‹ Biblioteca

Padres Apostólicos

Epístola a Policarpo

Πρὸς Πολύκαρπον

Inácio de Antioquia · c. 107 d.C. · PG 5, col. 717–728

Saudação

Ἰγνάτιος, ὁ καὶ Θεοφόρος, Πολυκάρπῳ ἐπισκόπῳ (7) Ἐκκλησίας Σμυρναίων, μᾶλλον (8) ἐπεσκοπημένῳ ὑπὸ Θεοῦ Πατρὸς καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, πλεῖστα χαίρειν.

Inácio, também chamado Teóforo, a Policarpo, bispo(6) da Igreja(7) dos esmirnenses, ou antes(8) tendo ele mesmo por bispo a Deus Pai e ao Senhor Jesus Cristo, muitíssima saudação.

I

Louvor e exortação.

(9) Ἀποδεχόμενός σου τὴν ἐν Θεῷ γνώμην, ἡδρασμένην ὡς ἐπὶ πέτραν ἀκίνητον, ὑπερδοξάζω (10), καταξιωθεὶς τοῦ (11) προσώπου σου τοῦ ἀμώμου, οὗ (12) ὀναίμην ἐν Θεῷ. Παρακαλῶ σε ἐν χάριτι (13), ᾗ (14) ἐνδέδυσαι, (15) προσθεῖναι τῷ δρόμῳ σου, καὶ πάντας παρακαλεῖν, ἵνα σώζωνται. (16) Ἐκδίκει σου τὸν τόπον ἐν πάσῃ ἐπιμελείᾳ σαρκικῇ τε καὶ πνευματικῇ. Τῆς ἑνώσεως φρόντιζε, ἧς οὐδὲν ἄμεινον. Πάντας βάσταζε, ὡς καὶ σὲ ὁ Κύριος. Πάντων ἀνέχου ἐν ἀγάπῃ, ὥσπερ καὶ ποιεῖς. Προσευχαῖς σχόλαζε (17) ἀδιαλείπτοις. (18) Αἰτοῦ σύνεσιν πλείονα ἧς ἔχεις. Γρηγόρει, ἀκοίμητον (19) πνεῦμα κεκτημένος. Τοῖς κατ' ἄνδρα κατὰ (20) βοήθειαν Θεοῦ λάλει. Πάντων τὰς νόσους βάσταζε, ὡς τέλειος ἀθλητής. Ὅπου πλείων κόπος, πολὺ κέρδος.

Aprovando(9) a tua mente em Deus, firmada como sobre rocha imóvel, sobremaneira glorifico(10), tendo sido considerado digno do teu rosto(11) imaculado, do qual(12) oxalá eu possa desfrutar em Deus. Rogo-te pela graça(13) de que(14) estás revestido, que aumentes(15) o teu curso, e a todos exortes, para que se salvem. Defende(16) o teu lugar em todo cuidado, carnal e espiritual. Tem cuidado da unidade, da qual nada há melhor. A todos suporta, como também a ti o Senhor. A todos tolera no amor, assim como também fazes. Dedica-te a orações contínuas(17). Pede(18) sabedoria maior do que tens. Vigia, possuindo um espírito(19) insone. Fala a cada um segundo o auxílio(20) de Deus. Carrega as enfermidades de todos, como atleta perfeito. Onde há maior labor, há grande ganho.

II

Continuação das exortações.

Καλοὺς μαθητὰς (21) ἐὰν φιλῇς, χάρις σοι οὐκ ἔστιν· μᾶλλον τοὺς (22) λοιμοτέρους ἐν πραότητι ὑπότασσε. Οὐ πᾶν τραῦμα τῇ αὐτῇ ἐμπλάστρῳ θεραπεύεται. Τοὺς (23) παροξυσμοὺς ἐμβροχαῖς παῦε. (24) Φρόνιμος γίνου ὡς ὄφις ἐν ἅπασιν, καὶ ἀκέραιος (25) ὡσεὶ περιστερά. Διὰ τοῦτο σαρκικὸς εἶ καὶ πνευματικὸς, ἵνα τὰ φαινόμενά σου εἰς πρόσωπον κολακεύῃς· τὰ δὲ (26) ἀόρατα αἴτει, ἵνα σοι φανερωθῇ, ὅπως μηδενὸς λείπῃ, καὶ παντὸς χαρίσματος περισσεύῃς. Ὁ καιρὸς ἀπαιτεῖ σε, ὡς κυβερνῆται (27) ἀνέμους, καὶ ὡς χειμαζόμενος λιμένα, εἰς τὸ Θεοῦ ἐπιτυχεῖν. Νῆφε ὡς Θεοῦ ἀθλητής· τὸ θέμα ἀφθαρσία καὶ ζωὴ αἰώνιος, περὶ ἧς καὶ σὺ πέπεισαι. Κατὰ πάντα σου (28) ἀντίψυχον ἐγὼ καὶ τὰ δεσμά μου, ἃ ἠγάπησας.

Se amares(21) bons discípulos, não há graça para ti; antes submete com mansidão os mais pestilentos(22). Nem toda ferida se cura com o mesmo emplastro. Os acessos febris(23) acalma com fomentações. Sê prudente(24) como a serpente em tudo, e simples(25) como a pomba. Por isso és carnal e espiritual, para que trates com brandura o que em ti aparece diante do rosto; mas as coisas invisíveis(26) pede que te sejam manifestadas, para que de nada careças e em todo dom abundes. O tempo te exige, como os pilotos exigem os ventos(27), e como quem é açoitado pela tempestade exige o porto, para alcançar a Deus. Sê sóbrio como atleta de Deus; o prêmio é a incorruptibilidade e a vida eterna, acerca da qual também tu estás persuadido. Em tudo eu sou o resgate(28) da tua vida, e as minhas cadeias, que amaste.

III

Continuação.

(29) Οἱ δοκοῦντες ἀξιόπιστοι εἶναι καὶ (30) ἑτεροδιδασκαλοῦντες, μή σε καταπλησσέτωσαν. Στῆθι ἐδραῖος ὡς (31) ἄκμων τυπτόμενος. Μεγάλου ἐστὶν ἀθλητοῦ τὸ δέρεσθαι καὶ νικᾷν. Μάλιστα δὲ ἕνεκεν Θεοῦ πάντα ὑπομένειν ἡμᾶς δεῖ, ἵνα καὶ αὐτὸς ἡμᾶς ὑπομείνῃ. (32) Πλέον σπουδαῖος γίνου οὗ εἶ. Τοὺς καιροὺς καταμάνθανε. Τὸν (33) ὑπὲρ καιρὸν προσδόκα, τὸν ἄχρονον, τὸν ἀόρατον, τὸν δι' ἡμᾶς ὁρατὸν, τὸν ἀψηλάφητον, τὸν ἀπαθῆ, τὸν δι' ἡμᾶς παθητὸν, τὸν κατὰ πάντα τρόπον δι' ἡμᾶς ὑπομείναντα.

Os que parecem dignos de fé(29) e ensinam coisas estranhas(30), não te aterrorizem. Fica firme como bigorna(31) que é batida. É próprio de grande atleta ser golpeado e vencer. Sobretudo por causa de Deus convém-nos suportar tudo, para que também ele nos suporte. Torna-te mais zeloso(32) do que és. Examina os tempos. Aguarda aquele que está acima do tempo(33), o intemporal, o invisível, o que por nós se fez visível, o impalpável, o impassível, o que por nós se fez passível, o que de todo modo por nós suportou.

IV

Continuação.

Χῆραι μὴ ἀμελείσθωσαν. (34) Μετὰ τὸν Κύριον σὺ αὐτῶν φροντιστὴς ἔσο. Μηδὲν ἄνευ γνώμης σου γινέσθω, μηδὲ σὺ ἄνευ Θεοῦ [(35) γνώμης] τι πρᾶσσε· ὅπερ οὐδὲ πράσσεις, (36) εὐσταθής. (37) Πυκνότεροι συναγωγαὶ γινέσθωσαν. Ἐξ ὀνόματος πάντας (38) ζήτει. (39) Δούλους καὶ δούλας μὴ ὑπερηφάνει· ἀλλὰ μηδὲ αὐτοὶ φυσιούσθωσαν, ἀλλ' εἰς δόξαν Θεοῦ πλέον δουλευέτωσαν, ἵνα κρείττονος ἐλευθερίας ἀπὸ Θεοῦ τύχωσιν. Μὴ ἐράτωσαν ἀπὸ τοῦ κοινοῦ ἐλευθεροῦσθαι, ἵνα μὴ δοῦλοι εὑρεθῶσιν ἐπιθυμίας.

As viúvas não sejam negligenciadas. Depois do Senhor(34), sê tu o cuidador delas. Nada se faça sem a tua vontade, nem tu faças coisa alguma sem a vontade(35) de Deus; o que aliás não fazes, sendo constante(36). Façam-se assembleias mais frequentes(37). Busca(38) todos nominalmente. Não desprezes(39) os servos e as servas; mas nem eles próprios se ensoberbeçam, antes sirvam mais para a glória de Deus, para que alcancem de Deus uma liberdade melhor. Não desejem ser libertados a expensas comuns, para que não sejam achados servos da cobiça.

V

O que o bispo deve advertir aos cônjuges, aos celibatários, aos noivos.

(40) Τὰς κακοτεχνίας φεῦγε· μᾶλλον δὲ περὶ τούτων (41) ὁμιλίαν ποιοῦ. Ταῖς ἀδελφαῖς μου προσλάλει, ἀγαπᾶν τὸν Κύριον, καὶ τοῖς συμβίοις ἀρκεῖσθαι σαρκὶ καὶ πνεύματι. Ὁμοίως καὶ τοῖς ἀδελφοῖς μου παράγγελλε ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἀγαπᾶν τὰς συμβίους ὡς ὁ Κύριος τὴν Ἐκκλησίαν. Εἴ τις δύναται ἐν ἁγνείᾳ μένειν εἰς τιμὴν τοῦ (42) Κυρίου τῆς σαρκὸς, ἐν ἀκαυχησίᾳ μενέτω. Ἐὰν καυχήσηται, ἀπώλετο· καὶ ἐὰν γνωσθῇ πλέον τοῦ ἐπισκόπου, ἔφθαρται. (43) Πρέπει δὲ τοῖς γαμοῦσι καὶ ταῖς γαμουμέναις, μετὰ γνώμης τοῦ ἐπισκόπου τὴν ἕνωσιν ποιεῖσθαι, ἵνα ὁ γάμος ᾖ κατὰ Θεόν, καὶ μὴ κατ' ἐπιθυμίαν. (44) Πάντα εἰς τιμὴν Θεοῦ γινέσθω.

Foge das más artes(40); ou antes, sobre estas faz uma pregação(41). Fala às minhas irmãs, que amem o Senhor, e se contentem com os seus consortes na carne e no espírito. Igualmente ordena também aos meus irmãos, no nome de Jesus Cristo, que amem as suas consortes como o Senhor à Igreja. Se alguém pode permanecer em castidade para honra do Senhor(42) da carne, permaneça sem vanglória. Se se vangloriar, pereceu; e se se julgar maior que o bispo, corrompeu-se. Convém, porém(43), aos que casam e às que se casam fazer a união com o parecer do bispo, para que o matrimônio seja segundo o Senhor, e não segundo a concupiscência. Que tudo(44) se faça para honra de Deus.

VI

Deveres do rebanho cristão.

(45) Τῷ ἐπισκόπῳ προσέχετε, ἵνα καὶ ὁ Θεὸς ὑμῖν. (46) Ἀντίψυχον ἐγὼ τῶν ὑποτασσομένων τῷ ἐπισκόπῳ, πρεσβυτέροις, διακόνοις· καὶ μετ' αὐτῶν μοι τὸ μέρος γένοιτο σχεῖν ἐν Θεῷ. Συγκοπιᾶτε ἀλλήλοις, συναθλεῖτε, συντρέχετε, συμπάσχετε, συγκοιμᾶσθε, συνεγείρεσθε, ὡς Θεοῦ οἰκονόμοι καὶ πάρεδροι καὶ ὑπηρέται. (47) Ἀρέσκετε ᾧ στρατεύεσθε, ἀφ' οὗ καὶ τὰ (48) ὀψώνια κομίζεσθε. Μή τις ὑμῶν δεσέρτωρ εὑρεθῇ. Τὸ βάπτισμα ὑμῶν μενέτω ὡς ὅπλα, ἡ πίστις ὡς περικεφαλαία, ἡ ἀγάπη ὡς δόρυ, ἡ ὑπομονὴ ὡς πανοπλία. Τὰ δεπόσιτα ὑμῶν τὰ ἔργα ὑμῶν, ἵνα τὰ ἄκκεπτα ὑμῶν ἄξια κομίσησθε. Μακροθυμήσατε οὖν μετ' ἀλλήλων ἐν πραότητι, ὡς ὁ Θεὸς [(50) μεθ'] ὑμῶν (51). Ὀναίμην ὑμῶν διὰ παντός.

Atendei(45) ao bispo, para que também Deus vos atenda. Ofereço-me como resgate(46) por aqueles que se submetem ao bispo, aos presbíteros, aos diáconos; e com eles me seja dado ter parte em Deus. Trabalhai juntos uns com os outros, lutai juntos, correi juntos, sofrei juntos, dormi juntos, levantai-vos juntos, como administradores de Deus, seus assessores e servidores. Agradai(47) àquele sob cujas ordens militais, e de quem também recebeis o soldo(48). Nenhum de vós seja achado desertor. Permaneça(49) o vosso batismo como armas, a fé como elmo, o amor como lança, a paciência como armadura completa. Sejam as vossas obras os vossos depósitos, para que recebais como dignos os vossos créditos. Sede, pois, longânimos uns com os outros na mansidão, como(50) também Deus o é convosco(51). Que eu goze de vós para sempre.

VII

Enviem um legado aos antioquenos pela paz restituída.

(52) Ἐπειδὴ ἡ Ἐκκλησία ἡ ἐν Ἀντιοχείᾳ τῆς Συρίας εἰρηνεύει, ὡς ἐδηλώθη μοι, διὰ τὴν προσευχὴν ὑμῶν, κἀγὼ εὐθυμότερος ἐγενόμην ἐν ἀμεριμνίᾳ Θεοῦ, ἐάν περ διὰ τοῦ παθεῖν Θεοῦ ἐπιτύχω, εἰς τὸ εὑρεθῆναί με ἐν τῇ (53) ἀναστάσει ὑμῶν (54) μαθητήν. (55) Πρέπει, Πολύκαρπε θεομακαριστότατε, συμβούλιον ἀγαγεῖν θεοπρεπέστατον, καὶ χειροτονῆσαί τινα, ὃν ἀγαπητὸν λίαν ἔχετε καὶ ἄοκνον, ὃς δυνήσεται θεόδρομος καλεῖσθαι· τοῦτον καταξιῶσαι, ἵνα πορευθεὶς εἰς Συρίαν δοξάσῃ ὑμῶν τὴν ἄοκνον ἀγάπην εἰς δόξαν Χριστοῦ. Χριστιανὸς ἑαυτοῦ ἐξουσίαν οὐκ ἔχει, ἀλλὰ Θεῷ σχολάζει. Τοῦτο τὸ ἔργον Θεοῦ ἐστιν καὶ ὑμῶν, ὅταν (56) αὐτῷ ἀπαρτίσητε. Πιστεύω γὰρ (57) τῇ χάριτι, ὅτι ἕτοιμοί ἐστε εἰς εὐποιίαν Θεῷ ἀνήκουσαν. Εἰδὼς οὖν ὑμῶν τὸ σύντονον τῆς ἀληθείας, δι' ὀλίγων ὑμᾶς γραμμάτων παρεκάλεσα.

Visto que(52) a Igreja que está em Antioquia da Síria goza de paz, como me foi indicado, pela vossa oração, também eu me tornei mais animado na despreocupação de Deus, se ao menos pelo sofrer eu alcançar a Deus, para que seja achado na vossa ressurreição(53) como discípulo(54). Convém(55), ó Policarpo felicíssimo em Deus, reunir um conselho digníssimo de Deus, e eleger alguém, o qual tenhais como muito amado e diligente, o qual poderá ser chamado corredor de Deus; a este considerar digno, para que, indo à Síria, glorifique o vosso diligente amor para glória de Cristo. O cristão não tem poder sobre si mesmo, mas se dedica a Deus. Esta é obra de Deus e vossa, quando a completardes(56) para ele. Pois confio na graça(57), que estais prontos para o bem-fazer pertencente a Deus. Conhecendo, pois, o vosso vigor em relação à verdade, exortei-vos por meio de poucas letras.

VIII

E que também as outras Igrejas enviem a Antioquia legados ou epístolas. Saudações.

(58) Ἐπεὶ (59) πάσαις ταῖς Ἐκκλησίαις οὐκ ἠδυνήθην γράψαι, διὰ τὸ ἐξαίφνης πλεῖν με ἀπὸ Τρωάδος εἰς Νεάπολιν, ὡς τὸ (60) θέλημα προστάσσει· γράψεις ταῖς ἔμπροσθεν Ἐκκλησίαις, ὡς Θεοῦ γνώμην κεκτημένος, εἰς τὸ καὶ αὐτοὺς τὸ αὐτὸ ποιῆσαι, οἱ μὲν δυνάμενοι πεζοὺς πέμψαι, οἱ δὲ ἐπιστολὰς διὰ τῶν ὑπὸ σοῦ πεμπομένων· ἵνα (61) δοξασθῆτε αἰωνίῳ ἔργῳ, ὡς ἄξιος ὤν. Ἀσπάζομαι πάντας ἐξ ὀνόματος, καὶ τὴν τοῦ Ἐπιτρόπου σὺν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτῆς καὶ τῶν τέκνων. Ἀσπάζομαι Ἄτταλον τὸν ἀγαπητόν μου. Ἀσπάζομαι τὸν μέλλοντα καταξιοῦσθαι τοῦ εἰς Συρίαν πορεύεσθαι. Ἔσται ἡ χάρις μετ' αὐτοῦ διὰ παντὸς, καὶ τοῦ πέμποντος αὐτὸν Πολυκάρπου. Ἐῤῥῶσθαι ὑμᾶς διὰ παντὸς ἐν Θεῷ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ εὔχομαι, ἐν ᾧ διαμείνητε ἐν ἑνότητι Θεοῦ καὶ (62) ἐπισκοπῇ. Ἀσπάζομαι (63) Ἄλκην, τὸ ποθητόν μου ὄνομα. Ἔῤῥωσθε ἐν Κυρίῳ.

Visto que(58), pois(59), a todas as Igrejas não pude escrever, por navegar eu repentinamente de Trôade para Nápoles, como(60) a vontade ordena — escreverás às Igrejas vizinhas, como quem possui o parecer de Deus, para que também elas façam o mesmo: as que puderem, enviando homens a pé; as outras, epístolas por meio dos que forem enviados por ti —, para que sejais glorificados(61) por uma obra eterna, como és digno. Saúdo a todos nominalmente, e à esposa de Epítropo com toda a sua casa e a dos filhos. Saúdo Átalo, meu amado. Saúdo o que há de ser julgado digno de ir à Síria. A graça estará com ele por sempre, e com Policarpo, que o envia. Desejo que passeis bem por sempre em nosso Deus Jesus Cristo, no qual permaneçais na unidade de Deus e no episcopado(62). Saúdo(63) Alce, nome amado por mim. Passai bem no Senhor.

Notas

Notas editoriais de Migne, traduzidas do latim; as chamadas «(n)» remetem aos pontos correspondentes no texto acima.

(6) A autenticidade desta epístola foi defendida recentemente, contra as objeções particulares de alguns, por Huther (em Illgens Zeitschrift für histor. Theol., t. XI, p. 62 e segs.) e Düsterdieck (De Ignatianarum epistolarum authentia, etc., p. 42 e segs.). Pois muitos sustentavam ser pouco verossímil que Inácio tivesse enviado duas epístolas aos esmirnenses, uma aos esmirnenses em comum e outra ao bispo de Esmirna em separado. Mas Eusébio o narra claramente, Hist. ecl., III, 36. Da Epístola a Policarpo existe dupla versão siríaca — ou antes, dois códices de uma única e mesma versão, um do séc. VI, outro do séc. VIII. Cureton editou o mais antigo, acrescentando as variantes do mais recente, pouquíssimas e sem peso algum. Ambos os códices contêm apenas a primeira parte da epístola (até o fim do cap. VI); dos caps. 7 e 8 o siríaco tomou apenas duas sentenças, unindo-as ao fim do cap. VI. De resto, ao verter esta epístola, o siríaco seguiu o exemplar grego quase à letra.

(7) Ao vocábulo Ἐκκλησίας [da Igreja] nada corresponde em ambos os códices siríacos.

(8) Esta paronomásia [ἐπίσκοπος / ἐπεσκοπημένος] Vairlenius verteu-a assim: "Ao inspetor, ou antes, ao que é inspecionado por Deus." Jacobson.

(9) Ἀποδέχομαι = aprovo, comprovo, tenho por aceito. Pearson. Τὴν ἐν Θεῷ γνώμην [a tua mente em Deus]. De modo semelhante Inácio escreve na Epístola aos Romanos, cap. 7: Τὴν εἰς Θεόν μου γνώμην.

(10) Subentenda-se Θεόν, que o siríaco lê.

(11) Τοῦ προσώπου σου [o teu rosto]. Portanto, nunca antes vira Policarpo. Pearson.

(12) Cf. Inácio, Aos Efésios, cap. 2; Aos Magnésios, caps. 2 e 12; Aos Romanos, cap. 5.

(13) Smith, contra a autoridade do manuscrito, acrescenta Θεοῦ, o que nem sequer no interpolador se lê.

(14) Ἐνδέδυσαι. Imita São Paulo, que usa frequentemente as palavras ἐνδύω e ἐνδύομαι neste sentido, p. ex. Efés. VI, 14; Col. II, 12. PEARS.

(15) Προσθεῖναι τῷ δρόμῳ. Semelhantes lemos na Sagrada Escritura: Πληροῦν τὸν δρόμον, At. XIII, 25; τελειοῦν τὸν δρόμον, At. XX, 24; II Tim. IV, 7.

(16) Isto é, defende o teu episcopado. Esta sentença o siríaco, entendendo-a menos, verte assim: Buscarás aquelas coisas que convêm a todo cuidado do corpo e da alma.

(17) Ἀδιαλείπτοις não existe no siríaco.

(18) Nada tem este passo de rusticidade ou arrogância, como pretendia Dalleu. Movido apenas por amor fraterno, o bem-aventurado Inácio exortou o seu Policarpo a acalentar zelosamente a Igreja e a derramar assiduamente orações. DUESTERDIECK.

(19) Em Damasceno, que cita este passo, lê-se ἀκοίμητον ὄμμα, o que é o mesmo; pois entende ὄμμα τῆς ψυχῆς. PEARS. O siríaco lê πνεῦμα com o nosso texto grego.

(20) O interpolador tem ὁμοήθειαν, o intérprete latino consuetudinem. Parece que o siríaco leu κατὰ θέλημα ou βουλήν, pois verte: Concordando com a vontade de Deus.

(21) Depois de μαθητάς parece que o siríaco leu μόνον, o que nem sequer o interpolador reconhece.

(22) O adjetivo λοιμός lê-se com bastante frequência nos LXX Intérpretes, e em São Barnabé, c. 10.

(23) Isto o siríaco verte mal: Aquilo que é agudo e corta, abranda com suavidade. Em vez de παροξυσμούς parece que leu παράξυσμα.

(24) Cf. Mt. X, 16.

(25) O siríaco explica esta sentença com mais palavras.

(26) Isto é, os vícios ocultos de alguns. JUN. Os mistérios arcanos de Deus, ou aquilo que há de acontecer no futuro. SMITH.

(27) O siríaco verte: nave.

(28) Cf. Inácio, Aos Esmirn., c. 10; aos Efés., c. 21. O siríaco verte: seja eu em lugar da tua alma = ἀντὶ ψυχῆς.

(29) Parece que o siríaco leu: Οἱ δοκοῦντές τι εἶναι.

(30) Cf. I Tim. I, 5; VI, 3.

(31) O siríaco, entendendo mal a palavra ἄκμων, apresenta: fica firme como atleta que é golpeado.

(32) Πλέον σπουδαῖος, κ. τ. λ. Estas coisas, até o fim do capítulo, são citadas em siríaco por Severo, patriarca de Antioquia, em Cureton, l. c., p. 28.

(33) Assim o códice manuscrito, separadamente ὑπὲρ καιρόν; os livros impressos, composto ὑπέρκαιρον, em sentido inteiramente diverso = demasiado maduro. JAC.

(34) O siríaco tem: por causa do Senhor.

(35) Acrescenta γνώμης, que tem o interpolador, que o siríaco lê, e que na citação deste passo (na homilia sobre o único legislador de ambos os Testamentos, vulgarmente atribuída a São Crisóstomo) se encontra.

(36) O siríaco, com o interpolador, lê: ὅπερ οὐδὲ πράσσεις. Εὐστάθει.

(37) Πυκνότεροι. Pearson entende de assembleias concorridas e cheias, não de frequentes. Mas cf. Inácio, Aos Efés., c. 15. JAC.

(38) Isto é, convoca todos nominalmente às reuniões sagradas. JAC.

(39) Cf. Neander, Kirchengesch., I, p. 300.

(40) Isto é, as más doutrinas, as heresias.

(41) Isto é, façam-se frequentemente orações diante do povo acerca destas más doutrinas. Nas minhas edições anteriores li, com o interpolador: Ὁμιλίαν μὴ ποιοῦ. Mas, como a partícula negativa não se encontre não só no códice Medíceo (do texto grego), mas também nas antigas versões latina e siríaca, agora considerei que deve ser omitida.

(42) Isto é, daquele que ressuscita os nossos corpos, e de quem os nossos corpos são membros. Cf. I Cor. VI, 14, 15. JAC. Outros vertem: para honra da carne do Senhor. De igual modo também o siríaco verte, como se tivesse lido: Εἰς τιμὴν τῆς σαρκὸς τοῦ Κυρίου.

(43) Veja-se Neander, l. c., p. 321.

(44) Cf. I Cor. X, 31.

(45) Porque a epístola, destinada ao bispo de Esmirna, segundo o antigo costume devia ser lida também aos esmirnenses, por isso o santíssimo mártir entremeia preceitos ao povo. COT.

(46) Cf. acima, c. 2; aos Esmirn., c. 10; aos Efés., c. 21.

(47) O siríaco tem: Agradai-lhe e militai por ele, para que recebais o soldo dele. Parece que leu, com o interpolador, κομίσεσθε.

(48) Inácio usa várias palavras latinas, tiradas da matéria militar, também recebidas em uso pelos gregos: ὀψώνια, δεσέρτωρ, δεπόσιτα, ἄκκεπτα.

(49) Μενέτω. Inácio usa esta palavra porque os desertores lançavam fora as armas. PEARS.

(50) Deve-se ler μεθ' ὑμῶν, como no interpolador, no siríaco e nos Fragmentos Damascênicos Rupefucaldinos.

(51) Cf. Inácio, Aos Efés., c. 2; Aos Magn., c. 2 e 12; Aos Rom., c. 5.

(52) Do capítulo sétimo o siríaco tomou apenas uma única sentença: Χριστιανὸς ἑαυτοῦ ἐξουσίαν οὐκ ἔχει, ἀλλὰ Θεῷ σχολάζει [o cristão não tem poder sobre si mesmo, mas se dedica a Deus]. Sobre o envio de legados aos antioquenos, cf. Aos Esmirn., c. 11; Aos Filad., c. 10.

(53) O antigo intérprete: "in oratione" [na oração]. Por isso Cotelier conjectura ἀναιτήσει.

(54) Assim lê o antigo intérprete. O manuscrito, erroneamente, παθητήν.

(55) Isto refere São Policarpo na epístola Aos Filipenses, c. 13. PEARS.

(56) Assim o manuscrito, não αὐτό, como nos livros impressos. JAC.

(57) Transponham-se as palavras, ὅτι τῇ χάριτι, isto é, διὰ τῆς χάριτος. SMITH.

(58) O siríaco, como do capítulo anterior, assim também do oitavo, transpôs para a sua versão apenas uma única sentença: Ἀσπάζομαι τὸν μέλλοντα καταξιοῦσθαι τοῦ εἰς Συρίαν πορεύεσθαι [saúdo o que há de ser julgado digno de ir à Síria]. O que o siríaco acrescenta — "em meu lugar, como te ordenei" — não consta no grego, nem no códice Medíceo nem no interpolador; parece que o siríaco o acrescentou de seu. Além disso, Cureton, sem argumento algum, sustenta que tudo o que não se lê na versão siríaca foi acrescentado por algum falsário de séculos posteriores. Mas estes caps. 7 e 8 carecem de tal modo de toda polêmica contra hereges e de toda recomendação do ofício episcopal, que não se pode descobrir motivo pelo qual um falsário os teria acrescentado. Ademais, com grande injustiça afirma Cureton que as palavras genuínas lidas pelo siríaco, bem como a narração de Eusébio (que Inácio recomendou ao bem-aventurado Policarpo a Igreja de Antioquia, Hist. ecl., III, 36), teriam dado ao falsário o ensejo de forjar os caps. 7 e 8. Isso de modo algum é verossímil. Cureton, enfim, também errou ao julgar que nos caps. 7 e 8 se fala da eleição de um novo bispo dos antioquenos. Pois Inácio não fala de um novo bispo, mas de legados a serem enviados a Antioquia por várias Igrejas.

(59) O interpolador acrescenta οὖν.

(60) Isto é, a ordem do imperador, ou dos soldados que conduziam Inácio, ou a vontade de Deus. Θέλημα é empregado de modo absoluto na epístola Aos Esmirn., c. 11. JAC.

(61) Talvez se deva ler δοξασθῇς. SMITH.

(62) Leia-se ἐπισκόπου, como trazem os códices Augustano e Leicestrense (epístolas interpoladas). SMITH.

(63) Cf. Inácio, Aos Esmirn., c. 13.