‹ Biblioteca

Apologistas

De monarchia

Περὶ μοναρχίας

Pseudo-Justino · séc. III · PG 6, col. 311-326

I

[…] εἰς εἰδωλοποιΐας ἐξέτρεψε βασκανία τὸ ὑπερβάλλον τῆς ἀνθρώπων μεγαλειότητος, καὶ πολλῷ χρόνῳ μεῖναν τὸ περισσὸν ἔθος ὡς οἰκείαν καὶ ἀληθῆ τὴν πλάνην τοῖς πολλοῖς παραδίδωσι. Φιλανθρώπου δὲ ἢ μᾶλλον φιλοθέου ἔργον ἐστὶν ὑπομνῆσαι τοὺς ἅπερ ὤφελον εἰδέναι παραλελοιπότας. Ἦν μὲν γὰρ καθ' ἑαυτὴν ἀρκετὴ ἡ ἀλήθεια δεικνύναι ἐκ τῶν συνεχομένων ὑπὸ τὸν πόλον τὴν τοῦ δημιουργήσαντος ταῦτα τάξιν, λήθη δὲ διὰ τὸ μακρόθυμον τοῦ Θεοῦ περικρατήσασα τῆς ἀνθρώπων γνώμης ἐραδιούργησε, τῷ μόνῳ τῷ ὄντως Θεῷ πρέπον ὄνομα ἐπὶ θνητοὺς μεταφέρουσα. Καὶ δι' ὀλίγων νομὴν πονηρίας ἔσχον οἱ πολλοί, ἀμαυρούμενοι τῇ εἰς τὸ βέβαιον καὶ ἄτρεπτον γνώσει ὀλικῇ συνηθείᾳ· οἱ μὲν γὰρ τὸ κατ' ἀρχὴν εἰς τιμὴν τῶν ὑπερεχόντων τελετὰς καὶ λειτουργίας τελοῦντες ἀμνηστίαν τοῖς μετ' αὐτοὺς καθολικῆς δόξης ἐνέβαλον. Ἐγὼ δέ, ὡς μικρῷ πρόσθεν ὑπέστην, φιλοθέῳ τῇ γνώμῃ κεχρημένος φιλανθρώπῳ χρήσομαι τῇ φωνῇ, καὶ παρίστημι τοῖς γε νοῦν ἔχουσι, δέον ὑπάρχειν πᾶσι τοῖς κεχρημένοις τῇ τῶν ὅλων διοικήσει, ἄτρεπτον ἔχειν τὴν εἰς τὸν πάντων γνώστην θρησκείαν. Τοῦτο δὲ οὐ λόγῳ καλλωπίζων φράσω, ἀποδείξει δὲ τῇ ἐκ τῶν κατὰ τὸ παλαιὸν εἰς τὸ παντελὲς τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας ποιήσει κεχρημένος, ἐκ τῶν πᾶσι κοινῇ δεδομένων γραμμάτων· ἐξ ὧν γὰρ οἱ πάνυ τῆς τῶν εἰδώλων θρησκείας νόμον τοῖς πολλοῖς παρέδοσαν, μαθόντες ἐξ αὐτῶν ἀγνῶτες νοῦ ἐλεγχθήσονται ὑπὸ τῶν παρ' αὐτοῖς ποιητῶν καὶ μελογράφων.

A inveja desviou para a idolatria a excelsa grandeza dos homens, e este supérfluo costume, permanecendo por longo tempo, transmitiu o erro à maioria como se fosse familiar e verdadeiro. É obra de quem ama os homens, ou antes, de quem ama a Deus, recordar àqueles que negligenciaram o que deveriam saber. Pois a verdade era, por si mesma, suficiente para mostrar, a partir do que é mantido sob o céu, a ordem daquele que criou estas coisas; mas o esquecimento, tendo dominado o discernimento dos homens devido à longanimidade de Deus, agiu fraudulentamente, transferindo para os mortais o nome que convém apenas ao Deus que verdadeiramente existe. E, por meio de poucos, a maioria contraiu o contágio da maldade, obscurecida para o conhecimento firme e imutável por um hábito total. Pois aqueles que, no princípio, realizavam ritos e cultos em honra aos superiores, introduziram nos seus sucessores o esquecimento da glória universal.

Eu, porém, como prometi pouco antes, movido por um discernimento amigo de Deus, farei uso de uma voz amiga dos homens e demonstrarei aos que têm inteligência que convém a todos os que se beneficiam do governo do universo manter imutável a religião voltada para aquele que tudo conhece. E não direi isso adornando com palavras, mas servindo-me de provas extraídas da antiga poesia que compõe plenamente a história grega, a partir dos escritos comuns e acessíveis a todos; pois a partir daqueles que transmitiram à maioria a lei do culto aos ídolos, ao aprenderem com eles, os que desconhecem a inteligência serão convencidos pelos seus próprios poetas e compositores de cantos.

II

Πρῶτος μὲν γὰρ Αἰσχύλος, τὴν τῶν καθ' ἑαυτὸν λόγων σύνταξιν ἐκθείς, καὶ τὴν περὶ Θεοῦ τοῦ μόνου ἐξήνεγκε φωνήν, ὡς λέγει· Χώριζε θνητῶν τὸν θεόν, καὶ μὴ δόκει Ὅμοιον αὐτῷ σάρκινον καθεστάναι. Οὐκ οἶσθα δ' αὐτόν· ποτὲ μὲν ὡς πῦρ φαίνεται Ἄπλατος ὁρμή, ποτὲ δ' ὕδωρ, ποτὲ γνόφος· Καὶ θηρσὶν αὐτὸς γίνεταί παρεμφερής, Ἀνέμῳ, νεφέλῃ τε κἀστραπῇ, βροντῇ, βροχῇ. Ὑπηρετεῖ δ' αὐτῷ Θάλασσα καὶ πέτραι Καὶ πᾶσα πηγὴ χύματος συστήματα· Τρέμει δ' ὄρη καὶ γαῖα καὶ πελώριος Βυθὸς θαλάσσης κωρέων ὕψος μέγα, Ὅταν ἐπιβλέψῃ γοργὸν ὄμμα δεσπότου. Πάντα δύναται γάρ· δόξα δ᾽ ὑψίστου Θεοῦ. Οὐ μόνον δὲ οὗτος τὴν περὶ θεοῦ ἐμυήθη γνῶσιν, ἀλλὰ καὶ Σοφοκλῆς τὴν τοῦ μόνου ποιητοῦ τῶν ὅλων καὶ ἑνὸς θεοῦ ἱστορεῖ τάξιν οὕτως· Εἷς ταῖς ἀληθείαισιν, εἷς ἐστιν θεός, Ἃς οὐρανόν τ᾽ ἔτευξε καὶ γαῖαν μακράν, Πόντου τε χαροπὸν οἶδμα κἀνέμων βίας. Θνητοὶ δὲ πολλοὶ καρδίαν πλανώμενοι ἱδρυσάμεσθα πημάτων παραψυχάς, θεῶν ἀγάλματ᾽ ἐκ λίθων ἢ χαλκέων, ἢ χρυσοτεύκτων ἢ ἐλεφαντίνων τύπους· Θυσίας τε τούτοις καὶ καλὰς πανηγύρεις Τεύχοντες, οὕτως εὐσεβεῖν νομίζομεν. Ἀλλὰ καὶ Φιλήμων, τὰ ἀρχαῖα εὐπορήσας φράσαι, κοινωνεῖ τῇ περὶ τῶν ὄντων γνώσει, ὡς γράφει· Θεὸν δὲ ποῖον, εἰπέ μοι, νομιστέον; Τὸν πάνθ᾽ ὁρῶντα καὐτὸν οὐχ ὁρώμενον. Μαρτυρήσει δέ μοι καὶ Ὀρφεὺς, ὁ παρεισαγαγὼν τοὺς τριακοσίους ἑξήκοντα θεούς, ἐν τῷ Διαθῆκαι ἐπιγραφομένῳ βιβλίῳ, ὁπότε μετανοῶν ἐπὶ τούτῳ φαίνεται ἐξ ὧν γράφει· Μουσαῖ᾽! Ἐξερέω γὰρ ἀληθέα· μηδέ σε τὰ πρὶν Ἐν στήθεσσι φανέντα φίλης αἰῶνος ἀμέρσῃ. Εἰς δὲ λόγον θεῖον βλέψας τούτῳ προσέδρευε, Ἰθύνων κραδίης νοερὸν κύτος, εὖ τ᾿ ἐπίβαινε Ἀτραπιτοῦ, μοῦνον δ᾿ ἐσόρα κόσμοιο ἄνακτα. Εἷς ἔστ᾿, αὐτογενής, ἑνὸς ἔκγονα πάντα τέτυκται· Ἐν δ᾿ αὐτοῖς αὐτὸς περιγίνεται, οὐδέ τις αὐτὸν Εἰσοράα Θνητῶν, αὐτὸς δέ γε πάντας ὁρᾶται. Οὗτος δ᾿ ἐξ ἀγαθοῖο κακὸν θνητοῖσι δίδωσι Καὶ πόλεμον κρυόεντα καὶ ἄλγεα δακρυόεντα. Οὐδέ τις ἔσθ᾿ ἕτερος χωρὶς μεγάλαιο ἄνακτος. Αὐτὸν δ᾿ οὐκ ὁρόω· περὶ γὰρ νέφος ἐστήρικται. Πᾶσιν γὰρ θνητοῖς θνηταὶ κόραι εἰσὶν ἐν ὄσσοις, Ἀσθενέες δ᾿ ἰδέειν Δία τὸν πάντων μεδέοντα. Οὗτος γὰρ χάλκειον ἐπ᾿ οὐρανὸν ἐστήρικται Χρυσέῳ ἐνὶ θρόνῳ, γαίης δ᾿ ἐπὶ ποσσὶ βέβηκε Χεῖρά τε δεξιτερὴν ἐπὶ τέρματος ὠκεανοῖο Πάντοθεν ἐκτέτακεν· περὶ γὰρ τρέμει οὔρεα μακρὰ Καὶ ποταμοὶ πολιῆς τε βάθος χαροποῖο θαλάσσης. Καὶ ταῦτα οὕτως φράζει, ὡς αὐτόπτης γεγονὼς τοῦ μεγέθους θεοῦ. Κοινωνεῖ δ᾿ αὐτῷ καὶ Πυθαγόρας ἐν οἷς γράφει· Εἴ τις ἐρεῖ Θεὸς εἰμι πάρεξ ἑνός, οὗτος ὀφείλει Κόσμον ἴσον τούτῳ στήσας εἰπεῖν Ἐμὸς οὗτος· Κοὐχὶ μόνον στήσας εἰπεῖν Ἐμός, ἀλλὰ κατοικεῖν Αὐτὸς ἐν ᾧ πεποίηκε· πεποίηται δ᾿ ὑπὸ τούτου.

Pois primeiro Ésquilo, ao expor a composição dos seus discursos, proferiu também a voz a respeito do único Deus, quando diz: "Separa o Deus dos mortais, e não penses que Ele seja semelhante a ti, dotado de carne. Não O conheces; às vezes manifesta-se como fogo, um ímpeto inacessível; às vezes como água, às vezes como treva; e assemelha-se às feras, ao vento, à nuvem e ao relâmpago, ao trovão, à chuva. Servem-nO o mar e os rochedos e toda fonte e a reunião dos cursos d'água; tremem os montes, a terra e o imenso abismo do mar, e a grande altura dos montes,

"quando sobre eles pousa o olhar terrível do soberano. Pois tudo Ele pode; glória ao Deus Altíssimo."

Não apenas ele foi iniciado no conhecimento de Deus, mas também Sófocles relata a ordem do único Criador de todas as coisas e único Deus, deste modo: "Um, em verdade, um só é Deus, que fez o céu e a terra imensa, o azul salgado do mar e a força dos ventos. Nós, mortais, errando em nossos corações, erigimos, para alívio de nossas dores, imagens de deuses feitas de pedra ou bronze, ou figuras de ouro trabalhado ou marfim; e, oferecendo-lhes sacrifícios e belas festas, julgamos que estamos agindo piedosamente."

Mas também Filêmon, que soube expressar bem as coisas antigas, partilha do conhecimento sobre as coisas que existem, ao escrever: "Dize-me, qual Deus se deve considerar? Aquele que tudo vê e que por ninguém é visto."

E Orfeu, que introduziu os trezentos e sessenta deuses, dar-me-á também testemunho no livro intitulado Testamento, quando se mostra arrependido disso pelo que escreve: "Musaios! Dir-te-ei coisas verdadeiras; que as coisas de antes

manifestadas no teu peito não te privem da doce vida. Olha para a palavra divina e aproxima-te dela, dirigindo o receptáculo intelectual do teu coração; entra bem na vereda, e contempla apenas o soberano do universo. Ele é um só, gerado de si mesmo; dele tudo o que foi gerado provém; no meio deles, Ele mesmo prevalece sobre todos, e ninguém entre os mortais O vê, mas Ele mesmo vê a todos. Ele, a partir do bem, dá o mal aos mortais, e a guerra gelada e as dores lacrimosas. Não há outro fora do grande soberano. Eu não O vejo; pois ao redor uma nuvem está fixada. Pois, para todos os mortais, mortais são as pupilas nos olhos, fracos demais para ver Zeus, o senhor de tudo. Pois Ele está assentado sobre o céu de bronze, num trono de ouro, e a terra serve de apoio a seus pés; e estendeu a mão direita até os limites do oceano por todos os lados; pois ao seu redor tremem os grandes montes, os rios e a profundeza do mar grisalho e azulado."

E assim ele descreve estas coisas, como se tivesse sido testemunha ocular da grandeza de Deus. E Pitágoras compartilha dessas ideias com ele, naquilo que escreve: "Se alguém disser 'Eu sou Deus, exceto o Único', deve este, erguendo um mundo igual a este, dizer 'Este é meu'; e não apenas erguendo-o dizer 'É meu', mas habitar ele mesmo naquilo que fez; mas aquilo foi feito por Aquele."

III

Καὶ περὶ τοῦδε ὅτι μόνος δυνατός ἐστι καὶ τῶν ἐν τῷ βίῳ συντελουμένων πράξεων καὶ τῆς περὶ τὸ θεῖον ἀγνοίας κρίσιν ἐνστήσασθαι, οἰκείους μάρτυρας παραστῆσαι ἔχω· καὶ πρῶτόν γε Σοφοκλέα, καὶ περὶ τούτου λέγοντα· Ἔσται γάρ, ἔσται κεῖνος αἰώνων χρόνος, Ὅταν πυρὸς γέμοντα θησαυρὸν σχάσῃ Χρυσωπὸς αἰθήρ· ἡ δὲ βοσκηθεῖσα φλὸξ Ἅπαντα τἀπίγεια καὶ μετάρσια Φλέξει μανεῖσ’. Ὅταν δὲ ἐκλίπῃ τὸ πᾶν, Φροῦδος μὲν ἔσται κυμάτων ἅπας βυθός, Γῇ δ’ ἑδράνων ἔρημος, οὐδ’ ἀὴρ ἔτι Πτερωτὰ φῦλα βαστάσει πυρουμένη. Καὶ γὰρ καθ’ ᾅδην δύο τρίβους νομίζομεν, Μίαν δικαίων ἑκατέραν τῶν ἀδίκων. Κἄπειτα σώσει πάνθ’ ἃ πρόσθ’ ἀπώλεσεν. Ἀλλὰ καὶ Φιλήμων πάλιν· Οἴει σὺ τοὺς θανόντας, ὦ Νικόστρατε, Τρυφῆς ἁπάσης μεταλαβόντας ἐν βίῳ, Καὶ γῆν καλύψειν, ὡς ἀπὸ τοῦ πάντ’ εἰς χρόνον Πεφευγέναι τὸ θεῖον ὡς λεληθότας; Ἔστιν Δίκης ὀφθαλμός, ὃς τὰ πάνθ’ ὁρᾷ. Εἰ γὰρ ὁ δίκαιος κἀσεβὴς ἕξουσιν ἕν, Ἅρπαζ’ ἀπελθών, κλέπτ’ ἀποστέρει κύκα. Μηδὲν πλανηθῇς· ἔστι κἂν ᾅδου κρίσις, Ἥνπερ ποιήσει θεὸς ὁ πάντων δεσπότης, Οὗ τοὔνομα φοβερὸν οὐδ’ ἂν ὀνομάσαιμ’ ἐγώ. Καὶ Εὐριπίδης· Ἄφθονον βίου μῆκος δίδωσι πρὸς κρίσιν. Ὅστις δὲ θνητῶν οἴεται τοὔφ’ ἡμέραν Κακόν τι πράσσων τὸν θεὸν λεληθέναι, Δοκεῖ πονηρά, καὶ δοκῶν ἁλίσκεται, Ὅταν σχολὴν ἄγουσα τυγχάνῃ Δίκη. Ὁρᾶθ’ ὅσοι νομίζετ’ οὐκ εἶναι θεόν, Δὶς ἐξαμαρτάνοντες οὐκ εὐγνωμόνως· Ἔστιν γάρ, ἔστικ. Εἰ δέ τις πράσσει καλῶς, Κακὸς πεφυκώς, τὸν χρόνον κερδαινέτω· Χρόνῳ γὰρ οὗτος ὕστερον δώσει δίκην.

E quanto a isto, que só Ele é capaz de instaurar um julgamento tanto das ações realizadas na vida quanto da ignorância em relação ao divino, posso apresentar testemunhas adequadas; e primeiro Sófocles, que assim fala sobre este assunto: "Pois virá, sim, virá aquele tempo das eras, quando o éter dourado abrirá o seu tesouro cheio de fogo; e a chama alimentada queimará, enfurecida, todas as coisas terrestres e celestes. E quando tudo se extinguir, desaparecerá todo o abismo das ondas, a terra ficará privada de habitações, e o ar, incendiado, não mais sustentará as gerações aladas. Pois cremos também que no Hades há dois caminhos: um para os justos e outro para os injustos. E depois Ele salvará tudo o que antes destruíra."

Mas Filêmon novamente diz: "Pensas tu, ó Nicóstrato, que os mortos,

tendo partilhado de toda sorte de luxo na vida, serão cobertos pela terra como se tivessem escapado da divindade para sempre, sem serem notados? Existe o olho da Justiça, que tudo vê. Pois se o justo e o ímpio tivessem o mesmo destino, vai, rouba, furta, defrauda e confunde tudo! Não te enganes: há um julgamento mesmo no Hades, que Deus, o Senhor de todas as coisas, realizará, cujo nome é terrível, e que eu nem sequer ousaria pronunciar."

E Eurípides diz: "Ele dá uma abundante duração de vida para o julgamento."

E: "Quem entre os mortais julga que, ao fazer algo mau no dia a dia, passa despercebido de Deus, pensa tolamente e é apanhado em seu erro, quando a Justiça dispõe de tempo livre. Vede, vós todos que julgais que Deus não existe, pecando duplamente por falta de prudência; pois Ele existe, sim. E se alguém prospera,

sendo mau, que lucre com o tempo; pois com o tempo este pagará o castigo."

IV

Καὶ ὅτι οὐ σπονδῇ καὶ θυμιάματι κακούργων προσφέρεται ὁ θεός, ἀλλ’ εὐθύτητι τὰς τιμωρίας προσνέμει ἑκάστῳ, μαρτυρήσει μοι Φιλήμων πάλιν· Εἴ τις δὲ θυσίαν προσφέρων, ὦ Πάμφιλε, Ταύρων τι πλῆθος ἢ ἐρίφων ἢ νὴ Δία Ἑτέρων τοιούτων, ἢ κατασκευάσματα, Χρυσᾶς ποιήσας χλαμύδας ἤτοι πορφύρας, Ἢ δι’ ἐλέφαντος ἢ σμαράγδου ζῴδια, Εὔνουν νομίζει τὸν θεὸν καθεστάναι, Πλανᾶτ’ ἐκεῖνος καὶ φρένας κούφας ἔχει. Δεῖ γὰρ τὸν ἄνδρα χρήσιμον καθεστάναι, Μὴ παρθένους φθείροντα καὶ μοιχώμενον, Κλέπτοντα καὶ σφάζοντα χρημάτων χάριν, Τἀλλότρια βλέποντα, κἀπιθυμοῦντα Ἤτοι γυναικὸς πολυτελοῦς ἢ δώματος Ἢ κτήσεως παιδός τε παιδίσκης θ’ ἁπλῶς, Ἵππων, βοῶν τὸ σύνολον ἢ κτηνῶν. Τί δή; Μηδὲ βελόνης ἓν ἅμμ’ ἐπιθυμήσῃς, Πάμφιλε· Ὁ γὰρ θεὸς βλέπει σε πλησίον παρών, Ὅς ἔργοις δικαίοις ἥδεται κοὐκ ἀδίκοις· Πονοῦντα δ’ ἐᾷ τὸν ἴδιον ὑψῶσαι βίον, Τὴν γῆν ἀροῦντα νύκτα καὶ τὴν ἡμέραν. Θεῷ δὲ θῦε διὰ τέλους δίκαιος ὤν, Μὴ λαμπρὸς ὢν ταῖς χλαμύσιν ὡς τῇ καρδίᾳ. Βροντῆς ἀκούσας μηδαμῶς πόρρω φύγῃς, Μηδὲν συνειδὼς αὐτὸς αὑτῷ, δέσποτα· Ὁ γὰρ θεὸς βλέπει σε πλησίον παρών. Πάλιν τε Πλάτων ἐν Τιμαίῳ· Εἰ δέ τις τούτων ἔργῳ σκοπούμενος βάσανον λαμβάνοιτο, τῆς ἀνθρωπίνης καὶ θείας φύσεως ἠγνοηκὼς ἂν εἴη τὸ διάφορον, ὅτι θεὸς μὲν ἅπαντα εἰς ἓν συγκράννυται, ἱκανῶς ἐπιστάμενος ἅμα καὶ δυνατὸς ὤν, ἀνδρῶν δὲ οὐδεὶς οὐδέτερα τούτων ἱκανὸς οὔτ’ ἐστὶ νῦν οὔτ’ εἰσαῦθις ἔσται ποτέ.

E que Deus não Se deixa persuadir pelas oferendas e incensos dos malfeitores, mas distribui os castigos a cada um segundo a retidão, dar-me-á testemunho Filêmon novamente: "Se alguém que oferece sacrifício, ó Pânfilo, uma multidão de touros ou cabritos ou, por Zeus, outras coisas semelhantes, ou ornamentos, tendo feito mantos dourados ou purpúreos, ou estatuetas de marfim ou de esmeralda, pensa que com isso torna Deus benevolente, engana-se e tem mente leviana. Pois o homem deve ser útil, não corrompendo virgens nem cometendo adultério, nem roubando ou matando por amor ao dinheiro, nem cobiçando o que é alheio, seja a mulher de outro com luxo, ou a sua casa, ou suas posses, ou simplesmente seu servo ou serva, seus cavalos, seus bois ou seus rebanhos em geral. Por quê? Nem sequer um ponto de costura de uma agulha deves cobiçar, ó Pânfilo;

pois Deus te observa, estando perto, Aquele que se agrada das obras justas e não das injustas; e permite que quem trabalha eleve a sua própria vida, arando a terra de noite e de dia. Oferece sacrifícios a Deus sendo constantemente justo, não brilhando pelos mantos, mas pelo coração. Ao ouvir o trovão, de modo algum fujas para longe, se nada tens na consciência contra ti mesmo, senhor; pois Deus te observa, estando perto."

E também Platão no Timeu: "Se alguém, examinando estas coisas na prática, nelas buscasse uma prova, ignoraria a diferença entre a natureza humana e a divina: que Deus harmoniza todas as coisas em uma unidade, sendo suficientemente sábio e capaz, mas nenhum dos homens é capaz de nenhuma dessas duas coisas, nem agora, nem jamais o será no futuro."

V

Περὶ δὲ τῶν δοκούντων παρά τισι μετέχειν τοῦ ἁγίου καὶ τελείου ὀνόματος, ὅπερ παραδόσει ματαίᾳ τινὲς ἀπηνέγκαντο ὡς θεοί, Μένανδρος ἐν Ἡνιόχῳ λέγει· Οὐθείς μ’ ἀρέσκει περιπατῶν ἔξω θεὸς [Μετὰ γραός], οὐδ’ εἰς οἰκίας παρέρπων Ἐπὶ τοῦ σανιδίου. Τὸν δίκαιον δεῖ θεὸν Οἴκοι μένειν σῴζοντα τοὺς ἱδρυμένους. Ὁ αὐτὸς Μένανδρος ἐν Ἱερείᾳ· Οὐθεὶς δι’ ἀνθρώπου θεὸς σῴζει, γύναι, Ἑτέρου τὸν ἕτερον· εἰ γὰρ ἕλκει τινὰ θεὸν Τοῖς κυμβάλοις ἄνθρωπος εἰς ὃ βούλεται, Ὁ τοῦτο ποιῶν ἐστι μείζων τοῦ θεοῦ. Ἀλλ’ ἔστι τόλμης καὶ βίου ταῦτ’ ὄργανα, Εὑρημέν’ ἀνθρώποις ἀναιδέσιν, Ῥόδη, Εἰς καταγέλωτα τῷ βίῳ πεπλασμένα. Ἐν Μισουμένῳ δὲ πάλιν ἀποφαίνων περὶ τῶν εἰς θεοὺς παραλαμβανομένων τὰς γνώμας, μᾶλλον δὲ ἐλέγχων ὡς οὐκ ὄντας, ὁ αὐτὸς Μένανδρος· Εἰ γὰρ ἐπίδοιμι τοῦτο, καὶ ψυχὴν [πάλιν] Λάβοιμ’ ἐγώ· νυνὶ γὰρ — ἀλλὰ ποῦ θεοὺς Οὕτως δικαίους ἔστιν εὑρεῖν, ὦ Γέτα; Προδίδωσι παῖδας ἐκτεκνούμενος λάθρα, Θνήσκοντας ἀμελεῖ. Μὴ σύ γ’· ἀλλ’, ἐπεὶ κρατεῖς, Ἀρετὰς δίωκε. Καὶ γάρ, ὅστις ἂν βροτῶν Κακὸς πεφύκῃ, ζημιοῦσιν οἱ θεοί. Πῶς οὖν δίκαιον, τοὺς νόμους ὑμᾶς βροτοῖς Γράψαντας αὐτοὺς ἀδικίας ὀφλισκάνειν; Εἰ δ’ οὐ πάρεστε, τῷ λόγῳ κεχρήσομαι· Δίκας βιαίων δώσετ’ ἀνθρώποις γάμων, Σὺ καὶ Ποσειδῶν Ζεύς θ’, ὃς οὐρανοῦ κρατεῖ, Ναοὺς τίνοντες ἀδικίας κενώσετε. Τὰς ἡδονὰς γὰρ τῆς προμηθείας πέραν Σπεύδοντες ἀδικεῖτ’. Οὐκέτ’ ἀνθρώπους κακοὺς Λέγειν δίκαιον, εἰ τὰ τῶν θεῶν καλά Μιμούμεθ’, ἀλλὰ τοὺς διδάξαντας τάδε. Καὶ ἐν Ἀρχελάῳ· Πόλλ’, ὦ τέκνον, σφάλλουσιν ἀνθρώπους θεοί. Καὶ ἐν Βελλεροφόντῃ· Εἰ θεοί τι δρῶσι φαῦλον, οὐκ εἰσὶν θεοί. Καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ· Φησίν τις εἶναι δῆτ’ ἐν οὐρανῷ θεούς; Οὐκ εἰσίν, οὐκ εἴσ’· εἴ τις ἀνθρώπων λέγει, Μὴ τῷ παλαιῷ μῶρος ὢν χρήσθω λόγῳ. Σκέψασθε δ’ αὐτά, μὴ ἐπὶ τοῖς ἐμοῖς λόγοις Γνώμην ἔχοντες. Φήμ’ ἐγὼ τυραννίδα Κτείνειν τε πλείστους κτημάτων τ’ ἀποστερεῖν Ὅρκους τε παραβαίνοντας ἐκπορθεῖν πόλεις· Καὶ ταῦτα δρῶντες μᾶλλόν εἰσ’ εὐδαίμονες Τῶν εὐσεβούντων ἡσυχῇ καθ’ ἡμέραν. Πόλεις τε μικρὰς οἶδα τιμώσας θεούς, Αἳ μειζόνων κλύουσι δυσσεβεστέρων Λόγχης ἀριθμῷ πλείονος κρατούμεναι. Οἶμαι δ’ ἂν ὑμᾶς, εἴ τις ἀνθρώπων ἀργὸς ὢν θεοῖς Εὔχοιτο καὶ μὴ χειρὶ συλλέγοι βίον, Τὰ θεῖα πυργοῦσ’ αἱ κακαί τε συμφοραί. Καὶ Μένανδρος ἐν Διφίλῳ· Διότι τὸν ὄντα κύριον πάντων ἀεὶ Ὁρᾶτε δ’ ὡς κἀν θεοῖσι κερδαίνειν καλόν, Θαυμάζεται δ’ ὁ πλεῖστον ἐν ναοῖς ἔχων Χρυσόν· τί δῆτα καὶ σὲ κωλύει [λαβεῖν] Κέρδος, παρόν γε κἀξομοιοῦσθαι θεοῖς; Ἐν Ἑκάβῃ· Ζεύς, ὅστις εἶ Ζεύς· οὐ γὰρ οἶδα πλὴν λόγῳ. Καί· Ζεύς, εἴτ’ ἀνάγκη φύσεως εἴτε νοῦς βροτῶν, Προσηυξάμην σε!

Quanto àqueles que, segundo alguns, parecem participar do santo e perfeito nome, e que foram levados por uma vã tradição como se fossem deuses, Menandro diz em O Cocheiro:

"Não me agrada nenhum deus que anda por aí [com uma velha], nem o que entra nas casas sobre uma tabuinha. O deus que é justo deve permanecer em casa, salvando aqueles que o instalaram."

O mesmo Menandro, em A Sacerdotisa: "Nenhum deus salva um homem por meio de outro homem, ó mulher; pois se um homem, com seus címbalos, atrai um deus para o que quer, aquele que faz isso é maior que o deus. Mas estes são instrumentos da audácia e da ganância, inventados por homens sem pudor, ó Rodes, moldados para escarnecer da vida."

E novamente em O Odiado, declarando sobre aqueles que são tomados por deuses, ou antes, convencendo que não o são, diz o mesmo Menandro: "Pois se eu visse isso, receberia a alma [novamente]; pois agora — mas onde encontrar deuses tão justos, ó Geta?"

E em O Depósito: "Há um julgamento injusto, ao que parece, também entre os deuses."

E Eurípides, o poeta trágico, em Orestes: "Apolo, ao ordenar que se executasse a morte da mãe, mostrou ser mais ignorante do belo e da justiça. Servimos aos deuses, sejam os deuses o que forem. Ves Apolo, que habitando o umbigo da terra, distribui aos mortais a palavra mais clara? A ele obedecemos em tudo o que ele diz, e, obedecendo-lhe, matei a mãe que me gerou. Considerai-o profano e matai-o; ele pecou, não eu. O que devo fazer? Ou o deus não é digno de fé para me salvar, já que a ele atribuo o contágio?"

O mesmo autor também em Hipólito: "Mas os deuses não julgam corretamente estas coisas."

E em Íon: "Mas que me importa a filha de Erecteu? Nada me diz respeito. Mas com jarros de ouro, indo aos purificadores, espalharei o orvalho. Devo admoestar Apolo. O que ele está fazendo, desposando virgens à força?"

"Gera filhos às escondidas e os abandona, negligenciando os que morrem. Não faças isso! Mas, já que governas, busca as virtudes. Pois, se alguém entre os mortais é mau, os deuses o punem. Como então é justo que vós, tendo escrito as leis para os mortais, sejais vós mesmos culpados de injustiça? Se não estais presentes, usarei a palavra: pagareis a punição pelos casamentos violentos aos homens, tu, Posídon e Zeus, que governas o céu, e, pagando, esvaziareis os templos por vossa injustiça. Pois, buscando os prazeres além da previdência, cometeis injustiça. Não é mais justo chamar os homens de maus se imitamos as belas ações dos deuses, mas sim aqueles que ensinaram estas coisas."

E em Arquelau: "Muitas vezes, ó filho, os deuses fazem os homens vacilar."

E em Belerofonte: "Se os deuses fazem algo baixo, não são deuses."

E novamente na mesma obra:

"Alguém diz que existem deuses no céu? Não existem, não existem! Se alguém o diz, não use tolamente a antiga palavra. E examinai por vós mesmos estas coisas, e não com base em minhas palavras. Digo que a tirania mata a muitos e os priva de seus bens, e que, violando juramentos, destrói cidades; e fazendo isso são mais felizes do que os que vivem piedosamente em paz no dia a dia. E conheço pequenas cidades que honram os deuses, que são submetidas a outras maiores e mais ímpias, sendo dominadas por um maior número de lanças. E creio que se alguém de vós, sendo ocioso, orasse aos deuses e não reunisse o sustento com a mão, as desventuras ergueriam as coisas divinas."

E Menandro em Dífilo: "Porque convém honrar constantemente aquele que é o senhor de tudo"

"e este pai apenas até o fim, descobridor e criador de tantos bens."

O mesmo autor em Os Pescadores: "Pois aquilo que me alimenta, isso considero deus."

E: "O que está habituado a alimentar não necessita da provisão daquele que dele necessita."

O mesmo autor em Os Irmãos: "Deus é sempre, para os bons, a mente, ao que parece, ó sapientíssimos."

E em As Tocadoras de Flauta: "Tudo é sagrado para a bela razão; pois a mente é o deus que falará."

Em Frixo, o poeta trágico: "Pois se, sendo piedoso, eu partilhasse do mesmo destino dos mais ímpios, como estaria isso correto? Ou Zeus, o melhor, não pensa nada de justo?"

Em Filoctetes:

"Vede como também entre os deuses é belo lucrar, e é admirado aquele que possui mais ouro nos templos; o que te impede, então, de obter lucro, estando presente, e assemelhar-te aos deuses?"

Em Hécuba: "Zeus, quem quer que sejas, pois não te conheço senão por palavra."

E: "Zeus, seja a necessidade da natureza, seja a mente dos mortais, eu te invoquei!"

VI

Ἐνταῦθα τοίνυν ἐστὶν ἔλεγχος ἀρετῆς καὶ γνώμης σύνεσιν ἀγαπώσης, ἐπαναδραμεῖν ἐπὶ τὴν τῆς συζυγίας κοινωνίαν καὶ προσάψαι ἑαυτὸν συνέσει εἰς σωτηρίαν αἱρεῖσθαί τε τὴν τῶν κρεισσόνων ἐκλογὴν κατὰ τὸ ἐπ’ ἀνθρώπῳ κείμενον αὐτεξούσιον, μὴ τοὺς ἀνθρωποπαθεῖς ἡγουμένους τῶν ὅλων δεσπότας, ὅπου γε οὐδὲ ἀνθρώποις ἴσην ἔχοντες φανήσονται. Παρ’ Ὁμήρῳ γὰρ ὁ μὲν Δημόδοκος αὐτοδίδακτός φησιν εἶναι· Θεὸς δέ μοι ἔμβαλεν οἴμους, θνητὸς ὤν. Ἀσκληπιὸς καὶ Ἀπόλλων παὰ Χείρωνι τῷ Κενταύρῳ ἰᾶσθαι διδάσκονται, τὸ καινότατον παρὰ ἀνθρώπων θεοί. Τί γὰρ δίειμι περὶ Διονύσου, ὃν μαινόμενόν φησιν ὁ ποιητής, ἢ Ἡρακλέους, ὃν καὶ αὐτὸν σχέτλιον λέγει; Τί δέ μοι ἀναγορεύειν Ἄρη καὶ Ἀφροδίτην, τοὺς τῆς μοιχείας ἀρχηγούς, καὶ ἐξ ἁπάντων τούτων κρίσιν ἐπάγειν τοῖς δεικνυμένοις; Εἰ γάρ τις μὴ μαθὼν τὰς περὶ τὰ λεγόμενα θείας πράξεις μιμήσαιτο, κἂν ἐπὶ τῶν κιβδήλων ἀλλότριος βίου καὶ ἀνθρωπότητος λογισθείη· γνοὺς δέ τις εὔλογον ἕξει τὴν τῶν τιμωριῶν ἀποφυγήν, οὐ παρανομίαν δεικνύων τὴν τῶν θεϊκῶν τολμημάτων μίμησιν. Εἰ δ’ ἄρα τις τοῖς ἔργοις ἐπιμέμψαιτο, ἀνελεῖ καὶ τὰ ἐκ τούτων γνωσθέντα ὀνόματα καὶ μὴ πεπινωμέναις καὶ στωμύλοις ῥήσεσιν ἐπισκεπάσει αὐτούς. Ἀσπάζεσθαι δὲ χρὴ τὸ ἀληθινὸν καὶ ἄτρεπτον ὄνομα, τὸ οὐχὶ διὰ τῆς ἐμῆς φωνῆς μόνον ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν εἰσαγαγόντων ἡμᾶς εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς παιδείας κηρυσσόμενον, ἵνα μή, ἀργῶς τελειώσαντες τὸν ἐνταῦθα τοῦ ζῆν χρόνον, οὐ μόνον ὡς ἀγνῶτες τῆς οὐρανίου δόξης ἀλλὰ καὶ ὡς ἀχάριστοι τῷ κριτῇ τὰς εὐθύνας παρέξομεν.

Aqui, portanto, está a prova da virtude e de um discernimento que ama a inteligência: retornar à comunhão dessa união e unir-se à inteligência para a salvação, escolhendo a eleição das coisas melhores de acordo com o livre-arbítrio que cabe ao homem, e não considerando senhores do universo aqueles que são sujeitos a paixões humanas, pois é evidente que eles não são sequer iguais aos homens. Pois em Homero, Demódoco afirma ser autodidata: "Mas Deus inspirou-me os caminhos dos cantos," embora sendo mortal. Esculápio e Apolo são instruídos pelo centauro Quíron

na arte de curar, o que é o mais inusitado: deuses instruídos por homens! Pois por que falaria eu sobre Dioniso, a quem o poeta chama de insano, ou sobre Héracles, a quem chama de miserável? E por que me caberia proclamar Ares e Afrodite, os autores do adultério, e extrair de tudo isso um julgamento sobre o que é demonstrado? Pois se alguém, sem ter aprendido, imitasse as ações tidas como divinas, seria considerado, mesmo em suas falsificações, alheio a uma vida e a uma mente humanas; mas se alguém as conhece, terá uma justificativa para evitar os castigos, não mostrando como transgressão da lei a imitação dos atrevimentos divinos. E se alguém censurar tais obras, destruirá também os nomes conhecidos a partir delas, e não os encobrirá com discursos rebuscados e loquazes. Convém, sim, acolher o nome verdadeiro e imutável, anunciado não apenas pela minha voz, mas também por aqueles que nos introduziram no início da instrução, para que, não tendo concluído de forma inútil o tempo de vida terrestre, não

prestemos contas ao Juiz não só como ignorantes da glória celeste, mas também como ingratos.

Tradução feita diretamente do grego, com controle de qualidade por um circuito de auditoria automática documentada (loop TEaR), sem revisão humana de conteúdo. Como este texto foi produzido ›

  • Fonte: transcrição verificada da edição de J. C. T. von Otto, Corpus apologetarum III, 3ª ed., Jena, 1879, pp. 126-158 (domínio público)
  • Correspondência Migne: PG 6, col. 311-326
  • Montado das páginas de TEXTO grego de Otto (fora: versão latina, aparato); chamadas de nota de Otto removidas.
  • LACUNA DECLARADA (cap. I): a primeira frase (Otto p. 126, 'Τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως … παρεισδῦσα') não entrou na
  • transcrição nem na tradução auditada; o capítulo abre com '[…]' — pendência registrada para o pipeline.
  • Tradução: projeto Patrística, feita diretamente do grego.

Mecenato

Cada obra que você lê aqui chegou ao português financiada pelos leitores.

Em tradução agora: História Eclesiástica — Eusébio de Cesareia

Financie a próxima tradução

Apoio via PIX ou Patreon.