Reia, apavorada com o monstro que era a filha, fugiu, e não lhe deu o peito (θηλή); donde, misticamente, é chamada Atela, e comumente Perséfone e Core — que não é a mesma que Atena, chamada assim a partir de "core" (donzela). De outro lado, expuseram com minúcia, como pensam, o que eles fizeram: Cronos, como decepou as partes do pai e o precipitou do carro, e como matava os filhos, engolindo os varões; Zeus, que atou o pai e o lançou no Tártaro — tal como Urano fizera aos filhos —, e guerreou com os Titãs pelo poder, e perseguiu a mãe Reia, que se recusava ao casamento com ele; e, tornando-se ela serpente, ele também se transformou em serpente e, atando-a com o chamado nó de Héracles, uniu-se a ela — do que é símbolo a vara de Hermes —; e depois uniu-se, violentando-a, à filha Perséfone, também em figura de serpente, e dela teve o filho Dioniso. Diante disso, é forçoso dizer ao menos isto: que há de venerável ou de bom em tal história, para que creiamos serem deuses Cronos, Zeus, Core e os demais? A configuração dos corpos? E que homem criterioso, exercitado na contemplação, creria que uma víbora foi gerada por um deus (diz Orfeu: "Mas Fanes gerou outra prole terrível do ventre sagrado: a víbora, medonha de olhar, com cabelos na cabeça e belo rosto de ver, mas as demais partes de dragão pavoroso, do alto do pescoço")? Ou quem admitiria que o próprio Fanes, deus primogênito (pois é ele o que se derramou do ovo), tem corpo ou figura de dragão, ou que foi engolido por Zeus, para que Zeus se tornasse incircunscritível? Pois, se em nada diferem das feras mais vis (é claro que o divino deve distinguir-se das coisas terrenas e das derivadas da matéria), não são deuses. E por que nos aproximaríamos deles, cuja geração é como a do gado, e que têm forma de feras e são disformes?

XXI

Καίτοι εἰ σαρκοειδεῖς μόνον ἔλεγον αὐτοὺς καὶ αἷμα ἔχειν καὶ σπέρμα καὶ πάθη ὀργῆς καὶ ἐπιθυμίας, καὶ τότε ἔδει λῆρον καὶ γέλωτος λόγους τούτους νομίζειν· οὔτε γὰρ ὀργὴ οὔτε ἐπιθυμία καὶ ὄρεξις οὐδὲ παιδοποιὸν σπέρμα ἐν τῷ θεῷ. Ἔστωσαν τοίνυν σαρκοειδεῖς, ἀλλὰ κρείττους μὲν θυμοῦ καὶ ὀργῆς, ἵνα μὴ Ἀθηνᾶ μὲν βλέπηται Σκυζομένη Διῒ πατρί, χόλος δέ μιν ἄγριος αἱρεῖ, Ἥρα δὲ θεωρῆται· Ἥρῃ δ᾿ οὐκ ἔχαδε στῆθος χόλον, ἀλλὰ προσηύδα. Κρείττους δὲ λύπης· Ὢ πόποι, ἦ φίλον ἄνδρα διωκόμενον περὶ τεῖχος Ὀφθαλμοῖσιν ὁρῶμαι· ἐμὸν δ᾿ ὀλοφύρεται ἦτορ. Ἐγὼ μὲν γὰρ καὶ ἀνθρώπους ἀμαθεῖς καὶ σκαιοὺς λέγω τοὺς ὀργῇ καὶ λύπῃ εἴκοντας. Ὅταν δὲ ὁ πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε ὀδύρηται μὲν τὸν υἱόν, Αἲ αἲ ἐγών, ὅτε μοι Σαρπηδόνα φίλτατον ἀνδρῶν Μοῖρ᾿ ὑπὸ Πατρόκλοιο Μενοιτιάδαο δαμῆναι! ἀδυνατῇ δὲ ὀδυρόμενος τοῦ κινδύνου ἐξαρπάσαι, Σαρπηδὼν Διὸς υἱός, ὁ δ᾿ οὐδ᾿ ᾧ παιδὶ ἀμύνει, τίς οὐκ ἂν τοὺς ἐπὶ τοῖς τοιούτοις μύθοις φιλοθέους, μᾶλλον δὲ ἀθέους, τῆς ἀμαθίας καταμέμψοιτο; Ἔστωσαν σαρκοειδεῖς, ἀλλὰ μὴ τιτρωσκέσθω μηδὲ Ἀφροδίτη ὑπὸ Διομήδους τὸ σῶμα, Οὖτά με Τυδέος υἱὸς ὑπέρθυμος Διομήδης, ἢ ὑπὸ Ἄρεως τὴν ψυχήν, Ὡς ἐμὲ χωλὸν ἐόντα Διὸς θυγάτηρ Ἀφροδίτη Αἰὲν ἀτιμάζει, φιλέει δ᾿ ἀΐδηλον Ἄρηα. — — Διὰ δὲ χρόα καλὸν ἔδαψεν. Ὁ δεινὸς ἐν πολέμοις, ὁ σύμμαχος κατὰ Τιτάνων τοῦ Διός, ἀσθενέστερος Διομήδους φαίνεται. Μαίνετο δ᾿ ὡς ὅτ᾿ Ἄρης ἐγχέσπαλος —. Σιώπησον Ὅμηρε, θεὸς οὐ μαίνεται. Σὺ δέ μοι καὶ μιαιφόνον καὶ βροτολοιγόν, Ἄρες, Ἄρες βροτολοιγέ, μιαιφόνε, διηγῇ τὸν θεόν, καὶ τὴν μοιχείαν αὐτοῦ διέξει καὶ τὰ δεσμά· Τὼ δ᾿ ἐς δέμνια βάντε κατέδραθον, ἀμφὶ δὲ δεσμοὶ Τεχνήεντες ἔχυντο πολύφρονος Ἡφαίστοιο, Οὐδέ τι κινῆσαι μελέων ἦν. Οὐ καταβάλλουσι τὸν πολὺν τοῦτον ἀσεβῆ λῆρον περὶ τῶν θεῶν; Οὐρανὸς ἐκτέμνεται, δεῖται καὶ καταταρταροῦται Κρόνος, ἐπανίστανται Τιτᾶνες, Στὺξ ἀποθνήσκει κατὰ τὴν μάχην· ἤδη καὶ θνητοὺς αὐτοὺς δεικνύουσιν· ἐρῶσιν ἀλλήλων, ἐρῶσιν ἀνθρώπων. Αἰνείας, τὸν ὑπ᾿ Ἀγχίσῃ τέκε δῖ᾿ Ἀφροδίτη, Ἴδης ἐν κνημοῖσι θεὰ βροτῷ εὐνηθεῖσα. Οὐκ ἐρῶσιν; Οὐ πάσχουσιν; Ἦ γὰρ θεοί, καὶ οὐχ ἅψεται αὐτῶν ἐπιθυμία! Κἂν σάρκα θεὸς κατὰ θείαν οἰκονομίαν λάβῃ, ἤδη δοῦλός ἐστιν ἐπιθυμίας; Οὐ γὰρ πώποτέ μ᾿ ὧδε θεᾶς ἔρος οὐδὲ γυναικὸς Θυμὸν ἐνὶ στήθεσσι περιπροχυθεὶς ἐδάμασσεν· Οὐδ᾿ ὁπότ᾿ ἠρασάμην Ἰξιονίης ἀλόχοιο, Οὐδ᾿ ὅτε περ Δανάης καλλισφύρου Ἀκρισιώνης, Οὐδ᾿ ὅτε Φοίνικος κούρης τηλεκλειτοῖο, Οὐδ᾿ ὅτε περ Σεμέλης, οὐδ᾿ Ἀλκμήνης ἐνὶ Θήβῃ, Οὐδ᾿ ὅτε Δήμητρος καλλιπλοκάμοιο ἀνάσσης, Οὐδ᾿ ὅτε περ Λητοῦς ἐρικυδέος, οὐδὲ σεῦ αὐτῆς. Γενητός ἐστι, φθαρτός ἐστιν, οὐδὲν ἔχων θεοῦ. Ἀλλὰ καὶ θητεύουσιν ἀνθρώποις· Ὦ δώματ᾿ Ἀδμήτει᾿, ἐν οἷς ἔτλην ἐγὼ Θῆσσαν τράπεζαν αἰνέσαι, θεός περ ὤν· καὶ βουκολοῦσιν· Ἐλθὼν δ᾿ ἐς αἶαν τήνδ᾿ ἐβουφόρβουν ξένῳ, Καὶ τόνδ᾿ ἔσωζον οἶκον. Οὐκοῦν κρείττων Ἄδμητος τοῦ θεοῦ. Ὦ μάντι καὶ σοφὲ καὶ προειδὼς τοῖς ἄλλοις τὰ ἐσόμενα, οὐκ ἐμαντεύσω τοῦ ἐρωμένου τὸν φόνον, ἀλλὰ καὶ ἔκτεινας αὐτοχειρὶ τὸν φίλον. Κἀγὼ τὸ Φοίβου θεῖον ἀψευδὲς στόμα Ἤλπιζον εἶναι, μαντικῇ βρύον τέχνῃ. (ὡς ψευδόμαντιν κακίζει τὸν Ἀπόλλω ὁ Αἰσχύλος) Ὁ δ᾿ αὐτὸς ὑμνῶν, αὐτὸς ἐν θοίνῃ παρών, Αὐτὸς τάδ᾿ εἰπών, αὐτός ἐστιν ὁ κτανὼν Τὸν παῖδα τὸν ἐμόν.

Contudo, se dissessem apenas que eles são de carne, e que têm sangue e sêmen, e paixões de ira e de desejo, mesmo assim seria preciso ter tais discursos por disparate e motivo de riso: pois em Deus não há ira, nem desejo e apetite, nem sêmen gerador. Sejam, pois, de carne — mas ao menos superiores à cólera e à ira, para que não se veja Atena "irada contra Zeus pai, tomada de fera cólera", nem se contemple Hera: "o peito de Hera não continha a cólera, e ela falou". E superiores à dor: "Ai de mim, vejo com os meus olhos um homem que me é caro perseguido em volta da muralha, e o meu coração se lamenta". Pois eu chamo ignorantes e grosseiros até os homens que cedem à ira e à dor. Mas, quando o "pai dos homens e dos deuses" lamenta o filho — "Ai, ai de mim, que o destino quer que Sarpédon, o mais caro dos homens, seja domado por Pátroclo, filho de Menécio!" — e, lamentando-se, não pode arrancá-lo do perigo — "Sarpédon é filho de Zeus, e ele não socorre nem o próprio filho" —, quem não censuraria a ignorância dos que, com tais mitos, se dizem amigos dos deuses — ou antes, sem deus? Sejam de carne — mas que Afrodite não seja ferida no corpo por Diomedes ("feriu-me o filho de Tideu, o soberbo Diomedes"), nem na alma por Ares ("a mim, que sou coxo, Afrodite, filha de Zeus, sempre despreza, e ama o funesto Ares... e rasgou-lhe a bela pele"). O terrível nas guerras, o aliado de Zeus contra os Titãs, mostra-se mais fraco que Diomedes. "E enfurecia-se, como quando Ares brande a lança" — cala-te, Homero: deus não se enfurece. E tu me descreves o deus como sanguinário e flagelo dos mortais — "Ares, Ares, flagelo dos mortais, sanguinário!" — e narras o seu adultério e as suas cadeias: "Os dois subiram ao leito e adormeceram, e em torno deles se derramaram as amarras artificiosas do engenhoso Hefesto, e não podiam mover um só membro." Não lançam fora todo esse ímpio palavrório sobre os deuses? Urano é castrado; Cronos é atado e precipitado no Tártaro; os Titãs se rebelam; Estige morre na batalha — eis que já os mostram até mortais. Apaixonam-se uns pelos outros; apaixonam-se por seres humanos: "Eneias, a quem a divina Afrodite gerou de Anquises, nos vales do Ida — deusa deitada com um mortal." Não amam? Não padecem? Se fossem deuses, o desejo não os tocaria! Ainda que um deus assuma carne por divina economia, é ele por isso escravo do desejo? "Pois jamais o amor de deusa ou de mulher, derramando-se em torno, domou assim o coração no meu peito: nem quando me apaixonei pela esposa de Ixião, nem pela Dânae de belos tornozelos, filha de Acrísio, nem pela filha do ilustríssimo Fênix, nem por Sêmele, nem por Alcmena em Tebas, nem por Deméter, a soberana de belas tranças, nem pela gloriosíssima Leto — nem por ti mesma." É gerado, é corruptível: nada tem de deus. E até servem a homens por salário: "Ó casa de Admeto, na qual suportei louvar a mesa dos servos, eu, um deus"; e pastoreiam: "Chegado a esta terra, apascentei os bois para um hóspede, e guardei esta casa." Logo, Admeto é superior ao deus. Ó adivinho e sábio, que prevês aos outros o que há de vir: não adivinhaste o assassínio do teu amado — antes, tu mesmo mataste, com a própria mão, o teu amigo. "E eu esperava que a boca divina de Febo fosse sem mentira, transbordante da arte profética" (assim Ésquilo increpa Apolo como falso profeta): "Mas ele mesmo, que cantava no banquete, ele mesmo, que ali estava presente, ele mesmo, que disse essas coisas — foi ele quem matou o meu filho."

XXII

Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως. πλάνη ποιητική, φυσικὸς δέ τις ἐπ᾿ αὐτοῖς καὶ τοιοῦτος λόγος· Ζεὺς ἀργὴς (ὥς φησιν Ἐμπεδοκλῆς) Ἥρη τε φερέσβιος ἠδ᾿ Ἀϊδωνεὺς Νῆστίς θ᾿, ἣ δακρύοις τέγγει κρούνωμα βρότειον. Εἰ τοίνυν Ζεὺς μὲν τὸ πῦρ, Ἥρα δὲ ἡ γῆ καὶ ὁ ἀὴρ Ἀϊδωνεὺς καὶ τὸ ὕδωρ Νῆστις, στοιχεῖα δὲ ταῦτα, τὸ πῦρ τὸ ὕδωρ ὁ ἀήρ, οὐδεὶς αὐτῶν θεός, οὔτε Ζεὺς οὔτε Ἥρα οὔτε Ἀϊδωνεύς· ἀπὸ γὰρ τῆς ὕλης διακριθείσης ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἡ τούτων σύστασίς τε καὶ γένεσις· Πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γαῖα καὶ ἠέρος ἤπιον ὕψος, Καὶ φιλίη μετὰ τοῖσιν. Ἅ χωρὶς τῆς φιλίας οὐ δύναται μένειν, ὑπὸ τοῦ νείκους συγχεόμενα, πῶς ἄν οὖν εἴποι τις ταῦτα εἶναι θεούς; Ἀρχικὸν ἡ φιλία κατὰ τὸν Ἐμπεδοκλέα, ἀρχόμενα τὰ συγκρίματα, τὸ δὲ ἀρχικὸν κύριον· ὥστε, ἐὰν μίαν καὶ τὴν αὐτὴν τοῦ τε ἀρχομένου καὶ τοῦ ἄρχοντος δύναμιν θῶμεν, λήσομεν ἑαυτοὺς ἰσότιμον τὴν ὕλην τὴν φθαρτὴν καὶ ῥευστὴν καὶ μεταβλητὴν τῷ ἀγενήτῳ καὶ ἀϊδίῳ καὶ διαπαντὸς συμφώνῳ ποιοῦντες θεῷ. Ζεὺς ἡ ζέουσα οὐσία κατὰ τοὺς Στωϊκούς, Ἥρα ὁ ἀήρ, καὶ τοῦ ὀνόματος εἰ αὐτὸ αὐτῷ ἐπισυνάπτοιτο συνεκφωνουμένου, Ποσειδῶν ἡ πόσις. Ἄλλοι δὲ ἄλλως φυσιολογοῦσιν· οἱ μὲν γὰρ ἀέρα διφυῆ ἀρσενόθηλυν τὸν Δία λέγουσιν, οἱ δὲ καιρὸν εἰς εὐκρασίαν τρέποντα τὸν χρόνον, διὸ καὶ μόνος Κρόνον διέφυγεν. Ἀλλ᾿ ἐπὶ μὲν τῶν ἀπὸ τῆς στοᾶς ἔστιν εἰπεῖν· εἰ ἕνα τὸν ἀνωτάτω θεὸν ἀγένητόν τε καὶ ἀΐδιον νομίζετε, συγκρίματα δὲ ἴσα ἡ τῆς ὕλης ἀλλαγή, καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ διὰ τῆς ὕλης κεχωρηκὸς κατὰ τὰς παραλλάξεις αὐτῆς ἄλλο καὶ ἄλλο ὄνομα μεταλαγχάνειν φατέ, σῶμα μὲν τὰ εἴδη τῆς ὕλης τοῦ θεοῦ γενήσεται, φθειρομένων δὲ τῶν στοιχείων κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν ἀνάγκη συμφθαρῆναι ὁμοῦ τοῖς εἴδεσι τὰ ὀνόματα, μόνου μένοντος τοῦ πνεύματος τοῦ θεοῦ. Ὧν οὖν σωμάτων φθαρτὴ ἡ κατὰ τὴν ὕλην παραλλαγή, τίς ἄν ταῦτα πιστεύσαι θεούς; Πρὸς δὲ τοὺς λέγοντας τὸν μὲν Κρόνον χρόνον, τὴν δὲ Ῥέαν γῆν, τὴν μὲν συλλαμβάνουσαν ἐκ τοῦ Κρόνου καὶ ἀποτίκτουσαν, ἔνθεν καὶ μήτηρ νομίζεται πάντων, τὸν δὲ γεννῶντα καὶ καταναλίσκοντα, καὶ εἶναι τὴν μὲν τομὴν τῶν ἀναγκαίων ὁμιλίαν τοῦ ἄρσενος πρὸς τὸ θῆλυ, τέμνουσαν καὶ καταβάλλουσαν σπέρμα εἰς μήτραν καὶ γεννῶσαν ἄνθρωπον, ἐν ἑαυτῷ τὴν ἐπιθυμίαν, ὅ ἐστιν Ἀφροδίτη, ἔχοντα, τὴν δὲ μανίαν τοῦ Κρόνου τροπὴν καιροῦ φθείρουσαν ἔμψυχα καὶ ἄψυχα, τὰ δὲ δεσμὰ καὶ τὸν τάρταρον χρόνον ὑπὸ καιρῶν τρεπόμενον καὶ ἀφανῆ γινόμενον, πρὸς τοίνυν τούτους φαμέν· εἴτε χρόνος ἐστὶν ὁ Κρόνος, μεταβάλλει, εἴτε καιρός, τρέπεται, εἴτε σκότος ἢ πάγος ἢ οὐσία ὑγρά, οὐδὲν αὐτῶν μένει· τὸ δὲ θεῖον καὶ ἀθάνατον καὶ ἀκίνητον καὶ ἀναλλοίωτον· οὔτε ἄρα ὁ Κρόνος οὔτε τὸ ἐπ᾿ αὐτῷ εἴδωλον θεός.Περὶ δὲ τοῦ Διός, εἰ μὲν ἀήρ ἐστι γεγονὼς ἐκ Κρόνου, οὗ τὸ μὲν ἄρσεν ὁ Ζεύς, τὸ δὲ θῆλυ Ἥρα (διὸ καὶ ἀδελφὴ καὶ γυνή), ἀλλοιοῦται, εἰ δὲ καιρός, τρέπεται· οὔτε δὲ μεταβάλλει οὔτε μεταπίπτει τὸ θεῖον. Τί δεῖ πλέον λέγοντα ἐνοχλεῖν ὑμῖν, οἳ ἄμεινον τὰ παρ᾿ ἑκάστοις τῶν πεφυσιολογηκότων οἴδατε, ἢ οἷα περὶ τῆς φύσεως ἐνόησαν οἱ συγγραψάμενοι, ἢ ἅ περὶ τῆς Ἀθηνᾶς ἣν φρόνησιν διὰ πάντων διήκουσάν φασιν, ἢ περὶ τῆς Ἴσιδος ἣν φύσιν αἰῶνος, ἐξ ἧς πάντες ἔφυσαν καὶ δι᾿ ἧς πάντες εἰσί, λέγουσιν, ἢ περὶ τοῦ Ὀσίριδος οὗ σφαγέντος ὑπὸ Τυφῶνος τοῦ ἀδελφοῦ μετ᾿ Ὤρου τοῦ υἱοῦ ἡ Ἶσις ζητοῦσα τὰ μέλη καὶ εὑροῦσα ἤσκησεν εἰς ταφήν, ἣ ταφὴ ἕως νῦν Ὀσιριακὴ καλεῖται; Ἄνω γὰρ καὶ κάτω περὶ τὰ εἴδη τῆς ὕλης στρεφόμενοι ἀποπίπτουσι τῷ λόγῳ θεωρητοῦ θεοῦ, τὰ δὲ στοιχεῖα καὶ τὰ μόρια αὐτῶν θεοποιοῦσιν, ἄλλοτε ἄλλα ὀνόματα αὐτοῖς τιθέμενοι, τὴν μὲν τοῦ σίτου σπορὰν Ὄσιριν (ὅθεν φασὶ μυστικῶς ἐπὶ τῇ ἀνευρέσει τῶν μελῶν ἢ τῶν καρπῶν ἐπιλεχθῆναι τῇ Ἴσιδι· Εὑρήκαμεν, συγχαίρομεν!), τὸν δὲ τῆς ἀμπέλου καρπὸν Διόνυσον, καὶ Σεμέλην αὐτὴν τὴν ἄμπελον, καὶ κεραυνὸν τὴν τοῦ ἡλίου φλόγα. Καίτοι γε πάντα μᾶλλον ἢ θεολογοῦσιν οἱ τοὺς μύθους θεοποιοῦντες, οὐκ εἰδότες ὅτι οἷς ἀπολογοῦνται ὑπὲρ τῶν θεῶν τοὺς ἐπ᾿ αὐτοῖς λόγους βεβαιοῦσι. Τί ἡ Εὐρώπη καὶ ὁ Ταῦρος καὶ ὁ Κύκνος καὶ ἡ Λήδα πρὸς γῆν καὶ ἀέρα, ἵν᾿ ἡ πρὸς ταύτας μιαρὰ τοῦ Διὸς μῖξις ᾖ γῆς καὶ ἀέρος; Ἀλλ᾿ ἀποπίπτοντες τοῦ μεγέθους τοῦ θεοῦ καὶ ὑπερκύψαι τῷ λόγῳ (οὐ γὰρ ἔχουσι συμπάθειαν εἰς τὸν οὐράνιον τόπον) οὐ δυνάμενοι ἐπὶ τὰ εἴδη τῆς ὕλης συντετήκασιν, καὶ καταπίπτοντες τὰς τῶν στοιχείων τροπὰς θεοποιοῦσιν· ὅμοιον εἰ καὶ ναῦν τις, ἐν ᾗ ἔπλευσεν, ἀντὶ τοῦ κυβερνήτου ἄγοι. Ὡς δὲ οὐδὲν πλέον νεώς, κἂν ᾖ πᾶσιν ἠσκημένη, μὴ ἐχούσης τὸν κυβερνήτην, οὐδὲ τῶν στοιχείων ὄφελος διακεκοσμημένων δίχα τῆς παρὰ τοῦ θεοῦ προνοίας. Ἥ τε γὰρ ναῦς καθ᾿ ἑαυτὴν οὐ πλευσεῖται, τά τε στοιχεῖα χωρὶς τοῦ δημιουργοῦ οὐ κινηθήσεται.

Mas talvez isso seja engano poético, e sobre eles haja uma doutrina natural, deste tipo: "Zeus resplendente" — como diz Empédocles — "e Hera doadora de vida, e Aidoneu, e Néstis, que com lágrimas molha a fonte dos mortais". Se, pois, Zeus é o fogo, Hera a terra, Aidoneu o ar e Néstis a água, e esses são elementos — o fogo, a água, o ar —, nenhum deles é deus: nem Zeus, nem Hera, nem Aidoneu. Pois da matéria, separada e distinta por Deus, vem a constituição e geração deles: "fogo e água e terra e a suave altura do ar, e, com eles, a Amizade". Coisas que, sem a Amizade, não podem permanecer, confundidas que são pela Discórdia — como poderia alguém dizer que são deuses? A Amizade, segundo Empédocles, é o princípio regente; os compostos são regidos; e o regente é o senhor. De modo que, se atribuirmos uma só e a mesma potência ao regido e ao regente, sem perceber igualaremos a matéria — corruptível, fluida e mutável — ao Deus ingênito, eterno e sempre concorde consigo. Zeus, segundo os estoicos, é a substância fervente (ζέουσα); Hera, o ar (ἀήρ) — o próprio nome o revela, se se repete junto a si mesmo (ΗΡΑ-ΑΗΡ); Posêidon, a bebida (πόσις). Outros interpretam a natureza diversamente: uns dizem que Zeus é o ar de dupla natureza, macho-fêmea; outros, que é a estação que traz o tempo à temperança — pelo que só ele escapou de Cronos. Mas aos estoicos pode-se dizer: se reconheceis um só Deus altíssimo, ingênito e eterno, e tantos compostos quantas as mudanças da matéria, e dizeis que o Espírito de Deus, atravessando a matéria, recebe nomes diversos segundo as variações dela, então as formas da matéria se tornarão corpo de Deus; e, corrompidos os elementos na conflagração, será forçoso que junto com as formas pereçam os nomes, permanecendo só o Espírito de Deus. Quem, pois, creria serem deuses corpos cuja variação segundo a matéria é corruptível? Aos que dizem que Cronos é o tempo (χρόνος) e Reia a terra — ela concebendo de Cronos e dando à luz, donde é tida por mãe de todos; ele gerando e devorando; e que a mutilação é o comércio do macho com a fêmea, que corta e lança a semente na matriz e gera o homem, tendo em si o desejo, que é Afrodite; e que a loucura de Cronos é a mudança da estação, que destrói o animado e o inanimado; e que as cadeias e o Tártaro são o tempo, mudado pelas estações e desaparecendo — a esses respondemos: se Cronos é tempo, muda; se é estação, transforma-se; se é escuridão, ou geada, ou substância úmida, nada disso permanece. Mas o divino é imortal, imóvel e inalterável; logo, nem Cronos é deus, nem o ídolo que o representa. Quanto a Zeus: se é o ar, gerado de Cronos, cujo macho é Zeus e a fêmea Hera (por isso irmã e esposa), altera-se; se é estação, transforma-se; mas o divino nem muda nem se desloca. Mas para que importunar-vos com mais palavras — a vós que conheceis melhor que ninguém o que cada um dos que interpretaram a natureza pensou, ou o que os autores escreveram sobre a natureza, ou o que dizem de Atena, que afirmam ser a prudência que atravessa todas as coisas, ou de Ísis, que dizem ser a natureza do tempo eterno, da qual todos nasceram e pela qual todos existem, ou de Osíris, morto pelo irmão Tífon, cujos membros Ísis buscou com o filho Hórus e, achando-os, os dispôs para a sepultura, que até hoje se chama osiríaca? Girando para cima e para baixo em torno das formas da matéria, caem fora do Deus que se contempla pela razão, e divinizam os elementos e as suas partes, dando-lhes ora um nome, ora outro: a semeadura do trigo é Osíris (donde dizem que, misticamente, ao achar dos membros ou dos frutos, se disse a Ísis: "Achamos! Alegramo-nos juntos!"); o fruto da vide, Dioniso; a própria vide, Sêmele; e o raio, a chama do sol. Contudo, os que divinizam os mitos fazem tudo menos teologia: não percebem que, com aquilo que alegam em defesa dos deuses, confirmam o que deles se conta. Que têm a ver Europa e o Touro, o Cisne e Leda com a terra e o ar, para que a união imunda de Zeus com elas seja "terra e ar"? Antes, caindo fora da grandeza de Deus e incapazes de elevar-se com a razão (pois não têm afinidade com o lugar celeste), definham nas formas da matéria e, caindo, divinizam as mudanças dos elementos — como quem tomasse por piloto o navio em que navegou. Mas, assim como o navio nada é, ainda que equipado de tudo, se não tiver o piloto, tampouco servem de algo os elementos, por mais ordenados, sem a providência de Deus. Pois nem o navio navega por si mesmo, nem os elementos se movem sem o Demiurgo.

XXIII

Εἴποιτε ἂν οὖν συνέσει πάντας ὑπερέχοντες· Τίνι οὖν τῷ λόγῳ ἔνια τῶν εἰδώλων ἐνεργεῖ, εἰ μή εἰσι θεοὶ ἐφ᾿ οἷς ἱδρυόμεθα τὰ ἀγάλματα; Οὐ γὰρ εἰκὸς τὰς ἀψύχους καὶ ἀκινήτους εἰκόνας καθ᾿ ἑαυτὰς ἰσχύειν χωρὶς τοῦ κινοῦντος. Τὸ μὲν δὴ κατὰ τόπους καὶ πόλεις καὶ ἔθνη γίνεσθαί τινας ἐπ᾿ ὀνόματι εἰδώλων ἐνεργείας οὐδ᾿ ἡμεῖς ἀντιλέγομεν· οὐ μήν, εἰ ὠφελήθησάν τινες καὶ αὖ ἐλυπήθησαν ἕτεροι, θεοὺς νομιοῦμεν τοὺς ἐφ᾿ ἑκάτερα ἐνεργήσαντας. Ἀλλὰ καὶ ᾧ λόγῳ νομίζετε ἰσχύειν τὰ εἴδωλα, καὶ τίνες οἱ ἐνεργοῦντες, ἐπιβατεύοντες αὐτῶν τοῖς ὀνόμασιν, ἐπ᾿ ἀκριβὲς ἐξητάκαμεν. Ἀναγκαῖον δέ μοι, μέλλοντι δεικνύειν τίνες οἱ ἐπὶ τοῖς εἰδώλοις ἐνεργοῦντες καὶ ὅτι μὴ θεοί, προσχρήσασθαί τισι καὶ τῶν ἀπὸ φιλοσοφίας μάρτυσι. Πρῶτος Θαλῆς διαιρεῖ, ὡς οἱ τὰ ἐκείνου ἀκριβοῦντες μνημονεύουσιν, εἰς θεόν, εἰς δαίμονας, εἰς ἥρωας. Ἀλλὰ θεὸν μὲν τὸν νοῦν τοῦ κόσμου ἄγει, δαίμονας δὲ οὐσίας νοεῖ ψυχικάς, καὶ ἥρωας τὰς κεχωρισμένας ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων, ἀγαθοὺς μὲν τὰς ἀγαθάς, κακοὺς δὲ τὰς φαύλας. Πλάτων δέ, τὰ ἄλλα ἐπέχων, καὶ αὐτὸς εἴς τε τὸν ἀγένητον θεὸν καὶ τοὺς ὑπὸ τοῦ ἀγενήτου εἰς κόσμον τοῦ οὐρανοῦ γεγονότας, τούς τε πλάνητας καὶ τοὺς ἀπλανεῖς ἀστέρας, καὶ εἰς δαίμονας τέμνει· περὶ ὧν δαιμόνων αὐτὸς ἀπαξιῶν λέγειν τοῖς περὶ αὐτῶν εἰρηκόσιν προσέχειν ἀξιοῖ. Περὶ δὲ τῶν ἄλλων δαιμόνων εἰπεῖν καὶ γνῶναι τὴν γένεσιν μεῖζον ἢ καθ᾿ ἡμᾶς, πειστέον δὲ τοῖς εἰρηκόσιν ἔμπροσθεν, ἐγγόνοις μὲν θεῶν οὖσιν ὡς ἔφασαν, σαφῶς γέ που τοὺς ἑαυτῶν προγόνους εἰδότων· ἀδύνατον οὖν θεῶν παισὶν ἀπιστεῖν, κἄνπερ ἄνευ εἰκότων καὶ ἀναγκαίων ἀποδείξεων λέγωσιν, ἀλλὰ ὡς οἰκεῖα φασκόντων ἀπαγγέλλειν ἑπομένους τῷ νόμῳ πιστευτέον. Οὕτως οὖν κατ᾿ ἐκείνους καὶ ἡμῖν ἡ γένεσις περὶ αὐτῶν τῶν θεῶν ἐχέτω καὶ λεγέσθω. Γῆς τε καὶ Οὐρανοῦ παῖδες Ὠκεανός τε καὶ Τηθὺς ἐγεννήθησαν, τούτων δὲ Φόρκος Κρόνος τε καὶ Ῥέα καὶ ὅσοι μετὰ τούτων, ἐκ δὲ Κρόνου τε καὶ Ῥέας Ζεὺς Ἥρα τε καὶ πάντες, οὓς ἴσμεν πάντας ἀδελφοὺς λεγομένους αὐτῶν, ἔτι τε τούτων ἄλλους ἐκγόνους. Ἆρ᾿ οὖν ὁ τὸν ἀΐδιον νοῦν καὶ λόγῳ καταλαμβανόμενον περινοήσας θεὸν καὶ τὰ ἐπισυμβεβηκότα αὐτῷ ἐξειπών, τὸ ὄντως ὄν, τὸ μονοφυές, τὸ ἀγαθὸν ἀπ᾿ αὐτοῦ ἀποχεόμενον, ὅπερ ἐστὶν ἀλήθεια, καὶ περὶ πρώτης δυνάμεως, καὶ ὡς περὶ τὸν πάντων βασιλέα πάντα ἐστὶ καὶ ἐκείνου ἕνεκεν πάντα, καὶ ἐκεῖνο αἴτιον πάντων, καὶ περὶ δύο καὶ τρία, δεύτερον δὲ περὶ τὰ δεύτερα, καὶ τρίτον περὶ τὰ τρίτα, περὶ τῶν ἐκ τῶν αἰσθητῶν γῆς τε καὶ οὐρανοῦ λεγομένων γεγονέναι μεῖζον ἢ καθ᾿ ἑαυτὸν τἀληθὲς μαθεῖν ἐνόμισεν; Ἦ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἀδύνατον γεννᾶν καὶ ἀποκυΐσκεσθαι θεοὺς ἐνόμισεν, ἑπομένων τοῖς γινομένοις τελῶν, καί, τὸ τούτου ἀδυνατώτερον, μεταπεῖσαι τοὺς πολλοὺς ἀβασανίστως τοὺς μύθους παραδεχομένους, διὰ ταῦτα μεῖζον ἢ καθ᾿ ἑαυτὸν γνῶναι καὶ εἰπεῖν ἔφη περὶ τῆς τῶν ἄλλων δαιμόνων γενέσεως, οὔτε μαθεῖν οὔτε ἐξειπεῖν γεννᾶσθαι θεοὺς δυνάμενος. Καὶ τὸ εἰρημένον αὐτῷ· Ὁ δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεύς, ἐλαύνων πτηνὸν ἅρμα, πρῶτος πορεύεται διακοσμῶν πάντα καὶ ἐπιμελούμενος, τῷ δὲ ἕπεται στρατιὰ θεῶν τε καὶ δαιμόνων· οὐκ ἐπὶ τοῦ ἀπὸ Κρόνου λεγομένου ἔχει Διός. Ἔστι γὰρ ἐν τούτῳ ὄνομα τῷ ποιητῇ τῶν ὅλων. Δηλοῖ δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Πλάτων· ἑτέρῳ σημαντικῷ προσειπεῖν αὐτὸν οὐκ ἔχων τῷ δημώδει ὀνόματι, οὐχ ὡς ἰδίῳ τοῦ θεοῦ ἀλλ᾿ εἰς σαφήνειαν, ὅτι μὴ δυνατὸν εἰς πάντας φέρειν κατὰ δύναμιν τὸν θεόν, προσεχρήσατο, ἐπικατηγορήσας τὸ μέγας, ἵνα διαστείλῃ τὸν οὐράνιον ἀπὸ τοῦ χαμᾶθεν, τὸν ἀγένητον ἀπὸ τοῦ γενητοῦ, τοῦ νεωτέρου μὲν οὐρανοῦ καὶ γῆς, νεωτέρου δὲ Κρητῶν, οἳ ἐξέκλεψαν αὐτὸν μὴ ἀναιρεθῆναι ὑπὸ τοῦ πατρός.

Podereis dizer, vós que excedeis a todos em inteligência: Por que razão, então, alguns dos ídolos operam, se não são deuses aqueles para quem erigimos as estátuas? Pois não é verossímil que as imagens, inanimadas e imóveis, tenham força por si mesmas, sem alguém que as mova. Que em diversos lugares, cidades e nações se dão certas operações em nome de ídolos, nem nós o contestamos; mas, nem porque alguns receberam benefício e outros, ao contrário, dano, teremos por deuses os que operaram num e noutro sentido. Antes, examinamos com rigor por que razão pensais que os ídolos têm força, e quem são os que operam, usurpando os nomes deles. E, para mostrar quem são os que operam nos ídolos, e que não são deuses, é-me necessário recorrer também a alguns testemunhos da filosofia. Primeiro, Tales — como lembram os que conhecem a fundo a sua doutrina — divide em deus, demônios e heróis: deus, ele o entende como a mente do mundo; demônios, como substâncias anímicas; heróis, como as almas separadas dos homens — boas, as dos bons; más, as dos maus. Platão, por sua vez — reservando juízo quanto ao mais —, divide também ele em o Deus ingênito e os que foram feitos pelo Ingênito para ornamento do céu, os planetas e as estrelas fixas, e em demônios; e, acerca desses demônios, não se dignando falar ele mesmo, manda dar atenção aos que sobre eles falaram: "Falar dos outros demônios e conhecer a sua geração é maior do que cabe a nós; deve-se crer nos que antes falaram, descendentes que eram de deuses, como diziam, e que por certo conheciam bem os próprios antepassados; é impossível descrer de filhos de deuses, ainda que falem sem provas verossímeis ou necessárias; mas, como professam anunciar coisas de família, cumpre, seguindo o costume, crer-lhes. Assim, pois, segundo eles, tenha-se e diga-se também por nós a geração desses deuses: da Terra e do Céu nasceram Oceano e Tétis; destes, Forco, Cronos e Reia e os que vêm com eles; de Cronos e Reia, Zeus e Hera e todos os que sabemos serem chamados seus irmãos, e ainda outros descendentes destes." Acaso, pois, aquele que concebeu a mente eterna e o Deus apreendido pela razão, e expôs os seus atributos — o que verdadeiramente é, o unigênito na sua natureza, o bem que dele se derrama, que é a verdade —, e falou da primeira potência, e de como "em torno do Rei de todas as coisas tudo está, e por causa dele tudo existe, e ele é causa de tudo", e do segundo e do terceiro — "o segundo em torno das coisas segundas, e o terceiro em torno das terceiras" —, acaso esse homem julgou que aprender a verdade sobre os que se dizem nascidos dos sensíveis — a terra e o céu — fosse maior do que as suas forças? Não se pode dizê-lo. Mas, porque julgou impossível que deuses gerem e sejam gerados — já que aos que nascem se segue um fim — e, mais impossível ainda, dissuadir a multidão, que aceita os mitos sem exame, por isso disse que era maior do que as suas forças conhecer e dizer a geração dos outros demônios: nem podia aprender, nem dizer, que deuses fossem gerados. E aquilo que ele disse — "O grande soberano no céu, Zeus, conduzindo o carro alado, avança primeiro, ordenando todas as coisas e delas cuidando; e segue-o um exército de deuses e demônios" — não se refere ao Zeus que dizem filho de Cronos: pois nesse passo o nome designa o Criador de todas as coisas. Mostra-o o próprio Platão: não podendo designá-lo com outro apelativo, serviu-se do nome popular, não como próprio de Deus, mas por clareza — porque não é possível apresentar Deus a todos na sua plenitude —, e acrescentou-lhe o "grande", para distinguir o celeste do terreno, o ingênito do gerado, mais novo que o céu e a terra, e mais novo que os cretenses, que o furtaram para que não fosse morto pelo pai.

XXIV

Τί δαὶ δεῖ πρὸς ὑμᾶς πάντα λόγον κεκινηκότας ἢ ποιητῶν μνημονεύειν ἢ καὶ ἑτέρας δόξας ἐξετάζειν, τοσοῦτον εἰπεῖν ἔχοντι· Εἰ μὴ καὶ ποιηταὶ καὶ φιλόσοφοι ἕνα μὲν εἶναι ἐπεγίνωσκον θεόν, περὶ δὲ τούτων οἱ μὲν ὡς περὶ δαιμόνων, οἱ δὲ ὡς περὶ ὕλης, οἱ δὲ ὡς περὶ ἀνθρώπων γενομένων ἐφρόνουν, ἡμεῖς γε ἂν εἰκότως ἐξενηλατούμεθα, διαιρετικῷ λόγῳ καὶ περὶ θεοῦ καὶ ὕλης καὶ περὶ τῆς τούτων αὐτῶν οὐσίας κεχρημένοι; Ὡς γὰρ θεόν φαμεν καὶ υἱὸν τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ πνεῦμα ἅγιον, ἑνούμενα μὲν κατὰ δύναμιν τὸν πατέρα τὸν υἱὸν τὸ πνεῦμα, ὅτι νοῦς λόγος σοφία ὁ υἱὸς τοῦ πατρός, καὶ ἀπόῤῥοια ὡς φῶς ἀπὸ πυρὸς τὸ πνεῦμα, οὕτως καὶ ἑτέρας εἶναι δυνάμεις κατειλήμμεθα περὶ τὴν ὕλην ἀρχούσας καὶ δι᾿ αὐτῆς, μίαν μὲν τὴν ἀντίθεον, οὐχ ὅτι ἀντιδοξοῦν τί ἐστι τῷ θεῷ, ὡς τῇ φιλίᾳ τὸ νεῖκος κατὰ τὸν Ἐμπεδοκλέα καὶ τῇ ἡμέρᾳ νὺξ κατὰ τὰ φαινόμενα (ἐπεὶ κἂν εἰ ἀνθειστήκει τι τῷ θεῷ ἐπαύσατο τοῦ εἶναι, λυθείσης αὐτοῦ τῇ τοῦ θεοῦ δυνάμει καὶ ἰσχύϊ τῆς συστάσεως), ἀλλ᾿ ὅτι τῷ τοῦ θεοῦ ἀγαθῷ, ὃ κατὰ συμβεβηκός ἐστιν αὐτῷ καὶ συνυπάρχον, ὡς χρόα σώματι, οὗ ἄνευ οὐκ ἔστιν (οὐχ ὡς μέρους ὄντος, ἀλλ᾿ ὡς κατ᾿ ἀνάγκην συνόντος παρακολουθήματος, ἡνωμένου καὶ συγκεχρωσμένου, ὡς τῷ πυρὶ ξανθῷ εἶναι καὶ τῷ αἰθέρι κυανῷ), ἐναντίον ἐστὶ τὸ περὶ τὴν ὕλην ἔχον πνεῦμα, γενόμενον μὲν ὑπὸ τοῦ θεοῦ, καθὸ οἱ λοιποὶ ὑπ᾿ αὐτοῦ γεγόνασιν ἄγγελοι, καὶ τὴν ἐπὶ τῇ ὕλῃ καὶ τοῖς τῆς ὕλης εἴδεσι πιστευσάμενον διοίκησιν. Τοῦτο γὰρ ἡ τῶν ἀγγέλων σύστασις, τῷ θεῷ ἐπὶ προνοίᾳ γεγονέναι τοῖς ὑπ᾿ αὐτοῦ διακεκοσμημένοις, ἵνα τὴν μὲν παντελικὴν καὶ γενικὴν ὁ θεὸς ἔχῃ τῶν ὅλων πρόνοιαν, τὴν δὲ ἐπὶ μέρους οἱ ἐπ᾿ αὐτοῖς ταχθέντες ἄγγελοι. Ὡς δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων, αὐθαίρετον καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν κακίαν ἐχόντων (ἐπεὶ οὐκ ἂν οὔτ᾿ ἐτιμᾶτε τοὺς ἀγαθοὺς οὔτ᾿ ἐκολάζετε τοὺς πονηρούς, εἰ μὴ ἐπ᾿ αὐτοῖς ἦν καὶ ἡ κακία καὶ ἡ ἀρετή· καὶ οἱ μὲν σπουδαῖοι περὶ ἃ πιστεύονται ὑφ᾿ ὑμῶν, οἱ δὲ ἄπιστοι εὑρίσκονται), καὶ τὸ κατὰ τοὺς ἀγγέλους ἐν ὁμοίῳ καθέστηκεν. Οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι, αὐθαίρετοι δὴ οἷοι γεγόνασιν ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ἔμειναν ἐφ᾿ οἷς αὐτοὺς ἐποίησεν καὶ διέταξεν ὁ θεός, οἱ δὲ ἐνύβρισαν καὶ τῇ τῆς οὐσίας ὑποστάσει καὶ τῇ ἀρχῇ, οὗτός τε ὁ τῆς ὕλης καὶ τῶν ἐν αὐτῇ εἰδῶν ἄρχων καὶ ἕτεροι τῶν περὶ τὸ πρῶτον τοῦτο στερέωμα, (ἴστε δὲ μηδὲν ἡμᾶς ἀμάρτυρον λέγειν, ἃ δὲ τοῖς προφήταις ἐκπεφώνηται μηνύειν) ἐκεῖνοι μὲν εἰς ἐπιθυμίαν πεσόντες παρθένων καὶ ἥττους σαρκὸς εὑρεθέντες, οὗτος δὲ ἀμελήσας καὶ πονηρὸς περὶ τὴν τῶν πεπιστευμένων γενόμενος διοίκησιν.Ἐκ μὲν οὖν τῶν περὶ τὰς παρθένους ἐχόντων οἱ καλούμενοι ἐγεννήθησαν γίγαντες. Εἰ δέ τις ἐκ μέρους εἴρηται περὶ τῶν γιγάντων καὶ ποιηταῖς λόγος, μὴ θαυμάσητε, τῆς κοσμικῆς σοφίας καὶ θεολογικῆς ὅσον ἀλήθεια πιθανοῦ διαφέρει διαλλαττουσῶν, καὶ τῆς μὲν οὔσης ἐπουρανίου, τῆς δὲ ἐπιγείου· καὶ κατὰ τὸν ἄρχοντα τῆς ὕλης Ἴσμεν ψεύδεα πολλὰ λέγειν ἐτύμοισιν ὁμοῖα.

E que necessidade há — diante de vós, que examinastes toda doutrina — de citar poetas, ou de examinar ainda outras opiniões, quando basta dizer isto: se poetas e filósofos não tivessem reconhecido que um só é Deus, e sobre aqueles outros não pensassem uns que são demônios, outros que são matéria, outros que foram homens — seria natural que fôssemos expulsos, nós que usamos de uma doutrina que distingue Deus e a matéria, e a essência de cada um? Pois, assim como afirmamos Deus, e o Filho — a sua Palavra — e o Espírito Santo, unidos quanto ao poder — o Pai, o Filho, o Espírito, porque o Filho é mente, palavra e sabedoria do Pai, e o Espírito, efluxo, como luz de fogo —, assim também apreendemos que há outras potências, que se ocupam da matéria e por meio dela: uma delas, contrária a Deus — não que haja algo que se contraponha a Deus, como a Discórdia à Amizade segundo Empédocles, e a noite ao dia segundo os fenômenos (pois, ainda que algo se opusesse a Deus, deixaria de existir, desfeita a sua constituição pelo poder e pela força de Deus) —, mas contrária ao bem de Deus, que lhe é próprio e coexiste com ele como a cor com o corpo, sem o qual não existe (não como parte, mas como acompanhamento que por necessidade o acompanha, unido e mesclado, como ao fogo o ser amarelo e ao éter o ser azul): o espírito que se ocupa da matéria, criado por Deus, assim como por ele foram criados os demais anjos, e que recebeu em confiança a administração da matéria e das formas da matéria. Pois esta é a constituição dos anjos: existirem para a providência de Deus sobre as coisas por ele ordenadas, de modo que Deus tenha a providência universal e geral de todas as coisas, e os anjos postos sobre elas, a providência das partes. E, assim como entre os homens, que têm por livre escolha tanto a virtude como o vício (pois nem honraríeis os bons nem puniríeis os maus, se não estivesse em seu poder o vício e a virtude; e uns se mostram zelosos naquilo que lhes confiais, outros infiéis), assim também se passa com os anjos. Uns — livres como foram feitos por Deus — permaneceram naquilo para que Deus os fez e ordenou; outros, porém, ultrajaram tanto a constituição da sua essência como o seu governo: o príncipe da matéria e das suas formas, e outros dos que estavam junto deste primeiro firmamento (sabei que nada dizemos sem testemunho: anunciamos o que foi proclamado pelos profetas); aqueles caíram em desejo de virgens e se deixaram vencer pela carne; este tornou-se negligente e mau na administração do que lhe fora confiado. Dos que se envolveram com as virgens nasceram os chamados gigantes. E, se também os poetas disseram algo, em parte, sobre os gigantes, não vos admireis: a sabedoria mundana e a teológica diferem tanto quanto a verdade difere da verossimilhança — uma é celeste, a outra terrena e, segundo o príncipe da matéria, "sabemos dizer muitas mentiras semelhantes a verdades".

XXV

Οὗτοι τοίνυν οἱ ἄγγελοι οἱ ἐκπεσόντες τῶν οὐρανῶν, περὶ τὸν ἀέρα ἔχοντες καὶ τὴν γῆν, οὐκέτι εἰς τὰ ὑπερουράνια ὑπερκύψαι δυνάμενοι, καὶ αἱ τῶν γιγάντων ψυχαὶ οἱ περὶ τὸν κόσμον εἰσὶ πλανώμενοι δαίμονες, ὁμοίας κινήσεις οἱ μὲν αἷς ἔλαβον συστάσεσιν, οἱ δαίμονες, οἱ δὲ αἷς ἔσχον ἐπιθυμίαις, οἱ ἄγγελοι, ποιούμενοι. Ὁ δὲ τῆς ὕλης ἄρχων, ὡς ἔστιν ἐξ αὐτῶν τῶν γινομένων ἰδεῖν, ἐναντία τῷ ἀγαθῷ τοῦ θεοῦ ἐπιτροπεύει καὶ διοικεῖ. Πολλάκι μοι πραπίδων διῆλθε φροντίς, Εἴτε τύχα εἴτε δαίμων τὰ βιότια κραίνει, Παρά τ᾿ ἐλπίδα καὶ παρὰ δίκαν Τοὺς μὲν ἀπ᾿ οἴκων ἀναπίπτοντας Ἄτερ βίου, τοὺς δ᾿ εὐτυχοῦντας ἄγει. Τὸ παρ᾿ ἐλπίδα καὶ δίκην εὖ πράττειν ἢ κακῶς ἐν ἀφασίᾳ τὸν Εὐριπίδην ἐποίησε, τίνος ἡ τοιαύτη τῶν περιγείων διοίκησις, ἐν ᾗ εἴποι τις ἄν· Πῶς οὖν τάδ᾿ εἰσορῶντες ἢ θεῶν γένος Εἶναι λέγωμεν, ἢ νόμοισι χρώμεθα; Τοῦτο καὶ τὸν Ἀριστοτέλη ἀπρονόητα εἰπεῖν τὰ κατωτέρω τοῦ οὐρανοῦ ἐποίησε, καίτοι τῆς ἀϊδίου ἐπ᾿ ἴσης ἡμῖν μενούσης προνοίας τοῦ θεοῦ· Ἡ γῆ δ᾿ ἀνάγκῃ, κἂν θέλῃ κἂν μὴ θέλῃ, Φύουσα ποίαν τἀμὰ πιαίνει βοτά· τῆς δὲ ἐπὶ μέρους πρὸς ἀλήθειαν, οὐ πρὸς δόξαν, χωρούσης ἐπὶ τοὺς ἀξίους, καὶ τῶν λοιπῶν κατὰ τὸ κοινὸν συστάσεως νόμῳ λόγου προνοουμένων. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ αἱ ἀπὸ τοὐναντίου πνεύματος δαιμονικαὶ κινήσεις καὶ ἐνέργειαι τὰς ἀτάκτους ταύτας ἐπιφορὰς παρέχουσιν, ἤδη καὶ τοὺς ἀνθρώπους ἄλλον ἄλλως, καὶ καθ᾿ ἕνα καὶ κατὰ ἔθνη, μερικῶς καὶ κοινῶς, κατὰ τὸν τῆς ὕλης λόγον καὶ τῆς πρὸς τὰ θεῖα συμπαθείας, ἔνδοθεν καὶ ἔξωθεν κινοῦσαι, διὰ τοῦτό τινες, ὧν δόξαι οὐ μικραί, ἐνόμισαν οὐ τάξει τινὶ τὸ πᾶν τοῦτο συνεστάναι, ἀλλ᾿ ἀλόγῳ τύχῃ ἄγεσθαι καὶ φέρεσθαι, οὐκ εἰδότες ὅτι τῶν μὲν περὶ τὴν τοῦ παντὸς κόσμου σύστασιν οὐδὲν ἄτακτον οὐδὲ ἀπημελημένον, ἀλλ᾿ ἕκαστον αὐτῶν γεγονὸς λόγῳ, διὸ οὐδὲ τὴν ὡρισμένην ἐπ᾿ αὐτοῖς παραβαίνουσι τάξιν, ὁ δὲ ἄνθρωπος κατὰ μὲν τὸν πεποιηκότα καὶ αὐτὸς εὐτάκτως ἔχει, καὶ τῇ κατὰ τὴν γένεσιν φύσει, ἕνα καὶ κοινὸν ἐπεχούσῃ λόγον, καὶ τῇ κατὰ τὴν πλάσιν διαθέσει, οὐ παραβαινούσῃ τὸν ἐπ᾿ αὐτῇ νόμον, καὶ τῷ τοῦ βίου τέλει, ἴσῳ καὶ κοινῷ μένοντι, κατὰ δὲ τὸν ἴδιον ἑαυτῷ λόγον καὶ τὴν τοῦ ἐπέχοντος ἄρχοντος καὶ τῶν παρακολουθούντων δαιμόνων ἐνέργειαν ἄλλος ἄλλως φέρεται καὶ κινεῖται, κοινὸν πάντες τὸν ἐν αὐτοῖς ἔχοντες λογισμόν.

Esses anjos, pois, que caíram dos céus, ocupando o ar e a terra, já não capazes de elevar-se às regiões supracelestes, e as almas dos gigantes são os demônios que vagueiam pelo mundo — fazendo movimentos semelhantes: os demônios, às constituições que receberam; os anjos, aos desejos que tiveram. O príncipe da matéria, porém, como se pode ver pelos próprios acontecimentos, administra e governa em sentido contrário ao bem de Deus: "Muitas vezes me passou pelo espírito esta inquietação: se é o acaso ou um demônio que governa as coisas da vida — que, contra a esperança e contra a justiça, lança uns fora de casa, sem meios de vida, enquanto outros prosperam." O prosperar ou o sofrer contra a esperança e a justiça deixou Eurípides sem palavras sobre de quem é esta administração das coisas terrenas — da qual se poderia dizer: "Como, pois, vendo essas coisas, diremos que existe raça de deuses, ou obedeceremos a leis?" Isto levou também Aristóteles a dizer que as coisas abaixo do céu carecem de providência — embora a providência eterna de Deus permaneça igualmente sobre nós: "A terra, por necessidade, queira ou não queira, produzindo erva, engorda os meus rebanhos" —, e a providência particular se dirija, segundo a verdade e não segundo a opinião, aos que são dignos, enquanto as demais coisas são providas segundo a lei comum da constituição, pela razão. Mas, porque os movimentos e operações demoníacas do espírito contrário produzem essas investidas desordenadas — movendo os homens, cada um de um modo, individualmente e por nações, em particular e em comum, segundo a razão da matéria e a afinidade com as coisas divinas, de dentro e de fora —, por isso alguns, de reputação não pequena, julgaram que este universo não se sustém por ordem alguma, mas é conduzido e arrastado por acaso irracional; não sabendo que, das coisas que compõem a constituição do mundo inteiro, nada é desordenado nem descuidado — antes, cada uma delas foi feita pela razão, pelo que não transgridem a ordem que lhes foi prescrita; e que o homem, quanto àquele que o fez, também ele está bem ordenado — pela natureza da sua geração, que obedece a uma razão una e comum; pela disposição da sua compleição, que não transgride a sua lei; e pelo fim da sua vida, que permanece igual e comum —, mas, quanto à razão que lhe é própria e à operação do príncipe que domina e dos demônios que o acompanham, cada um é levado e movido de um modo, ainda que todos tenham em si o mesmo raciocínio comum.

XXVI

Καὶ οἱ μὲν περὶ τὰ εἴδωλα αὐτοὺς ἕλκοντες οἱ δαίμονές εἰσιν οἱ προειρημένοι, οἱ προστετηκότες τῷ ἀπὸ τῶν ἱερείων αἵματι καὶ ταῦτα περιλιχμώμενοι· οἱ δὲ τοῖς πολλοῖς ἀρέσκοντες θεοὶ καὶ ταῖς εἰκόσιν ἐπονομαζόμενοι, ὡς ἔστιν ἐκ τῆς κατ᾿ αὐτοὺς ἱστορίας εἰδέναι, ἄνθρωποι γεγόνασιν. Καὶ τους μὲν δαίμονας εἶναι τοὺς ἐπιβατεύοντας τοῖς ὀνόμασι πίστις ἡ ἑκάστου αὐτῶν ἐνέργεια. Οἱ μὲν γὰρ ἀποτέμνουσι τὰ αἰδοῖα, οἱ περὶ τὴν Ῥέαν, οἱ δὲ ἐγκόπτουσιν ἢ ἐντέμνουσιν, οἱ περὶ τὴν Ἄρτεμιν, καὶ ἡ μὲν ἐν Ταύροις φονεύει τοὺς ξένους· ἐῶ γὰρ τοὺς ταῖς μαχαίραις καὶ τοῖς ἀστραγάλοις αἰκιζομένους αὐτοὺς λέγειν καὶ ὅσα εἴδη δαιμόνων· οὐ γὰρ θεοῦ κινεῖν ἐπὶ τὰ παρὰ φύσιν. Ὅταν δ᾿ ὁ δαίμων ἀνδρὶ πορσύνῃ κακά, Τὸν νοῦν ἔβλαψε πρῶτον. Ὁ δὲ θεός, τελείως ἀγαθὸς ὤν, ἀϊδίως ἀγαθοποιός ἐστιν. Τοῦ τοίνυν ἄλλους μὲν εἶναι τοὺς ἐνεργοῦντας, ἐφ᾿ ἑτέρων δὲ ἀνίστασθαι τὰς εἰκόνας, ἐκεῖνο μέγιστον τεκμήριον, Τρωὰς καὶ Πάριον· ἡ μὲν Νερυλλίνου εἰκόνας ἔχει, ὃς ἀνὴρ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς, τὸ δὲ Πάριον Ἀλεξάνδρου καὶ Πρωτέως· τοῦ Ἀλεξάνδρου ἔτι ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς καὶ ὁ τάφος καὶ ἡ εἰκών.Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι ἀνδριάντες τοῦ Νερυλλίνου κόσμημά εἰσι δημόσιον, εἴπερ καὶ τούτοις κοσμεῖται πόλις, εἷς δὲ αὐτῶν καὶ χρηματίζειν καὶ ἰᾶσθαι νοσοῦντας νομίζεται, καὶ θύουσί τε δι᾿ αὐτὰ καὶ χρυσῷ περιαλείφουσι καὶ στεφανοῦσι τὸν ἀνδριάντα οἱ Τρωαδεῖς. Ὁ δὲ τοῦ Ἀλεξάνδρου καὶ ὁ τοῦ Πρωτέως (τοῦτον δ᾿ οὐκ ἀγνοεῖτε ῥίψαντα ἑαυτὸν εἰς τὸ πῦρ περὶ τὴν Ὀλυμπίαν), ὁ μὲν καὶ αὐτὸς λέγεται χρηματίζειν, τῷ δὲ τοῦ Ἀλεξάνδρου [Δύσπαρι, εἶδος ἄριστε, γυναιμανές] δημοτελεῖς ἄγονται θυσίαι καὶ ἑορταὶ ὡς ἐπηκόῳ θεῷ. Πότερον οὖν ὁ Νερυλλῖνος καὶ ὁ Πρωτεὺς καὶ ὁ Ἀλέξανδρός εἰσιν οἱ ταῦτα ἐνεργοῦντες περὶ τὰ ἀγάλματα ἢ τῆς ὕλης ἡ σύστασις; Ἀλλ᾿ ἡ μὲν ὕλη χαλκός ἐστιν. Τί δαὶ χαλκὸς δύναται καθ᾿ ἑαυτόν, ὃν μεταποιῆσαι πάλιν εἰς ἕτερον σχῆμα ἔξεστιν, ὡς τὸν ποδονιπτῆρα ὁ παρὰ τῷ Ἡροδότῳ Ἄμασις; Ὁ δὲ Νερυλλῖνος καὶ ὁ Πρωτεὺς καὶ ὁ Ἀλέξανδρος τί πλέον τοῖς νοσοῦσιν; Ἃ γὰρ ἡ εἰκὼν λέγεται νῦν ἐνεργεῖν, ἐνήργει καὶ ζῶντος καὶ νοσοῦντος Νερυλλίνου.

Os que os arrastam para os ídolos são os demônios de que falamos, ávidos do sangue das vítimas, que eles lambem; mas os deuses que agradam à multidão e dão nome às imagens, como se pode saber pela história deles, foram homens. E que sejam os demônios os que usurpam os seus nomes, prova-o a operação de cada um. Uns decepam as partes viris — os devotos de Reia; outros se golpeiam ou se retalham — os devotos de Ártemis; e a de Táuris assassina os estrangeiros. Deixo de falar dos que se lanham com facas e com astrágalos, e de quantas espécies há de demônios: pois não é próprio de deus incitar a coisas contra a natureza. "Quando o demônio prepara males a um homem, primeiro lhe dana a mente." Deus, porém, sendo perfeitamente bom, é eternamente benfeitor. E de que os que operam são uns, e outros aqueles em cujo nome se erguem as imagens, a maior prova é a de Trôade e Pário: uma tem as estátuas de Nerilino, homem do nosso tempo; Pário, as de Alexandre e de Proteu — do Alexandre ainda estão na praça o túmulo e a estátua. As demais estátuas de Nerilino são adorno público, já que com elas se adorna a cidade; mas uma delas passa por dar oráculos e curar doentes, e por isso os de Trôade lhe oferecem sacrifícios, e untam de ouro e coroam a estátua. A de Alexandre e a de Proteu (não ignorais que este se lançou ao fogo perto de Olímpia): desta se diz que também dá oráculos; e à de Alexandre — "Páris funesto, belo de figura, louco por mulheres" — fazem-se sacrifícios públicos e festas, como a um deus que atende. Quem, pois, opera essas coisas nas imagens: Nerilino, Proteu e Alexandre, ou a constituição da matéria? Mas a matéria é bronze. E que pode o bronze por si mesmo — o bronze que se pode refundir em outra figura, como Ámasis fez com a bacia de lavar pés, segundo Heródoto? E Nerilino, Proteu e Alexandre — que valem para os doentes? Pois o que a imagem se diz agora operar, operava-o quando Nerilino vivia — e estava doente.

XXVII

Τί οὖν; Πρῶτα μὲν αἱ τῆς ψυχῆς ἄλογοι καὶ ἰνδαλματώδεις περὶ τὰς δόξας κινήσεις ἄλλοτε ἄλλα εἴδωλα, τὰ μὲν ἀπὸ τῆς ὕλης ἕλκουσι, τὰ δὲ αὐταῖς ἀναπλάττουσι καὶ κυοῦσι· πάσχει δὲ τοῦτο ψυχὴ μάλιστα τοῦ ὑλικοῦ προσλαβοῦσα καὶ ἐπισυγκραθεῖσα πνεύματος, οὐ πρὸς τὰ οὐράνια καὶ τὸν τούτων ποιητὴν ἀλλὰ κάτω πρὸς τὰ ἐπίγεια βλέπουσα, καθολικῶς εἰς γῆν, ὡς μόνον αἷμα καὶ σάρξ, οὐκέτι πνεῦμα καθαρὸν γινομένη. Αἷ οὖν ἄλογοι αὗται καὶ ἰνδαλματώδεις τῆς ψυχῆς κινήσεις εἰδωλομανεῖς ἀποτίκτουσι φαντασίας. Ὅταν δὲ ἁπαλὴ καὶ εὐάγωγος ψυχή, ἀνήκοος μὲν καὶ ἄπειρος λόγων ἐῤῥωμένων, ἀθεώρητος δὲ τοῦ ἀληθοῦς, ἀπερινόητος δὲ τοῦ πατρὸς καὶ ποιητοῦ τῶν ὅλων, ἐναποσφραγίσηται ψευδεῖς περὶ αὐτῆς δόξας, οἱ περὶ τὴν ὕλην δαίμονες, λίχνοι περὶ τὰς κνίσσας καὶ τὸ τῶν ἱερείων αἷμα ὄντες, ἀπατηλοὶ δὲ ἀνθρώπων, προσλαβόντες τὰς ψευδοδόξους ταύτας τῶν πολλῶν τῆς ψυχῆς κινήσεις, φαντασίας αὐτοῖς ὡς ἀπὸ τῶν εἰδώλων καὶ ἀγαλμάτων, ἐπιβατεύοντες αὐτῶν τοῖς νοήμασιν, εἰσρεῖν παρέχουσι· καὶ ὅσα καθ᾿ ἑαυτήν, ὡς ἀθάνατος οὖσα, λογικῶς κινεῖται ψυχή, ἢ προμηνύουσα τὰ μέλλοντα ἢ θεραπεύουσα τὰ ἐνεστηκότα, τούτων τὴν δόξαν καρποῦνται οἱ δαίμονες.

Que se segue? Primeiro: os movimentos irracionais e fantasiosos da alma em torno das opiniões extraem, ora um, ora outro simulacro — uns da matéria, outros que ela plasma e gera para si mesma. Isso padece sobretudo a alma que tomou e misturou a si o espírito material — não olhando para as coisas celestes e o seu Criador, mas para baixo, para as terrenas, e, por inteiro, para a terra, tornando-se só sangue e carne, e já não espírito puro. Esses movimentos irracionais e fantasiosos da alma dão à luz visões possessas de ídolos. E, quando uma alma tenra e maleável, sem instrução nem experiência de doutrinas sólidas, sem contemplação da verdade, sem conceber o Pai e Criador de todas as coisas, imprime em si falsas opiniões acerca de si mesma, os demônios que rondam a matéria — gulosos do cheiro da gordura e do sangue das vítimas, enganadores dos homens —, apoderando-se desses movimentos mentirosos da alma da multidão, invadindo os seus pensamentos, fazem-lhes afluir visões como se viessem dos ídolos e das estátuas; e tudo quanto a alma, por si mesma, como imortal que é, move racionalmente — seja pré-anunciando o futuro, seja tratando do presente —, disso os demônios colhem a glória.

XXVIII

Ἀναγκαῖον δὲ ἴσως, κατὰ τὰ προειρημένα, περὶ τῶν ὀνομάτων ὀλίγα εἰπεῖν. Ἡρόδοτος μὲν οὖν καὶ Ἀλέξανδρος ὁ τοῦ Φιλίππου ἐν τῇ πρὸς τὴν μητέρα ἐπιστολῇ (ἑκάτεροι δὲ ἐν τῇ Ἡλιουπόλει καὶ ἐν Μέμφι καὶ Θήβαις εἰς λόγους τοῖς ἱερεῦσιν ἀφῖχθαι λέγονται) φασὶ παρ᾿ ἐκείνων ἀνθρώπους αὐτοὺς γενέσθαι μαθεῖν. Ἡρόδοτος μέν· Ἤδη ὦν, τῶν αἱ εἰκόνες ἦσαν, τοιούτους ἀπεδείκνυσάν σφεας αὐτοὺς ἐόντας, θεῶν δὲ πολλὸν ἀπηλλαγμένους. Τὸ δὲ πρότερον τῶν ἀνδρῶν τούτων θεοὺς εἶναι τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ ἄρχοντας, οὐκ ἐόντας ἅμα τοῖσι ἀνθρώποισι, καὶ τούτων ἀεὶ ἕνα τὸν κρατέοντα εἶναι· ὕστερον δὲ αὐτῆς βασιλεῦσαι Ὦρον τὸν Ὀσίρεως παῖδα, τὸν Ἀπόλλωνα Ἕλληνες ὀνομάζουσι· τοῦτον, καταπαύσαντα Τυφῶνα, βασιλεῦσαι ὕστατον Αἰγύπτου. Ὄσιρις δέ ἐστι Διόνυσος κατὰ Ἑλλάδα γλῶσσαν. Οἵ τε οὖν ἄλλοι καὶ τελευταῖος βασιλεὺς Αἰγύπτου. Παρὰ δὲ τούτων εἰς Ἕλληνας ἦλθε τὰ ὀνόματα τῶν θεῶν. Ἀπόλλων ὁ Διονύσου καὶ Ἴσιδος, ὡς ὁ αὐτὸς Ἡρόδοτος λέγει· Ἀπόλλωνα δὲ καὶ Ἄρτεμιν Διονύσου καὶ Ἴσιδος λέγουσιν εἶναι παῖδας, Λητὼ δὲ τροφὸν αὐτοῖς καὶ σωτηρίαν γενέσθαι. Οὕς οὐρανίους γεγονότας πρώτους βασιλέας ἔσχον· πῆ μὲν ἀγνοίᾳ τῆς ἀληθοῦς περὶ τὸ θεῖον εὐσεβείας, πῆ δὲ χάριτι τῆς ἀρχῆς θεοὺς ὁμοῦ ταῖς γυναιξὶν αὐτῶν ἦγον. Τοὺς μέν νυν καθαροὺς βοῦς τοὺς ἄρσενας καὶ τοὺς μόσχους οἱ πάντες Αἰγύπτιοι θύουσι, τὰς δὲ θηλείας οὔ σφιν ἔξεστι θύειν, ἀλλὰ ἱραί εἰσι τῆς Ἴσιδος, τῆς ἄγαλμα ἐὸν γυναικήϊον βούκερών ἐστιν, καθάπερ οἱ Ἕλληνες τὴν Ἰοῦν γράφουσι. Τίνες δ᾿ ἂν μᾶλλον ταῦτα πιστευθεῖεν λέγοντες ἢ οἱ κατὰ διαδοχὴν γένους, παῖς παρὰ πατρός, ὡς τὴν ἱερωσύνην καὶ τὴν ἱστορίαν διαδεχόμενοι; Οὐ γὰρ τοὺς σεμνοποιοῦντας ζακόρους τὰ εἴδωλα εἰκὸς ἀνθρώπους αὐτοὺς γενέσθαι ψεύδεσθαι. Εἴ τι μὲν οὖν Ἡρόδοτος ἔλεγε περὶ τῶν θεῶν ὡς περὶ ἀνθρώπων ἱστορεῖν Αἰγυπτίους, καὶ λέγοντι τῷ Ἡροδότῳ· Τὰ μέν νυν θεῖα τῶν ἀφηγημάτων, οἷα ἤκουον, οὐκ εἰμὶ πρόθυμος διηγεῖσθαι, ἔξω ἢ τὰ ὀνόματα αὐτέων μοῦνα ἐλάχιστα· μὴ πιστεύειν ὡς μυθοποιῷ ἔδει. Ἐπεὶ δὲ Ἀλέξανδρος καὶ Ἑρμῆς ὁ Τρισμέγιστος ἐπικαλούμενος συνῆπτον τὸ ἀΐδιον αὐτοῖς γένος, καὶ ἄλλοι μυρίοι, ἵνα μὴ καθ᾿ ἕκαστον καταλέγοιμι, οὐδὲ λόγος ἔτι καταλείπεται, βασιλεῖς ὄντας αὐτοὺς μὴ νενομίσθαι θεούς. Καὶ ὅτι μὲν ἄνθρωποι, δηλοῦσι μὲν καὶ Αἰγυπτίων οἱ λογιώτατοι, οἵ, θεοὺς λέγοντες αἰθέρα γῆν ἥλιον σελήνην, τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους θνητοὺς νομίζουσι καὶ ἱερὰ τοὺς τάφους αὐτῶν· δηλοῖ δὲ καὶ Ἀπολλόδωρος ἐν τῷ περὶ θεῶν. Ἡρόδοτος δὲ καὶ τὰ παθήματα αὐτῶν φησι μυστήρια· Ἐν δὲ Βουσίρι πόλι ὡς ἀνάγουσι τῇ Ἴσι τὴν ἑορτὴν εἴρηται πρότερόν μοι. Τύπτονται γὰρ δὴ μετὰ τὴν θυσίην πάντες καὶ πᾶσαι, μυριάδες κάρτα πολλαὶ ἀνθρώπων· τὸν δὲ τύπτονται τρόπον, οὔ μοι ὅσιόν ἐστι λέγειν. Εἰ θεοί, καὶ ἀθάνατοι, εἰ δὲ τύπτονται καὶ τὰ πάθη ἐστὶν αὐτῶν μυστήρια, ἄνθρωποι, ὡς αὐτὸς Ἡρόδοτος· Εἰσὶ δὲ καὶ αἱ ταφαὶ τοῦ οὐχ ὅσιον ποιεῦμαι ἐπὶ τοιούτῳ πρήγματι ἐξαγορεύειν τὸ οὔνομα ἐν Σάϊ, ἐν τῷ ἱρῷ τῆς Ἀθηναίης, ὄπισθεν τοῦ νηοῦ, παντὸς τοῦ τῆς Ἀθηναίης ἐχόμεναι τοίχου. Λίμνη δ᾿ ἐστὶν ἐχομένη, λιθίνῃ κρηπῖδι κεκοσμημένη ἐν κύκλῳ, μέγεθος, ὡς ἐμοὶ δοκέει, ὅση περ ἐν Δήλῳ ἡ τροχοειδὴς καλεομένη. Ἐν δὲ τῇ λίμνῃ ταύτῃ τὰ δείκηλα τῶν παθέων αὐτοῦ νυκτὸς καλέουσι μυστήρια Αἰγύπτιοι. Καὶ οὐ μόνον ὁ τάφος τοῦ Ὀσίριδος δείκνυται, ἀλλὰ καὶ ταριχεία. Ἐπεάν σφισι κομισθῇ νεκρός, δεικνύασι τοῖσι κομίσασι παραδείγματα νεκρῶν ξύλινα, τῇ γραφῇ μεμιμημένα· καὶ τὴν μὲν σπουδαιοτάτην αὐτέων φασὶν εἶναι τοῦ οὐχ ὅσιον ποιεῦμαι οὔνομα ἐπὶ τοιούτῳ πρήγματι ὀνομάζειν.

É necessário talvez, conforme o que ficou dito, dizer umas poucas coisas sobre os nomes. Heródoto, e também Alexandre, filho de Filipe, na carta à sua mãe (e de ambos se diz que estiveram em conversa com os sacerdotes em Heliópolis, Mênfis e Tebas), afirmam que deles souberam que os deuses foram homens. Heródoto: "Aqueles de quem eram as imagens, mostravam que tinham sido homens tais como elas, e muito afastados de deuses. Antes desses homens, os que reinavam no Egito eram deuses, que não conviviam com os homens, e destes sempre um detinha o poder; por último reinou sobre o Egito Hórus, filho de Osíris, a quem os gregos chamam Apolo; este, deposto Tífon, foi o último deus a reinar no Egito. Osíris é Dioniso na língua da Grécia." Deles, pois, vieram aos gregos os nomes dos deuses. Apolo é filho de Dioniso e de Ísis, como diz o mesmo Heródoto: "Dizem que Apolo e Ártemis são filhos de Dioniso e de Ísis, e que Leto foi a sua ama e salvadora." Esses seres celestes eles os tiveram por primeiros reis; em parte por ignorância da verdadeira piedade para com o divino, em parte por gratidão pelo governo, tiveram-nos por deuses, junto com as suas mulheres. "Os bois machos puros e os bezerros, todos os egípcios os sacrificam; mas as fêmeas não lhes é lícito sacrificar: são sagradas de Ísis, cuja estátua, de figura de mulher, tem chifres de vaca, como os gregos pintam Io." E quem mereceria mais crédito ao dizer essas coisas do que os que, por sucessão de família, filho de pai, receberam tanto o sacerdócio quanto a história? Pois não é verossímil que os próprios ministros que magnificam os ídolos mentissem, dizendo que foram homens. Se Heródoto dissesse sozinho que os egípcios narram dos deuses como de homens — quando o próprio Heródoto diz: "As coisas divinas dos relatos, tal como as ouvi, não estou disposto a narrá-las, salvo apenas os seus nomes, e o mínimo" —, não se lhe devia crer, como a fabulador. Mas, visto que Alexandre e Hermes, o chamado Trismegisto — que reivindica para si linhagem eterna —, e mil outros, para não enumerar um a um, o confirmam, não resta razão alguma para negar que, sendo reis, foram tidos por deuses. Que foram homens, mostram-no também os mais doutos dos egípcios, que, dizendo deuses o éter, a terra, o sol e a lua, consideram os demais homens mortais, e os seus túmulos, templos; mostra-o também Apolodoro, no livro sobre os deuses. E Heródoto chama mistérios os sofrimentos deles: "Em Busíris, na cidade, como celebram a festa de Ísis, já o disse antes: batem-se, após o sacrifício, todos e todas, muitíssimas miríades de pessoas; mas de que modo se batem, não me é pio dizê-lo." Se são deuses, são também imortais; mas, se se batem por eles, e os seus sofrimentos são mistérios, foram homens — como o próprio Heródoto: "As sepulturas daquele cujo nome não julgo pio proferir em tal assunto estão em Saís, no santuário de Atena, atrás do templo, junto a toda a parede do templo de Atena. E há um lago ali ao lado, adornado em círculo com borda de pedra, do tamanho, a meu ver, do que em Delos se chama Redondo. Nesse lago fazem, de noite, as representações dos seus sofrimentos — a que os egípcios chamam mistérios." E não somente se mostra o túmulo de Osíris, mas também o seu embalsamamento: "Quando lhes é trazido um cadáver, mostram aos que o trouxeram modelos de mortos, em madeira, imitados pela pintura; e o mais perfeito deles dizem ser o daquele cujo nome não julgo pio nomear em tal assunto."

XXIX

Ἀλλὰ καὶ Ἑλλήνων οἱ περὶ ποίησιν καὶ ἱστορίαν σοφοὶ περὶ μὲν Ἡρακλέους· Σχέτλιος, οὐδὲ θεῶν ὄπιν ᾐδέσατ᾿ οὐδὲ τράπεζαν, Τὴν ἥν οἱ παρέθηκεν· ἔπειτα δὲ πέφνε καὶ αὐτόν. Τοιοῦτος ὢν εἰκότως μὲν ἐμαίνετο, εἰκότως δὲ ἀνάψας πυρὰν κατέκαυσεν ἑαυτόν. Περὶ δὲ Ἀσκληπιοῦ Ἡσίοδος μέν· Πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε Χώσατ᾿, ἀπ᾿ Οὐλύμπου δὲ βαλὼν ψολόεντι κεραυνῷ Ἔκτανε Λητοΐδην φίλον, σὺν θυμὸν ὀρίνων. Πίνδαρος δέ· Ἀλλὰ κέρδει καὶ σοφία δέδεται. Ἔτραπε κἀκεῖνον ἀγάνορι μισθῷ χρυσὸς ἐν χερσὶ φανείς. Χερσὶ δ᾿ ἄρα Κρονίων ῥίψας δι᾿ ἀμφοῖν ἀμπνοὰν στέρνων καθεῖλεν Ὠκέως, αἴθων δὲ κεραυνὸς ἐνέσκηψε μόρον. Ἢ τοίνυν θεοὶ ἦσαν, καὶ οὔτε αὐτοὶ πρὸς χρυσὸν εἶχον (Ὦ χρυσέ, δεξίωμα κάλλιστον βροτοῖς, Ὡς οὔτε μήτηρ ἡδονὰς τοιάσδ᾿ ἔχει, Οὐ παῖδες. Ἀνεπιδεὲς γὰρ καὶ κρεῖττον ἐπιθυμίας τὸ θεῖον,) οὔτε ἀπέθνησκον· ἢ ἄνθρωποι γεγονότες καὶ πονηροὶ δι᾿ ἀμαθίαν ἦσαν καὶ χρημάτων ἐλάττους. Τί δεῖ με πολλὰ λέγειν, ἢ Κάστορος ἢ Πολυδεύκους μνημονεύοντα ἢ Ἀμφιάρεω, οἵ, ὡς εἰπεῖν λόγῳ, χθὲς καὶ πρώην ἄνθρωποι ἐξ ἀνθρώπων γεγονότες, θεοὶ νομίζονται, ὁπότε καὶ Ἰνὼ μετὰ τὴν μανίαν καὶ τὰ ἐπὶ τῆς μανίας πάθη θεὸν δοξάζουσι γεγονέναι, Πόντου πλάνητες Λευκοθέαν ἐπώνυμον, καὶ τὸν παῖδα αὐτῆς; Σεμνὸς Παλαίμων ναυτίλοις κεκλήσεται.

Mas também dos gregos os sábios em poesia e história dizem de Héracles: "Malvado, que não respeitou o olhar dos deuses nem a mesa que lhe havia posto; e depois matou o próprio hóspede." Sendo tal, com razão enlouqueceu, com razão acendeu a pira e se queimou a si mesmo. E de Asclépio, Hesíodo: "O pai dos homens e dos deuses irou-se, e do Olimpo, ferindo-o com o raio fumegante, matou o filho de Leto, excitando o seu ânimo." E Píndaro: "Mas também a sabedoria se deixa atar pelo lucro; o ouro, aparecendo nas mãos, com magnífico salário o desviou também a ele. Então o Crônida, lançando com as mãos o raio através de ambos, tirou-lhes depressa o alento do peito, e o raio flamejante lhes infligiu a morte." Ou eram deuses — e então nem se deixariam levar pelo ouro ("Ó ouro, o mais belo presente para os mortais: nem uma mãe dá prazeres como os teus, nem os filhos" — pois o divino é isento de carências e superior ao desejo), nem morreriam; ou, tendo sido homens, eram maus por ignorância e escravos do dinheiro. Que mais preciso dizer — lembrar Cástor ou Pólux, ou Anfiarau, os quais, homens nascidos de homens, por assim dizer, ontem e anteontem, são tidos por deuses — quando até Ino, depois da loucura e dos sofrimentos da loucura, creem ter-se tornado deusa: "os errantes do mar a chamarão Leucoteia"; e o seu filho: "o venerável Palêmon será invocado pelos navegantes"?

XXX

Εἰ γὰρ καὶ ὡς ἀπόπτυστοι καὶ θεοστυγεῖς δόξαν ἔσχον εἶναι θεοί, καὶ ἡ θυγάτηρ τῆς Δερκετοῦς Σεμίραμις, λάγνος γυνὴ καὶ μιαιφόνος, ἔδοξε Συρία θεός, καὶ διὰ τὴν Δερκετὼ καὶ τὰς περιστερὰς καὶ τὴν Σεμίραμιν σέβουσι Σύροι (τὸ γὰρ ἀδύνατον, εἰς περιστερὰν μετέβαλεν ἡ γυνή· ὁ μῦθος παρὰ Κτησίᾳ), τί θαυμαστὸν τοὺς μὲν ἐπὶ ἀρχῇ καὶ τυραννίδι ὑπὸ τῶν κατ᾿ αὐτοὺς κληθῆναι θεούς· Σίβυλλα (μέμνηται δ᾿ αὐτῆς καὶ Πλάτων)· Καὶ τότε δὴ δεκάτη γενεὴ μερόπων ἀνθρώπων, Ἐξ οὗ δὴ κατακλυσμὸς ἐπὶ προτέρους γένετ᾿ ἄνδρας. Καὶ βασίλευσε Κρόνος καὶ Τιτὰν Ἰαπετός τε, Γαίης τέκνα φέριστα καὶ Οὐρανοῦ οὓς ἐκάλεσσαν Ἄνθρωποι, Γαῖάν τε καὶ Οὐρανὸν οὔνομα θέντες, Οὕνεκα οἱ πρώτιστοι ἔσαν μερόπων ἀνθρώπων· τοὺς δ᾿ ἐπ᾿ ἰσχύϊ, ὡς Ἡρακλέα καὶ Περσέα, τοὺς δ᾿ ἐπὶ τέχνῃ, ὡς Ἀσκληπιόν; Οἷς μὲν οὖν ἢ αὐτοὶ οἱ ἀρχόμενοι τιμῆς μετεδίδοσαν ἢ αὐτοὶ οἱ ἄρχοντες, οἱ μὲν φόβῳ, οἱ δὲ καὶ αἰδοῖ μετεῖχον τοῦ ὀνόματος. Καὶ Ἀντίνους φιλανθρωπίᾳ τῶν ὑμετέρων προγόνων πρὸς τοὺς ὑπηκόους ἔτυχε νομίζεσθαι θεός. Οἱ δὲ μετ᾿ αὐτοὺς ἀβασανίστως παρεδέξαντο. Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται· καὶ γὰρ τάφον, ὦ ἄνα, σεῖο Κρῆτες ἐτεκτήναντο· σὺ δ᾿ οὐ θάνες. Πιστεύων Καλλίμαχε ταῖς γοναῖς τοῦ Διὸς ἀπιστεῖς αὐτοῦ τῷ τάφῳ, καὶ νομίζων ἐπισκιάσειν τἀληθὲς καὶ τοῖς ἀγνοοῦσι κηρύσσεις τὸν τεθνηκότα· κἂν μὲν τὸ ἄντρον βλέπῃς, τὸν Ῥέας ὑπομιμνήσκῃ τόκον, ἂν δὲ τὴν σορὸν ἴδῃς, ἐπισκοτεῖς τῷ τεθνηκότι, οὐκ εἰδὼς ὅτι μόνος ἀΐδιος ὁ ἀγένητος θεός. Ἢ γὰρ ἄπιστοι οἱ ὑπὸ τῶν πολλῶν καὶ ποιητῶν λεγόμενοι μῦθοι περὶ τῶν θεῶν καὶ περισσὴ ἡ περὶ αὐτοὺς εὐσέβεια (οὐ γὰρ εἰσὶν ὧν ψευδεῖς οἱ λόγοι), ἢ εἰ ἀληθεῖς αἱ γενέσεις, οἱ ἔρωτες, αἱ μιαιφονίαι, αἱ κλοπαί, αἱ ἐκτομαί, οἱ κεραυνοί, οὐκέτ᾿ εἰσί, παυσάμενοι εἶναι, ἐπεὶ καὶ ἐγένοντο οὐκ ὄντες. Τίς γὰρ τοῖς μὲν πιστεύειν λόγος, τοῖς δὲ ἀπιστεῖν, ἐπὶ τὸ σεμνότερον περὶ αὐτῶν τῶν ποιητῶν ἱστορηκότων; Οὐ γὰρ ἂν δι᾿ οὓς ἐνομίσθησαν θεοί, σεμνοποιήσαντας τὴν κατ᾿ αὐτοὺς ἱστορίαν, οὗτοι τὰ πάθη τὰ αὐτῶν ἐψεύσαντο. Ὡς μὲν οὖν οὐκ ἐσμὲν ἄθεοι, θεὸν ἄγοντες τὸν ποιητὴν τοῦδε τοῦ παντὸς καὶ τὸν παρ᾿ αὐτοῦ λόγον, κατὰ δύναμιν τὴν ἐμήν, εἰ καὶ μὴ πρὸς ἀξίαν, ἐλήλεγκται.

Pois, se até seres repugnantes e odiados pelos deuses alcançaram fama de deuses, e a filha de Dérceto, Semíramis — mulher lasciva e sanguinária —, passou por deusa síria, e por causa de Dérceto os sírios veneram as pombas e Semíramis (pois — coisa impossível — a mulher se transformou em pomba: o mito está em Ctésias), que há de admirar que uns fossem chamados deuses pelos seus contemporâneos por causa do poder e da tirania — a Sibila (dela lembra também Platão): "E então foi a décima geração dos homens mortais, desde que o dilúvio sobreveio aos homens de antes; e reinaram Cronos, e Titã, e Jápeto, os mais excelentes filhos da Terra e do Céu, aos quais os homens chamaram Terra e Céu, dando-lhes esses nomes porque foram os primeiros dos homens mortais" —; outros pela força, como Héracles e Perseu; outros pela arte, como Asclépio? Uns, pois, receberam o nome dos próprios governados; outros, dos próprios governantes — estes por medo, aqueles por reverência. E Antínoo, pela benevolência dos vossos antepassados para com os súditos, alcançou ser tido por deus. Os que vieram depois, sem exame, o aceitaram. "Os cretenses sempre mentem: pois até um túmulo, ó soberano, os cretenses te construíram — e tu não morreste." Crendo, ó Calímaco, no nascimento de Zeus, descrês do seu túmulo; e, pensando encobrir a verdade, proclamas aos ignorantes um deus morto: se olhas o antro, lembras o parto de Reia; se vês o sarcófago, lanças sombra sobre o morto — sem saber que só o Deus ingênito é eterno. Pois ou são incríveis os mitos que a multidão e os poetas contam dos deuses, e é supérflua a piedade para com eles (pois não existem aqueles de quem as histórias são falsas); ou, se são verdadeiros os nascimentos, os amores, os morticínios, os furtos, as castrações, os raios — então já não existem: cessaram de ser, pois vieram a ser do não-ser. E que razão há para crer numas coisas e descrer de outras, tendo os poetas narrado a história deles para os engrandecer? Pois os que os fizeram passar por deuses, dignificando a sua história, não teriam inventado os seus sofrimentos. Que não somos ateus, pois — tendo por Deus o criador deste universo e a Palavra que dele procede —, está demonstrado conforme as minhas forças, ainda que não à altura do assunto.

XXXI

Ἔτι δὲ καὶ τροφὰς καὶ μίξεις λογοποιοῦσιν ἀθέους καθ᾿ ἡμῶν, ἵνα τε μισεῖν νομίζοιεν μετὰ λόγου καὶ οἰόμενοι τῷ δεδίττεσθαι ἢ τῆς ἐνστάσεως ἀπάξειν ἡμᾶς τοῦ βίου ἢ πικροὺς καὶ ἀπαραιτήτους τῇ τῶν αἰτιῶν ὑπερβολῇ τοὺς ἄρχοντας παρασκευάσειν, πρὸς εἰδότας παίζοντες ὅτι ἄνωθέν πως ἔθος, καὶ οὐκ ἐφ᾿ ἡμῶν μόνον, κατά τινα θεῖον νόμον καὶ λόγον παρηκολούθηκε, προσπολεμεῖν τὴν κακίαν τῇ ἀρετῇ. Οὕτω καὶ Πυθαγόρας μὲν ἅμα τριακοσίοις ἑτέροις κατεφλέχθη πυρί, Ἡράκλειτος δὲ καὶ Δημόκριτος, ὁ μὲν τῆς Ἐφεσίων πόλεως ἠλαύνετο, ὁ δὲ τῆς Ἀβδηριτῶν, ἐπικατηγορούμενος μεμηνέναι, καὶ Σωκράτους Ἀθηναῖοι θάνατον κατέγνωσαν. Ἀλλ᾿ ὡς ἐκεῖνοι οὐδὲν χείρους εἰς ἀρετῆς λόγον διὰ τὴν τῶν πολλῶν δόξαν, οὐδ᾿ ἡμῖν οὐδὲν ἐπισκοτεῖ πρὸς ὀρθότητα βίου ἡ παρά τινων ἄκριτος βλασφημία· εὐδοξοῦμεν γὰρ παρὰ τῷ θεῷ. Πλὴν ἀλλὰ καὶ πρὸς ταῦτα ἀπαντήσω τὰ ἐγκλήματα. Ὑμῖν μὲν οὖν καὶ δι᾿ ὧν εἴρηκα εὖ οἶδα ἀπολελογῆσθαι ἐμαυτόν. Συνέσει γὰρ πάντας ὑπερφρονοῦντες, οἷς ὁ βίος ὡς πρὸς στάθμην τὸν θεὸν κανονίζεται, ὅπως ἀνυπαίτιος καὶ ἀνεπίληπτος ἕκαστος ἡμῶν ἄνθρωπος αὐτῷ γένοιτο, ἴστε τούτους μηδ᾿ εἰς ἔννοιάν ποτε τοῦ βραχυτάτου ἐλευσομένους ἁμαρτήματος. Εἰ μὲν γὰρ ἕνα τὸν ἐνταῦθα βίον βιώσεσθαι πεπείσμεθα, κἂν ὑποπτεύειν ἐνῆν δουλεύοντας σαρκὶ καὶ αἵματι ἢ κέρδους ἢ ἐπιθυμίας ἐλάττους γενομένους ἁμαρτεῖν· ἐπεὶ δὲ ἐφεστηκέναι μὲν οἷς ἐννοοῦμεν, οἷς λαλοῦμεν, καὶ νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέραν τὸν θεὸν οἴδαμεν, πάντα δὲ φῶς αὐτὸν ὄντα καὶ τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ ἡμῶν ὁρᾶν, πεπείσμεθα τοῦ ἐνταῦθα ἀπαλλαγέντες βίου βίον ἕτερον βιώσεσθαι, ἀμείνονα ἢ κατὰ τὸν ἐνθάδε καὶ ἐπουράνιον, οὐκ ἐπίγειον (ὡς ἂν μετὰ θεοῦ καὶ σὺν θεῷ ἀκλινεῖς καὶ ἀπαθεῖς τὴν ψυχήν, οὐχ ὡς σάρκες, κἂν ἔχωμεν, ἀλλ ὡς οὐράνιον πνεῦμα, μενοῦμεν), ἢ συγκαταπίπτοντες τοῖς λοιποῖς χείρονα καὶ διὰ πυρός· οὐ γὰρ καὶ ἡμᾶς ὡς πρόβατα ἢ ὑποζύγια, πάρεργον καὶ ἵνα ἀπολοίμεθα καὶ ἀφανισθείημεν, ἔπλασεν ὁ θεός. Ἐπὶ τούτοις οὐκ εἰκὸς ἡμᾶς ἐθελοκακεῖν, οὐδ᾿ αὐτοὺς τῷ μεγάλῳ παραδιδόναι κολασθησομένους δικαστῇ.

Forjam ainda contra nós banquetes ímpios e uniões ilícitas — para terem razão de nos odiar, e pensando que, pelo terror, ou nos afastariam da firmeza da nossa vida, ou tornariam os governantes duros e implacáveis pelo exagero das acusações; mas brincam diante de quem sabe que, desde a antiguidade, e não somente no nosso tempo, por alguma lei e razão divinas, o vício guerreia a virtude. Assim Pitágoras foi queimado com trezentos companheiros; Heráclito e Demócrito, um foi expulso da cidade de Éfeso, o outro, acusado de loucura, da dos abderitas; e os atenienses condenaram Sócrates à morte. Mas, assim como eles em nada foram menores na virtude por causa da opinião da multidão, tampouco a nós obscurece em algo a retidão da vida a calúnia sem exame de alguns: pois junto de Deus temos boa fama. Ainda assim, responderei também a essas acusações. A vós, bem sei, já me justifiquei pelo que disse. Pois, excedendo a todos em inteligência, sabeis que aqueles cuja vida se regula tendo a Deus por norma — para que cada um de nós seja, diante dele, irrepreensível e sem mancha — nem em pensamento chegarão ao mais leve pecado. Se estivéssemos persuadidos de que só há esta vida daqui, caberia suspeitar que, escravos da carne e do sangue, e vencidos pelo lucro ou pelo desejo, pecássemos; mas, visto que sabemos que Deus assiste, de noite e de dia, ao que pensamos e ao que falamos, e que ele, sendo todo luz, vê também o que há no nosso coração, estamos persuadidos de que, deixada esta vida, viveremos outra vida, melhor do que a daqui, e celeste, não terrena — pois permaneceremos junto de Deus e com Deus, com a alma firme e impassível, não como carne, ainda que a tenhamos, mas como espírito celeste —, ou então, caindo com os demais, uma pior, no fogo: pois Deus não nos plasmou como a ovelhas ou bestas de carga, de passagem, para perecermos e sermos aniquilados. Diante disso, não é verossímil que queiramos o mal, e que nos entreguemos nós mesmos ao grande Juiz para sermos castigados.

XXXII

Τοὺς μὲν οὖν θαυμαστὸν οὐδὲν λογοποιεῖν περὶ ἡμῶν ἃ περὶ τῶν σφετέρων λέγουσι θεῶν· καὶ τὰ πάθη αὐτῶν δεικνύουσι μυστήρια. Χρῆν δ᾿ αὐτούς, εἰ δεινὸν τὸ ἐπ᾿ ἀδείας καὶ ἀδιαφόρως μίγνυσθαι κρίνειν ἔμελλον, ἢ τὸν Δία μεμισηκέναι, ἐκ μητρὸς μὲν Ῥέας θυγατρὸς δὲ Κόρης πεπαιδοποιημένον, γυναικὶ δ᾿ ἰδίᾳ ἀδελφῇ χρώμενον, ἢ τὸν τούτων ποιητὴν Ὀρφέα, ὅτι καὶ ἀνόσιον ὑπὲρ τὸν Θυέστην καὶ μιαρὸν ἐποίησε τὸν Δία· καὶ γὰρ οὗτος τῇ θυγατρὶ κατὰ χρησμὸν ἐμίγη, βασιλεῦσαι θέλων καὶ ἐκδικηθῆναι. Ἡμεῖς δὲ τοσοῦτον ἀδιάφοροι εἶναι ἀπέχομεν, ὡς μηδὲ ἰδεῖν ἡμῖν πρὸς ἐπιθυμίαν ἐξεῖναι. Ὁ γὰρ βλέπων, φησί, γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτῆς, ἤδη μεμοίχευκεν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Οἷς οὖν μηδὲν τὸ πλέον ἔξεστιν ὁρᾶν ἢ ἐφ᾿ ἃ ἔπλασεν τοὺς ὀφθαλμοὺς ὁ θεός, ἡμῖν φῶς αὐτοὺς εἶναι, καὶ οἷς τὸ ἰδεῖν ἡδέως μοιχεία, ἐφ᾿ ἕτερα τῶν ὀφθαλμῶν γεγονότων, μέχρις ἐννοίας κριθησομένοις, πῶς ἂν οὗτοι ἀπιστηθεῖεν σωφρονεῖν; Οὐ γὰρ πρὸς ἀνθρωπικοὺς νόμους ὁ λόγος ἡμῖν, οὓς ἄν τις γενόμενος πονηρὸς καὶ λάθοι (ἐν ἀρχῇ δὲ ὑμῖν, δεσπόται, θεοδίδακτον εἶναι τὸν καθ᾿ ἡμᾶς λόγον ἐπιστούμην), ἀλλ᾿ ἔστιν ἡμῖν νόμος ὃς δικαιοσύνης μέτρον ἐποίησεν αὐτοὺς καὶ τοὺς πέλας ἔχειν. Διὰ τοῦτο καὶ καθ᾿ ἡλικίαν τοὺς μὲν υἱοὺς καὶ θυγατέρας νοοῦμεν, τοὺς δὲ ἀδελφοὺς ἔχομεν καὶ ἀδελφάς, καὶ τοῖς προβεβηκόσι τὴν τῶν πατέρων καὶ μητέρων τιμὴν ἀπονέμομεν. Οὓς οὖν ἀδελφοὺς καὶ ἀδελφὰς καὶ τὰ λοιπὰ τοῦ γένους νοοῦμεν ὀνόματα, περὶ πολλοῦ ἡμῖν ἀνύβριστα καὶ ἀδιάφθορα αὐτῶν τὰ σώματα μένειν, πάλιν ἡμῖν λέγοντος τοῦ λόγου· Ἐάν τις διὰ τοῦτο ἐκ δευτέρου καταφιλήσῃ, ὅτι ἤρεσεν αὐτῷ· καὶ ἐπιφέροντος· Οὕτως οὖν ἀκριβώσασθαι τὸ φίλημα μᾶλλον δὲ τὸ προσκύνημα δεῖ, ὡς, εἴπου μικρὸν τῇ διανοίᾳ παραθολωθείη, ἔξω ἡμᾶς τῆς αἰωνίου τιθέντος ζωῆς.

Não é de admirar, pois, que forjem contra nós o que dizem dos próprios deuses — cujos sofrimentos exibem como mistérios. Mas, se iam julgar crime a união licenciosa e indiferente, deviam antes odiar a Zeus, que teve filhos da mãe Reia e da filha Core, e tomou por mulher a própria irmã; ou a Orfeu, o inventor dessas histórias, que fez Zeus mais sacrílego e abominável que Tiestes — pois este uniu-se à filha por causa de um oráculo, querendo reinar e vingar-se. Nós, porém, estamos tão longe da indiferença, que nem olhar para o desejo nos é permitido: "Pois quem olha para uma mulher", diz, "para desejá-la, já cometeu adultério no seu coração." Aqueles a quem não é lícito ver nada além daquilo para que Deus plasmou os olhos — para nos serem luz —, e para quem o olhar com prazer já é adultério, feitos que foram os olhos para outra coisa, e que serão julgados até pelo pensamento — como se poderia duvidar de que sejam castos? Pois a nossa causa não se defende diante de leis humanas, às quais alguém, tornado mau, poderia escapar (no princípio eu vos assegurava, soberanos, que a nossa doutrina é ensinada por Deus); mas temos uma lei que fez que a medida da justiça fosse, para nós, tratar o próximo como a nós mesmos. Por isso, segundo a idade, a uns consideramos filhos e filhas; a outros temos por irmãos e irmãs; aos avançados em anos damos a honra de pais e mães. E aqueles a quem chamamos irmãos e irmãs, e pelos demais nomes de parentesco, muito nos importa que os seus corpos permaneçam sem ultraje e incorruptos — dizendo-nos de novo a Palavra: "Se alguém beijar de novo alguém porque lhe agradou..."; e acrescentando: "Assim, pois, se deve cuidar do ósculo — ou antes, da saudação —, porque, se ele for turvado no pensamento por um mínimo que seja, nos põe fora da vida eterna."

XXXIII

Ἐλπίδα οὖν ζωῆς αἰωνίου ἔχοντες, τῶν ἐν τούτῳ τῷ βίῳ καταφρονοῦμεν, μέχρι καὶ τῶν τῆς ψυχῆς ἡδέων· γυναῖκα μὲν ἕκαστος ἡμῶν ἣν ἠγάγετο κατὰ τοὺς ὑφ᾿ ἡμῶν τεθειμένους νόμους νομίζων, καὶ ταύτην μέχρι τοῦ παιδοποιήσασθαι.Ὡς γὰρ ὁ γεωργὸς καταβάλλων εἰς γῆν τὰ σπέρματα ἄμητον περιμένει, οὐκ ἐπισπείρων, καὶ ἡμῖν μέτρον ἐπιθυμίας ἡ παιδοποιΐα. Εὕροις δ᾿ ἂν πολλοὺς τῶν παρ᾿ ἡμῖν, καὶ ἄνδρας καὶ γυναῖκας, καταγηράσκοντας ἀγάμους ἐλπίδι τοῦ μᾶλλον συνέσεσθαι τῷ θεῷ. Εἰ δὲ τὸ ἐν παρθενίᾳ καὶ ἐν εὐνουχίᾳ μεῖναι μᾶλλον παρίστησι τῷ θεῷ, τὸ δὲ μέχρις ἐννοίας καὶ ἐπιθυμίας ἐλθεῖν ἀπάγει, ὧν τὰς ἐννοίας φεύγομεν, πολὺ πρότερον τὰ ἔργα παραιτούμεθα. Οὐ γὰρ μελέτῃ λόγων ἀλλ᾿ ἐπιδείξει καὶ διδασκαλίᾳ ἔργων τὰ ἡμέτερα, ἢ οἷός τις ἐτέχθη μένειν ἢ ἐφ᾿ ἑνὶ γάμῳ· ὁ γὰρ δεύτερος εὐπρεπής ἐστι μοιχεία. Ὃς γὰρ ἂν ἀπολύσῃ, φησί, τὴν γυναῖκα αὐτοῦ καὶ γαμήσῃ ἄλλην, μοιχᾶται, οὔτε ἀπολύειν ἐπιτρέπων ἧς ἔπαυσέ τις τὴν παρθενίαν οὔτε ἐπιγαμεῖν. Ὁ γὰρ ἀποστερῶν ἑαυτὸν τῆς προτέρας γυναικός, καὶ εἰ τέθνηκε, μοιχός ἐστι παρακεκαλυμμένος, παραβαίνων μὲν τὴν χεῖρα τοῦ θεοῦ, ὅτι ἐν ἀρχῇ ὁ θεὸς ἕνα ἄνδρα ἔπλασε καὶ μίαν γυναῖκα, λύων δὲ τὴν σαρκὸς πρὸς σάρκα κατὰ τὴν ἕνωσιν πρόσμιξιν εἰς τοῦ γένους κοινωνίαν.

Tendo, pois, esperança de vida eterna, desprezamos as coisas desta vida, até os prazeres da alma. Cada um de nós considera sua a mulher que desposou segundo as leis por nós estabelecidas, e isso com vista à procriação. Pois, como o lavrador, lançadas as sementes à terra, aguarda a colheita e não semeia por cima, assim também para nós a medida do desejo é a procriação. E acharíeis muitos entre nós, homens e mulheres, que envelhecem sem casar, na esperança de estarem mais unidos a Deus. Se, pois, o permanecer na virgindade e no estado de eunuco aproxima mais de Deus, e o chegar até o pensamento e o desejo afasta, então, se fugimos dos pensamentos, muito antes recusamos as obras. Pois a nossa religião não está no exercício de discursos, mas na demonstração e no ensino de obras: ou permanecer tal como se nasceu, ou num só casamento — pois o segundo é adultério decoroso. "Quem repudiar a sua mulher", diz, "e desposar outra, comete adultério" — não permitindo repudiar aquela cuja virgindade se encerrou, nem desposar outra. Pois quem se priva da primeira mulher, ainda que ela tenha morrido, é adúltero dissimulado: transgride a mão de Deus — porque no princípio Deus plasmou um só homem e uma só mulher — e dissolve a comunhão da carne com a carne na unidade, para a comunhão do gênero.

XXXIV

Ἀλλ᾿ οἱ τοιοῦτοι (ὢ τί ἂν εἴποιμι τὰ ἀπόῤῥητα;) ἀκούομεν τὰ τῆς παροιμίας Ἡ πόρνη τὴν σώφρονα. Οἱ γὰρ ἀγορὰν στήσαντες πορνείας καὶ καταγωγὰς ἀθέσμους πεποιημένοι τοῖς νέοις πάσης αἰσχρᾶς ἡδονῆς καὶ μηδὲ τῶν ἀρσένων φειδόμενοι, ἄρσενες ἐν ἄρσεσι τὰ δεινὰ κατεργαζόμενοι, ὅσων σεμνότερα καὶ εὐειδέστερα σώματα παντοίως αὐτὰ ὑβρίζοντες, ἀτιμοῦντες καὶ τὸ ποιητὸν τοῦ θεοῦ καλόν (οὐ γὰρ αὐτοποίητον ἐπὶ γῆς τὸ κάλλος, ἀλλὰ ὑπὸ χειρὸς καὶ γνώμης πεμπόμενον τοῦ θεοῦ), οὗτοι δὲ ἃ συνίσασιν αὐτοῖς καὶ τοὺς σφετέρους λέγουσι θεούς, ἐπ᾿ αὐτῶν ὡς σεμνὰ καὶ τῶν θεῶν αὐτὰ αὐχοῦντες, ταῦτα ἡμᾶς λοιδοροῦνται, κακίζοντες οἱ μοιχοὶ καὶ παιδερασταὶ τοὺς εὐνούχους καὶ μονογάμους, οἱ δίκην ἰχθύων ζῶντες· καὶ γὰρ οὗτοι καταπίνουσι τὸν ἐμπεσόντα, ἐλαύνοντες ὁ ἰσχυρότερος τὸν ἀσθενέστερον. Καὶ τοῦτό ἐστι σαρκῶν ἅπτεσθαι ἀνθρωπικῶν, τὸ κειμένων νόμων, οὓς ὑμεῖς καὶ οἱ ὑμέτεροι πρόγονοι πρὸς πᾶσαν δικαιοσύνην ἐξετάσαντες ἐθήκατε, παρὰ τούτους αὐτοὺς βιάζεσθαι, ὡς μηδὲ τοὺς ὑφ᾿ ὑμῶν καταπεμπομένους ἡγεμόνας τῶν ἐθνῶν ἐξαρκεῖν ταῖς δίκαις, οἷς οὐδὲ παιομένοις μὴ παρέχειν ἑαυτοὺς οὐδὲ κακῶς ἀκούουσι μὴ εὐλογεῖν ἔξεστιν· οὐ γὰρ ἀπαρκεῖ δίκαιον εἶναι (ἔστι δὲ δικαιοσύνης ἴσα ἴσοις ἀμείβειν), ἀλλ᾿ ἀγαθοῖς καὶ ἀνεξικάκοις εἶναι πρόκειται.

Mas homens desse tipo (ah, que direi das coisas indizíveis?) fazem-nos ouvir o provérbio: "a prostituta censura a casta". Pois os que armaram mercado de prostituição e fizeram para os jovens abrigos ilícitos de todo prazer vergonhoso, e nem dos varões poupam — varões em varões perpetrando horrores, ultrajando de todos os modos exatamente os corpos mais nobres e formosos, desonrando até a beleza criada por Deus (pois a beleza não se fez a si mesma na terra: é enviada pela mão e pela vontade de Deus) —, esses homens dizem de nós o que têm consciência de ser deles próprios, e o que afirmam dos seus próprios deuses: gabam-no como coisa venerável e digna dos deuses. Adúlteros e pederastas, injuriam os eunucos e os de um só casamento — eles que vivem como peixes: pois estes engolem o que lhes cai diante, o mais forte expulsando o mais fraco. E isto sim é tocar em carnes humanas: quando há leis estabelecidas — que vós e os vossos antepassados, com toda a justiça no exame, promulgastes —, violentá-las, a ponto de os governadores por vós enviados às províncias não darem conta dos processos. A nós, porém, nem quando feridos nos é permitido não oferecer o corpo, nem, quando maldiçoados, deixar de bendizer: pois não basta ser justo (e a justiça é retribuir igual com igual); é-nos proposto sermos bons e pacientes no mal.

XXXV

Τίς οὖν εὖ φρονῶν εἴποι τοιούτους ὄντας ἡμᾶς ἀνδροφόνους εἶναι; Οὐ γὰρ ἔστι πάσασθαι κρεῶν ἀνθρωπικῶν μὴ πρότερον ἀποκτείνασί τινα. Τὸ πρότερον οὖν ψευδόμενοι, τὸ δεύτερον κἂν μέν τις αὐτοὺς ἔρηται εἰ ἑωράκασιν ἃ λέγουσιν, οὐδεὶς οὕτως ἀπηρυθριασμένος ὡς εἰπεῖν ἰδεῖν. Καίτοι καὶ δοῦλοί εἰσιν ἡμῖν, τοῖς μὲν καὶ πλείους τοῖς δὲ ἐλάττους, οὓς οὐκ ἔστι λαθεῖν· ἀλλὰ καὶ τούτων οὐδεὶς καθ᾿ ἡμῶν τὰ τηλικαῦτα οὐδὲ κατεψεύσατο. Οὓς γὰρ ἴσασιν οὐδ᾿ ἰδεῖν κἂν δικαίως φονευόμενον ὑπομένοντας, τούτων τίς ἂν κατείποι ἢ ἀνδροφονίαν ἢ ἀνθρωποβορίαν; Τίς οὐχὶ τῶν περὶ σπουδῆς τὰς δι᾿ ὅπλων ἀγωνίας καὶ διὰ θηρίων, καὶ μάλιστα τὰς ὑφ᾿ ὑμῶν ἀγομένας, ἔχει; Ἀλλ᾿ ἡμεῖς, πλησίον εἶναι τὸ ἰδεῖν τὸν φονευόμενον τοῦ ἀποκτεῖναι νομίζοντες, ἀπηγορεύσαμεν τὰς τοιαύτας θέας. Πῶς οὖν μηδὲ ὁρῶντες, ἵνα μὴ ἑαυτοῖς ἅγος καὶ μίασμα προστριψαίμεθα, φονεύειν δυνάμεθα; Καὶ οἳ τὰς τοῖς ἀμβλωθριδίοις χρωμένας ἀνδροφονεῖν τε καὶ λόγον ὑφέξειν τῆς ἐξαμβλώσεως τῷ θεῷ φαμεν, κατὰ ποῖον ἀνδροφονοῦμεν λόγον; Οὐ γὰρ τοῦ αὐτοῦ νομίζειν μὲν καὶ τὸ κατὰ γαστρὸς ζῶον εἶναι καὶ διὰ τοῦτο αὐτοῦ μέλειν τῷ θεῷ, καὶ παρεληλυθότα εἰς τὸν βίον φονεύειν, καὶ μὴ ἐκτιθέναι μὲν τὸ γεννηθέν, ὡς τῶν ἐκτιθέντων τεκνοκτονούντων, πάλιν δὲ τὸ τραφὲν ἀναιρεῖν· ἀλλ᾿ ἐσμὲν πάντα πανταχοῦ ὅμοιοι καὶ ἴσοι, δουλεύοντες τῷ λόγῳ καὶ οὐκ ἄρχοντες αὐτοῦ.

Quem, pois, de bom senso diria que nós, sendo tais, somos homicidas? Pois não se pode comer carnes humanas sem antes matar alguém. Mentindo na primeira acusação, quanto à segunda: se alguém lhes perguntar se viram o que dizem, nenhum haverá tão desavergonhado que diga tê-lo visto. Contudo, temos também escravos — uns mais, outros menos —, aos quais nada escapa; e nem destes algum jamais nos caluniou tais coisas. Pois aqueles que sabem que nós não suportamos nem sequer ver um homem morto, ainda que com justiça — quem os acusaria de homicídio ou de antropofagia? Quem, dentre vós, não tem apreço pelos combates de armas e de feras, sobretudo os promovidos por vós? Nós, porém, julgando que assistir ao morticínio está próximo de matá-lo, renunciamos a tais espetáculos. Como poderíamos, pois, nós que nem olhamos, para não contrairmos mancha e contaminação, matar alguém? E nós, que dizemos que as mulheres que usam abortivos cometem homicídio e prestarão contas a Deus do aborto — por que razão mataríamos? Não é do mesmo homem considerar que até o que está no ventre é um ser vivo, e por isso objeto do cuidado de Deus, e matá-lo quando já veio à vida; nem não expor o recém-nascido — porque expor é matar o filho — e, de novo, suprimir o que se criou. Mas somos em tudo e em toda parte iguais e coerentes, servos da Palavra, e não seus senhores.

XXXVI

Τίς ἂν οὖν ἀνάστασιν πεπιστευκὼς ἐπὶ σώμασιν ἀναστησομένοις ἑαυτὸν παράσχοι τάφον; Οὐ γὰρ τῶν αὐτῶν καὶ ἀναστήσεσθαι ἡμῶν πεπεῖσθαι τὰ σώματα καὶ ἐσθίειν αὐτὰ ὡς οὐκ ἀναστησόμενα, καὶ ἀποδώσειν μὲν νομίζειν τὴν γῆν τοὺς ἰδίους νεκρούς, οὓς δέ τις αὐτὸς ἐγκατέθαψεν αὐτῷ μήτε ἀπαιτηθήσεσθαι. Τοὐναντίον μὲν οὖν εἰκὸς τοὺς μὲν μήτε λόγον ὑφέξειν τοῦ ἐνταῦθα ἢ πονηροῦ ἢ χρηστοῦ βίου μήτε ἀνάστασιν εἶναι οἰομένους, συναπόλλυσθαι δὲ τῷ σώματι καὶ τὴν ψυχὴν καὶ οἷον ἐναποσβέννυσθαι λογιζομένους, μηδενὸς ἂν ἀποσχέσθαι τολμήματος· τοὺς δὲ μηδὲν ἀνεξέταστον ἔσεσθαι παρὰ τῷ θεῷ, συγκολασθήσεσθαι δὲ καὶ τὸ ὑπουργῆσαν σῶμα ταῖς ἀλόγοις ὁρμαῖς τῆς ψυχῆς καὶ ἐπιθυμίαις πεπεισμένους, οὐδεὶς λόγος ἔχει οὐδὲ τῶν βραχυτάτων τι ἁμαρτεῖν. Εἰ δέ τῳ λῆρος πολὺς δοκεῖ, τὸ σαπὲν καὶ διαλυθὲν καὶ ἀφανισθὲν σῶμα συστῆναι πάλιν, κακίας μὲν οὐκ ἂν εἰκότως δόξαν ἀποφεροίμεθα διὰ τοὺς οὐ πιστεύοντας ἀλλ᾿ εὐηθείας· οἷς γὰρ ἀπατῶμεν ἑαυτοὺς λόγοις ἀδικοῦμεν οὐδένα. Ὅτι μέντοι οὐ καθ᾿ ἡμᾶς μόνον ἀναστήσεται τὰ σώματα, ἀλλὰ καὶ κατὰ πολλοὺς τῶν φιλοσόφων, περίεργον ἐπὶ τοῦ παρόντος δεικνύειν, ἵνα μὴ ἐξαγωνίους τοῖς προκειμένοις ἐπεισάγειν δοκῶμεν λόγους, ἢ περὶ νοητῶν καὶ αἰσθητῶν καὶ τῆς τούτων συστάσεως λέγοντες, ἢ ὅτι πρεσβύτερα τὰ ἀσώματα τῶν σωμάτων καὶ τὰ νοητὰ προάγει τῶν αἰσθητῶν, κἂν πρώτοις περιπίπτωμεν τοῖς αἰσθητοῖς, συνισταμένων ἐκ μὲν τῶν ἀσωμάτων κατὰ τὴν ἐπισύνθεσιν τῶν νοητῶν σωμάτων, ἐκ δὲ τῶν νοητῶν τῶν αἰσθητῶν· οὐ γὰρ κωλύει κατὰ τὸν Πυθαγόραν καὶ τὸν Πλάτωνα, γενομένης τῆς διαλύσεως τῶν σωμάτων, ἐξ ὧν τὴν ἀρχὴν συνέστη ἀπὸ τῶν αὐτῶν αὐτὰ καὶ πάλιν συστῆναι. Ἀλλ᾿ ἀνακείσθω μὲν ὁ περὶ τῆς ἀναστάσεως λόγος.

Quem, pois, crendo na ressurreição, se ofereceria como túmulo dos corpos que hão de ressuscitar? Pois não é dos mesmos homens estar persuadidos de que os nossos corpos ressuscitarão e comê-los como se não houvessem de ressuscitar; e pensar que a terra devolverá os seus mortos, mas que aqueles que alguém sepultou dentro de si não lhe serão reclamados. Ao contrário: é verossímil que os que pensam que não hão de prestar contas da vida daqui, má ou boa, e que não há ressurreição — calculando que a alma perece com o corpo e como que nele se extingue —, não se abstenham de ousadia alguma; mas, quanto aos que estão persuadidos de que nada ficará sem exame diante de Deus, e de que também o corpo que serviu aos impulsos irracionais da alma e aos seus desejos será castigado com ela, nenhuma razão há para que pequem no mínimo que seja. E, se a alguém parece grande disparate que o corpo apodrecido, dissolvido e desfeito se reconstitua de novo, não seria justo que, por causa dos que não creem, carregássemos fama de maldade — mas, quando muito, de simplicidade: pois com as doutrinas com que nos enganamos a nós mesmos não fazemos mal a ninguém. Que, porém, não é só segundo nós que os corpos ressuscitarão, mas também segundo muitos dos filósofos, é supérfluo mostrar agora — para que não pareçamos introduzir questões alheias ao proposto —, seja falando dos inteligíveis e dos sensíveis e da constituição deles, seja de que os incorpóreos são mais antigos que os corpos e os inteligíveis precedem os sensíveis, ainda que primeiro topemos com os sensíveis — constituindo-se dos incorpóreos, pela composição dos inteligíveis, os corpos, e dos inteligíveis os sensíveis. Pois nada impede, segundo Pitágoras e Platão, que, dada a dissolução dos corpos, eles se reconstituam de novo daqueles mesmos elementos de que primeiro se constituíram. Mas fique adiado o discurso sobre a ressurreição.

XXXVII

Ὑμεῖς δέ, ὦ πάντα ἐν πᾶσι φύσει καὶ παιδείᾳ χρηστοὶ καὶ μέτριοι καὶ φιλάνθρωποι καὶ τῆς βασιλείας ἄξιοι, διαλελυμένῳ μὲν τὰ ἐγκλήματα, ἐπιδεδειχότι δὲ ὅτι καὶ θεοσεβεῖς καὶ ἐπιεικεῖς καὶ τὰς ψυχὰς κεκολασμένοι, τὴν βασιλικὴν κεφαλὴν ἐπινεύσατε. Τίνες γὰρ καὶ δικαιότεροι ὧν δέονται τυχεῖν, ἢ οἵτινες περὶ μὲν τῆς ἀρχῆς τῆς ὑμετέρας εὐχόμεθα ἵνα παῖς μὲν παρὰ πατρὸς κατὰ τὸ δικαιότατον διαδέχησθε τὴν βασιλείαν, αὔξην δὲ καὶ ἐπίδοσιν καὶ ἡ ἀρχὴ ὑμῶν, πάντων ὑποχειρίων γινομένων, λαμβάνῃ; Τοῦτο δ᾿ ἐστὶ καὶ πρὸς ἡμῶν, ὅπως ἤρεμον καὶ ἡσύχιον βίον διάγοιμεν, αὐτοὶ δὲ πάντα τὰ κεκελευσμένα προθύμως ὑπηρετοῖμεν.

E vós, em tudo e por tudo — por natureza e por educação — bons, moderados, humanos e dignos do império: a mim, que desfiz as acusações e mostrei que somos piedosos, mansos e de alma disciplinada, inclinai a cabeça real. Pois quem merece mais alcançar o que pede do que nós, que oramos pelo vosso governo — para que, de pai a filho, como é justíssimo, recebais por sucessão o reino, e o vosso império receba crescimento e aumento, tornando-se todos vossos súditos? E isto é também em nosso favor: para que levemos vida quieta e tranquila, e sirvamos de bom grado a tudo o que for ordenado.