‹ Biblioteca

Apologistas

Apologia Segunda

Ἀπολογία δευτέρα ὑπὲρ Χριστιανῶν

Justino Mártir · c. 155–160 d.C. · PG 6, col. 441–470

I

Καὶ τὰ χθὲς δὲ καὶ πρώην ἐν τῇ πόλει ὑμῶν γενόμενα ἐπὶ Οὐρβίκου, ὦ Ῥωμαῖοι, καὶ τὰ πανταχοῦ ὁμοίως ὑπὸ τῶν ἡγουμένων ἀλόγως πραττόμενα ἐξηνάγκασέ με ὑπὲρ ὑμῶν, ὁμοιοπαθῶν ὄντων καὶ ἀδελφῶν, κἂν ἀγνοῆτε καὶ μὴ θέλητε διὰ τὴν δόξαν τῶν νομιζομένων ἀξιωμάτων, τὴν τῶνδε τῶν λόγων σύνταξιν ποιήσασθαι. Πανταχοῦ γάρ, ὃς ἂν σωφρονίζηται ὑπὸ πατρὸς ἢ γείτονος ἢ τέκνου ἢ φίλου ἢ ἀδελφοῦ ἢ ἀνδρὸς ἢ γυναικὸς κατ᾿ ἔλλειψιν, (χωρὶς τῶν πεισθέντων τοὺς ἀδίκους καὶ ἀκολάστους ἐν αἰωνίῳ πυρὶ κολασθήσεσθαι, τοὺς δ᾿ ἐναρέτους καὶ ὁμοίως Χριστῷ βιώσαντας ἐν ἀπαθείᾳ συγγενήσεσθαι τῷ θεῷ, λέγομεν δὲ τῶν γενομένων Χριστιαῶν), διὰ τὸ δυσμετάθετον καὶ φιλήδονον καὶ δυσκίνητον πρὸς τὸ καλὸν ὁρμῆσαι, καὶ οἱ φαῦλοι δαίμονες, ἐχθραίνοντες ἡμῖν καὶ τοὺς τοιούτους δικαστὰς ἔχοντες ὑποχειρίους καὶ λατρεύοντας, ὡς οὖν ἄρχοντας δαιμονιῶντας, φονεύειν ἡμᾶς παρασκευάζουσιν. Ὅπως δὲ καὶ ἡ αἰτία τοῦ παντὸς γενομένου ἐπὶ Οὐρβίκου φανερὸ ὑμῖν γένηται, τὰ πεπραγμένα ἀπαγγελῶ.

Também o que ontem e anteontem aconteceu na vossa cidade, ó romanos, sob Úrbico, e o que em toda parte é praticado, do mesmo modo irracional, pelos governantes, forçou-me a compor esta exposição em vosso favor — vós que sois da mesma natureza que nós, e irmãos, ainda que o ignoreis e não o queirais admitir, por causa da glória das dignidades que vos são atribuídas. Em toda parte, com efeito, quem quer que seja corrigido por um pai, um vizinho, um filho, um amigo, um irmão, um marido ou uma mulher, por alguma falta — excetuados os que estão persuadidos de que os injustos e intemperantes serão castigados em fogo eterno, e de que os virtuosos, que viveram de modo semelhante a Cristo, habitarão com Deus na impassibilidade (falamos dos que se tornaram cristãos) —, pela dificuldade de mudar, pelo amor ao prazer e pela resistência em mover-se para o bem, e também os demônios maus, que nos odeiam e têm sob o seu poder tais juízes, que lhes servem — como governantes endemoninhados, pois —, dispõem-nos a matar-nos. Mas, para que a causa de tudo o que aconteceu sob Úrbico se vos torne manifesta, relatarei o que se passou.

II

Γυνή τις συνεβίου ἀνδρὶ ἀκολασταίνοντι, ἀκολασταίνουσα καὶ αὐτὴ πρότερον. Ἐπεὶ δὲ τὰ τοῦ Χριστοῦ διδάγματα ἔγνω, αὐτὴ ἐσωφρονίσθη καὶ τὸν ἄνδρα ὁμοίως σωφρονεῖν πείθειν ἐπειρᾶτο, τὰ διδάγματα ἀναφέρουσα, τήν τε μέλλουσαν τοῖς οὐ σωφρόνως καὶ μετὰ λόγου ὀρθοῦ βιοῦσιν ἔσεσθαι ἐν αἰωνίῳ πυρὶ κόλασιν ἀπαγγέλλουσα. Ὁ δὲ ταῖς αὐταῖς ἀσελγείαις ἐπιμένων ἀλλοτρίαν διὰ τῶν πράξεων ἐποιεῖτο τὴν γαμετήν. Ἀσεβὲς γὰρ ἡγουμένη τὸ λοιπὸν ἡ γυνὴ συγκατακλίνεσθαι ἀνδρί, παρὰ τὸν τῆς φύσεως νόμον καὶ παρὰ τὸ δίκαιον πόρους ἡδονῆς ἐκ παντὸς πειρωμένῳ ποιεῖσθαι, τῆς συζυγίας χωρισθῆναι ἐβουλήθη. Καὶ ἐπεὶ ἐξεδυσωπεῖτο ὑπο τῶν αὐτῆς, ἔτι προσμένειν συμβουλευόντων, ὡς εῖς ἐλπίδα μεταβολῆς ἥξοντός ποτε τοῦ ἀνδρός, βιαζομένη ἑαυτὴν ἐπέμενεν. Ἐπειδὴ δὲ ὁ ταύτης ἀνὴρ εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν πορευθεὶς χαλεπώτερα πράττειν ἀπηγγέλθη, ὅπως μὴ κοινωνὸς τῶν ἀδικημάτων καὶ ἀσεβημάτων γένηται μένουσα ἐν τῇ συζυγίᾳ καὶ ὁμοδίαιτος καὶ ὁμόκοιτος γινομένη, τὸ λεγόμενον παρ᾿ ὑμῖν ῥεπούδιον δοῦσα ἐχωρίσθη. Ὁ δὲ καλὸς κἀγαθὸς ταύτης ἀνήρ, δέον αὐτὸν χαίρειν, ὅτι, ἃ πάλαι μετὰ τῶν ὑπηρετῶν καὶ τῶν μισθοφόρων εὐχερῶς ἔπραττε, μέθαις χαίρουσα καὶ κακίᾳ πάσῃ, τούτων μὲν τῶν πράξεων πέπαυτο καὶ αὐτὸν τὰ αὐτὰ παύσασθαι πράττοντα ἐβούλετο, μὴ βουλομένου ἀπαλλαγείσης κατηγορίαν πεποίηται, λέγων αὐτὴν Χριστιανὴν εἶναι. Καὶ ἡ μὲν βιβλίδιόν σοι τῷ αὐτοκράτορι ἀναδέδωκε, πρότερον συγχωρηθῆναι αὐτῇ διοικήσασθαι τὰ ἑαυτῆς ἀξιοῦσα, ἔπειτα ἀπολογήσασθαι περὶ τοῦ κατηγορήματος μετὰ τὴν τῶν πραγμάτων αὐτῆς διοίκησιν, καὶ συνεχώρησας τοῦτο. Ὁ δὲ ταύτης ποτὲ ἀνήρ, πρὸς ἐκείνην μὲν μὴ δυνάμενος τανῦν ἔτι λέγειν, πρὸς Πτολεμαῖόν τινα, ὃν Οὔρβικος ἐκαλέσατο, διδάσκαλον ἐκείνης τῶν Χριστιανῶν μαθημάτων γενόμενον ἐτράπετο διὰ τοῦδε τοῦ τρόπου. Ἑκατόνταρχον εἰς δεσμὰ ἐμβαλόντα τὸν Πτολεμαῖον, φίλον αὐτῷ ὑπάρχοντα, ἔπεισε λαβέσθαι τοῦ Πτολεμαίου καὶ ἀνερωτῆσαι, εἰ, αὐτὸ τοῦτο μόνον, Χριστιανός ἐστι. Καὶ τὸν Πτολεμαῖον, φιλαλήθη ἀλλ᾿ οὐκ ἀπατηλὸν οὐδὲ ψευδολόγον τὴν γνώμην ὄντα, ὁμολογήσαντα ἑαυτὸν εἶναι Χριστιανόν, ἐν δεσμοῖς γενέσθαι ὁ ἑκατόνταρχος πεποίηκε, καὶ ἐπὶ πολὺν χρόνον ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ ἐκολάσατο. Τελευταῖον δέ, ὅτε ἐπὶ Οὔρβικον ἤχθη ὁ ἄνθρωπος, ὁμοίως αὐτὸ τοῦτο μόνον ἐξητάσθη, εἰ εἴη Χριστιανός. Καὶ πάλιν, τὰ καλὰ ἑαυτῷ συνεπιστάμενος διὰ τὴν ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ διδαχήν, τὸ διδασκάλιον τῆς θείας ἀρετῆς ὡμολόγησεν. Ὁ γὰρ ἀρνούμενος ὁτιοῦν ἢ κατεγνωκὼς τοῦ πράγματος ἔξαρνος γίνεται, ἢ ἑαυτὸν ἀνάξιον ἐπιστάμενος καὶ ἀλλότριον τοῦ πράγματος τὴν ὁμολογίαν φεύγει· ὦν οὐδὲν πρόσεστι τῷ ἀληθινῷ Χριστιανῷ. Καὶ τοῦ Οὐρβίκου κελεύσαντος αὐτὸν ἀπαχθῆναι, Λούκιός τις, καὶ αὐτὸς ὢν Χριστιανός, ὁρῶν τὴν ἀλόγως οὕτω γενομένην κρίσιν, πρὸς τὸν Οὔρβικον ἔφη· Τίς ἡ αἰτία, τοῦ μήτε μοιχὸν μήτε πόρνον μήτε ἀνδροφόνον μήτε λωποδύτην μήτε ἅρπαγα μήτε ἁπλῶς ἀδίκημά τι πράξαντα ἐλεγχόμενον, ὀνόματος δὲ Χριστιανοῦ προσωνυμίαν ὁμολογοῦντα τὸν ἄνθρωπον τοῦτον ἐκολάσω; Οὐ πρέποντα Εὐσεβεῖ αὐτοκράτορι οὐδὲ φιλοσόφῳ Καίσαρος παιδὶ οὐδὲ τῇ ἱερᾷ συγκλήτῳ κρίνεις, ὦ Οὔρβικε. Καὶ ὃς οὐδὲν ἄλλο ἀποκρινάμενος καὶ πρὸς τὸν Λούκιον ἔφη· Δοκεῖς μοι καὶ σὺ εἶναι τοιοῦτος. Καὶ τοῦ Λουκίου φήσαντος· Μάλιστα, πάλιν καὶ αὐτὸν ἀπαχθῆναι ἐκέλευσεν. Ὁ δὲ καὶ χάριν εἰδέναι ὡμολόγει, πονηρῶν δεσποτῶν τῶν τοιούτων ἀπηλλάχθαι γινώσκων καὶ πρὸς τὸν πατέρα καὶ βασιλέα τῶν οὐρανῶν πορεύεσθαι. Καὶ ἄλλος δὲ τρίτος ἐπελθὼν κολασθῆναι προσετιμήθη.

Certa mulher vivia com um marido intemperante, sendo ela própria, antes, também intemperante. Quando, porém, conheceu os ensinamentos de Cristo, tornou-se casta, e procurava persuadir o marido a ser igualmente casto, expondo-lhe os ensinamentos e anunciando o castigo que, em fogo eterno, haverá para os que não vivem com castidade e conforme a reta razão. Ele, porém, persistindo nas mesmas dissoluções, alienou de si, pelas suas ações, a esposa. Pois a mulher, considerando ímpio continuar a deitar-se com um marido que buscava por todos os meios vias de prazer contrárias à lei da natureza e contrárias à justiça, quis separar-se da união conjugal. E, como fosse dissuadida pelos seus, que a aconselhavam a permanecer ainda, na esperança de que o marido algum dia mudasse, permaneceu, violentando-se a si mesma. Quando, porém, lhe foi anunciado que o seu marido, tendo ido a Alexandria, praticava coisas piores, então, para não se tornar cúmplice das injustiças e impiedades dele, permanecendo no casamento e partilhando a mesa e o leito, deu-lhe o que entre vós se chama repúdio, e separou-se. O seu belo e bom marido, porém — quando devia alegrar-se de que ela, que antes praticava levianamente, com criados e mercenários, comprazendo-se em embriaguezes e em toda malícia, houvesse cessado essas práticas e quisesse que também ele cessasse de as praticar —, como ela se havia separado contra a sua vontade, apresentou acusação, dizendo que ela era cristã. E ela apresentou-te uma petição, a ti, imperador, pedindo que primeiro lhe fosse permitido pôr em ordem os seus negócios e que, depois de resolvidos os seus assuntos, ela se defenderia da acusação; e tu o concedeste. O que fora seu marido, não podendo por ora dizer mais nada contra ela, voltou-se do seguinte modo contra um certo Ptolomeu, a quem Úrbico puniu, e que fora mestre dela nos ensinamentos cristãos: persuadiu um centurião, seu amigo, que lançara Ptolomeu no cárcere, a prender Ptolomeu e a interrogá-lo apenas quanto a isto: se era cristão. E Ptolomeu, que era amante da verdade, e não de índole enganosa nem mentirosa, tendo confessado ser cristão, o centurião o fez acorrentar, e por longo tempo o castigou na prisão. Por fim, quando o homem foi conduzido a Úrbico, foi da mesma forma interrogado apenas quanto a isto: se era cristão. E de novo, consciente do bem que lhe adviera pelo ensinamento de Cristo, confessou a escola da virtude divina. Pois quem nega qualquer coisa, ou a nega por condenar a própria coisa, ou foge da confissão por saber-se indigno e alheio a ela; nada disso se dá com o cristão verdadeiro. E, tendo Úrbico ordenado que ele fosse levado ao suplício, um certo Lúcio, também ele cristão, vendo o julgamento feito de modo tão irracional, disse a Úrbico: Qual é a causa de castigares este homem, que não é adúltero, nem fornicador, nem homicida, nem ladrão de vestes, nem salteador, nem foi convencido de crime algum, mas apenas confessou chamar-se pelo nome de cristão? Não julgas, ó Úrbico, como convém ao imperador Pio, nem ao filho de César, amigo da filosofia, nem ao sagrado Senado. E ele, sem nada mais responder, disse a Lúcio: Também tu me pareces ser tal. E, tendo Lúcio respondido: Certamente!, ordenou que também ele fosse levado ao suplício. Ele declarou que ficava agradecido: sabia que se livrava de senhores tão perversos e que ia para o Pai e Rei dos céus. E ainda um terceiro, tendo-se apresentado, foi condenado ao castigo.

III

Ὅπως δὲ μή τις εἴπη· Πάντες οὖν ἑαυτους φονεύσαντες πορεύεσθε ἤδη παρὰ τὸν θεὸν καὶ ἡμῖν πράγματα μὴ παρέχετε, ἐρῶ δι᾿ ἣν αἰτίαν τοῦτο οὐ πράττομεν καὶ δι᾿ ἣν ἐξεταζόμενοι ἀφόβως ὁμολογοῦμεν. Οὐκ εἰκῇ τὸν κόσμον πεποιηκέναι τὸν θεὸν δεδιδάγμεθα, ἀλλ᾿ ἢ διὰ τὸ ἀνθρώπειον γένος· χαίρειν τε τοῖς τὰ προσόντα αὐτῷ μιμουμένοις φροέφημεν ἀπαρέσκεσθαι δὲ τοῖς τὰ φαῦλα ἀσπαζομένοις ἢ λόγῳ ἢ ἔργῳ. Εἰ οὖν πάντες ἑαυτοὺς φονεύσομεν, τοῦ μὴ γεννηθῆναί τινα καὶ μαθητευθῆναι εἰς τὰ θεῖα διδάγματα ἢ καὶ μὴ εἶναι τὸ ἀνθρώπειον γένος, ὅσον ἐφ᾿ ἡμῖν, αἰτιοι ἐσόμεθα, ἐναντίον τῇ τοῦ θεοῦ βουλῇ καὶ αὐτοὶ ποιοῦντες, ἐὰν τοῦτο πράξωμεν. Ἐξεταζόμενοι δὲ οὐκ ἀρνοίμεθα διὰ τὸ συνεπίστασθαι ἑαυτοῖς μηδὲν φαῦλον, ἀσεβὲς δὲ ἡγούμενοι μὴ κατὰ πάντα ἀληθεύειν, ὃ καὶ φίλον τῷ θεῷ γινώσκομεν, ὑμᾶς δὲ καὶ τῆς ἀδίκου προλήψεως ἀπαλλάξαι νῦν σπεύδοντες.

Mas, para que ninguém diga: "Matai-vos, pois, todos vós mesmos, ide já para junto de Deus e não nos deis trabalho", direi por que causa não fazemos isso, e por que, interrogados, confessamos sem temor. Fomos ensinados que Deus não fez o mundo em vão, mas por causa do gênero humano; e já dissemos que ele se alegra com os que imitam o que lhe é próprio, e se desagrada dos que abraçam o mal, por palavra ou por obra. Se, pois, todos nos matássemos, seríamos culpados — quanto dependesse de nós — de que ninguém mais nascesse e fosse instruído nos ensinamentos divinos, e até de que o gênero humano deixasse de existir; agindo, se o fizéssemos, contra o desígnio de Deus. Interrogados, porém, não negamos, porque não temos consciência de mal algum, e julgamos ímpio não ser verdadeiros em tudo — o que sabemos ser agradável a Deus —, e porque nos apressamos agora a livrar-vos também de um preconceito injusto.

IV

Εἰ δέ τινα ὑπέλθοι καὶ ἡ ἔννοια αὕτη ὅτι, εἰ θεὸν ὡμολογοῦμεν βοηθόν, οὐκ ἄν, ὡς λέγομεν, ὑπὸ ἀδίκων ἐκρατούμεθα καὶ ἐτιμωρούμεθα, καὶ τοῦτο διαλύσω. Ὁ θεὸς τὸν πάντα κόσμον ποιήσας καὶ τὰ ἐπίγεια ἀνθρώποις ὑποτάξας καὶ τὰ οὐράνια στοιχεῖα εἰς αὔξησιν καρπῶν καὶ ὡρῶν μεταβολὰς κοσμήσας καὶ θεῖον τούτοις νόμον τάξας, ἃ καὶ αὐτὰ δι᾿ ἀνθρώπους φαίνεται πεποιηκώς, τὴν μὲν τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν ὑπὸ τὸν οὐρανὸν πρόνοιαν ἀγγέλοις, οὓς ἐπὶ τούτοις ἔταξε, παρέδωκεν. Οἱ δ᾿ ἄγγελοι, παραβάντες τήνδε τὴν τάξιν, γυναικῶν μίξεσιν ἡττήθησαν καὶ παῖδας ἐτέκνωσαν, οἵ εἰσιν οἱ λεγόμενοι δαίμονες. Καὶ προσέτι λοιπὸν τὸ ἀνθρώπειον γένος ἑαυτοῖς ἐδούλωσαν· τὰ μὲν διὰ μαγικῶν γραφῶν, τὰ δὲ διὰ φόβων καὶ τιμωριῶν, ὧν ἐπέφερον, τὸ δὲ διὰ διδαχῆς θυμάτων καὶ θυμιαμάτων καὶ σπονδῶν, ὧν ἐνδεεῖς γεγόνασι μετὰ τὸ πάθεσιν ἐπιθυμιῶν δουλωθῆναι· καὶ εἰς ἀνθρώπους φόνους, πολέμους, μοιχείας, ἀπολασίας καὶ πᾶσαν κακίαν ἔσπειραν. Ὅθεν καὶ ποιηταὶ καὶ μυθολόγοι, ἀγνοοῦντες τοὺς ἀγγέλους καὶ τοὺς ἐξ αὐτῶν γεννηθέντας δαίμονας ταῦτα πρᾶξαι εἰς ἄῤῥενας καὶ θηλείας καὶ πόλεις καὶ ἔθνη, ἅπερ συνέγραψαν, εἰς αὐτὸν τὸν θεὸν καὶ τοὺς ὡς ἀπ᾿ αὐτοῦ σπορᾷ γενομένους υἱοὺς καὶ τῶν λεχθέντων ἐκείνου ἀδελφῶν καὶ τέκνων ὁμοίως τῶν ἀπ᾿ ἐκείνων, Ποσειδῶνος καὶ Πλούτωνος, ἀνήνεγκαν. Ὀνόματι γὰρ ἕκαστον, ὅπερ ἕκαστος ἑαυτῷ τῶν ἀγγέλων καὶ τοῖς τέκνοις ἔθετο, προσηγόρευσαν.

Se, porém, a alguém ocorresse também este pensamento — que, se confessássemos a Deus como auxiliador, não seríamos, como dizemos, dominados e punidos por injustos —, também isto resolverei. Deus, tendo feito o mundo inteiro e submetido aos homens as coisas terrenas, e tendo ordenado os elementos celestes para o crescimento dos frutos e as mudanças das estações, e tendo-lhes fixado uma lei divina — coisas que também elas se vê que ele fez por causa dos homens —, confiou o cuidado dos homens e das coisas debaixo do céu a anjos, que pôs sobre elas. Os anjos, porém, transgredindo essa ordem, deixaram-se vencer por uniões com mulheres e geraram filhos, que são os chamados demônios. E, ainda mais, escravizaram para si o gênero humano: em parte por escritos mágicos, em parte pelos temores e castigos que infligiam, em parte pelo ensino de sacrifícios, incensos e libações — coisas de que se tornaram necessitados depois que foram escravizados pelas paixões dos desejos; e semearam entre os homens assassínios, guerras, adultérios, dissoluções e toda malícia. Daí que os poetas e mitólogos, ignorando que eram os anjos e os demônios deles gerados que praticavam essas coisas contra homens e mulheres, cidades e nações, as atribuíram — tal como as escreveram — ao próprio deus e aos filhos que dele, por geração, teriam nascido, e aos irmãos dele assim chamados, e aos filhos destes, Posêidon e Plutão. Pois chamaram a cada um pelo nome que cada um dos anjos pusera a si mesmo e aos seus filhos.

V

Ὄνομα δὲ τῷ πάντων πατρὶ θετόν, ἀγεννήτῳ ὄντι, οὐκ ἔστιν· ᾧ γὰρ ἂν καὶ ὄνομά τι προσαγορεύεται, πρεσβύτερον ἔχει τὸν θέμενον τὸ ὄνομα. Τὸ δὲ πατὴρ καὶ θεὸς καὶ κτίστης καὶ κύριος καὶ δεσπότης οὐκ ὀνόματά ἐστιν, ἀλλ᾿ ἐκ τῶν εὐποιϊῶν καὶ τῶν ἔργων προσρήσεις. Ὁ δὲ υἱὸς ἐκείνου, ὁ μόνος λεγόμενος κυρίως υἱός, ὁ λόγος πρὸ τῶν ποιημάτων καὶ συνὼν καὶ γεννώμενος, ὅτε τὴν ἀρχὴν δι᾿ αὐτοῦ πάντα ἔκτισε καὶ ἐκόσμησε, Χριστὸς μὲν κατὰ τὸ κεχρῖσθαι καὶ κοσμῆσαι τὰ πάντα δι᾿ αὐτοῦ τὸν θεὸν λέγεται, ὄνομα καὶ αὐτὸ περιέχον ἄγνωστον σημασίαν, ὃν τρόπον καὶ τὸ θεὸς προσαγόρευμα οὐκ ὄνομά ἐστιν, ἀλλὰ πράγματος δυσεξηγήτου ἔμφυτος τῇ φύσει τῶν ἀνθρώπων δόξα. Ἰησοῦς δὲ καὶ ἀνθρώπου καὶ σωτῆρος ὄνομα καὶ σημασίαν ἔχει. Καὶ γὰρ καὶ ἄνθρωπος, ὡς προέφημεν, γέγονε κατὰ τὴν τοῦ θεοῦ καὶ πατρὸς βουλὴν ἀποκυηθεὶς ὑπὲρ τῶν πιστευόντων ἀνθρώπων καὶ ἐπὶ καταλύσει τῶν δαιμόνων· καὶ νῦν ἐκ τῶν ὑπ᾿ ὄψιν γινομένων μαθεῖν δύνασθε. Δαιμονιολήπτους γὰρ πολλοὺς κατὰ πάντα τὸν κόσμον καὶ ἐν τῇ ὑμετέρᾳ πόλει πολλοὶ τῶν ἡμετέρων ἀνθρώπων, τῶν Χριστιανῶν, ἐπορκίζοντες κατὰ τοῦ ὀνόματος Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ σταυρωθέντος ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, ὑπὸ τῶν ἄλλων πάντων ἐπορκιστῶν καὶ ἐπᾳστῶν καὶ φαρμακευτῶν μὴ ἰαθέντας, ἰάσαντο καὶ ἔτι νῦν ἰῶνται, καταργοῦντες καὶ ἐκδιώκοντες τοὺς κατέχοντας τοὺς ἀνθρώπους δαίμονας.

Ao Pai de todas as coisas, que é ingênito, não há nome que se lhe imponha; pois aquele a quem se dá um nome tem como mais velho quem lho pôs. "Pai", "Deus", "Criador", "Senhor" e "Soberano" não são nomes, mas denominações tiradas dos seus benefícios e das suas obras. O seu Filho, porém — o único que propriamente se chama Filho, a Palavra que, antes das criaturas, com ele estava e era gerada, quando no princípio por meio dela tudo criou e ordenou —, chama-se Cristo por ter sido ungido e por ter Deus, por meio dele, ordenado todas as coisas: nome que também ele encerra uma significação desconhecida, assim como a denominação "Deus" não é um nome, mas uma noção, inata à natureza dos homens, de uma realidade difícil de explicar. "Jesus", porém, tem nome e significação de homem e de salvador. Pois também se fez homem, como antes dissemos, gerado segundo o desígnio de Deus Pai, em favor dos homens que creem e para a destruição dos demônios; e agora, pelo que se passa sob os vossos olhos, podeis aprendê-lo. Pois muitos endemoninhados, em todo o mundo e na vossa cidade, muitos dos nossos homens, os cristãos, esconjurando-os pelo nome de Jesus Cristo, o crucificado sob Pôncio Pilatos — a quem todos os outros exorcistas, encantadores e feiticeiros não haviam curado —, curaram-nos, e ainda agora os curam, reduzindo à impotência e expulsando os demônios que dominam os homens.

VI

Ὅθεν καὶ ἐπιμένει ὁ θεὸς τὴν σύγχυσιν καὶ κατάλυσιν τοῦ παντὸς κόσμου μὴ ποιῆσαι, ἵνα καὶ οἱ φαῦλοι ἄγγελοι καὶ δαίμονες καὶ ἄνθρωποι μηκέτι ὦσι, διὰ τὸ σπέρμα τῶν Χριστιανῶν, ὃ γινώσκει ἐν τῇ φύσει ὅτι αἴτιόν ἐστιν. Ἐπεὶ εἰ μὴ τοῦτο ἦν, οὐκ ἂν οὐδὲ ὑμῖν ταῦτα ἔτι ποιεῖν καὶ ἐνεργεῖσθαι ὑπὸ τῶν φαύλων δαιμόνων δυνατὸν ἦν, ἀλλὰ τὸ πῦρ τὸ τῆς κρίσεως κατελθὸν ἀνέδην πάντα διέκρινεν, ὡς καὶ πρότερον ὁ κατακλυσμὸς μηδένα λιπὼν ἀλλ᾿ ἢ τὸν μόνον σὺν τοῖς ἰδίοις παρ᾿ ἡμῖν καλούμενον Νῶε, παρ᾿ ὑμῖν δὲ Δευκαλίωνα, ἐξ οὗ πάλιν οἱ τοσοῦτοι γεγόνασιν, ὧν οἱ μὲν φαῦλοι, οἱ δὲ σπουδαῖοι. Οὕτω γὰρ ἡμεῖς τὴν ἐκπύρωσίν φαμεν γενήσεσθαι, ἀλλ᾿ οὐχ, ὡς οἱ Στωϊκοί, κατὰ τὸν τῆς εἰς ἄλληλα πάντων μεταβολῆς λόγον, ὃ αἴσχιστον ἐφάνη· ἀλλ᾿ οὐδὲ καθ᾿ εἱμαρμένην πράττειν τοὺς ἀνθρώπους ἢ πάσχειν τὰ γινόμενα, ἀλλὰ κατὰ μὲν τὴν προαίρεσιν ἕκαστον κατορθοῦν ἢ ἁμαρτάνειν, καὶ κατὰ τὴν τῶν φαύλων δαιμόνων ἐνέργειαν τοὺς σπουδαίους, οἷον Σωκράτην καὶ τοὺς ὁμοίους, διώκεσθαι καὶ ἐν δεσμοῖς εἶναι, Σαρδανάπαλον δὲ καὶ Ἐπίκουρον καὶ τοὺς ὁμοίους ἐν ἀφθονίᾳ καὶ δόξῃ δοκεῖν εὐδαιμονεῖν. Ὃ μὴ νοήσαντες οἱ Στωϊκοὶ καθ᾿ εἱμαρμένης ἀνάγκην πάντα γίνεσθαι ἀπεφήναντο. Ἀλλ᾿ ὅτι αὐτεξούσιον τό τε τῶν ἀγγέλων γένος καὶ τῶν ἀνθρώπων τὴν ἀρχὴν ἐποίησεν ὁ θεός, δικαίως ὑπὲρ ὦν ἂν πλημμελήσωσι τὴν τιμωρίαν ἐν αἰωνίῳ πυρὶ κομίσονται. Γενητοῦ δὲ παντὸς ἥδε ἡ φύσις, κακίας καὶ ἀρετῆς δεκτικὸν εἶναι· οὐ γὰρ ἂν ἦν ἐπαινετὸν οὐδὲν αὐτῶν, εἰ οὐκ ἂν ἐπ᾿ ἀμφότερα τρέπεσθαι καὶ δύναμιν εἶχε. Δεικνύουσι δὲ τοῦτο καὶ οἱ πανταχοῦ κατά λόγον τὸν ὀρθὸν νομοθετήσαντες καὶ φιλοσοφήσαντες ἄθρωποι ἐκ τοῦ ὑπαγορεύειν τάδε μὲν πράττειν, τῶνδε δὲ ἀπέχεσθαι. Καὶ σι῾ Στωϊκοὶ φιλόσοφοι ἐν τῷ περὶ ἠθῶν λόγῳ τὰ αὐτὰ τιμῶσι καρτερῶς, ὡς δηλοῦσθαι ἐν τῷ περὶ ἀρχῶν καὶ ἀσωμάτων λόγῳ οὐκ εὐοδοῦν αὐτούς. Εἴτε γὰρ καθ᾿ εἱμαρμένην φήσουσι τὰ γινόμενα πρὸς ἀνθρώπων γίνεσθαι, ἢ μηδὲν εἶναι θεὸν παρὰ τρεπόμενα καὶ ἀλλοιούμενα καὶ ἀναλυόμενα εἰς τὰ αὐτὰ ἀεί, φθαρτῶν μόνων φανήσονται κατάληψιν ἐσχηκέναι καὶ αὐτὸν θεὸν διά τε τῶν μερῶν καὶ διὰ τοῦ ὅλου ἐν πάσῃ κακίᾳ γινόμενον ἢ μηδὲν εἶναι κακίαν μηδ᾿ ἀρετήν· ὅπερ καὶ παρὰ πᾶσαν σώφρονα ἔννοιαν καὶ λόγον καὶ νοῦν ἐστι.

Por isso também Deus adia realizar a confusão e a dissolução de todo o mundo — pela qual os anjos maus, os demônios e os homens deixariam de existir —, por causa da semente dos cristãos, que ele conhece ser, na ordem da natureza, a causa dessa preservação. Pois, se assim não fosse, nem sequer vos seria possível fazer o que fazeis e serdes movidos pelos demônios maus; mas o fogo do juízo, descendo, teria dissolvido tudo sem distinção, como outrora o dilúvio, que não deixou ninguém senão aquele único homem, com os seus, que entre nós se chama Noé e entre vós Deucalião, do qual de novo nasceram tantos — uns maus, outros virtuosos. É assim que nós dizemos que se dará a conflagração final, e não, como os estoicos, segundo a doutrina da transformação de todas as coisas umas nas outras, o que pareceu vergonhosíssimo; nem dizemos que é segundo o destino que os homens fazem ou sofrem o que acontece, mas que cada um age bem ou peca segundo a sua livre escolha; e que é pela ação dos demônios maus que os virtuosos, como Sócrates e os semelhantes, são perseguidos e postos em cadeias, enquanto Sardanapalo, Epicuro e os semelhantes parecem prosperar na abundância e na glória. Não tendo compreendido isso, os estoicos declararam que todas as coisas acontecem pela necessidade do destino. Mas, porque Deus fez desde o princípio livres tanto a raça dos anjos como a dos homens, com justiça receberão, em fogo eterno, o castigo pelas faltas que cometerem. Esta é a natureza de todo ser gerado: ser capaz de vício e de virtude; pois nenhum deles seria digno de louvor, se não tivesse o poder de voltar-se para ambos. Mostram-no também os homens que, em toda parte, legislaram e filosofaram segundo a reta razão, ao prescreverem fazer estas coisas e abster-se daquelas. Até os filósofos estoicos, na sua doutrina moral, honram firmemente as mesmas coisas — de modo que fica claro que, na doutrina sobre os princípios e os incorpóreos, não andam bem. Pois, se disserem que o que os homens fazem acontece segundo o destino, ou que deus não é nada além dessas coisas que se transformam, se alteram e se dissolvem sempre nos mesmos elementos, mostrarão ter tido compreensão apenas das coisas corruptíveis, e que o próprio deus, tanto nas partes como no todo, estaria em toda malícia; ou então que nem vício nem virtude são coisa alguma — o que é contrário a toda noção sensata, à razão e à mente.

VII

Καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν Στωϊκῶν δὲ δογμάτων, ἐπειδὴ κἂν τὸν ἠθικὸν λόγον κόσμιοι γεγόνασιν, ὡς καὶ ἔν τισιν σι῾ ποιηταί, διὰ τὸ ἔμφυτον παντὶ γένει ἀνθρώπων σπέρμα τοῦ λόγου, μεμισῆσθαι καὶ πεφονεῦσθαι οἴδαμεν· Ἡράκλειτον μέν, ὡς προέφημεν, καὶ Μουσώνιον δὲ ἐν τοῖς καθ᾿ ἡμᾶς καὶ ἄλλους οἴδαμεν. Ὡς γὰρ ἐσημάναμεν, πάντας τοὺς κἂν ὁπωσδήποτε κατὰ λόγον βιοῦν σπουδάζοντας καὶ κακίαν φεύγειν μισεῖσθαι ἀεὶ ἐνήργησαν οἱ δαίμονες. Οὐδὲν δὲ θαυμαστόν, εἰ τοὺς οὐ κατὰ σπερματικοῦ λόγου μέρος, ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ παντὸς λόγου, ὅ ἐστι Χριστοῦ, γνῶσιν καὶ θεωρίαν πολὺ μᾶλλον μισεῖσθαι οἱ δαίμονες ἐλεγχόμενοι ἐνεργοῦσιν· οἳ τὴν ἀξίαν κόλασιν καὶ τιμωρίαν κομίσονται ἐν αἰωνίῳ πυρὶ ἐγκλεισθέντες. Εἰ γὰρ ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ἤδη διὰ τοῦ ὀνόματος Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡττῶνται, δίδαγμά ἐστι τῆς καὶ μελλούσης αὐτοῖς καὶ τοῖς λατρεύουσιν αὐτοῖς ἐσομένης ἐν πυρὶ αἰωνίῳ κολάσεως. Οὕτως καὶ γὰρ οἱ προφῆται πάντες προεκήρυξαν γενήσεσθαι, καὶ Ἰησοῦς ὁ ἡμέτερος διδάσκαλος ἐδίδαξε.

E sabemos que também alguns seguidores das doutrinas estoicas — porque foram ordenados ao menos na doutrina moral, como também, em certos pontos, os poetas, por causa da semente da Palavra inata a todo o gênero humano — foram odiados e mortos: Heráclito, como antes dissemos, e, nos nossos tempos, Musônio, e outros que sabemos. Pois, como indicamos, os demônios sempre agiram de modo que fossem odiados todos os que, de qualquer modo, se esforçam por viver segundo a razão e fugir do mal. Não é de admirar, pois, que os demônios, desmascarados, façam que sejam muito mais odiados os que vivem não segundo uma parte da Palavra seminal, mas segundo o conhecimento e a contemplação da Palavra inteira, que é Cristo. Eles receberão o castigo e a punição merecidos, encerrados em fogo eterno. Pois, se já agora são vencidos pelos homens por meio do nome de Jesus Cristo, isto é um ensinamento do castigo em fogo eterno que há de vir, para eles e para os que os servem. Assim, com efeito, todos os profetas proclamaram de antemão que aconteceria, e Jesus, o nosso mestre, o ensinou.

VIII

Κἀγὼ οὖν προσδοκῶ ὑπό τινος τῶν ὠνομασμένων ἐπιβουλευθῆναι καὶ ξύλῳ ἐμπαγῆναι, ἢ κἂν ὑπὸ Κρίσκεντος τοῦ φιλοψόφου καὶ φιλοκόμπου. Οὐ γὰρ φιλόσοφον εἰπεῖν ἄξιον τὸν ἄνδρα, ὅς γε περὶ ἡμῶν ἃ μὴ ἐπίσταται δημοσίᾳ καταμαρτυρεῖ, ὡς ἀθέων καὶ ἀσεβῶν Χριστιανῶν ὄντων, πρὸς χάριν καὶ ἡδονὴν τῶν πολλῶν τῶν πεπλανημένων ταῦτα πράττων. Εἴτε γὰρ μὴ ἐντυχὼν τοῖς τοῦ Χριστοῦ διδάγμασι κατατρέχει ἡμῶν, παμπόνηρός ἐστι καὶ ἰδιωτῶν πολὺ χείρων, οἳ φυλάττονται πολλάκις περὶ ὧν οὐκ ἐπίστανται διαλέγεσθαι καὶ ψευδομαρτυρεῖν· ἢ εἰ ἐντυχών, μὴ συνῆκε τὸ ἐν αὐτοῖς μεγαλεῖον ἢ συνεὶς πρὸς τὸ μὴ ὑποπτευθῆναι τοιοῦτος ταῦτα ποιεῖ, πολὺ μᾶλλον ἀγεννὴς καὶ παμπόνηρος, ἰδιωτικῆς καὶ ἀλόγου δόξης καὶ φόβου ἐλάττων ὤν. Καὶ γὰρ προσθέντα με καὶ ἐρωτήσαντα αὐτὸν ἐρωτήσεις τινὰς τοιαύτας καὶ μαθεῖν καὶ ἐλέγξαι, ὅτι ἀληθῶς μηδὲν ἐπίσταται, εἰδέναι ὑμᾶς βούλομαι. Καὶ ὅτι ἀληθῆ λέγω, εἰ μὴ ἀνηνέχθησαν ὑμῖν αἱ κοινωνίαι τῶν λόγων, ἕτοιμος καὶ ἐφ᾿ ὑμῶν κοινωνεῖν τῶν ἐρωτήσεων πάλιν· βασιλικὸν δ᾿ ἂν καὶ τοῦτο ἔργον εἴη. Εἰ δὲ καὶ ἐγνώσθησαν ὑμῖν αἱ ἐρωτησεις μου καὶ αἱ ἐκείνου ἀποκρίσεις, φανερὸν ὑμῖν ἐστιν, ὅτι οὐδὲν τῶν ἡμετέρων ἐπίσταται· ἢ εἰ καὶ ἐπίσταται, διὰ τοὺς ἀκούοντας δὲ οὐ τολμᾷ λέγειν ὁμοίως Σωρκάτει, ὡς προέφην, οὐ φιλόσοφος ἀλλὰ φιλόδοξος ἀνὴρ δείκνυται, ὅς γε μηδὲ τὸ σωκρατικὸν ἀξιέραστον ὂν τιμᾷ· Ἀλλ᾿ οὔτι γε πρὸ τῆς ἀληθείας τιμητέος ἀνήρ“. Ἀδύνατον δὲ Κυνικῷ. ἀδιάφορον τὸ τέλος προθεμένῳ, τὸ ἀγαθὸν εἰδέναι πλὴν ἀδιαφορίας.

Também eu, portanto, espero sofrer emboscada de algum dos que nomeei e ser pregado ao madeiro — quando menos por Crescente, esse amigo do alarde e da ostentação. Pois não é digno de chamar-se filósofo um homem que testemunha publicamente, sobre nós, coisas que não conhece — que os cristãos seriam ateus e ímpios —, fazendo-o para agradar e dar prazer à multidão dos enganados. Pois, se nos ataca sem ter lido os ensinamentos de Cristo, é perverso ao extremo, e muito pior que os simples leigos, que muitas vezes se guardam de discorrer e de dar falso testemunho sobre o que não conhecem; e, se os leu e não compreendeu a grandeza que neles há — ou, tendo-a compreendido, faz isso para não ser suspeito de ser um deles —, é ainda muito mais ignóbil e perverso, escravo de uma opinião vulgar e irracional, e do medo. Pois quero que saibais que eu, tendo-lhe proposto e feito algumas perguntas desse teor, fiquei sabendo e provei que ele, em verdade, nada conhece. E, para mostrar que digo a verdade, estou pronto — se as atas daquelas discussões não vos foram comunicadas — a repetir as perguntas diante de vós; e isto seria também obra digna de um imperador. Mas, se as minhas perguntas e as respostas dele vos foram dadas a conhecer, é-vos manifesto que ele nada conhece das nossas coisas; ou, se as conhece mas não ousa dizê-lo por causa dos ouvintes, como antes eu disse de Sócrates, mostra-se não filósofo, mas amigo da opinião — ele que nem sequer honra a máxima socrática, digna de amor: "Mas de modo algum se deve honrar um homem acima da verdade." A um cínico, porém, que propõe como fim a indiferença, é impossível conhecer outro bem além da indiferença.

IX

Ἰνα δὲ μή τις εἰπῃ τὸ λεγόμενον ὑπὸ τῶν νομιζομένων φιλοσόφων, ὅτι κόμποι καὶ φόβητρά ἐστι τὰ λεγόμενα ὑφ ἡμῶν ὅτι κολάζονται ἐν αἰωνίῳ πυρὶ οἱ ἄδικοι, καὶ διὰ φόβον ἀλλ᾿ οὐ διὰ τὸ καλὸν εἶναι καὶ ἀρεστὸν ἐναρέτως βιοῦν τοὺς ἀνθρώπους ἀξιοῦμεν, βραχυεπῶς πρὸς τοῦτο ἀποκρινοῦμαι, ὅτι, εἰ μὴ τοῦτό ἐστιν, οὔτε ἔστι θεός, ἤ, εἰ ἔστιν, οὐ μέλει αὐτῷ τῶν ἀνθρώπων, καὶ οὐδέν ἐστιν ἀρετὴ οὐδὲ κακία, καί, ὡς προέφημεν, ἀδίκως τιμωροῦσιν οἱ νομοθέται τοὺς παραβαίνοντας τὰ διατεταγμένα καλά. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ οὐκ ἄδικοι ἐκεῖνοι καὶ ὁ αὐτῶν πατήρ, τὰ αὐτὸ αὐτῷ πράττειν διὰ τοῦ λόγου διδάσκων, οἱ τούτοις συντιθέμενοι οὐκ ἄδικοι. Ἐὰν δέ τις τοὺς διαφόρους νόμους τῶν ἀνθρώπων προβάληται, λέγων, ὅτι παρ᾿ οἷς μὲν ἀνθρώποις τάδε καλά, τάδε αἰσχρὰ νενόμισται, παρ᾿ ἄλλοις δὲ τὰ παρ᾿ ἐκείνοις αἰσχρὰ καλά, καὶ τὰ καλὰ αἰσχρὰ νομίζεται, ἀκουέτω καὶ τῶν εἰς τοῦτο λεγομένων. Καὶ νόμους διατάξασθαι τῇ ἑαυτῶν κακίᾳ ὁμοίους τοὺς πονηροὺς ἀγγέλλους ἐπιστάμεθα, οἷς χαίρουσιν οἱ ὅμοιοι γενόμενοι ἄνθρωποι, καὶ ὀρθὸς λόγος παρελθὼν οὐ πάσας δόξας οὐδὲ πάντα δόγματα καλὰ ἀποδείκνυσιν, ἀλλὰ τὰ μὲν φαῦλα, τὰ δὲ ἀγαθά· ὥστε μοι καὶ πρὸς τοὺς τοιούτους τὰ αὐτὰ καὶ τὰ ὅμοια εἰρήσεται, καὶ λεχθήσεται διὰ πλειόνων, ἐὰν χρεία ᾖ. Τανῦν δὲ ἐπὶ τὸ προκείμενον ἀνέρχομαι.

E, para que ninguém repita o que dizem os pretensos filósofos — que são alardes e espantalhos as nossas afirmações de que os injustos são castigados em fogo eterno, e que é pelo medo, e não porque seja belo e agradável, que exigimos que os homens vivam virtuosamente —, responderei a isso em poucas palavras: se assim não é, então Deus não existe; ou, se existe, não se importa com os homens, e nem virtude nem vício são coisa alguma, e, como antes dissemos, os legisladores punem injustamente os que transgridem as suas boas prescrições. Mas, visto que aqueles não são injustos, nem o seu Pai — que pela Palavra ensina a fazer o mesmo que ele —, os que com eles concordam não são injustos. E, se alguém alegar a diversidade das leis dos homens, dizendo que, entre uns, tais coisas são consideradas belas e tais outras vergonhosas, enquanto, entre outros, as que lá eram vergonhosas passam por belas e as belas por vergonhosas, ouça também o que a isto se diz. Sabemos que os anjos perversos estabeleceram leis conformes à sua própria malícia, nas quais se comprazem os homens que se tornaram semelhantes a eles; e a reta razão, vindo, demonstra que nem todas as opiniões nem todas as doutrinas são boas, mas umas más e outras boas. Portanto, a homens desse tipo direi as mesmas e semelhantes coisas, e serão expostas mais longamente, se for preciso. Por ora, volto ao assunto proposto.

X

Μεγαλειότερα μὲν οὖν πάσης ἀνθρωπείου διδασκαλίας φαίνεται τὰ ἡμέτερα διὰ τοῦ τὸ λογικὸν τὸ ὅλον τὸν φανέντα δι᾿ ἡμᾶς Χριστὸν γεγονέναι καὶ σῶμα καὶ λόγον καὶ ψυχήν. Ὅσα γὰρ καλῶς ἀεὶ ἐφθέγξαντο καὶ εὗρον οἱ φιλοσοφήσαντες ἢ νομοθετήσαντες, κατὰ λόγου μέρος δι᾿ εὑρέσεως καὶ θεωρίας ἐστὶ πονηθέντα αὐτοῖς. Ἐπειδὴ δὲ οὐ πάντα τὰ τοῦ λόγου ἐγνώρισαν, ὅς ἐστι Χριστός, καὶ ἐναντία ἑαυτοῖς πολλάκις εἶπον. Καὶ οἱ προγεγενημένοι τοῦ Χριστοῦ, κατὰ τὸ ἀνθρώπινον λόγῳ πειραθέντες τὰ πράγματα θεωρῆσαι καὶ ἐλέγξαι, ὡς ἀσεβεῖς καὶ περίεργοι εἰς δικαστήρια ἤχθησαν. Ὁ πάντων δὲ αὐτῶν εὐτονώτερος πρὸς τοῦτο γενόμενος Σωκράτης τὰ αὐτὰ ἡμῖν ἐνεκλήθη· καὶ γὰρ ἔφασαν αὐτὸν καινὰ δαιμόνια εἰσφέρειν, καὶ οὓς ἡ πόλις νομίζει θεοὺς μὴ ἡγεῖσθαι αὐτόν. Ὁ δὲ δαίμονας μὲν τοὺς φαύλους καὶ τοὺς πράξαντας ὰ ἔφασαν οἱ ποιηταί, ἐκβαλὼν τῆς πολιτείας καὶ Ὅμηρον καὶ τοὺς ἄλλους ποιητάς, παραιτεῖσθαι τοὺς ἀνθρώπους ἐδίδαξε, πρὸς θεοῦ δὲ τοῦ ἀγνώστου αὐτοῖς διὰ λόγου ζητήσεως ἐπίγνωσιν προὐτρέπετο, εἰπών· „Τὸν δὲ πατέρα καὶ δημιουργὸν πάντων οὔθ᾿ εὑρεῖν ῥᾴδιον, οὔθ᾿ εὑρόντα εἰς πάντας εἰπεῖν ἀσφαλές“. Ἅ ὁ ἡμέτερος Χριστὸς διὰ τῆς ἑαυτοῦ δυνάμεως ἔπραξε. Σωκράτει μὲν γὰρ οὐδεὶς ἐπείσθη ὑπὲρ τούτου τοῦ δόγματος ἀποθνήσκειν· Χριστῷ δέ, τῷ καὶ ὑπὸ Σωκράτους ἀπὸ μέρους γνωσθέντι (λόγος γὰρ ἦν καὶ ἔστιν ὁ ἐν παντὶ ὤν, καὶ διὰ τῶν προφητῶν προειπὼν τὰ μέλλοντα γίνεσθαι καὶ δι᾿ ἑαυτοῦ ὁμοιοπαθοῦς γενομένου καὶ διδάξαντος ταῦτα), οὐ φιλόσοφοι οὐδὲ φιλόλογοι μόνον ἐπείσθησαν, ἀλλὰ καὶ χειροτέχναι καὶ παντελῶς ἰδιῶται, καὶ δόξης καὶ φόβου καὶ θανάτου καταφρονήσαντες· ἐπειδὴ δύναμίς ἐστι τοῦ ἀῤῥήτου πατρὸς καὶ οὐχὶ ἀνθρωπείου λόγου τὰ σκεύη.

Mais grandiosas, pois, que todo ensinamento humano mostram-se as nossas doutrinas, porque o Cristo que por nós apareceu foi a Palavra em sua inteireza: corpo, palavra e alma. Pois tudo o que de bom disseram e descobriram, em qualquer tempo, os que filosofaram ou legislaram, foi por eles elaborado com esforço, mediante busca e contemplação, segundo uma parte da Palavra. Mas, porque não conheceram a Palavra por inteiro — que é Cristo —, disseram também, muitas vezes, coisas contrárias a si mesmos. E os que nasceram antes de Cristo e tentaram, segundo a capacidade humana, contemplar e examinar as coisas pela razão, foram arrastados aos tribunais como ímpios e curiosos. Sócrates, o mais vigoroso de todos eles nesse ponto, foi acusado das mesmas coisas que nós: pois disseram que ele introduzia novas divindades e não considerava deuses os que a cidade reconhecia. Ele, porém, expulsando da república os demônios maus e os que praticaram o que os poetas contaram — e também Homero e os demais poetas —, ensinou os homens a rejeitá-los, e exortava-os ao conhecimento, mediante a busca da razão, do Deus que lhes era desconhecido, dizendo: "O Pai e Demiurgo de todas as coisas não é fácil de achar, e, achado, não é seguro anunciá-lo a todos." Isso, porém, o nosso Cristo realizou pelo seu próprio poder. Pois a Sócrates ninguém deu tanto crédito que morresse por essa doutrina; mas a Cristo — que também Sócrates conheceu em parte, pois ele era e é a Palavra que está em tudo, e que pelos profetas predisse o que havia de acontecer, e que, feito da nossa natureza, por si mesmo ensinou estas coisas — deram crédito não somente filósofos e letrados, mas também artesãos e gente inteiramente simples, desprezando a glória, o medo e a morte; porque ele é poder do Pai inefável, e não instrumento de razão humana.

XI

Οὐκ ἂν δὲ οὐδὲ ἐφονευόμεθα οὐδὲ δυνατώτεροι ἡμῶν ἦσαν οἵ τε ἄδικοι ἄνθρωποι καὶ δαίμονες, εἰ μὴ πάντως παντὶ γεννωμένῳ ἀνθρώπῳ καὶ θανεῖν ὠφείλετο· ὅθεν καὶ τὸ ὄφλημα ἀποδιδόντες εὐχαριστοῦμεν. Καίτοι γε καὶ τὸ ξενοφώντειον ἐκεῖνο νῦν πρός τε Κρίσκεντα καὶ τοὺς ὁμοίως αὐτῷ ἀφραίνοντας καλὸν καὶ εὔκαιρον εἰπεῖν ἡγούμεθα. Τὸν Ἡρακλέα ἐπὶ τρίοδόν τινα ἔφη ὁ Ξενοφῶν βαδίζοντα εὑρεῖν τήν τε ἀρετὴν καὶ τὴν κακίαν, ἐν γυναικῶν μορφαῖς φαινομένας. Καὶ τὴν μὲν κακίαν, ἁβρᾷ ἐσθῆτι καὶ ἐρωτοπεποιημένῳ καὶ ἀνθοῦντι ἐκ τῶν τοιούτων προσώπῳ, θελκτικήν τε εὐθὺς πρὸς τὰς ὄψεις οὖσαν, εἰπεῖν πρὸς τὸν Ἡρακλέα ὅτι, ἢν αὐτῇ ἕπηται, ἡδόμενόν τε καὶ κεκοσμημένον τῷ λαμπροτάτῳ καὶ ὁμοίῳ τῷ περὶ αὐτὴν κόσμῳ διαιτήσειν ἀεὶ ποιήσει. Καὶ τὴν ἀρετὴν ἐν αὐχμηρῷ μὲν τῷ προσώπῳ καὶ τῇ περιβολῇ οὖσαν εἰπεῖν· Ἀλλ᾿ ἢν ἐμοὶ πείθῃ, οὐ κόσμῳ οὐδὲ κάλλει τῷ ῥέοντι καὶ φθειρομένῳ ἑαυτὸν κοσμήσεις ἀλλὰ τοῖς ἀϊδίοις καὶ καλοῖς κόσμοις. Καὶ πάνθ᾿ ὁντινοῦν πεπείσμεθα, φεύγοντα τὰ δοκοῦντα καλά, τὰ δὲ νομιζόμενα σκληρὰ καὶ ἄλογα μετερχόμενον, εὐδαιμονίαν ἐκδέχεσθαι. Ἡ γὰρ κακία, πρόβλημα ἑαυτῆς τῶν πράξεων τὰ προσόντα τῇ ἀρετῇ καὶ ὄντως ὄντα καλὰ διὰ μιμήσεως ἀφθάρτων περιβαλλομένη (ἄφθαρτον γὰρ οὐδὲν ἔχει οὐδὲ ποιῆσαι δύναται), δουλαγωγεῖ τοὺς χαμαιπετεῖς τῶν ἀνθρώπων, τὰ προσόντα αὐτῇ φαῦλα τῇ ἀρετῇ περιθεῖσα. Οἱ δὲ νενοηκότες τὰ προσόντα τῷ ὄντι καλὰ καὶ ἄφθαρτοι τῇ ἀρετῇ· ὃ καὶ περὶ Χριστιανῶν καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ ἄθλου καὶ τῶν ἀνθρώπων τῶν τοιαῦτα πραξάντων, ὁποῖα ἔφασαν οἱ ποιηταὶ περὶ τῶν νομιζομένων θεῶν, ὑπολαβεῖν δεῖ πάντα νουνεχῆ, ἐκ τοῦ καὶ τοῦ φευκτοῦ καταφρονεῖν ἡμᾶς θανάτου λογισμὸν ἕλκοντα.

Não seríamos mortos, nem os homens injustos e os demônios seriam mais fortes que nós, se a todo homem que nasce não fosse devido, de qualquer modo, também morrer; por isso, pagando a dívida, damos graças. Ainda assim, julgamos belo e oportuno citar agora, para Crescente e para os que desvairam como ele, aquele dito de Xenofonte. Contava Xenofonte que Héracles, caminhando para uma encruzilhada, encontrou a Virtude e o Vício, que lhe apareciam em figuras de mulher. E o Vício, em veste delicada, com rosto florido e sedutor por tais artifícios, imediatamente encantador aos olhos, disse a Héracles que, se o seguisse, o faria viver sempre no prazer, adornado com o adorno mais brilhante e semelhante ao seu. E a Virtude, de rosto e vestes austeras, disse: "Mas, se me obedeceres, adornar-te-ás não com adorno nem beleza que passam e se corrompem, mas com os adornos eternos e belos." Estamos persuadidos, pois, de que todo aquele que foge do que parece belo e abraça o que é tido por duro e irracional recebe a felicidade. Pois o Vício, lançando ao redor de si, como véu das suas ações — por imitação das coisas incorruptíveis (pois nada de incorruptível tem, nem pode produzir) —, o que é próprio da virtude e verdadeiramente belo, escraviza os homens rasteiros, revestindo a virtude com as suas próprias misérias. Mas os que compreenderam o que é belo de verdade permanecem incorruptíveis na virtude. É isso que todo homem de bom senso deve supor acerca dos cristãos e dos atletas e dos homens que praticaram o que os poetas contam dos seus pretensos deuses — tirando essa conclusão até do fato de nós desprezarmos a morte, que todos fogem.

XII

Καὶ γὰρ αὐτὸς ἐγώ, τοῖς Πλάτωνος· χαίρων διδάγμασι, διαβαλλομένους ἀκούων Χριστιανούς, ὁρῶν δὲ ἀφόβους πρὸς θάνατον καὶ πάντα τὰ ἄλλα νομιζόμενα φοβερά, ἐνενόουν ἀδύνατον εἶναι ἐν κακίᾳ καὶ φιληδονίᾳ ὑπάρχειν αὐτούς. Τίς γὰρ φιλήδονος ἢ ἀκρατὴς καὶ ἀνθρωπείων σαρκῶν βορὰν ἀγαθὸν ἡγούμενος δύναιτο ἂν θάνατον ἀσπάζεσθαι, ὅπως τῶν αὐτοῦ ἀγαθῶν στερηθῇ, ἀλλ᾿ οὐκ ἐκ παντὸς ζῆν μὲν ἀεὶ τὴν ἐνθάδε βιοτὴν καὶ λανθάνειν τοὺς ἄρχοντας ἐπειρᾶτο, οὐχ ὅτι γε ἑαυτὸν κατήγγελλε φονευθησόμενον; Ἤδη καὶ τοῦτο ἐνήργησαν οἱ φαῦλοι δαίμονες διά τινων πονηρῶν ἀνθρώπων πραχθῆναι. Φονεύοντες γὰρ αὐτοί τινας ἐπὶ συκοφαντίᾳ τῇ εἰς ἡμᾶς καὶ εἰς βασάνους εἵλκυσαν οἰκέτας τῶν ἡμετέρων ἢ παῖδας ἢ γύναια, καὶ δι᾿ αἰκισμῶν φοβερῶν ἐξαναγκάζουσι κατειπεῖν ταῦτα τὰ μυθολογούμενα, ἃ αὐτοὶ φανερῶς πράττουσιν· ὧν ἐπειδὴ οὐδὲν πρόσεστιν ἡμῖν, οὐ φροντίζομεν, θεὸν τὸν ἀγέννητον καὶ ἄῤῥητον μάρτυρα ἔχοντες τῶν τε λογισμῶν καὶ τῶν πράξεων. Τίνος γὰρ χάριν οὐχὶ καὶ ταῦτα δημοσίᾳ ὡμολογοῦμεν ἀγαθὰ καὶ φιλοσοφίαν θείαν αὐτὰ ἀπεδείκνυμεν, φάσκοντες Κρόνου μὲν μυστήρια τελεῖν ἐν τῷ ἀνδροφονεῖν, καὶ ἐν τῷ αἵματος ἐμπίπλασθαι, ὡς λέγεται, τὰ ἴσα τῷ παρ᾿ ὑμῖν τιμωμένῳ εἰδώλῳ, ᾧ οὐ μόνον ἀλόγων ζώων αἵματα προσραίνεται ἀλλὰ καὶ ἀνθρώπεια, διὰ τοῦ παρ᾿ ὑμῖν ἐπισημοτάτου καὶ εὐγενεστάτου ἀνδρὸς τὴν πρόσχυσιν τοῦ τῶν φονευθέντων αἵματος ποιούμενοι, Διὸς δὲ καὶ τῶν ἄλλων θεῶν μιμηταὶ γενόμενοι ἐν τῷ ἀνδροβατεῖν καὶ γυναιξὶν ἀδεῶς μίγνυσθαι, Ἐπικούρου μὲν καὶ τὰ τῶν ποιητῶν συγγράμματα ἀπολογίαν φέροντες; Ἐπειδὴ δὲ ταῦτα τὰ μαθήματα καὶ τοὺς ταῦτα πράξαντας καὶ μιμουμένους φεύγειν πείθομεν, ὡς καὶ νῦν διὰ τῶνδε τῶν λόγων ἠγωνίσμεθα, ποικίλως πολεμούμεθα· ἀλλ᾿ οὐ φροντίζομεν, ἐπεὶ θεὸν τῶν πάντων ἐπόπτην δίκαιον οἴδαμεν. Εἴθε καὶ νῦν τις ἂν τραγικῇ φωνῇ ἀνεβόησεν ἐπί τι βῆμα ὑψηλὸν ἀναβάς· Αἰδέσθητε, αἰδέσθητε ἃ φανερᾶς πράττετε εἰς ἀναιτίους ἀναφέροντες, καὶ τὰ προσόντα καὶ ἑαυτοῖς καὶ τοῖς ὑμετέροις θεοῖς περιβάλλοντες τούτοις ὧν οὐδὲν οὐδ᾿ ἐπὶ ποσὸν μετουσία ἐστί. Μετάθεσθε, σωφρονίσθητε.

Pois eu mesmo, quando me comprazia nas doutrinas de Platão e ouvia os cristãos serem caluniados, vendo-os sem medo diante da morte e de tudo o que se considera terrível, compreendi que era impossível que vivessem na malícia e no amor aos prazeres. Pois que amante do prazer, ou intemperante, ou que considere um bem devorar carnes humanas, poderia abraçar a morte, de modo a ser privado dos seus bens? Não tentaria, antes, por todos os meios, prolongar sempre a vida daqui e esconder-se dos governantes — muito menos se denunciaria a si mesmo, sabendo que seria morto? Também isto os demônios maus já fizeram realizar por meio de alguns homens perversos. Pois, tendo eles próprios matado algumas pessoas para nos caluniar, arrastaram às torturas servos dos nossos, ou crianças, ou mulheres, e por suplícios horrendos os forçam a dizer contra nós aquelas fábulas — as coisas que eles próprios praticam abertamente. E, porque nada disso nos toca, não nos inquietamos: temos por testemunha dos nossos pensamentos e das nossas ações o Deus ingênito e inefável. Pois por que razão não confessaríamos publicamente que essas coisas são boas, e não as apresentaríamos como filosofia divina, dizendo que celebramos os mistérios de Cronos no homicídio, e que, ao nos fartarmos de sangue — como se diz —, fazemos o mesmo que o ídolo honrado entre vós, sobre o qual se asperge não somente sangue de animais irracionais, mas também sangue humano — fazendo a libação do sangue dos mortos pelo homem mais insigne e mais nobre entre vós —, e que somos imitadores de Zeus e dos outros deuses na sodomia e nas uniões desavergonhadas com mulheres, trazendo como defesa os escritos de Epicuro e dos poetas? Mas, porque persuadimos a fugir desses ensinamentos e dos que os praticaram e imitam — como agora mesmo lutamos por estas palavras —, somos combatidos de mil modos. Não nos inquietamos, porém: sabemos que Deus é observador justo de todas as coisas. Oxalá também agora alguém, subindo a uma tribuna elevada, bradasse com voz trágica: "Envergonhai-vos, envergonhai-vos, vós que atribuís a inocentes o que praticais abertamente, e que lançais sobre homens que nisso não têm parte alguma o que é próprio de vós e dos vossos deuses. Convertei-vos, criai juízo!"

XIII

Καὶ γὰρ ἐγώ, μαθὼν περίβλημα πονηρὸν εἰς ἀποστροφὴν τῶν ἄλλων ἀνθρώπων περιτεθειμένον ὑπὸ τῶν φαύλων δαιμόνων τοῖς Χριστιανῶν θείοις διδάγμασι, καὶ ψευδολογουμένων ταῦτα καὶ τοῦ περιβλήματος κατεγέλασα καὶ τῆς παρὰ τοῖς πολλοῖς δόξης. Χριστιανὸς εὑρεθῆναι καὶ εὐχόμενος καὶ παμμάχως ἀγωνιζόμενος ὁμολογῶ, οἰχ ὅτι ἀλλότριά ἐστι τὰ Πλάτωνος διδάγματα τοῦ Χριστοῦ, ἀλλ᾿ ὅτι οὐκ ἔστι πάντη ὅμοια, ὥσπερ οὐδὲ τὰ τῶν ἄλλων, Στωϊκῶν τε καὶ ποιητῶν καὶ συγγραφέων. Ἕκαστος γάρ τις ἀπὸ μέρους τοῦ σπερματικοῦ θείου λόγου τὸ συγγενὲς ὁρῶν καλῶς ἐφθέγξατο· οἱ δὲ τἀναντία ἑαυτοῖς ἐν κυριωτέροις εἰρηκότες οὐκ ἐπιστήμην τὴν ἄπτωτον καὶ γνῶσιν τὴν ἀνέλεγκτον φαίνονται ἐσχηκέναι. Ὅσα οὖν παρὰ καλῶς εἴρηται, ἡμῶν τᾶν Χριστιανῶν ἐστι· τὸν γὰρ ἀπὸ ἀγεννήτου καὶ ἀῤῥήτου θεοῦ λόγον μετὰ τὸν θεὸν προσκυνοῦμεν καὶ ἀγαπῶμεν, ἐπειδὴ καὶ δι᾿ ἡμᾶς ἄνθρωπος γέγονεν, ὅπως καὶ τῶν παθῶν τῶν ἡμετέρων συμμέτοχος γενόμενος καὶ ἴασιν ποιήσηται. Οἱ γὰρ συγγραφεῖς πάντες διὰ τῆς ἐνούσης ἐμφύτου τοῦ λόγου σπορᾶς ἀμυδρῶς ἐδύναντο ὁρᾶν τὰ ὄντα. Ἕτερον γάρ ἐστι σπέρμα τινὸς καὶ μίμημα κατὰ δύναμιν δοθέν, καὶ ἕτερον αὐτό, οὗ κατὰ χάριν τὴν ἀπ᾿ ἐκείνου ἡ μετουσία καὶ μίμησις γίνεται.

Pois também eu, quando soube que os demônios maus haviam lançado um véu maligno sobre os ensinamentos divinos dos cristãos, para afastar deles os demais homens, ri-me tanto do véu e das mentiras quanto da opinião da multidão. Confesso que me glorio de ser achado cristão, orando por isso e lutando com todas as forças: não porque os ensinamentos de Platão sejam alheios aos de Cristo, mas porque não são em tudo iguais — como tampouco os dos outros, estoicos, poetas e prosadores. Pois cada um deles, vendo, a partir da Palavra divina seminal, aquilo que lhe era conatural, falou bem em parte; mas, dizendo coisas contrárias a si mesmos em pontos capitais, mostram não ter possuído ciência infalível nem conhecimento irrefutável. Portanto, tudo o que foi dito de bom, em qualquer parte, pertence a nós, os cristãos; pois nós adoramos e amamos, depois de Deus, a Palavra que procede do Deus ingênito e inefável — porquanto também por nossa causa se fez homem, para, tornando-se participante dos nossos sofrimentos, realizar também a cura. Os escritores todos, pela semente inata da Palavra que neles habitava, puderam ver obscuramente a realidade. Pois uma coisa é a semente e imitação de algo, dada segundo a capacidade de quem a recebe; outra, a própria realidade, cuja participação e imitação se dá segundo a graça que dela procede.

XIV

Καὶ ὑμῦς οὖν ἀξιοῦμεν ὑπογράψαντας τὸ ὑμῖν δοκοῦν προθεῖναι τουτὶ τὸ βιβλίδιον, ὅπως καὶ τοῖς ἄλλοις τὰ ἡμέτερα γνωσθῇ καὶ δύνωνται της ψευδοδοξίας καὶ ἀγνοίας τῶν καλῶν ἀπαλλαγῆναι, οἳ παρὰ τὴν ἑαυτῶν αἰτίαν ὑπεύθυνοι ταῖς τιμωρίαις γίνονται [εἰς τὸ γνωσθῆναι τοῖς ἀνθρώποις ταῦτα], διὰ τὸ ἐν τῇ φύσει τῇ τῶν ἀνθρώπων εἶναι τὸ γνωριστικὸν καλοῦ καὶ αἰσχροῦ, καὶ διὰ τὸ ἡμῶν, οὓς οὐκ ἐπίστανται τοιαῦτα ὁποῖα λέγουσιν αἰσχρὰ πράττειν, καταψηφίζεσθαι, καὶ διὰ τὸ χαίρειν τοιαῦτα πράξασι θεοῖς καὶ ἔτι νῦν ἀπαιτοῦσι παρὰ ἀνθρώπων τὰ ὅμοια, ὡς ἐκ τοῦ καὶ ἡμῖν, ὡς τοιαῦτα πράττουσι, θάνατον ἢ δεσμὰ ἢ ἄλλο τι τοιοῦτον προστιμᾶν ἑαυτοὺς κατακρίνειν, ὡς μὴ δέεσθαι ἄλλων δικαστῶν.

Pedimos-vos, pois, que subscrevais o que vos parecer justo e publiqueis este pequeno livro, para que as nossas coisas sejam conhecidas também dos outros, e eles possam livrar-se da falsa opinião e da ignorância do bem — eles que, por culpa própria, se tornam réus dos castigos —, porque está na natureza dos homens a faculdade de conhecer o belo e o vergonhoso; e porque nos condenam, a nós, sem saber que fazemos as coisas vergonhosas que dizem; e porque se comprazem em deuses que praticaram tais coisas e ainda agora exigem dos homens coisas semelhantes; de modo que, ao nos condenarem — como se as praticássemos — à morte, às cadeias ou a outra pena semelhante, condenam-se a si mesmos, e não precisam de outros juízes.

XV

[Καὶ τοῦ ἐν τῷ ἐμῷ ἔθνει ἀσεβοῦς καὶ πλάνου σιμωνιανοῦ διδάγματος κατεφρόνησα.] Ἐὰν δὲ ὑμεῖς τοῦτο προγράψητε, ἡμεῖς τοῖς πᾶσι φανερὸν ποιήσαιμεν, ἵνα εἰ δύναιντο μεταθῶνται· τούτου γε μόνου χάριν τούσδε τοὺς λόγους συνετάξαμεν. Οὐκ ἔστι δὲ ἡμῶν τὰ διδάγματα κατὰ κρίσιν σώφρονα αἰσχρά, ἀλλὰ πάσης μὲν φιλοσοφίας ἀνθρωπείου ὑπέρτερα· εἰ δὲ μή, κἂν σωταδείοις καὶ φιλαινιδείοις καὶ ἀρχεστρατείοις καὶ ἐπικουρείοις καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις ποιητικοῖς διδάγμασιν οὐχ ὅμοια, οἷς ἐντυγχάνειν πᾶσι, καὶ λεγομένοις καὶ γεγραμμένοις, συγκεχώρηται. Καὶ παυσόμεθα λοιπόν, ὅσον ἐφ᾿ ἡμῖν ἦν πράξαντες, καὶ προσεπευξάμενοι τῆς ἀληθείας καταξιωθῆναι τοὺς πάντη πάντας ἀνθρώπους. Εἴη οὖν καὶ ὑμᾶς ἀξίως εὐσεβείας καὶ φιλοσοφίας τὰ δίκαια ὑπὲρ ἑαυτῶν κρῖναι.

[E desprezei, na minha própria nação, o ensinamento ímpio e enganador de Simão.] Se vós publicardes isto, nós o tornaremos manifesto a todos, para que, se puderem, se convertam; foi somente para isso que compusemos estas palavras. Não são vergonhosos, segundo um juízo sensato, os nossos ensinamentos; antes, são mais elevados que toda a filosofia humana; e, se não o fossem, ao menos em nada se assemelham aos ensinamentos dos sotadistas, dos filenídeos, dos arquestrateus, dos epicureus e dos outros ensinamentos poéticos desse gênero, os quais a todos é permitido frequentar, tanto recitados como escritos. Cessaremos, pois, tendo feito o que estava ao nosso alcance, acrescentando a oração de que todos os homens, em toda parte, sejam julgados dignos da verdade. Oxalá também vós, de modo digno da piedade e da filosofia, julgueis com justiça, no vosso próprio interesse.