‹ Biblioteca

Padres Apostólicos

Epístola de Barnabé

Βαρνάβα ἐπιστολή

Anônimo (atribuída a Barnabé) · c. 96–135 d.C. · PG 2, col. 727–782

I

Χαίρετε, υἱοὶ καὶ θυγατέρες, ἐν ὀνόματι κυρίου τοῦ ἀγαπήσαντος ἡμᾶς, ἐν εἰρήνῃ.

Salve, filhos e filhas, no nome do Senhor que nos amou, em paz.

Μεγάλων μὲν ὄντων καὶ πλουσίων τῶν τοῦ θεοῦ δικαιωμάτων εἰς ὑμᾶς, ὑπέρ τι καὶ καθ̓ ὑπερβολὴν ὑπερευφραίνομαι ἐπὶ τοῖς μακαρίοις καὶ ἐνδόξοις ὑμῶν πνεύμασιν: οὕτως ἔμφυτον τῆς δωρεᾶς πνευματικῆς χάριν εἰλήφατε.

Sendo grandes e ricas as ordenanças de Deus para convosco, sobremaneira e em excesso me regozijo pelos vossos espíritos bem-aventurados e gloriosos: tão enraizada é a graça do dom espiritual que recebestes.

διὸ καὶ μᾶλλον συγχαίρω ἐμαυτῷ ἐλπίζων σωθῆναι. ὅτι ἀληθῶς βλέπω ἐν ὑμῖν ἐκκεχυμένον ἀπὸ τοῦ πλουσίου τῆς πηγῆς κυρίου πνεῦμα ἐφ̓ ὑμᾶς. οὕτω με ἐξέπληξεν ἐπὶ ὑμῶν ἡ ἐμοὶ ἐπιποθήτη ὄψις ὑμῶν.

Por isso ainda mais me congratulo comigo mesmo, esperando ser salvo, porque verdadeiramente vejo em vós o Espírito derramado sobre vós desde a riqueza da fonte do Senhor. Tanto me impressionou, a vosso respeito, a vossa vista, por mim tão desejada.

πεπεισμένος οὖν τοῦτο καὶ συνειδὼς ἐμαυτῷ, ὅτι ἐν ὑμῖν λαλήσας πολλὰ ἐπίσταμαι, ὅτι ἐμοὶ συνώδευσεν ἐν ὁδῷ δικαιοσύνης κύριος, καὶ πάντως ἀναγκάζομαι κἀγὼ εἰς τοῦτο, ἀγαπᾶν ὑμᾶς ὑπὲρ τὴν ψυχήν μου, ὅτι μεγάλη πίστις καὶ ἀγάπη ἐγκατοικεῖ ἐν ὑμῖν ἐπ’ ἐλπίδι ζωῆς αὐτοῦ.

Persuadido, pois, disto, e consciente comigo mesmo de que, tendo falado entre vós, muitas coisas sei — porque o Senhor viajou comigo no caminho da justiça —, também eu me vejo de todo constrangido a isto: a amar-vos mais que a minha própria alma, porque grande fé e amor habitam em vós, na esperança da vida dele.

λογισάμενος οὖν τοῦτο, ὅτι ἐὰν μελήσῃ μοι περὶ ὑμῶν τοῦ μέρος τι μεταδοῦναι ἀφ̓ οὗ ἔλαβον, ὅτι ἔσται μοι τοιούτοις πνεύμασιν ὑπηρετήσαντι εἰς μισθόν, ἐσπούδασα κατὰ μικρὸν ὑμῖν πέμπειν, ἵνα μετὰ τῆς πίστεως ὑμῶν τελείαν ἔχητε τὴν γνῶσιν.

Considerando, pois, isto — que, se eu cuidar de vos transmitir uma parte do que recebi, ter-me-á por recompensa o haver servido a tais espíritos —, empenhei-me em vos escrever aos poucos, para que, junto com a vossa fé, tenhais perfeito o conhecimento.

Τρία οὖν δόγματά ἐστιν κυρίου: ζωῆς ἐλπίς, ἀρχὴ καὶ τέλος πίστεως ἡμῶν: καὶ δικαιοσύνη, κρίσεως ἀρχὴ καὶ τέλος: ἀγάπη εὐφροσύνης καὶ ἀγαλλιάσεως ἔργων δικαιοσύνης μαρτυρία.

Três são, pois, os decretos do Senhor: a esperança da vida, começo e fim da nossa fé; e a justiça, começo e fim do juízo; o amor de alegria e de exultação, testemunho das obras de justiça.

ἐγνώρισεν γὰρ ἡμῖν ὁ δεσπότης διὰ τῶν προφητῶν τὰ παρεληλυθότα καὶ τὰ ἐνεστῶτα, καὶ τῶν μελλόντων δοὺς ἀπαρχὰς ἡμῖν γεύσεως, ὧν τὰ καθ̓ ἕκαστα βλέποντες ἐνεργούμενα, καθὼς ἐλάλησεν, ὀφείλομεν πλουσιώτερον καὶ ὑψηλότερον προσάγειν τῷ φόβῳ αὐτοῦ.

Pois o Soberano nos deu a conhecer, por meio dos profetas, as coisas passadas e as presentes, dando-nos também as primícias do gosto das futuras; e, vendo cada uma delas realizar-se, conforme falou, devemos, mais rica e mais elevadamente, avançar no seu temor.

ἐγὼ δὲ οὐχ ὡς διδάσκαλος, ἀλλ̓ ὧς εἰς ἐξ ὑμῶν ὑποδείξω ὀλίγα, δἰ ὧν ἐν τοῖς παροῦσιν εὐφρανθήσεσθε.

E eu, não como mestre, mas como um dentre vós, mostrarei umas poucas coisas, pelas quais nas presentes [circunstâncias] vos alegrareis.

II

Ἡμερῶν οὖν οὐσῶν πονηρῶν καὶ αὐτοῦ τοῦ ἐνεργοῦντος ἔχοντος τὴν ἐξουσίαν, ὀφείλομεν ἑαυτοῖς προσέχοντες ἐκζητεῖν τὰ δικαιώματα κυρίου,

Sendo, pois, maus os dias, e tendo o poder aquele que [agora] opera, devemos, atentando a nós mesmos, buscar as ordenanças do Senhor.

τῆς οὖν πίστεως ἡμῶν εἰσιν βοηθοὶ φόβος καὶ ὑπομονή, τὰ δὲ συμμαχοῦντα ἡμῖν μακροθυμία καὶ ἐγκράτεια:

Da nossa fé, pois, são auxiliares o temor e a perseverança; e o que combate ao nosso lado [são] a longanimidade e a continência.

τούτων οὖν μενόντων τὰ πρὸς κύριον ἁγνῶς, συνευφραίνονται αὐτοῖς σοφία, σύνεσις, ἐπιστήμη, γνῶσις.

Permanecendo, pois, estas coisas puras no que respeita ao Senhor, alegram-se com elas a sabedoria, o entendimento, a ciência, o conhecimento.

πεφανέρωκεν γὰρ ἡμῖν διὰ πάντων τῶν προφητῶν, ὅτι οὕτε θυσιῶν οὔτε ὁλοκαυτωμάτων οὔτε προσφορῶν χρῄζει, λέγων ὅτε μέν:

Pois ele nos manifestou, por meio de todos os profetas, que não precisa de sacrifícios, nem de holocaustos, nem de ofertas — dizendo uma vez:

Τί μοι πλῆθος τῶν θυσιῶν ὑμῶν; λέγει κύριος. πλήρης εἰμὶ ὁλοκαυτωμάτων, καὶ στέαρ ἀρνῶν καὶ αἷμα ταύρων καὶ τράγων οὐ βούλομαι, οὐδ̓ ἂν ἔρχησθε ὀφθῆναί μοι, τίς γὰρ ἐξεζήτησεν ταῦτα ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν; πατεῖν μου τὴν αὐλὴν οὐ προσθήσεσθε. ἐὰν φέρητε σεμίδαλιν, μάταιον: θυμίαμα βδέλυγμά μοί ἐστιν: τὰς νεομηνίας ὑμῶν καὶ τὰ σάββατα οὐκ ἀνέχομαι.

Que me importa a multidão dos vossos sacrifícios? diz o Senhor. Estou farto de holocaustos, e a gordura de cordeiros e o sangue de touros e de bodes não quero, nem que venhais apresentar-vos diante de mim. Pois quem requereu estas coisas das vossas mãos? Não continuareis a pisar o meu átrio. Se trouxerdes flor de farinha, [é] vão; o incenso é abominação para mim; as vossas luas novas e os sábados não suporto.

ταῦτα οὖν κατήργησεν, ἵνα ὁ καινὸς νόμος τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἄνευ ζυγοῦ ἀνάγκης ὤν, μὴ ἀνθρωποποίητον ἔχῃ τὴν προσφοράν.

Estas coisas, pois, ele aboliu, para que a nova lei do nosso Senhor Jesus Cristo, sendo sem jugo de necessidade, não tenha uma oferta feita por homem.

λέγει δὲ πάλιν πρὸς αὐτούς: Μὴ ἐγὼ ἐνετειλάμην τοῖς πατράσιν ὑμῶν ἐκπορευομένοις ἐκ γῆς Αἰγύπτου, προσενέγκαι μοι ὁλοκαυτώματα καὶ θυσίας;

E diz de novo a eles: Acaso ordenei eu aos vossos pais, quando saíam da terra do Egito, que me oferecessem holocaustos e sacrifícios?

ἀλλ̓ ἡ τοῦτο ἐνετειλάμην αὐτοῖς: ἕκαστος ὑμῶν κατὰ τοῦ πλησίον ἐν τῇ καρδίᾳ ἑαυτοῦ κακίαν μὴ μνησικακείτω, καὶ ὅρκον ψευδῆ μὴ ἀγαπᾶτε.

Não; mas isto lhes ordenei: cada um de vós não guarde no seu coração rancor da malícia contra o próximo, e não ameis juramento falso.

αἰσθάνεσθαι οὖν ὀφείλομεν, μὴ ὄντες ἀσύνετοι, τὴν γνώμην τῆς ἀγαθωσύνης τοῦ πατρὸς ἡμῶν, ὅτ̓ ἡμῖν λέγει, θέλων ἡμᾶς μὴ ὁμοίως πλανωμένους ἐκείνοις ζητεῖν, πῶς προσάγωμεν αὐτῷ.

Devemos, pois, perceber — não sendo insensatos — o desígnio da bondade do nosso Pai: pois ele nos fala, querendo que nós, sem nos perdermos como aqueles, busquemos como nos aproximar dele.

ἡμῖν οὖν οὕτως λέγει: Θυσία τῷ κυρίῳ καρδία συντετριμμένη, ὀσμὴ εὐωδίας τῷ κυρίῳ καρδία δοξάζουσα τὸν πεπλακότα αὐτήν. ἀκριβεύεσθαι οὖν ὀφείλομεν, ἀδελφοί, περὶ τῆς σωτηρίας ἡμῶν, ἵνα μὴ ὁ πονηρὸς παρείσδυσιν πλάνης ποιήσας ἐν ἡμῖν ἐκσφενδονήσῃ ἡμᾶς ἀπὸ τῆς ζωῆς ἡμῶν.

A nós, pois, assim diz: Sacrifício ao Senhor [é] um coração contrito; odor de suavidade ao Senhor [é] um coração que glorifica aquele que o plasmou. Devemos, pois, irmãos, ser rigorosos acerca da nossa salvação, para que o Maligno, fazendo furtivamente entrar em nós o erro, não nos arremesse para longe da nossa vida.

III

Λέγει οὖν πάλιν περὶ τούτων πρὸς αὐτούς: Ἱνατί μοι νηστεύετε, λέγει κύριος, ὡς σήμερον ἀκουσθῆναι ἐν κραυγῇ τὴν φωνὴν ὑμῶν; οὐ ταύτην τὴν νηστείαν ἐγὼ ἐξελεξάμην, λέγει κύριος, οὐκ ἄνθρωπον ταπεινοῦντα τὴν ψυχὴν αὐτοῦ,

Diz-lhes, pois, de novo acerca destas coisas: Para que jejuais para mim, diz o Senhor, de modo que hoje a vossa voz seja ouvida em grito? Não foi este o jejum que eu escolhi, diz o Senhor — não um homem que humilha a sua alma;

οὐδ̓ ἂν κάμψητε ὡς κρίκον τὸν τράχηλον ὑμῶν καὶ σάκκον ἐνδύσησθε καὶ σποδὸν ὑποστρώσητε, οὐδ̓ οὕτως καλέσετε νηστείαν δεκτήν.

nem que dobreis o vosso pescoço como um aro, e vos vistais de saco, e espalheis cinza debaixo de vós: nem assim chamareis um jejum aceito.

πρὸς ἡμᾶς δὲ λέγει: Ἰδοὺ αὕτη ἡ νηστεία, ἣν ἐγὼ ἐξελεξάμην, λέγει κύριος: λύε πάντα σύνδεσμον ἀδικίας, διάλυε στραγγαλιὰς βιαίων συναλλαγμάτων, ἀπόστελλε τεθραυσμένους ἐν ἀφέσει καὶ πᾶσαν ἄδικον συγγραφὴν διάσπα. διάθρυπτε πεινῶσιν τὸν ἄρτον σου, καὶ γυμνὸν ἐὰν ἴδῃς περίβαλε: ἀστέγους εἴσαγε εἰς τὸν οἶκον σου, καὶ ἐὰν ἴδῃς ταπεινόν, οὐχ ὑπερόψῃ αὐτόν, οὐδὲ ἀπὸ τῶν οἰκείων τοῦ σπέρματός σου.

Mas a nós diz: Eis o jejum que eu escolhi, diz o Senhor: solta todo laço de injustiça, desfaz os nós dos contratos violentos, despede em liberdade os oprimidos e rasga todo contrato injusto. Reparte com os famintos o teu pão, e, se vires um nu, cobre[-o]; introduz os sem-teto na tua casa, e, se vires um humilde, não o desprezarás — nem [aos] da casa da tua semente.

τότε ῥαγήσεται πρώϊμον τὸ φῶς σου, καὶ τὰ ἱμάτιά σου ταχέως ἀνατελεῖ, καὶ προπορεύσεται ἔμπροσθέν σου ἡ δικαιοσύνη, καὶ ἡ δόξα τοῦ θεοῦ περιστελεῖ σε.

Então romperá matinal a tua luz, e as tuas vestes brilharão depressa, e irá adiante de ti a justiça, e a glória de Deus te envolverá.

τότε βοήσεις, καὶ ὁ θεὸς ἐπακούσεταί σου, ἔτι λαλοῦντός σου ἐρεῖ: Ἰδοὺ πάρειμι: ἐὰν ἀφέλῃς ἀπὸ σοῦ σύνδεσμον καὶ χειροτονίαν καὶ ῥῆμα γογγυσμοῦ, καὶ δῷς πεινῶντι τὸν ἄρτον σου ἐκ ψυχῆς σου καὶ ψυχὴν τεταπεινωμένην ἐλεήσῃς.

Então clamarás, e Deus te ouvirá; ainda falando tu, dirá: Eis-me aqui — se tirares de ti o laço, e o [gesto de] apontar da mão, e a palavra de murmuração, e deres de [boa] alma o teu pão ao faminto, e te compadeceres da alma humilhada.

εἰς τοῦτο οὖν, ἀδελφοί, ὁ μακρόθυμος προβλέψας, ὡς ἐν ἀκεραιοσύνῃ πιστεύσει ὁ λαός, ὃν ἡτοίμασεν ἐν τῷ ἠγαπημένῳ αὐτοῦ, προεφανέρωσεν ἡμῖν περὶ πάντων, ἵνα μὴ προσρησσώμεθα ὡς ἐπήλυτοι τῷ ἐκείνων νόμῳ.

Para isto, pois, irmãos, o longânimo, prevendo que o povo que preparou no seu Amado creria em simplicidade, manifestou-nos de antemão todas as coisas, para que não nos espedacemos, como prosélitos, contra a lei deles.

IV

Δεῖ οὖν ἡμᾶς περὶ τῶν ἐνεστώτων ἐπιπολὺ ἐραυνῶντας ἐκζητεῖν τὰ δυνάμενα ἡμᾶς σώζειν. φύγωμεν οὑν τελείως ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων τῆς ἀνομίας, μήποτε καταλάβῃ ἡμᾶς τὰ ἔργα τῆς ἀνομίας: καὶ μισήσωμεν τὴν πλάνην τοῦ νῦν καιροῦ, ἵνα εἰς τὸν μέλλοντα ἀγαπηθῶμεν.

É preciso, pois, que nós, investigando muito acerca das coisas presentes, busquemos as que podem salvar-nos. Fujamos, portanto, completamente de todas as obras da iniquidade, para que as obras da iniquidade não nos apanhem; e odiemos o erro do tempo de agora, para que no [tempo] que há de vir sejamos amados.

μὴ δῶμεν τῇ ἑαυτῶν ψυχῇ ἄνεσιν, ὥστε ἔχειν αὐτὴν ἐξουσίαν μετὰ ἁμαρτωλῶν καὶ πονηρῶν συντρέχειν, μήποτε ὁμοιωθῶμεν αὐτοῖς.

Não demos à nossa alma folga, de modo a ter ela licença de correr junto com pecadores e maus, para que não nos tornemos semelhantes a eles.

τὸ τέλειον σκάνδαλον ἤγγικεν, περὶ οὖ γέγραπται, ὡς Ἐνὼχ λέγει. Εἰς τοῦτο γὰρ ὁ δεσπότης συντέτμηκεν τοὺς καιροὺς καὶ τὰς ἡμέρας, ἵνα ταχύνῃ ὁ ἠγαπημένος αὐτοῦ καὶ ἐπὶ τὴν κληρονομίαν ἥξῃ,

O escândalo final aproximou-se, do qual está escrito, como diz Enoque. Pois para isto o Soberano abreviou os tempos e os dias: para que o seu Amado se apresse e venha à sua herança.

λέγει δὲ οὕτως καὶ ὁ προφήτης: Βασιλεῖαι δέκα ἐπὶ τῆς γῆς βασιλεύσουσιν, καὶ ἐξαναστήσεται ὄπισθεν μικρὸς βασιλεύς, ὃς ταπεινώσει τρεῖς ὑφ̓ ἓν τῶν βασιλέων.

E assim diz também o profeta: Dez reinos reinarão sobre a terra, e levantar-se-á por trás um pequeno rei, que humilhará de um só golpe três dos reis.

ὁμοίως περὶ τοῦ αὐτοῦ λέγει Δανιήλ: Καὶ εἶδον τὸ τέταρτον θηρίον τὸ πονηρὸν καὶ ἰσχυρὸν καὶ χαλεπώτερον παρὰ πάντα τὰ θηρία τῆς θαλάσσης, καὶ ὡς ἐξ αὐτοῦ ἀνέτειλεν δέκα κέρατα, καὶ ἐξ αὐτῶν μικρὸν κέρας παραφυάδιον, καὶ ὡς ἐταπείνωσεν ὑφ̓ ἓν τρία τῶν μεγάλων κεράτων.

Semelhantemente, acerca do mesmo, diz Daniel: E vi a quarta besta, má e forte e mais feroz que todas as bestas do mar, e como dela brotaram dez chifres, e deles um pequeno chifre, um rebento, e como humilhou de um só golpe três dos grandes chifres.

συνιέναι οὖν ὀφείλετε. ἔτι δὲ καὶ τοῦτο ἐρωτῶ ὑμᾶς ὡς εἶς ἐξ ὑμῶν ὤν, ἰδίως δὲ καὶ πάντας ἀγαπῶν ὑπὲρ τὴν ψυχήν μου, προσέχειν νῦν ἑαυτοῖς καὶ μὴ ὁμοιοῦσθαί τισιν ἐπισωρεύοντας ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν λέγοντας, ὅτι ἡ διαθήκη ἐκείνων καὶ ἡμῶν.

Deveis, pois, entender. E ainda isto vos peço, como sendo um dentre vós e amando a todos, particularmente, mais que a minha própria alma: que atenteis agora a vós mesmos e não vos torneis semelhantes a certos [homens], amontoando os vossos pecados e dizendo que a aliança é deles e nossa.

ἡμῶν μέν: ἀλλ̓ ἐκεῖνοι οὕτως εἰς τέλος ἀπώλεσαν αὐτὴν λαβόντος ἤδη τοῦ Μωϋσέως. λέγει γὰρ ἡ γραφή: Καὶ ἦν Μωϋσῆς ἐν τῷ ὄρει νηστεύων ἡμέρας τεσσαράκοντα καὶ νύκτας τεσσαράκοντα, καὶ ἔλαβεν τὴν διαθήκην ἀπὸ τοῦ κυρίου, πλάκας λιθίνας γεγραμμένας τῷ δακτύλῳ τῆς χειρὸς τοῦ κυρίου.

Nossa, sim; mas eles a perderam para sempre deste modo, quando Moisés acabava de recebê-la. Pois diz a escritura: E esteve Moisés no monte, jejuando, quarenta dias e quarenta noites, e recebeu a aliança da parte do Senhor, tábuas de pedra escritas pelo dedo da mão do Senhor.

ἀλλὰ ἐπιστραφέντες ἐπὶ τὰ εἴδωλα ἀπώλεσαν αὐτήν. λέγει γὰρ οὕτως κύριος. Μωϋσῆ Μωϋσῆ, κατάβηθι τὸ τάχος, ὅτι ἠνόμησεν ὁ λαός σου, οὓς ἐξήγαγες ἐκ γῆς Αἰγύπτου, καὶ συνῆκεν Μωϋσῆς καὶ ἔριψεν τὰς δύο πλάκας ἐκ τῶν χειρῶν αὐτοῦ: καὶ συνετρίβη αὐτῶν ἡ διαθήκη, ἵνα ἡ τοῦ ἠγαπημένου Ἰησοῦ ἐγκατασφραγισθῇ εἰς τὴν καρδίαν ἡμῶν ἐν ἐλπίδι τῆς πίστεως αὐτοῦ.

Mas, voltando-se para os ídolos, perderam-na. Pois assim diz o Senhor: Moisés, Moisés, desce depressa, porque agiu iniquamente o teu povo, que tiraste da terra do Egito. E Moisés entendeu, e lançou as duas tábuas das suas mãos; e a aliança deles foi despedaçada — para que a do amado Jesus fosse selada no nosso coração, na esperança da fé nele.

πολλὰ δὲ θέλων γράφειν, οὐχ ὡς διδάσκαλος, ἀλλ̓ ὡς πρέπει ἀγαπῶντι ἀφ̓ ὧν ἔχομεν μὴ ἐλλείπειν, γράφειν ἐσπούδασα, περίψημα ὑμῶν. διὸ προσέχωμεν ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις: οὐδὲν γὰρ ὠφελήσει ἡμᾶς ὁ πᾶς χρόνος τῆς πίστεως ἡμῶν, ἐὰν μὴ νῦν ἐν τῷ ἀνόμῳ καιρῷ καὶ τοῖς μέλλουσιν σκανδάλοις, ὡς πρέπει υἱοῖς θεοῦ, ἀντιστῶμεν, ἵνα μὴ σχῇ παρείσδυσιν ὁ μέλας.

E, querendo escrever muitas coisas — não como mestre, mas como convém a quem ama não deixar faltar nada do que temos —, empenhei-me em escrever, eu, refugo vosso. Por isso atentemos, nos últimos dias: pois de nada nos aproveitará todo o tempo da nossa fé, se agora, no tempo iníquo e nos escândalos que hão de vir, não resistirmos como convém a filhos de Deus, para que o Negro não tenha entrada furtiva.

φύγωμεν ἀπὸ πάσης ματαιότητος, μισήσωμεν τελείως τὰ ἔργα τῆς πονηρᾶς ὁδοῦ. μὴ καθ̓ ἑαυτοὺς ἐνδύνοντες μονάζετε ὡς ἤδη δεδικαιωμένοι, ἀλλ̓ ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνερχόμενοι συνζητεῖτε περὶ τοῦ κοινῇ συμφέροντος.

Fujamos de toda vaidade; odiemos completamente as obras do caminho mau. Não vos isoleis, recolhendo-vos em vós mesmos, como se já estivésseis justificados; antes, reunindo-vos no mesmo lugar, buscai juntos o que convém ao bem comum.

λέγει γὰρ ἡ γραφή: Οὐαὶ οἱ συνετοὶ ἑαυτοῖς καὶ ἐνώπιαν ἑαυτῶν ἐπιστήμονες. γενώμεθα πνευματικοί, γενώμεθα ναὸς τέλειος τῷ θεῷ. ἐφ̓ ὅσον ἐστὶν ἐν ἡμῖν, μελετῶμεν τὸν φόβον τοῦ θεοῦ καὶ φυλάσσειν ἀγωνιζώμεθα τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, ἵνα ἐν τοῖς δικαιώμασιν αὐτοῦ εὐφρανθῶμεν.

Pois diz a escritura: Ai dos que são entendidos para si mesmos, e doutos diante de si mesmos. Tornemo-nos espirituais; tornemo-nos templo perfeito para Deus. Quanto está em nós, meditemos o temor de Deus, e lutemos por guardar os seus mandamentos, para que nas suas ordenanças nos alegremos.

ὁ κύριος ἀπροσωπολήμπτως κρινεῖ τὸν κόσμον. ἕκαστος καθὼς ἐποίησεν κομιεῖται. ἐὰν ᾖ ἀγαθός, ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ προηγήσεται αὐτοῦ: ἐὰν ᾖ πονηρός, ὁ μισθὸς τῆς πονηρίας ἔμπροσθεν αὐτοῦ:

O Senhor julgará o mundo sem acepção de pessoas. Cada um receberá conforme fez: se for bom, a sua justiça irá adiante dele; se for mau, a paga da maldade [irá] diante dele.

ἵνα μήποτε ἐπαναπαύομενοι ὡς κλητοὶ ἐπικαθυπνώσωμεν ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν, καὶ ὁ πονηρὸς ἄρχων λαβὼν τὴν καθ̓ ἡμῶν ἐξουσίαν ἀπώσηται ἡμᾶς ἀπὸ τῆς βασιλείας τοῦ κυρίου.

Para que jamais, repousando como chamados, adormeçamos sobre os nossos pecados, e o príncipe mau, tomando o poder sobre nós, nos arranque do reino do Senhor.

ἔτι δὲ κἀκεῖνο, ἀδελφοί μου, νοεῖτε: ὅταν βλέπετε μετὰ τηλικαῦτα σημεῖα καὶ τέρατα γεγονότα ἐν τῷ Ἰσραήλ, καὶ οὕτως ἐγκαταλελεῖφθαι αὐτούς: προσέχωμεν, μήποτε, ὡς γέγραπται, πολλοὶ κλητοί, ὀλίγοι δὲ ἐκλεκτοὶ εὑρεθῶμεν.

E ainda aquilo, meus irmãos, entendei: quando vedes que, depois de tão grandes sinais e prodígios acontecidos em Israel, mesmo assim eles foram abandonados — atentemos, para que não sejamos achados, como está escrito, muitos chamados, mas poucos escolhidos.

V

Εἰς τοῦτο γὰρ ὑπέμεινεν ὁ κύριος παραδοῦναι τὴν σάρκα εἰς καταφθοράν, ἵνα τῇ ἀφέσει τῶν ἁμαρτιῶν ἁγνισθῶμεν, ὅ ἐστιν ἐν τῷ αἵματι τοῦ ῥαντίσματος αὐτοῦ.

Pois para isto o Senhor suportou entregar a carne à destruição: para que fôssemos purificados pela remissão dos pecados, que está no sangue da sua aspersão.

γέγραπται γὰρ περὶ αὐτοῦ ἅ μὲν πρὸς τὸν Ἰσραήλ, ἃ δὲ πρὸς ἡμᾶς, λέγει δὲ οὕτως: Ἐτραυματίσθη διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν καὶ μεμαλάκισται διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν: τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰάθημεν: ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἄφωνος ἐναντίον τοῦ κείραντος αὐτόν.

Pois está escrito a seu respeito — parte para Israel, parte para nós —, e diz assim: Foi ferido por causa das nossas iniquidades, e foi maltratado por causa dos nossos pecados; pela sua chaga nós fomos curados; como ovelha foi levado ao matadouro, e como cordeiro mudo diante daquele que o tosquia.

οὐκοῦν ὑπερευχαριστεῖν ὀφείλομεν τῷ κυρίῳ, ὅτι καὶ τὰ παρεληλυθότα ἡμῖν ἐγνώρισεν καὶ ἐν τοῖς ἐνεστῶσιν ἡμᾶς ἐσόφισεν. καὶ εἰς τὰ μέλλοντα οὐκ ἐσμὲν ἀσύνετοι.

Portanto, devemos agradecer sobremaneira ao Senhor, porque nos deu a conhecer as coisas passadas, e nas presentes nos fez sábios, e para as futuras não somos sem entendimento.

λέγει δὲ ἡ γραφή: Οὐκ ἀδίκως ἐκτείνεται δίκτυα πτερωτοῖς. τοῦτο λέγει, ὅτι δικαίως ἀπολεῖται ἄνθρωπος, ὃς ἔχων ὁδοῦ δικαιοσύνης γνῶσιν ἑαυτὸν εἰς ὁδὸν σκότους ἀποσυνέχει.

E diz a escritura: Não é injustamente que se estendem redes para as aves. Isto diz: que justamente perecerá o homem que, tendo conhecimento do caminho da justiça, se desvia para o caminho das trevas.

ἔτι δὲ καὶ τοῦτο, ἀδελφοί μου: εἰ ὁ κύριος ὑπέμεινεν παθεῖν περὶ τῆς ψυχῆς ἡμῶν, ὢν παντὸς τοῦ κόσμου κύριος ᾧ εἶπεν ὁ θεὸς ἀπὸ καταβολῆς κόσμου: Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ̓ εἰκόνα καὶ καθ̓ ὁμοίωσιν ἡμετέραν: πῶς οὖν ὑπέμεινεν ὑπὸ χειρὸς ἀνθρώπων παθεῖν;

E ainda isto, meus irmãos: se o Senhor suportou padecer pela nossa alma — ele, que é Senhor de todo o mundo, a quem disse Deus, desde a fundação do mundo: Façamos o homem à nossa imagem e semelhança —, como, então, suportou padecer por mão de homens?

μάθετε. οἱ προφῆται, ἀπ̓ αὐτοῦ ἔχοντες τὴν χάριν, εἰς αὐτὸν ἐπροφήτευσαν: αὐτὸς δέ, ἵνα καταργήσῃ τὸν θάνατον καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν δείξῃ, ὅτι ὲν σαρκὶ ἕδει αὐτὸν φανερωθῆναι, ὑπέμεινεν,

Aprendei: os profetas, tendo dele a graça, para ele profetizaram; e ele, para abolir a morte e mostrar a ressurreição dentre os mortos — porque era necessário que fosse manifestado em carne —, suportou,

ἵνα τοῖς πατράσιν τὴν ἐπαγγελίαν ἀποδῷ, καὶ αὐτὸς ἑαυτῷ τὸν λαὸν τὸν καινὸν ἑτοιμάζων ἐπιδείξῃ ἐπὶ τῆς γῆς ὤν, ὅτι τὴν ἀνάστασιν αὐτὸς ποιήσας κρινεῖ.

para cumprir a promessa [feita] aos pais e, preparando para si mesmo o novo povo, mostrar, enquanto estava sobre a terra, que, tendo ele mesmo realizado a ressurreição, julgará.

πέρας γέ τοι διδάσκων τὸν Ἰσραὴλ καὶ τηλικαῦτα τέρατα καὶ σημεῖα ποιῶν ἐκήρυσσεν, καὶ ὑπερηγάπησεν αὐτόν.

Enfim, ensinando Israel e fazendo tão grandes prodígios e sinais, pregava, e amou-o sobremaneira.

ὅτε δὲ τοὺς ἰδίους ἀποστόλους τοὺς μέλλοντας κηρύσσειν τὸ εὐαγγέλιον αὐτοῦ ἐξελέξατο, ὄντας ὑπὲρ πᾶσαν ἁμαρτίαν ἀνομωτέρους, ἵνα δείξῃ, ὅτι οὐκ ἦλθεν καλέσαι δικαίους, ἀλλὰ ἁμαρτωλούς, τότε ἐφανέρωσεν ἑαυτὸν εἶναι υἱὸν θεοῦ.

E, quando escolheu os seus próprios apóstolos, que haviam de pregar o seu evangelho — homens iníquos acima de todo pecado, para mostrar que não veio chamar justos, mas pecadores —, então manifestou ser Filho de Deus.

εἰ γὰρ μὴ ἦλθεν ἐν σαρκί, οὐδ̓ ἄν πως οἱ ἄνθρωποι ἐσώθησαν βλέποντες αὐτόν, ὅτε τὸν μέλλοντα μὴ εἶναι ἥλιον, ἔργου τῶν χειρῶν αὐτοῦ ὑπάρχοντα, ἐμβλέποντες οὐκ ἰσχύουσιν εἰς τὰς ἀκτῖνας αὐτοῦ ἀντοφθαλμῆσαι:

Pois, se não tivesse vindo em carne, de modo algum os homens teriam sido salvos, olhando para ele: pois, olhando para o sol — que não há de existir [para sempre], obra das suas mãos —, não têm força de fitar de frente os seus raios.

οὐκοῦν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ εἰς τοῦτο ἐν σαρκὶ ἦλθεν, ἵνα τὸ τέλειον τῶν ἁμαρτιῶν ἀνακεφαλαιώσῃ τοῖς διώξασιν ἐν θανάτῳ τοὺς προφήτας αὐτοῦ.

Portanto, o Filho de Deus veio em carne para isto: para levar ao cúmulo a totalidade dos pecados daqueles que perseguiram de morte os seus profetas.

οὐκοῦν εἰς τοῦτο ὑπέμεινεν. λέγει γὰρ ὁ θεὸς τὴν πληγὴν τῆς σαρκὸς αὐτοῦ ὅτι ἐξ αὐτῶν: Ὅταν πατάξωσιν τὸν ποιμένα ἑαυτῶν, τότε ἀπολεῖται τὰ πρόβατα τῆς ποίμνης.

Portanto, para isto suportou. Pois diz Deus, [acerca] da chaga da sua carne, que [veio] deles: Quando ferirem o seu próprio pastor, então perecerão as ovelhas do rebanho.

αὐτὸς δὲ ἠθέλησεν οὕτω παθεῖν: ἔδει γάρ, ἵνα ἐπὶ ξύλου πάθῃ. λέγει γὰρ ὁ προφητεύων ἐπ’ αὐτῷ. Φεῖσαί μου τῆς ψυχῆς ἀπὸ ῥομφαίας, καί: Καθήλωσόν μου τὰς σάρκας, ὅτι πονηρευομένων συναγωγαὶ ἐπανέστησάν νέστησάν μοι.

E ele mesmo quis padecer assim: pois era necessário que padecesse sobre um madeiro. Pois diz o que profetiza sobre ele: Poupa a minha alma da espada; e: Crava as minhas carnes, porque sinagogas de malfeitores se levantaram contra mim.

καὶ πάλιν λέγει: Ἰδού, τέθεικά μου τὸν νῶτον εἰς μάστιγας, τὰς δὲ σιαγόνας εἰς ῥαπίσματα. τὸ δὲ πρόσωπόν μου ἔθηκα ὡς στερεὰν πέτραν.

E de novo diz: Eis que pus o meu dorso para açoites, e as faces para bofetadas; e pus o meu rosto como pedra dura.

VI

Ὅτε οὖν ἐποίησεν τὴν ἐντολήν, τί λέγει; Τίς ὁ κρινόμενός μοι; ἀντιστήτω μοι: ἡ τίς ὁ δικαιούμενός μοι; ἐγγισάτω τῷ παιδὶ κυρίου.

Quando, pois, cumpriu o mandamento, que diz? Quem é o que pleiteia comigo? Que se me oponha. Ou quem é o que se justifica contra mim? Que se aproxime do servo do Senhor.

οὐαὶ ὑμῖν, ὅτι ὑμεῖς πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσεσθε, καὶ σὴς καταφάγεται ὑμᾶς. καὶ πάλιν λέγει ὁ προφήτης, ἐπεὶ ὡς λίθος ἰσχυρὸς ἐτέθη εἰς συντριβήν: Ἰδού, ἐμβαλῶ εἰς τὰ θεμέλια Σιὼν λίθον πολυτελῆ, ἐκλεκτόν, ἀκρογωνιαῖον, ἔντιμον.

Ai de vós, porque todos vós envelhecereis como uma veste, e a traça vos devorará. E de novo diz o profeta — visto que como pedra forte foi posto para esmagamento: Eis que lançarei nos fundamentos de Sião uma pedra preciosa, escolhida, angular, honrada.

εἶτα τί λέγει; Καὶ ὃς ἐλπίσει ἐπ’ αὐτὸν ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα. ἐπὶ λίθον οὖν ἡμῶν ἡ ἐλπίς; μὴ γένοιτο: ἀλλ̓ ἐπεὶ ἐν ἰσχύϊ τέθεικεν τὴν σάρκα αὐτοῦ κύριος. λέγει γάρ: Καὶ ἔθηκέ με ὡς στερεὰν πέτραν.

Depois, que diz? E quem esperar nela viverá para sempre. Sobre uma pedra, então, [está] a nossa esperança? De modo nenhum; mas [é] porque o Senhor pôs em força a sua carne. Pois diz: E pôs-me como pedra dura.

λέγει δὲ πάλιν ὁ προφήτης: Λίθον ὃν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομοῦντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλὴν γωνίας. καὶ πάλιν λέγει: Αὕτη ἐστὶν ἡ ἡμέρα ἡ μεγάλη καὶ θαυμαστή, ἣν ἐποίησεν ὁ κύριος.

E diz de novo o profeta: A pedra que os construtores rejeitaram, essa veio a ser cabeça de esquina. E de novo diz: Este é o dia grande e admirável que o Senhor fez.

ἁπλούστερον ὑμῖν γράφω, ἵνα συνιῆτε: ἐγὼ περίψημα τῆς ἀγάπης ὑμῶν.

Mais singelamente vos escrevo, para que entendais: eu, refugo do vosso amor.

τί οὗν λέγει πάλιν ὁ προφήτης; Περιέσχεν με συναγωγὴ πονηρευομένων, ἐκύκλωσάν με ὡσεὶ μέλισσαι κηρίον, καί: Ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου ἔβαλον κλῆρον.

Que diz, pois, de novo o profeta? Rodeou-me uma sinagoga de malfeitores; cercaram-me como abelhas ao favo; e: Sobre a minha veste lançaram sorte.

ἐν σαρκὶ οὖν αὐτοῦ μέλλοντος φανεροῦσθαι καὶ πάσχειν, προεφανερώθη τὸ πάθος. λέγει γὰρ ὁ προφήτης ἐπὶ τὸν Ἰσραήλ: Οὐαὶ τῇ ψυχῇ αὐτῶν, ὅτι βεβούλευνται βουλὴν πονηρὰν καθ̓ ἑαυτῶν, εἰπόντες: Δήσωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστίν.

Havendo ele, pois, de ser manifestado em carne e de padecer, foi de antemão manifestada a paixão. Pois diz o profeta sobre Israel: Ai da alma deles, porque deliberaram deliberação má contra si mesmos, dizendo: Amarremos o justo, porque nos é inútil.

τί λέγει ὁ ἄλλος προφήτης Μωϋσῆς αὐτοῖς; Ἰδού, τάδε λέγει κύριος ὁ θεός: Εἰσέλθατε εἰς τὴν γῆν τὴν ἀγαθήν, ἣν ὤμοσεν κύριος τῷ Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, καὶ κατακληρονομήσατε αὐτήν, γῆν ῥέουσαν γάλα καὶ μέλι.

Que lhes diz o outro profeta, Moisés? Eis o que diz o Senhor Deus: Entrai na terra boa, que o Senhor jurou a Abraão e Isaque e Jacó, e herdai-a — terra que mana leite e mel.

τί δὲ λέγει ἡ γνῶσις; μάθετε. ἐλπίσατε, φησίν, ἐπὶ τὸν ἐν σαρκὶ μέλλοντα φανεροῦσθαι ὑμῖν Ἰησοῦν. ἄνθρωπος γὰρ γῆ ἐστιν πάσχουσα: ἀπὸ προσώπου γὰρ τῆς γῆς ἡ πλάσις τοῦ Ἀδὰμ ἐγένετο.

E que diz o conhecimento? Aprendei. Esperai, diz, naquele que em carne vos há de ser manifestado: Jesus. Pois o homem é terra que padece: pois da face da terra veio a formação de Adão.

τί οὖν λέγει: Εἰς τὴν γῆν τὴν ἀγαθήν, γῆν ῥέουσαν γάλα καὶ μέλι; εὐλογητὸς ὁ κύριος ἡμῶν, ἀδελφοί, ὁ σοφίαν καὶ νοῦν θέμενος ἐν ἡμῖν τῶν κρυφίων αὐτοῦ: λέγει γὰρ ὁ προφήτης παραβολὴν κυρίου: τίς νοήσει, εἰ μὴ σοφὸς καὶ ἐπιστήμων καὶ ἀγαπῶν τὸν κύριον αὐτοῦ;

Que diz, pois: Na terra boa, terra que mana leite e mel? Bendito o nosso Senhor, irmãos, que pôs em nós sabedoria e entendimento das suas coisas ocultas. Pois diz o profeta uma parábola do Senhor: quem [a] entenderá, senão o sábio e douto, e que ama o seu Senhor?

ἐπεὶ οὖν ἀνακαινίσας ἡμᾶς ἐν τῇ ἀφέσει τῶν ἁμαρτιῶν, ἐποίησεν ἡμᾶς ἄλλον τύπον, ὡς παιδίων ἔχειν τὴν ψυχήν, ὡς ἂν δὴ ἀναπλάσσοντος αὐτοῦ ἡμᾶς.

Visto, pois, que, renovando-nos na remissão dos pecados, fez-nos um outro tipo — de modo a termos alma de crianças —, como se ele nos plasmasse de novo.

λέγει γὰρ ἡ γραφὴ περὶ ἡμῶν, ὡς λέγει τῷ υἱῷ: Ποιήσωμεν κατ̓ εἰκόνα καὶ καθ̓ ὁμοίωσιν ἡμῶν τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἀρχέτωσαν τῶν θηρίων τῆς γῆς καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης. καὶ εἶπεν κύριος, ἰδὼν τὸ καλὸν πλάσμα ἡμῶν: Λὐξάνεσθε καὶ πληθυνέσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν. ταῦτα πρὸς τὸν υἱόν.

Pois diz a escritura, acerca de nós, como diz ao Filho: Façamos o homem à nossa imagem e semelhança, e dominem sobre as feras da terra e as aves do céu e os peixes do mar. E disse o Senhor, vendo a nossa bela formação: Crescei e multiplicai-vos, e enchei a terra. Estas coisas [foram ditas] ao Filho.

πάλιν σοι ἐπιδείξω, πῶς πρὸς ἡμᾶς λέγει. δευτέραν πλάσιν ἐπ’ ἐσχάτων ἐποίησεν. λέγει δὲ κύριος: Ἰδού, ποιῶ τὰ ἔσχατα ὡς τὰ πρῶτα. εἰς τοῦτο οὖν ἐκήρυξεν ὁ προφήτης: Εἰσέλθατε εἰς γῆν ῥέουσαν γάλα καὶ μέλι καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς.

De novo te mostrarei como fala a nós. Fez uma segunda formação nos últimos [tempos]. E diz o Senhor: Eis que faço as últimas coisas como as primeiras. Para isto, pois, pregou o profeta: Entrai numa terra que mana leite e mel, e dominai-a.

ἴδε οὖν, ἡμεῖς ἀναπεπλάσμεθα, καθὼς πάλιν ἐν ἑτέρῳ προφήτῃ λέγει: Ἰδού, λέγει κύριος, ἐξελῶ τούτων, τουτέστιν ὧν προέβλεπεν τὸ πνεῦμα κυρίου, τὰς λιθίνας καρδίας καὶ ἐμβαλῶ σαρκίνας: ὅτι αὐτὸς ἐν σαρκὶ ἔμελλεν φανεροῦσθαι καὶ ἐν ἡμῖν κατοικεῖν.

Vê, pois: nós fomos plasmados de novo, como de novo diz noutro profeta: Eis, diz o Senhor, tirarei destes — isto é, daqueles que o Espírito do Senhor previa — os corações de pedra, e porei [corações] de carne. Porque ele mesmo havia de ser manifestado em carne e habitar em nós.

ναὸς γὰρ ἅγιος, ἀδελφοί μου, τῷ κυρίῳ τὸ κατοικητήριον ἡμῶν τῆς καρδίας.

Pois templo santo para o Senhor, meus irmãos, é a habitação do nosso coração.

λέγει γὰρ κύριος πάλιν: Καὶ ἐν τίνι ὀφθήσομαι τῷ κυρίῳ τῷ θεῷ μου καὶ δοξασθήσομαι; λέγει: Ἐξομολογήσομαί σοι ἐν ἐκκλησίᾳ ἀδελφῶν μου, καὶ ψαλῶ σοι ἀνάμεσον ἐκκλησίας ἁγίων. οὐκοῦν ἡμεῖς ἐσμέν, οὕς εἰσήγαγεν εἰς τὴν γῆν τὴν ἀγαθήν.

Pois diz o Senhor de novo: E em que aparecerei diante do Senhor meu Deus, e serei glorificado? Diz: Confessar-te-ei na assembleia dos meus irmãos, e cantar-te-ei no meio da assembleia dos santos. Portanto, nós somos os que ele introduziu na terra boa.

τί οὖν τὸ γάλα καὶ τὸ μέλι; ὅτι πρῶτον τὸ παιδίον μέλιτι, εἶτα γάλακτι ζωοποιεῖται: οὕτως οὖν καὶ ἡμεῖς τῇ πίστει τῆς ἐπαγγελίας καὶ τῷ λόγῳ ζωοποιούμενοι ζήσομεν κατακυριεύοντες τῆς γῆς.

Que [são], pois, o leite e o mel? Porque a criança é vivificada primeiro pelo mel, depois pelo leite. Assim também nós, vivificados pela fé da promessa e pela palavra, viveremos dominando a terra.

προειρήκαμεν δὲ ἐπάνω. Καὶ αὐξανέσθωσαν καὶ πληθυνέσθωσαν καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων. τίς οὖν ὁ δυνάμενος νῦν ἄρχειν θηρίων ἤ ἰχθύων ἤ πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ; αἰσθάνεσθαι γὰρ ὀφείλομεν, ὅτι τὸ ἄρχειν ἐξουσίας ἐστίν, ἵνα τις ἐπιτάξας κυριεύσῃ.

E dissemos acima: E cresçam e multipliquem-se, e dominem sobre os peixes. Quem é, pois, o que agora pode dominar feras, ou peixes, ou aves do céu? Pois devemos perceber que o dominar é [questão] de autoridade, de modo que alguém, dando ordens, seja senhor.

εἰ οὖν οὐ γίνεται τοῦτο νῦν, ἄρα ἡμῖν εἴρηκεν, πότε: ὅταν καὶ αὐτοὶ τελειωθῶμεν κληρονόμοι τῆς διαθήκης κυρίου γενέσθαι.

Se, pois, isto não acontece agora, então ele nos disse quando: quando também nós formos aperfeiçoados, para nos tornarmos herdeiros da aliança do Senhor.

VII

Οὐκοῦν νοεῖτε, τέκνα εὐφροσύνης, ὅτι πάντα ὁ καλὸς κύριος προεφανέρωσεν ἡμῖν, ἵνα γνῶμεν, ᾧ κατὰ πάντα εὐχαριστοῦντες ὀφείλομεν αἰνεῖν.

Entendei, pois, filhos da alegria, que o bom Senhor nos manifestou de antemão todas as coisas, para que saibamos a quem devemos, dando graças por tudo, louvar.

εἰ οὖν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ, ὢν κύριος καὶ μέλλων κρίνειν ζῶντας καὶ νεκρούς, ἔπαθεν, ἵνα ἡ πληγὴ αὐτοῦ ζωοποιήσῃ ἡμᾶς: πιστεύσωμεν, ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ οὐκ ἠδύνατο παθεῖν εἰ μὴ δἰ ἡμᾶς.

Se, pois, o Filho de Deus — sendo Senhor, e havendo de julgar vivos e mortos — padeceu, para que a sua chaga nos vivificasse, creiamos que o Filho de Deus não podia padecer senão por nossa causa.

ἀλλὰ καὶ σταυρωθεὶς ἐποτίζετο ὄξει καὶ χολῇ. ἀκούσατε, πῶς περὶ τούτου πεφανέρωκαν οἱ ἱερεῖς τοῦ ναοῦ. γεγραμμένης ἐντολῆς: Ὃς ἂν μὴ νηστεύσῃ τὴν νηστείαν, θανάτῳ ἐξολεθρευθήσεται, ἐνετείλατο κύριος, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ὑπὲρ τῶν ἡμετέρων ἁμαρτιῶν ἔμελλεν τὸ σκεῦος τοῦ πνεύματος προσφέρειν θυσίαν, ἵνα καὶ ὁ τύπος ὁ γενόμενος ἐπὶ Ἰσαὰκ τοῦ προσενεχθέντος ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον τελεσθῇ.

Mas, também, crucificado, foi-lhe dado de beber vinagre e fel. Ouvi como, acerca disto, os sacerdotes do templo manifestaram [o tipo]. Estando escrito o mandamento: Quem não jejuar o jejum, será exterminado de morte, o Senhor [o] ordenou porque também ele mesmo havia de oferecer em sacrifício, pelos nossos pecados, o vaso do espírito — para que também se cumprisse o tipo que se deu em Isaque, oferecido sobre o altar.

τί οὖν λέγει ἐν τῷ προφήτῃ; Καὶ φαγέτωσαν ἐκ τοῦ τράγου τοῦ προσφερομένου τῇ νηστείᾳ ὑπὲρ πασῶν τῶν ἁμαρτιῶν. προσέχετε ἀκριβῶς: Καὶ φαγέτωσαν οἱ ἱερεῖς μόνοι πάντες τὸ ἔντερον ἄπλυτον μετὰ ὄξους.

Que diz, pois, no profeta? E comam do bode oferecido, no jejum, por todos os pecados. Atentai com cuidado: E comam-no somente os sacerdotes, todos, [com] o intestino não lavado, com vinagre.

πρὸς τί ; ἐπειδὴ ἐμὲ ὑπὲρ ἁμαρτιῶν μέλλοντα τοῦ λαοῦ μου τοῦ καινοῦ προσφέρειν τὴν σάρκα μου μέλλετε ποτίζειν χολὴν μετὰ ὄξους, φάγετε ὑμεῖς μόνοι, τοῦ λαοῦ νηστεύοντος καὶ κοπτομένου ἐπὶ σάκκου καὶ σποδοῦ. ἵνα δείξῃ, ὅτι δεῖ αὐτὸν παθεῖν ὑπ’ αὐτῶν.

Para quê? Visto que a mim, que hei de oferecer a minha carne pelos pecados do meu novo povo, haveis de dar a beber fel com vinagre — comei vós sozinhos, enquanto o povo jejua e se lamenta em saco e cinza. Para mostrar que era necessário que ele padecesse por eles.

ἃ ἐνετείλατο, προσέχετε: Λάβετε δύο τράγους καλοὺς καὶ ὁμοίους καὶ προσενέγκατε, καὶ λαβέτω ὁ ἱερεὺς τὸν ἔνα εἰς ὁλοκαύτωμα ὑπὲρ ἁμαρτιῶν.

Atentai no que ordenou: Tomai dois bodes, belos e semelhantes, e oferecei-os; e tome o sacerdote um deles para holocausto pelos pecados.

τὸν δὲ ἕνα τί ποιήσωσιν; Ἐπικατάρατος, φησιν, ὁ εἷς. προσέχετε, πῶς ὁ τύπος τοῦ Ἰησοῦ φανεροῦται:

E do outro, que farão? Maldito, diz, o outro. Atentai como se manifesta o tipo de Jesus:

Καὶ ἐμπτύσατε πάντες καὶ κατακεντήσατε καὶ περίθετε τὸ ἔριον τὸ κόκκινον περὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ, καὶ οὕτως εἰς ἔρημον βληθήτω. καὶ ὅταν γένηται οὕτως, ἄγει ὁ βαστάζων τὸν τράγον εἰς τὴν ἔρημον καὶ ἀφαιρεῖ τὸ ἔριον καὶ ἐπιτίθησιν αὐτὸ ἐπὶ φρύγανον τὸ λεγόμενον ῥαχήλ, οὗ καὶ τοὺς βλαστοὺς εἰώθαμεν τρώγειν ἐν τῇ χώρᾳ εὑρίσκοντες: οὕτω μόνης τῆς ῥαχοῦς οἱ καρποὶ γλυκεῖς εἰσιν.

E cuspi nele todos, e picai-o, e ponde a lã escarlate em volta da sua cabeça, e assim seja lançado ao deserto. E, quando assim se faz, o que carrega o bode leva-o ao deserto, e tira a lã, e põe-na sobre o arbusto chamado raché, de cujos rebentos costumamos comer quando os achamos no campo: assim, só os frutos da sarça são doces.

τί οὖν τοῦτό ἐστιν; προσέχετε: Τὸν μὲν ἕνα ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον, τὸν δὲ ἕνα ἐπικατάρατον, καὶ ὅτι τὸν ἐπικατάρατον ἐστεφανωμένον; ἐπειδὴ ὄψονται αὐτὸν τότε τῇ ἠμέρᾳ τὸν ποδήρη ἔχοντα τὸν κόκκινον περὶ τὴν σάρκα καὶ ἐροῦσιν: Οὐχ οὗτός ἐστιν, ὅν ποτε ἡμεῖς ἐσταυρώσαμεν ἐξουθενήσαντες καὶ κατακεντήσαντες καὶ ἐμπτύσαντες; ἀληθῶς οὗτος ἦν, ὁ τότε λέγων ἑαυτὸν υἱὸν θεοῦ εἶναι.

Que é, pois, isto? Atentai: Um sobre o altar, e o outro maldito; e por que o maldito coroado? Porque o verão então, naquele dia, com o manto escarlate até os pés em volta da carne, e dirão: Não é este aquele que nós um dia crucificamos, desprezando[-o] e picando[-o] e cuspindo [nele]? Verdadeiramente este era o que então dizia ser Filho de Deus.

πῶς γὰρ ὅμοιος ἐκείνῳ; εἰς τοῦτο ὁμοίους τοὺς τράγους, καλούς, ἴσους, ἵνα, ὅταν ἴδωσιν αὐτὸν τότε ἐρχόμενον, ἐκπλαγῶσιν ἐπὶ τῇ ὁμοιότητι τοῦ τράγου. οὐκοῦν ἴδε τὸν τύπον τοῦ μέλλοντος πάσχειν Ἰησοῦ.

Pois em que [é] semelhante àquele? Para isto os bodes semelhantes, belos, iguais: para que, quando o virem então vindo, fiquem atônitos com a semelhança do bode. Vê, portanto, o tipo de Jesus, que havia de padecer.

τί δέ, ὅτι τὸ ἔριον μέσον τῶν ἀκανθῶν τιθέασιν; τύπος ἐστὶν τοῦ Ἰησοῦ τῇ ἐκκλησίᾳ θέμενος, ὅτι ὃς ἐὰν θέλῃ τὸ ἔριον ἆραι τὸ κόκκινον, δεῖ αὐτὸν πολλὰ παθεῖν διὰ τὸ εἶναι φοβερὰν τὴν ἄκανθαν, καὶ θλιβέντα κυριεῦσαι αὐτοῦ. οὕτω, φησίν, οἱ θέλοντές με ἰδεῖν καὶ ἅψασθαί μου τῆς βασιλείας ὀφείλουσιν θλιβέντες καὶ παθόντες λαβεῖν με.

E por que põem a lã no meio dos espinhos? É um tipo de Jesus posto para a igreja: que quem quiser tirar a lã escarlate deve padecer muito, por ser terrível o espinheiro, e apoderar-se dela através da tribulação. Assim, diz, os que querem ver-me e tocar o meu reino devem, atribulados e padecendo, tomar-me.

VIII

Τίνα δὲ δοκεῖτε τύπον εἶναι, ὅτι ἐντέταλται τῷ Ἰσραὴλ προσφέρειν δάμαλιν τοὺς ἄνδρας, ἐν οἷς εἰσὶν ἁμαρτίαι τέλειαι, καὶ σφάξαντας κατακαίειν, καὶ αἴρειν τότε τὴν σποδὸν παιδία καὶ βάλλειν εἰς ἄγγη καὶ περιτιθέναι τὸ ἔριον τὸ κόκκινον ἐπὶ ξύλον ʽἴδε πάλιν ὁ τύπος ὁ τοῦ σταυροῦ καὶ τὸ ἔριον τὸ κόκκινον̓ καὶ τὸ ὕσσωπον, καὶ οὕτως ῥαντίζειν τὰ παιδία καθ̓ ἕνα τὸν λαόν, ἵνα ἁγνίζωνται ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν;

E que tipo julgais que é este: que se ordenou a Israel que os homens em que os pecados estão completos ofereçam uma novilha, e, degolando-a, a queimem; e que então meninos tomem a cinza e a lancem em vasos, e ponham a lã escarlate sobre um madeiro (vê de novo o tipo da cruz e a lã escarlate!) e o hissopo; e que assim os meninos aspérjam o povo, um a um, para que sejam purificados dos pecados?

νοεῖτε, πῶς ἐν ἁπλότητι λέγει ὑμῖν. ὁ μόσχος ὁ Ἰησοῦς ἐστίν, οἱ προσφέροντες ἄνδρες ἁμαρτωλοὶ οἱ προσενέγκαντες αὐτὸν ἐπὶ τὴν σφαγήν. εἶτα οὐκέτι ἄνδρες, οὐκέτι ἁμαρτωλῶν ἡ δόξα.

Entendei como [ele] vos fala em simplicidade. O novilho é Jesus; os homens que [o] oferecem [são] os pecadores que o levaram ao matadouro. Depois, já não homens, já não [é] a glória dos pecadores.

οἱ ῥαντίζοντες παῖδες οἱ εὐαγγελισάμενοι ἡμῖν τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν καὶ τὸν ἁγνισμὸν τῆς καρδίας, οἷς ἔδωκεν τοῦ εὐαγγελίου τὴν ἐξουσίαν ʽοὖσιν δεκάδυο εἰς μαρτύριον τῶν φυλῶν ὅτι δεκάδυο φυλαὶ τοῦ Ἰσραήλ̓, εἰς τὸ κηρύσσειν.

Os meninos que aspergem [são] os que nos evangelizaram a remissão dos pecados e a purificação do coração — aqueles a quem deu a autoridade do evangelho (sendo doze, em testemunho das tribos, porque doze [são] as tribos de Israel), para pregarem.

διὰ τί δὲ τρεῖς παῖδες οἱ ῥαντίζοντες; εἰς μαρτύριον Ἀβραάμ, Ἰσαάκ, Ἰακώβ, ὅτι οὗτοι μεγάλοι τῷ θεῷ.

E por que três os meninos que aspergem? Em testemunho de Abraão, Isaque, Jacó, porque estes [são] grandes diante de Deus.

ὅτι δὲ τὸ ἔριον ἐπὶ τὸ ξύλον ; ὅτι ἡ βασιλεία Ἰησοῦ ἐπὶ ξύλου, καὶ ὅτι οἱ ἐλπίζοντες ἐπ’ αὐτὸν ζήσονται εἰς τὸν αἰῶνα.

E por que a lã sobre o madeiro? Porque o reino de Jesus [está] sobre o madeiro, e porque os que esperam nele viverão para sempre.

διὰ τί δὲ ἅμα τὸ ἔριον καὶ τὸ ὕσσωπον; ὅτι ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ ἡμέραι ἔσονται πονηραὶ καὶ ῥυπαραί, ἐν αἷς ἡμεῖς σωθησόμεθα: ὅτι καὶ ὁ ἀλγῶν σάρκα διὰ τοῦ ῥύπου τοῦ ὑσσύπου ἰᾶται.

E por que juntos a lã e o hissopo? Porque no reino dele haverá dias maus e imundos, nos quais nós seremos salvos: porque também o que sofre na carne é curado pela imundície do hissopo.

καὶ διὰ τοῦτο οὕτως γενόμενα ἡμῖν μέν ἐστιν φανερά, ἐκείνοις δὲ σκοτεινά, ὅτι οὐκ ἤκουσαν φωνῆς κυρίου.

E por isso as coisas assim acontecidas são para nós manifestas, mas para aqueles obscuras: porque não ouviram a voz do Senhor.

IX

Λέγει γὰρ πάλιν περὶ τῶν ὠτίων, πῶς περιέτεμεν ἡμῶν τὴν καρδίαν. λέγει κύριος ἐν τῷ προφήτῃ: Εἰς ἀκοὴν ὠτίου ὑπήκουσάν μου. καὶ πάλιν λέγει: Ἀκοῇ ἀκούσονται οἱ πόρρωθεν, ἃ ἐποίησα γνώσονται. καί: Περιτμήθητε, λέγει κύριος, τὰς καρδίας ὑμῶν.

Pois diz de novo, acerca dos ouvidos, como circuncidou o nosso coração. Diz o Senhor no profeta: Ao ouvir com o ouvido, obedeceram-me. E de novo diz: De ouvido ouvirão os de longe; conhecerão o que eu fiz. E: Circuncidai, diz o Senhor, os vossos corações.

καὶ πάλιν λέγει Ἄκουε Ἰσραήλ. ὅτι τάδε λέγει κύριος ὁ θεός σου. καὶ πάλιν τὸ πνεῦμα κυρίου προφητεύει: Τίς ἐστιν ὁ θέλων ζῆσαι εἰς τὸν αἰῶνα; ἀκοῇ ἀκουσάτω τῆς φωνῆς τοῦ παιδός μου.

E de novo diz: Ouve, Israel, porque isto diz o Senhor teu Deus. E de novo o Espírito do Senhor profetiza: Quem é o que quer viver para sempre? De ouvido ouça a voz do meu servo.

καὶ πάλιν λέγει: Ἄκουε οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου γῆ, ὅτι κύριος ἐλάλησεν ταῦτα εἰς μαρτύριον. καὶ πάλιν λέγει: Ἀκούσατε λόγον κυρίου, ἄρχοντες τοῦ λαοῦ τούτου. καὶ πάλιν λέγει: Ἀκούσατε, τέκνα, φωνῆς βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ. οὐκοῦν περιέτεμεν ἡμῶν τὰς ἀκοάς, ἵνα ἀκούσαντες λόγον πιστεύσωμεν ἡμεῖς.

E de novo diz: Ouve, céu, e dá ouvidos, terra, porque o Senhor falou estas coisas em testemunho. E de novo diz: Ouvi a palavra do Senhor, chefes deste povo. E de novo diz: Ouvi, filhos, a voz do que clama no deserto. Portanto, circuncidou os nossos ouvidos, para que, ouvindo a palavra, creiamos.

ἀλλὰ καὶ ἡ περιτομή, ἐφ̓ ᾗ πεποίθασιν, κατήργηται, περιτομὴν γὰρ εἴρηκεν οὐ σαρκὸς γενηθῆναι: ἀλλὰ παρέβησαν, ὅτι ἄγγελος πονηρὸς ἐσόφιζεν αὐτούς.

Mas também a circuncisão em que confiaram foi abolida: pois disse que se fizesse uma circuncisão não da carne; mas eles transgrediram, porque um anjo mau os iludia.

λέγει πρὸς αὐτούς: Τάδε λέγει κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν ʽὧδε εὑρίσκω ἐντολήν̓: Μὴ σπείρητε ἐπ’ ἀκάνθαις, περιτμήθητε τῷ κυρίῳ ὑμῶν. καὶ τί λέγει; Περιτμήθητε τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν, καὶ τὸν τράχηλον ὑμῶν οὐ σκληρυνεῖτε. λάβε πάλιν: Ἰδού, λέγει κύριος, πάντα τὰ ἔθνη ἀπερίτμητα ἀκροβυστίαν, ὁ δὲ λαὸς οὗτος ἀπερίτμητος καρδίας.

Diz-lhes: Isto diz o Senhor vosso Deus (aqui encontro um mandamento): Não semeeis sobre espinhos; circuncidai-vos para o vosso Senhor. E que diz [mais]? Circuncidai a dureza do vosso coração, e não endurecereis a vossa cerviz. Toma de novo: Eis, diz o Senhor, todas as nações [são] incircuncisas de prepúcio, mas este povo [é] incircunciso de coração.

ἀλλ̓ ἐρεῖς: Καὶ μὴν περιτέτμηται ὁ λαὸς εἰς σφραγῖδα. ἀλλὰ καὶ πᾶς Σύρος καὶ Ἄραψ καὶ πάντες οἱ ἱερεῖς τῶν εἰδώλων. ἄρα οὖν κἀκεῖνοι ἐκ τῆς διαθήκης αὐτῶν εἰσίν; ἀλλὰ καὶ οἱ Αἰγύπτιοι ἐν περιτομῇ εἰσίν.

Mas dirás: E, no entanto, o povo foi circuncidado como selo. Mas também todo sírio e árabe e todos os sacerdotes dos ídolos [o são]. Então também aqueles são da aliança deles? Mas até os egípcios estão em circuncisão.

μάθετε οὖν, τέκνα ἀγάπης, περὶ πάντων πλουσίως, ὅτι Ἀβραάμ, πρῶτος περιτομὴν δούς, ἐν πνεύματι προβλέψας εἰς τὸν Ἰησοῦν περιέτεμεν, λαβὼν τριῶν γραμμάτων δόγματα.

Aprendei, pois, filhos do amor, abundantemente acerca de tudo: que Abraão, o primeiro que deu a circuncisão, circuncidou tendo olhado de antemão, no espírito, para Jesus, tendo recebido os decretos de três letras.

λέγει γάρ: Καὶ περιέτεμεν Ἀβραὰμ ἐκ τοῦ οἴκου αὐτοῦ ἄνδρας δεκαοκτὼ καὶ τριακοσίους. τίς οὖν ἧ δοθεῖσα αὐτῷ γνῶσις; μάθετε, ὅτι τοὺς δεκαοκτὼ πρώτους, καὶ διάστημα ποιήσας λέγει τριακοσίους. τὸ δεκαοκτὼ ι δέκα, η ὀκτώ: ἔχεις Ἰησοῦν. ὅτι δὲ ὁ σταυρὸς ἐν τῷ ταῦ ἤμελλεν ἔχειν τὴν χάριν, λέγει καὶ τοὺς τριακοσίους. δηλοῖ οὖν τὸν μὲν Ἰησοῦν ἐν τοῖς δυσὶν γράμμασιν, καὶ ἐν τῷ ἑνὶ τὸν σταυρόν.

Pois diz: E circuncidou Abraão, da sua casa, dezoito e trezentos homens. Qual, pois, o conhecimento que lhe foi dado? Aprendei: primeiro os dezoito e, fazendo um intervalo, diz trezentos. O dezoito [é] iota [= dez] e eta [= oito]: tens aí JESUS. E, porque a cruz havia de ter a graça no tau, diz também os trezentos. Mostra, pois, Jesus nas duas letras, e na outra a cruz.

οἶδεν ὁ τὴν ἔμφυτον δωρεὰν τῆς διδαχῆς αὐτοῦ θέμενος ἐν ἡμῖν. οὐδεὶς γνησιώτερον ἔμαθεν ἀπ̓ ἐμοῦ λόγον: ἀλλὰ οἶδα, ὅτι ἄξιοί ἐστε ὑμεῖς.

Sabe[-o] aquele que pôs em nós o dom enraizado do seu ensinamento. Ninguém aprendeu de mim palavra mais genuína; mas sei que vós sois dignos.

X

Ὅτι δὲ Μωϋσῆς εἶπεν: Οὐ φάγεσθε χοῖρον οὔτε ἀετὸν οὔτε ὀξύπτερον οὔτε κόρακα οὔτε πάντα ἰχθύν, ὃς οὐκ ἔχει λεπίδα ἐν ἑαυτῷ, τρία ἔλαβεν ἐν τῇ συνέσει δόγματα.

E, quanto a ter dito Moisés: Não comereis porco, nem águia, nem gavião, nem corvo, nem peixe algum que não tenha escama em si, tomou no [seu] entendimento três decretos.

πέρας γέ τοι λέγει αὐτοῖς ἐν τῷ Δευτερονομίῳ: Καὶ διαθήσομαι πρὸς τὸν λαὸν τοῦτον τὰ δικαιώματά μου. ἄρα οὖν οὐκ ἔστιν ἐντολὴ θεοῦ τὸ μὴ τρώγειν, Μωϋσῆς δὲ ἐν πνεύματι ἐλάλησεν.

De resto, diz-lhes no Deuteronômio: E estabelecerei com este povo as minhas ordenanças. Portanto, não é mandamento de Deus o não comer; Moisés falou em espírito.

τὸ οὖν χοιρίον πρὸς τοῦτο εἶπεν: οὐ κολληθήσῃ φησίν, ἀνθρώποις τοιούτοις, οἵτινές εἰσιν ὅμοιοι χοίρων: τουτέστιν ὅταν σπαταλῶσιν, ἐπιλανθάνονται τοῦ κυρίου, ὅταν δὲ ὑστεροῦνται, ἐπιγινώσκουσιν τὸν κύριον, ὡς καὶ ὁ χοῖρος ὅταν τρώγει τὸν κύριον οὐκ οἶδεν, ὅταν δὲ πεινᾷ κραυγάζει, καὶ λαβὼν πάλιν σιωπᾷ.

O porco, pois, para isto disse: não te unirás, diz, a homens tais, que são semelhantes a porcos — isto é, que, quando vivem no regalo, se esquecem do Senhor, mas, quando passam falta, reconhecem o Senhor; como também o porco, quando come, não conhece o dono, mas, quando tem fome, grita, e, tendo recebido, cala de novo.

Οὐδὲ φάγῃ τὸν ἀετὸν οὐδὲ τὸν ὀξύπτερον οὐδὲ τὸν ἰκτῖνα οὐδὲ τὸν κόρακα: οὐ μή, φησίν, κολληθήσῃ οὐδὲ ὁμοιωθήσῃ ἀνθρώποις τοιούτοις, οἵτινες οὐκ οἴδασιν διὰ κόπου καὶ ἱδρῶτος πορίζειν ἑαυτοῖς τὴν τροφήν, ἀλλὰ ἁρπάζουσιν τὰ ἀλλότρια ἐν ἀνομίᾳ αὐτῶν καὶ ἐπιτηροῦσιν ὡς ἐν ἀκεραιοσύνῃ περιπατοῦντες καὶ περιβλέπονται, τίνα ἐκδύσωσιν διὰ τὴν πλεονεξίαν, ὡς καὶ τὰ ὄρνεα ταῦτα μόνα ἑαυτοῖς οὐ προίζει τὴν τροφήν, ἀλλὰ ἀργὰ καθήμενα ἐκζητεῖ, πῶς ἀλλοτρίας σάρκας καταφάγῃ, ὄντα λοιμὰ τῇ πονηρίᾳ αὐτῶν.

Nem comerás a águia, nem o gavião, nem o milhafre, nem o corvo: não te unirás, diz, nem te tornarás semelhante a homens tais, que não sabem prover o próprio alimento com fadiga e suor, mas arrebatam o alheio na sua iniquidade, e ficam à espreita — andando, na aparência, em simplicidade — e olham em volta, [para ver] a quem despojar pela cobiça; como também estas aves são as únicas que não provêm o próprio alimento, mas, pousadas ociosas, buscam como devorar as carnes alheias — sendo pestes pela sua maldade.

Καὶ οὐ φάγῃ, φησίν, σμύραιναν οὐδὲ πολύποδα οὐδὲ σηπίαν: οὐ μή, φησίν, ὁμοιωθήσῃ κολλώμενος ἀνθρώποις τοιούτοις, οἵτινες εἰς τέλος εἰσὶν ἀσεβεῖς καὶ κεκριμένοι ἤδη τῷ θανάτῳ, ὡς καὶ ταῦτα τὰ ἰχθύδια μόνα ἐπικατάρατα ἐν τῷ βυθῷ νήχεται, μὴ κολυμβῶντα ὡς τὰ λοιπά, ἀλλ̓ ἐν τῇ γῇ κάτω τοῦ βυθοῦ κατοικεῖ.

E não comerás, diz, moreia, nem polvo, nem sépia: não te tornarás semelhante, diz, unindo-te a homens tais, que são ímpios até o fim e já estão condenados à morte; como também estes peixinhos, únicos malditos, nadam no fundo, não mergulhando como os demais, mas habitam na terra, debaixo do fundo.

ἀλλὰ καὶ τὸν δασύποδα οὐ φάγῃ. πρὸς τί; οὐ μὴ γένῃ, φησίν, παιδοφθόρος οὐδὲ ὁμοιωθήσῃ τοῖς τοιούτοις, ὅτι ὁ λαγωὸς κατ̓ ἐνιαυτὸν πλεονεκτεῖ τὴν ἀφόδευσιν: ὅσα γὰρ ἔτη ζῇ, τοσαύτας ἔχει τρύπας.

Mas também a lebre não comerás. Para quê? Não te tornarás, diz, corruptor de meninos, nem te farás semelhante aos tais; porque a lebre a cada ano multiplica o orifício: pois quantos anos vive, tantos buracos tem.

ἀλλὰ οὐδὲ τὴν ὕαιναν φάγῃ: οὐ μή, φησίν, γένῃ μοιχὸς οὐδὲ φθορεὺς οὐδὲ ὁμοιωθήσῃ τοῖς τοιούτοις. πρὸς τί; ὅτι τὸ ζῷον τοῦτο παρ ἐνιαυτὸν ἀλλάσσει τὴν φύσιν καὶ ποτὲ μὲν ἄρρεν, ποτὲ δὲ θῆλυ γίνεται.

Mas nem a hiena comerás: não te tornarás, diz, adúltero nem corruptor, nem te farás semelhante aos tais. Para quê? Porque este animal muda de natureza a cada ano, e torna-se ora macho, ora fêmea.

ἀλλὰ καὶ τὴν γαλῆν ἐμίσησεν καλῶς. οὐ μή, φησίν, γενηθῇς τοιοῦτος, οἵους ἀκούομεν ἀνομίαν ποιοῦντας ἐν τῷ στόματι δἰ ἀκαθαρσίαν, οὐδὲ κολληθήσῃ ταῖς ἀκαθάρτοις ταῖς τὴν ἀνομίαν ποιούσαις ἐν τῷ στόματι. τὸ γὰρ ζῷον τοῦτο τῷ στόματι κύει.

Mas também a doninha odiou — com razão. Não te tornes, diz, tal como aqueles de quem ouvimos que praticam a iniquidade com a boca, por impureza; nem te unirás às impuras que praticam a iniquidade com a boca. Pois este animal concebe pela boca.

περὶ μὲν τῶν βρωμάτων λαβὼν Μωϋσῆς τρία δόγματα οὕτως ἐν πνεύματι ἐλάλησεν: οἱ δὲ κατ̓ ἐπιθυμίαν τῆς σαρκὸς ὡς περὶ βρώσεως προσεδέξαντο.

Acerca dos alimentos, pois, Moisés, tendo recebido três decretos, assim falou em espírito; mas eles, segundo o desejo da carne, receberam[-nos] como acerca de comida.

λαμβάνει δὲ τῶν αὐτῶν τριῶν δογμάτων γνῶσιν Δαυείδ καὶ λέγει: Μακάριος ἀνήρ, ὃς οὐκ ἐπορεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν, καθὼς καὶ οἱ ἰχθύες πορεύονται ἐν σκότει εἰς τὰ βάθη: καὶ ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν οὐκ ἔστη, καθὼς οἱ δοκοῦντες φοβεῖσθαι τὸν κύριον ἁμαρτάνουσιν ὡς ὁ χοῖρος, καὶ ἐπὶ καθέδραν λοιμῶν οὐκ ἐκάθισεν, καθὼς τὰ πετεινὰ καθήμενα εἰς ἁρπαγήν. ἔχετε τελείως καὶ περὶ τῆς βρώσεως.

E Davi toma conhecimento dos mesmos três decretos, e diz: Bem-aventurado o homem que não andou no conselho dos ímpios — como os peixes que andam em trevas nas profundezas —, nem parou no caminho dos pecadores — como os que, parecendo temer o Senhor, pecam como o porco —, nem se assentou na cadeira das pestes — como as aves pousadas para a rapina. Tendes completo também o que respeita à comida.

πάλιν λέγει Μωϋσῆς: Φάγεσθε πᾶν διχηλοῦν καὶ μαρυκώμενον. τί λέγει; ὅτι τὴν τροφὴν λαμβάνων οἶδεν τὸν τρέφοντα αὐτὸν καὶ ἐπ’ αὐτῷ ἀναπαυόμενος εὐφραίνεσθαι δοκεῖ. καλῶς εἶπεν βλέπων τὴν ἐντολήν. τί οὖν λέγει; κολλᾶσθε μετὰ τῶν φοβουμένων τὸν κύριον, μετὰ τῶν μελετώντων ὃ ἔλαβον διάσταλμα ῥήματος ἐν τῇ καρδίᾳ, μετὰ τῶν λαλούντων τὰ διδαιώματα κυρίου καὶ τηρούντων, μετὰ τῶν εἰδότων, ὅτι ἡ μελέτη ἐστὶν ἔργον εὐφροσύνης, καὶ ἀναμαρυκωμένων τὸν λόγον κυρίου. τί δὲ τὸ διχηλοῦν; ὅτι ὁ δίκαιος καὶ ἐν τούτῳ τῷ κόσμῳ περιπατεῖ καὶ τὸν ἅγιον αἰῶνα ἐκδέχεται. βλέπετε, πῶς ἐνομοθέτησεν Μωϋσῆς καλῶς.

De novo diz Moisés: Comei todo [animal] de casco fendido e ruminante. Que diz? Que aquele que recebe o alimento conhece o que o alimenta e, repousando nele, parece alegrar-se. Bem disse, olhando para o mandamento. Que diz, pois? Uni-vos aos que temem o Senhor, aos que meditam no coração a distinção da palavra que receberam, aos que falam as ordenanças do Senhor e as guardam, aos que sabem que a meditação é obra de alegria, e que ruminam a palavra do Senhor. E que [significa] o casco fendido? Que o justo tanto anda neste mundo quanto espera o século santo. Vede como Moisés legislou bem.

ἀλλὰ πόθεν ἐκείνοις ταῦτα νοῆσαι ἢ συνιέναι; ἡμεῖς δὲ δικαίως νοήσαντες τὰς ἐντολὰς λαλοῦμεν, ὡς ἠθέλησεν ὁ κύριος. διὰ τοῦτο περιέτεμεν τὰς ἀκοὰς ἡμῶν καὶ τὰς καρδίας, ἵνα συνιῶμεν ταῦτα.

Mas donde [viria] àqueles entender ou compreender estas coisas? Nós, porém, tendo entendido retamente os mandamentos, falamos como o Senhor quis. Para isto circuncidou os nossos ouvidos e os corações: para que compreendamos estas coisas.

XI

Ζητήσωμεν δέ, εἰ ἐμέλησεν τῷ κυρίῳ προφανερῶσαι περὶ τοῦ ὕδατος καὶ περὶ τοῦ σταυροῦ. περὶ μὲν τοῦ ὕδατος γέγραπται ἐπὶ τὸν Ἰσραήλ, πῶς τὸ βάπτισμα τὸ φέρον ἄφεσιν ἁμαρτιῶν οὐ μὴ προσδέξονται, ἀλλ̓ ἑαυτοῖς οἰκοδομήσουσιν.

E busquemos se o Senhor teve o cuidado de manifestar de antemão acerca da água e acerca da cruz. Acerca da água, está escrito sobre Israel como não receberão o batismo que traz a remissão dos pecados, mas edificarão para si mesmos.

λέγει γὰρ ὁ προφήτης: Ἔκστηθι οὐρανέ, καὶ ἐπὶ τούτῳ πλεῖον φριξάτω ἡ γῆ, ὅτι δύο καὶ πονηρὰ ἐποίησεν ὁ λαὸς οὗτος: ἐμὲ ἐγκατέλιπον, πηγὴν ζωῆς, καὶ ἑαυτοῖς ὤρυξαν βόθρον θανάτου.

Pois diz o profeta: Pasma, céu, e estremeça a terra ainda mais com isto: porque duas coisas más fez este povo: abandonaram-me a mim, fonte de vida, e cavaram para si mesmos uma cova de morte.

Μὴ πέτρα ἔρημός ἐστιν τὸ ὄρος τὸ ἅγιόν μου Σινᾶ; ἔσεσθε γὰρ ὡς πετεινοῦ νοσσοὶ ἀνιπτάμενοι νοσσιᾶς ἀφῃρημένοι.

Acaso é rocha deserta o meu santo monte Sinai? Pois sereis como filhotes de ave que esvoaçam, tirados do ninho.

καὶ πάλιν λέγει ὁ προφήτης: Ἐγὼ πορεύσομαι ἔμπροσθέν σου καὶ ὄρη ὁμαλιῶ καὶ πύλας χαλκᾶς συντρίψω καὶ μοχλοὺς σιδηροῦς συγκλάσω, καὶ δώσω σοι θησαυροὺς σκοτεινούς, ἀποκρύφους, ἀοράτους, ἵνα γνῶσιν ὅτι ἐγὼ κύριος ὁ θεός.

E de novo diz o profeta: Eu irei adiante de ti, e aplainarei montes, e despedaçarei portas de bronze, e quebrarei ferrolhos de ferro; e dar-te-ei tesouros escuros, ocultos, invisíveis, para que saibam que eu sou o Senhor Deus.

καί: Κατοικήσεις ἐν ὑψηλῷ σπηλαίῳ πέτρας ἰσχυρᾶς. καί: τὸ ὕδωρ αὐτοῦ πιστόν: βασιλέα μετὰ δόξης ὄψεσθε, καὶ ἡ ψυχὴ ὑμῶν μελετήσει φόβον κυρίου

E: Habitarás numa caverna elevada de rocha firme. E: A sua água [é] fiel; vereis o rei com glória, e a vossa alma meditará o temor do Senhor.

καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ προφήτῃ λέγει: Καὶ ἔσται ὁ ταῦτα ποιῶν ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, ὃ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ, καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ ἀπορυήσεται, καὶ πάντα, ὅσα ἂν ποιῇ, κατευοδωθήσεται.

E de novo diz noutro profeta: E o que faz estas coisas será como a árvore plantada junto às correntes das águas, que dará o seu fruto no seu tempo, e a sua folha não cairá, e tudo o que fizer prosperará.

οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως, ἀλλ̓ ἢ ὡς ὁ χνοῦς, ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς. διὰ τοῦτο οὐκ ἀναστήσονται ἀσεβεῖς ἐν κρίσει οὐδὲ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δικαίων, ὅτι γινώσκει κύριος ὁδὸν δικαίων, καὶ ὁδὸς ἀσεβῶν ἀπολεῖται.

Não assim os ímpios, não assim; mas [são] como o pó que o vento arrebata da face da terra. Por isso não se levantarão os ímpios no juízo, nem os pecadores no conselho dos justos; porque o Senhor conhece o caminho dos justos, e o caminho dos ímpios perecerá.

αἰσθάνεσθε, πῶς τὸ ὕδωρ καὶ τὸν σταυρὸν ἐπὶ τὸ αὐτὸ ὥρισεν. τοῦτο γὰρ λέγει: μακάριοι, οἲ ἐπὶ τὸν σταυρὸν ἐλπίσαντες κατέβησαν εἰς τὸ ὕδωρ, ὅτι τὸν μὲν μισθὸν λέγει ἐν καιρῷ αὐτοῦ: τότε, φησίν, ἀποδώσω. νῦν δὲ ὅ λέγει: τὰ φύλλα οὐκ ἀπορυήσεται, τοῦτο λέγει: ὅτι πᾶν ῥῆμα, ὃ ἐὰν ἐξελεύσεται ἐξ ὑμῶν διὰ τοῦ στόματος ὑμῶν ἐν πίστει καὶ ἀγάπῃ, ἔσται εἰς ἐπιστροφὴν καὶ ἐλπίδα πολλοῖς.

Percebei como definiu a água e a cruz juntamente. Pois isto diz: bem-aventurados os que, tendo esperado na cruz, desceram à água; porque a recompensa, diz, [será] no seu tempo: então, diz, retribuirei. E agora, o que diz: as folhas não cairão, isto diz: que toda palavra que sair de vós, pela vossa boca, na fé e no amor, será para conversão e esperança de muitos.

καὶ πάλιν ἕτερος προφήτης λέγει. Καὶ ἦν ἡ γῆ τοῦ Ἰακὼβ ἐπαινουμένη παρὰ πᾶσαν τὴν γῆν. τοῦτο λέγει: τὸ σκεῦος τοῦ πνεύματος αὐτοῦ δοξάζει.

E de novo outro profeta diz: E a terra de Jacó era louvada mais que toda a terra. Isto diz: glorifica o vaso do seu espírito.

εἶτα τί λέγει; Καὶ ἦν ποταμὸς ἕλκων ἐκ δεξιῶν, καὶ ἀνέβαινεν ἐξ αὐτοῦ δένδρα ὡραῖα: καὶ ὃς ἂν φάγῃ ἐξ αὐτῶν, ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα.

Depois, que diz? E havia um rio correndo à direita, e dele subiam árvores formosas; e quem comer delas viverá para sempre.

τοῦτο λέγει ὅτι ἡμεῖς μὲν καταβαίνομεν εἰς τὸ ὕδωρ γέμοντες ἁμαρτιῶν καὶ ῥύπου, καὶ ἀναβαίνομεν καρποφοροῦντες ἐν τῇ καρδίᾳ τὸν φόβον καὶ τὴν ἐλπίδα εἰς τὸν Ἰησοῦν ἐν τῷ πνεύματι ἔχοντες. Καὶ ὃς ἂν φάγῃ ἀπὸ τούτων, ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα, τοῦτο λέγει: ὃς ἄν, φησίν, ἀκούσῃ τούτων λαλουμένων καὶ πιστεύσῃ, ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα.

Isto diz: que nós descemos à água cheios de pecados e de imundície, e subimos frutificando no coração, tendo no espírito o temor e a esperança em Jesus. E quem comer destas viverá para sempre, isto diz: quem, diz, ouvir estas coisas faladas e crer, viverá para sempre.

XII

Ὁμοίως πάλιν περὶ τοῦ σταυροῦ ὁρίζει ἐν ἄλλῳ προφήτῃ λέγοντι: Καὶ πότε ταῦτα συντελεσθήσεται; λέγει κύριος: ὅταν ξύλον κλιθῇ καὶ ἀναστῇ, καὶ ὅταν ἐκ ξύλου αἷμα στάξῃ. ἔχεις πάλιν περὶ τοῦ σταυροῦ καὶ τοῦ σταυροῦσθαι μέλλοντος.

Semelhantemente, de novo define acerca da cruz noutro profeta, que diz: E quando se consumarão estas coisas? Diz o Senhor: quando um madeiro se inclinar e se levantar, e quando de um madeiro gotejar sangue. Tens de novo [algo] acerca da cruz e daquele que havia de ser crucificado.

λέγει δὲ πάλιν τῷ Μωῡσῇ, πολεμουμένου τοῦ Ἰσραὴλ ὑπὸ τῶν ἀλλοφύλων, καὶ ἵνα ὑπομνήσῃ αὐτοὺς πολεμουμένους, ὅτι διὰ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν παρεδόθησαν εἰς θάνατον: λέγει εἰς τὴν καρδίαν Μωϋσέως τὸ πνεῦμα, ἵνα ποιήσῃ τύπον σταυροῦ καὶ τοῦ μέλλοντος πάσχειν, ὅτι, ἐὰν μή, φησίν, ἐλπίσωσιν ἐπ’ αὐτῷ, εἰς τὸν αἰῶνα πολεμηθήσονται. τίθησιν οὖν Μωϋσῆς ἓν ἐφ̓ ἓν ὅπλον ἐν μέσῳ τῆς πυγμῆς, καὶ ὑψηλότερος σταθεὶς πάντων ἐξέτεινεν τὰς χεῖρας, καὶ οὕτως πάλιν ἐνίκα ὁ Ἰσραήλ. εἶτα, ὁπόταν καθεῖλεν, ἐθανατοῦντο.

E diz de novo a Moisés — quando Israel era guerreado pelos estrangeiros, e para lembrar aos que eram guerreados que por causa dos seus pecados foram entregues à morte —, diz o Espírito ao coração de Moisés que faça um tipo da cruz e daquele que havia de padecer: porque, diz, se não esperarem nele, serão guerreados para sempre. Põe, pois, Moisés uma arma sobre outra no meio do combate e, posto de pé mais alto que todos, estendia as mãos; e assim Israel de novo vencia. Depois, quando as abaixava, eram mortos.

πρὸς τί; ἵνα γνῶσιν ὅτι οὐ δύνανται σωθῆναι, ἑὰν μὴ ἐπ’ αὐτῷ ἐλπίσωσιν.

Para quê? Para que saibam que não podem ser salvos, se não esperarem nele.

καὶ πάλιν ἐν ἑτέρῳ προφήτῃ λέγει: Ὅλην τὴν ἡμέραν ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου πρὸς λαὸν ἀπειθῆ καὶ ἀντιλέγοντα ὁδῷ δικαίᾳ μου.

E de novo, noutro profeta, diz: O dia inteiro estendi as minhas mãos a um povo desobediente e que contradiz o meu caminho justo.

πάλιν Μωϋσῆς ποιεῖ τύπον τοῦ Ἰησοῦ, ὅτι δεῖ αὐτὸν παθεῖν, καὶ αὐτὸς ζωοποιήσει, ὃν δόξουσιν ἀπολωλεκέναι, ἐν σημείῳ πίπτοντος τοῦ Ἰσραήλ, ʽἐποίησεν γὰρ κύριος πάντα ὄφιν δάκνειν αὐτούς, καὶ ἀπέθνησκον ἐπειδὴ ἡ παράβασις διὰ τοῦ ὄφεως ἐν Εὔᾳ ἐγένετὀ. ἵνα ἐλέγξῃ αὐτούς. ὅτι διὰ τὴν παράβασιν αὐτῶν εἰς θλῖψιν θανάτου παραδοθήσονται.

De novo Moisés faz um tipo de Jesus — [mostrando] que era necessário que ele padecesse, e que ele mesmo, a quem julgarão ter destruído, vivificará — num sinal, quando Israel caía (pois o Senhor fez que toda serpente os mordesse, e morriam, visto que a transgressão se deu em Eva por meio da serpente), para os convencer de que, por causa da transgressão deles, seriam entregues à aflição da morte.

πέρας γέ τοι αὐτὸς Μωϋσῆς ἐντειλάμενος: Οὐκ ἔσται ὑμῖν οὔτε χωνευτὸν οὔτε γλυπτὸν εἰς θεὸν ὑμῖν. αὐτὸς ποιεῖ, ἵνα τύπον τοῦ Ἰησοῦ δείξῃ. ποιεῖ οὖν Μωϋσῆς χαλκοῦν ὄφιν καὶ τίθησιν ἐνδόξως καὶ κηρύγματι καλεῖ τὸν λαόν.

Enfim, o próprio Moisés, que ordenara: Não tereis [imagem] fundida nem esculpida como vosso Deus, ele mesmo [a] faz, para mostrar um tipo de Jesus. Faz, pois, Moisés uma serpente de bronze, e põe[-na] em destaque, e por proclamação convoca o povo.

ἐλθόντες οὖν ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐδέοντο Μωῦσέως, ἵνα περὶ αὐτῶν ἀνενέγκῃ δέησιν περὶ τῆς ἰάσεως αὐτῶν. εἶπεν δὲ πρὸς αὐτοὺς Μωϋσῆς: Ὅταν, φησίν. δηχθῇ τις ὑμῶν, ἐλθέτω ἐπὶ τὸν ὄφιν τὸν ἐπὶ τοῦ ξύλου ἐπικείμενον καὶ ἐλπισάτω πιστεύσας, ὅτι αὐτὸς ὢν νεκρὸς δύναται ζωοποιῆσαι, καὶ παραχρῆμα σωθήσεται. καὶ οὕτως ἐποίουν. ἔχεις πάλιν καὶ ἐν τούτοις τὴν δόξαν τοῦ Ἰησοῦ, ὅτι ἐν αὐτῷ πάντα καὶ εἰς αὐτόν.

Reunidos, pois, no mesmo lugar, rogavam a Moisés que oferecesse súplica por eles, pela sua cura. E disse-lhes Moisés: Quando, diz, algum de vós for mordido, venha à serpente posta sobre o madeiro, e espere, crendo que ela, estando morta, pode vivificar; e imediatamente será salvo. E assim faziam. Tens de novo, também nestas coisas, a glória de Jesus: que nele [estão] todas as coisas, e para ele.

τί λέγει πάλιν Μωϋσῆς Ἰησοῦ, υἱῷ Ναυή, ἐπιθεὶς αὐτῷ τοῦτο τὸ ὄνομα, ὄντι προφήτῃ, ἵνα μόνον ἀκούσῃ πᾶς ὁ λαός; ὅτι πάντα ὁ πατὴρ φανεροῖ περὶ τοῦ υἱοῦ Ἰησοῦ.

Que diz, de novo, Moisés a Jesus [Josué], filho de Navé, tendo-lhe posto este nome — sendo ele profeta —, apenas para que todo o povo ouvisse que o Pai manifesta todas as coisas acerca do Filho Jesus?

λέγει οὖν Μωϋσῆς Ἰησοῦ, υἱῷ Ναυή, ἐπιθεὶς τοῦτο τὸ ὄνομα, ὁπότε ἔπεμψεν αὐτὸν κατάσκοπον τῆς γῆς: Λάβε βιβλίον εἰς τὰς χεῖράς σου καὶ γράψον, ἃ λέγει κύριος, ὅτι ἐκκόψει ἐκ ῥιζῶν τὸν οἶκον πάντα τοῦ Ἀμαλὴκ ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ ἐπ’ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν.

Diz, pois, Moisés a Jesus, filho de Navé, tendo[-lhe] posto este nome, quando o enviou [como] espião da terra: Toma um livro nas tuas mãos e escreve o que diz o Senhor: que o Filho de Deus, nos últimos dias, cortará pelas raízes toda a casa de Amaleque.

ἴδε πάλιν Ἰησοῦς, οὐχὶ υἱὸς ἀνθρώπου, ἀλλὰ υἱὸς τοῦ θεοῦ, τύπῳ δὲ ἐν σαρκὶ φανερωθείς. ἐπεὶ οὖν μέλλουσιν λέγειν, ὅτι Χριστὸς υἱὸς Δαυείδ ἐστιν, αὐτὸς προφητεύει Δαυείδ, φοβούμενος καὶ συνίων τὴν πλάνην τῶν ἁμαρτωλῶν: Εἷπεν κύριος τῷ κυρίῳ μου: Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου.

Vê de novo Jesus — não filho de homem, mas Filho de Deus, manifestado em tipo, na carne. Visto, pois, que haviam de dizer que o Cristo é filho de Davi, o próprio Davi profetiza, temendo e entendendo o erro dos pecadores: Disse o Senhor ao meu Senhor: senta-te à minha direita, até que eu ponha os teus inimigos por escabelo dos teus pés.

καὶ πάλιν λέγει οὕτως Ἡσαΐας: Εἷπεν κύριος τῷ Χριστῷ μου κυρίῳ. οὗ ἐκράτησα τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ, ἐπακοῦσαι ἔμπροσθεν αὐτοῦ ἔθνη, καὶ ἰσχὺν βασιλέων διαρρήξω. ἴδε, πῶς Δαυεὶδ λέγει αὐτὸν κύριον. καὶ υἱὸν οὐ λέγει.

E de novo diz assim Isaías: Disse o Senhor ao meu ungido, o Senhor, cuja direita segurei, para que as nações lhe obedeçam diante dele; e despedaçarei a força de reis. Vê como Davi o chama Senhor, e não [o] chama filho.

XIII

Ἴδωμεν δὲ εἰ οὗτος ὁ λαὸς κληρονομεῖ ἡ ὁ πρῶτος, καὶ εἰ ἡ διαθήκη εἰς ἡμᾶς ἢ εἰς ἐκείνους.

E vejamos se este povo herda, ou o primeiro, e se a aliança [é] para nós ou para aqueles.

ἀκούσατε οὖν περὶ τοῦ λαοῦ τί λέγει ἡ γραφή: Ἐδεῖτο δὲ Ἰσαὰκ περὶ Ῥεβέκκας τῆς γυναικὸς αὐτοῦ, ὅτι στεῖρα ἦν: καὶ συνέλαβεν. εἶτα ἐξῆλθεν Ῥεβέκκα πυθέσθαι παρὰ κυρίου, καὶ εἶπεν κύριος πρὸς αὐτήν: Δύο ἔθνη ἐν τῇ γαστρί σου καὶ δύο λαοὶ ἐν τῇ κοιλίᾳ σου, καὶ ὑπερέξει λαὸς λαοῦ καὶ ὁ μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάσσονι.

Ouvi, pois, o que diz a escritura acerca do povo: E rogava Isaque acerca de Rebeca, sua mulher, porque era estéril; e ela concebeu. Depois saiu Rebeca a consultar o Senhor, e disse o Senhor a ela: Duas nações [há] no teu ventre, e dois povos nas tuas entranhas; e um povo dominará sobre o outro povo, e o maior servirá ao menor.

αἰσθάνεσθαι ὀφείλετε, τίς ὁ Ἰσαὰκ καὶ τίς ἡ Ῥεβέκκα. καὶ ἐπὶ τίνων δέδειχεν, ὅτι μείζων ὁ λαὸς οὗτος ἢ ἐκεῖνος.

Deveis perceber quem é Isaque, e quem é Rebeca, e a respeito de quem mostrou que este povo é maior do que aquele.

καὶ ἐν ἄλλῃ προφητείᾳ λέγει φανερώτερον ὁ Ἰακὼβ πρὸς Ἰωσὴφ τὸν υἱὸν αὐτοῦ, λέγων: Ἰδού, οὐκ ἐστέρησέν με κύριος τοῦ προσώπου σου: προσάγαγέ μοι τοὺς υἱούς σου, ἵνα εὐλογήσω αὐτούς.

E, noutra profecia, diz Jacó mais claramente a José, seu filho, dizendo: Eis que o Senhor não me privou da tua face; traze-me os teus filhos, para que eu os abençoe.

καὶ προσήγαγεν Ἐφραὶμ καὶ Μανασσῆ, τὸν Μανασσῆ θέλων ἵνα εὐλογηθῇ, ὅτι πρεσβύτερος ἦν: ὁ γὰρ Ἰωσὴφ προσήγαγεν εἰς τὴν δεξιὰν χεῖρα τοῦ πατρὸς Ἰακώβ. εἶδεν δὲ Ἰακὼβ τύπον τῷ πνεύματι τοῦ λαοῦ τοῦ μεταξύ: καὶ τί λέγει; Καὶ ἐποίησεν Ἰακὼβ ἐναλλὰξ τὰς χεῖρας αὐτοῦ καὶ ἐπέθηκεν τὴν δεξιὰν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν Ἐφραίμ, τοῦ δευτέρου καὶ νεωτέρου, καὶ εὐλόγησεν αὐτόν. καὶ εἶπεν Ἰωσὴφ πρὸς Ἰακώβ: Μετάθες σου τὴν δεξιὰν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν Μανασσῆ, ὅτι πρωτότοκός μου υἱός ἐστιν. καὶ εἶπεν Ἰακὼβ πρὸς Ἰωσήφ: Οἰδα, τέκνον, οἶδα: ἀλλ̓ ὁ μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάσσονι, καὶ οὗτος δὲ εὐλογηθήσεται.

E trouxe Efraim e Manassés, querendo que Manassés fosse abençoado, porque era o mais velho: pois José [o] levou à mão direita do pai Jacó. Mas Jacó viu, no espírito, um tipo do povo de depois. E que diz? E fez Jacó as mãos trocadas, e pôs a direita sobre a cabeça de Efraim, o segundo e mais novo, e abençoou-o. E disse José a Jacó: Passa a tua direita para a cabeça de Manassés, porque é o meu filho primogênito. E disse Jacó a José: Sei, filho, sei; mas o maior servirá ao menor — ainda que também este será abençoado.

βλέπετε, ἐπὶ τίνων τέθεικεν, τὸν λαὸν τοῦτον εἶναι πρῶτον καὶ τῆς διαθήκης κληρονόμον.

Vede a respeito de quem estabeleceu que este povo é o primeiro, e herdeiro da aliança.

εἰ οὖν ἔτι καὶ διὰ τοῦ Ἀβραὰμ ἐμνήσθη, ἀπέχομεν τὸ τέλειον τῆς γνώσεως ἡμῶν. τί οὖν λέγει τῷ Ἀβραάμ, ὅτε μόνος πιστεύσας ἐτέθη εἰς δικαιοσύνην; Ἰδού, τέθεικά σε, Ἀβραάμ, πατέρα ἐθνῶν τῶν πιστευόντων δἰ ἀκροβυστίας τῷ θεῷ.

Se, pois, além disso, também por meio de Abraão foi lembrado, alcançamos a perfeição do nosso conhecimento. Que diz, pois, a Abraão, quando, por ter sido o único a crer, foi posto em justiça? Eis que te pus, Abraão, por pai das nações que creem em Deus pela incircuncisão.

XIV

Ναί. ἀλλὰ ἴδωμεν, εἰ ἡ διαθήκη, ἣν ὤμοσεν τοῖς πατράσιν δοῦναι τῷ λαῷ, εἰ δέδωκεν. δέδωκεν: αὐτοὶ δὲ οὐκ ἐγένοντο ἄξιοι λαβεῖν διὰ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν.

Sim. Mas vejamos se a aliança que jurou aos pais dar ao povo — se [a] deu. Deu; mas eles não foram dignos de recebê-la, por causa dos seus pecados.

λέγει γὰρ ὁ προφήτης: Καὶ ἦν Μωϋσῆς νηστεύων ἐν ὄρει Σινᾶ, τοῦ λαβεῖν τὴν διαθήκην κυρίου πρὸς τὸν λαόν, ἡμέρας τεσσεράκοντα καὶ νύκτας τεσσεράκοντα. καὶ ἔλαβεν Μωϋσῆς παρὰ κυρίου τὰς δύο πλάκας τὰς γεγραμμένας τῷ δακτύλῳ τῆς χειρὸς κυρίου ἐν πνεύματι: καὶ λαβὼν Μωϋσῆς κατέφερεν πρὸς τὸν λαὸν δοῦναι.

Pois diz o profeta: E estava Moisés jejuando no monte Sinai, para receber a aliança do Senhor para o povo, quarenta dias e quarenta noites. E recebeu Moisés da parte do Senhor as duas tábuas, escritas pelo dedo da mão do Senhor, em espírito; e, tomando[-as], Moisés descia para dá[-las] ao povo.

καὶ εἶπεν κύριος πρὸς Μωϋσῆν. Μωϋσῆ Μωϋσῆ, κατάβηθι τὸ τάχος, ὅτι ὁ λαός σου, ὃν ἐξήγαγες ἐκ γῆς Αἰγύπτου. ἠνόμησεν. καὶ συνῆκεν Μωϋσῆς, ὅτι ἐποίησαν ἑαυτοῖς πάλιν χωνεύματα, καὶ ἔρριψεν ἐκ τῶν χειρῶν, καὶ συνετρίβησαν αἱ πλάκες τῆς διαθήκης κυρίου.

E disse o Senhor a Moisés: Moisés, Moisés, desce depressa, porque o teu povo, que tiraste da terra do Egito, agiu iniquamente. E entendeu Moisés que tinham feito para si de novo [imagens] fundidas, e lançou[-as] das mãos, e despedaçaram-se as tábuas da aliança do Senhor.

Μωϋσῆς μὲν ἔλαβεν, αὐτοὶ δὲ οὐκ ἐγένοντο ἄξιοι. πῶς δὲ ἡμεῖς ἐλάβομεν, μάθετε. Μωϋσῆς θεράπων ὢν ἔλαβεν, αὐτὸς δὲ κύριος ἡμῖν ἔδωκεν εἰς λαὸν κληρονομίας, δἰ ἡμᾶς ὑπομείνας.

Moisés, pois, [a] recebeu, mas eles não foram dignos. E como nós [a] recebemos, aprendei. Moisés, sendo servo, recebeu[-a]; mas a nós o próprio Senhor [a] deu, para [sermos] povo de herança, tendo suportado por nossa causa.

ἐφανερώθη δέ. ἵνα κἀκεῖνοι τελειωθῶσιν τοῖς ἁμαρτήμασιν, καὶ ἡμεῖς διὰ τοῦ κληρονομοῦντος διαθήκην κυρίου Ἰησοῦ λάβωμεν, ὃς εἰς τοῦτο ἡτοιμάσθη, ἵνα αὐτὸς φανείς, τὰς ἤδη δεδαπανημένας ἡμῶν καρδίας τῷ θανάτῳ καὶ παραδεδομένας τῇ τῆς πλάνης ἀνομίᾳ λυτρωσάμενος ἐκ τοῦ σκότους, διάθηται ἐν ἡμῖν διαθήκην λόγῳ.

E foi manifestado para que aqueles chegassem ao cúmulo dos seus pecados, e nós recebêssemos [a aliança] por meio de Jesus, o Senhor que a herda — ele, que foi preparado para isto: para que, aparecendo ele mesmo e resgatando das trevas os nossos corações, já consumidos pela morte e entregues à iniquidade do erro, estabelecesse em nós uma aliança pela palavra.

γέγραπται γάρ, πῶς αὐτῷ ὁ πατὴρ ἐντέλλεται, λυτρωσάμενον ἡμᾶς ἐκ τοῦ σκότους ἑτοιμάσαι ἑαυτῷ λαὸν ἅγιον.

Pois está escrito como o Pai lhe ordena que, resgatando-nos das trevas, prepare para si mesmo um povo santo.

λέγει οὖν ὁ προφήτης: Ἐγὼ κύριος, ὁ θεός σου, ἐκάλεσά σε ἐν δικαιοσύνῃ καὶ κρατήσω τῆς χειρός σου καὶ ἐνισχύσω σε, καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν ἀνοῖξαι ὀφθαλμοὺς τυφλῶν καὶ ἐξαγαγεῖν ἐκ δεσμῶν πεπεδημένους καὶ ἐξ οἴκου φυλακῆς καθημένους ἐν σκότει. γινώσκομεν οὖν, πόθεν ἐλυτρώθημεν.

Diz, pois, o profeta: Eu, o Senhor teu Deus, te chamei em justiça, e segurarei a tua mão, e te fortalecerei; e dei-te por aliança da estirpe, por luz das nações, para abrir os olhos dos cegos, e tirar das cadeias os agrilhoados, e da casa da prisão os assentados em trevas. Sabemos, pois, donde fomos resgatados.

πάλιν ὁ προφήτης λέγει: Ἰδού, τέθεικά σε εἰς φῶς ἐθνῶν, τοῦ εἶναί σε εἰς σωτηρίαν ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς, οὕτως λέγει κύριος ὁ λυτρωσάμενός σε θεός.

De novo o profeta diz: Eis que te pus por luz das nações, para seres salvação até o extremo da terra — assim diz o Senhor, o Deus que te resgatou.

καὶ πάλιν ὁ προφήτης λέγει: Πνεῦμα κυρίου ἐπ’ ἐμέ, οὖ εἵνεκεν ἔχρισέν με εὐαγγελίσασθαι ταπεινοῖς χάριν, ἀπέσταλκέν με ἰάσασθαι τοὺς συντετριμμένους τὴν καρδίαν, κηρῦξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν, καλέσαι ἐνιαυτὸν κυρίου δεκτὸν καὶ ἡμέραν ἀνταποδόσεως, παρακαλέσαι πάντας τοὺς πενθοῦντας.

E de novo o profeta diz: O Espírito do Senhor [está] sobre mim, porque me ungiu para evangelizar graça aos humildes; enviou-me para curar os quebrantados de coração, para pregar remissão aos cativos e vista aos cegos, para proclamar um ano aceitável do Senhor e um dia de retribuição, para consolar todos os que choram.

XV

Ἔτι οὖν καὶ περὶ τοῦ σαββάτου γέγραπται ἐν τοῖς δέκα λόγοις, ἐν οἷς ἐλάλησεν ἐν τῷ ὄρει Σινᾶ πρὸς Μωϋσῆν κατὰ πρόσωπον: Καὶ ἁγιάσατε τὸ σάββατον κυρίου χερσὶν καθαραῖς καὶ καρδίᾳ καθαρᾷ.

Ainda, também acerca do sábado está escrito, nas dez palavras, nas quais [o Senhor] falou a Moisés, face a face, no monte Sinai: E santificai o sábado do Senhor com mãos puras e coração puro.

καὶ ἐν ἑτέρῳ λέγει: Ἐὰν φυλάξωσιν οἱ υἱοί μου τὸ σάββατον, τότε ἐπιθήσω τὸ ἔλεός μου ἐπ’ αὐτούς.

E noutro lugar diz: Se os meus filhos guardarem o sábado, então porei a minha misericórdia sobre eles.

τὸ σάββατον λέγει ἐν ἀρχῇ τῆς κτίσεως: Καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς ἐν ἓξ ἡμέραις τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, καὶ συνετέλεσεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ καὶ κατέπαυσεν ἐν αὐτῇ καὶ ἡγίασεν αὐτήν.

Do sábado fala no princípio da criação: E fez Deus em seis dias as obras das suas mãos, e terminou no sétimo dia, e descansou nele, e santificou-o.

προσέχετε, τέκνα, τί λέγει τὸ συνετέλεσεν ἐν ἓξ ἡμέραις. τοῦτο λέγει, ὅτι ἐν ἑξακισχιλίοις ἔτεσιν συντελέσει κύριος τὰ σύμπαντα: ἡ γὰρ ἡμέρα παῤ αὐτῷ σημαίνει χίλια ἔτη. αὐτὸς δέ μοι μαρτυρεῖ λέγων: Ἰδού, ἡμέρα κυρίου ἔσται ὡς χίλια ἔτη. οὐκοῦν, τέκνα, ἐν ἓξ ἡμέραις, ἐν τοῖς ἑξακισχιλίοις ἔτεσιν συντελεσθήσεται τὰ σύμπαντα.

Atentai, filhos, no que diz: terminou em seis dias. Isto diz: que em seis mil anos o Senhor consumará todas as coisas; pois o dia, junto dele, significa mil anos. E ele mesmo mo testemunha, dizendo: Eis que um dia do Senhor será como mil anos. Portanto, filhos, em seis dias — nos seis mil anos — serão consumadas todas as coisas.

Καὶ κατέπαυσεν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ. τοῦτο λέγει: ὅταν ἐλθὼν ὁ υἱὸς αὐτοῦ καταργήσει τὸν καιρὸν τοῦ ἀνόμου καὶ κρινεῖ τοὺς ἀσεβεῖς καὶ ἀλλάξει τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας, τότε καλῶς καταπαύσεται ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ.

E descansou no sétimo dia. Isto diz: quando o seu Filho, vindo, abolir o tempo do Iníquo, e julgar os ímpios, e mudar o sol e a lua e as estrelas, então descansará bem no sétimo dia.

πέρας γέ τοι λέγει: Ἁγιάσεις αὐτὴν χερσὶν καθαραῖς καὶ καρδίᾳ καθαρᾷ. εἰ οὖν ἣν ὁ θεὸς ἡμέραν ἡγίασεν νῦν τις δύναται ἁγιάσαι καθαρὸς ὢν τῇ καρδίᾳ, ἐν πᾶσιν πεπλανήμεθα.

Enfim, diz: Santificá-lo-ás com mãos puras e coração puro. Se, pois, alguém pode agora santificar, sendo puro de coração, o dia que Deus santificou, fomos enganados em tudo.

ἴδε ὅτι ἄρα τότε καλῶς καταπαυόμενοι ἁγιάσομεν αὐτήν, ὅτε δυνησόμεθα αὐτοὶ δικαιωθέντες καὶ ἀπολαβόντες τὴν ἐπαγγελίαν, μηκέτι οὔσης τῆς ἀνομίας, καινῶν δὲ γεγονότων πάντων ὑπὸ κυρίου: τότε δυνησόμεθα αὐτὴν ἁγιάσαι, αὐτοὶ ἁγιασθέντες πρῶτον.

Vê que, então, [só] naquele tempo, descansando bem, o santificaremos — quando o pudermos, tendo nós mesmos sido justificados e recebido a promessa, não existindo mais a iniquidade, e tendo todas as coisas sido feitas novas pelo Senhor: então poderemos santificá-lo, tendo sido nós mesmos santificados primeiro.

πέρας γέ τοι λέγει αὐτοῖς: Τὰς νεομηνίας ὑμῶν καὶ τὰ σάββατα οὐκ ἀνέχομαι. ὁρᾶτε, πῶς λέγει; οὐ τὰ νῦν σάββατα ἐμοὶ δεκτά, ἀλλὰ ὃ πεποίηκα, ἐν ᾧ καταπαύσας τὰ πάντα ἀρχὴν ἡμέρας ὀγδόης ποιήσω, ὅ ἐστιν ἄλλου κόσμου ἀρχήν.

Enfim, diz-lhes: As vossas luas novas e os sábados não suporto. Vede como diz: não [são] os sábados de agora que me são aceitos, mas o que eu fiz — [o dia] em que, fazendo repousar todas as coisas, farei o princípio de um oitavo dia, isto é, o princípio de outro mundo.

διὸ καὶ ἄγομεν τὴν ἡμέραν τὴν ὀγδόην εἰς εὐφροσύνην, ἐν ᾗ καὶ ὁ Ἰησοῦς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν καὶ φανερωθεὶς ἀνέβη εἰς οὐρανούς.

Por isso também celebramos o oitavo dia com alegria — [dia] em que também Jesus ressuscitou dos mortos e, tendo sido manifestado, subiu aos céus.

XVI

Ἔτι δὲ καὶ περὶ τοῦ ναοῦ ἐρῶ ὑμῖν, ὡς πλανώμενοι οἱ ταλαίπωροι εἰς τὴν οἰκοδομὴν ἤλπισαν, καὶ οὐκ ἐπὶ τὸν θεὸν αὐτῶν τὸν ποιήσαντα αὐτούς, ὡς ὄντα οἶκον θεοῦ.

E ainda acerca do templo vos falarei: como os miseráveis, errando, esperaram na edificação, e não no seu Deus, que os fez — como se [o templo] fosse casa de Deus.

σχεδὸν γὰρ ὡς τὰ ἔθνη ἀφιέρωσαν αὐτὸν ἐν τῷ ναῷ. ἀλλὰ πῶς λέγει κύριος καταργῶν αὐτόν, μάθετε: Τίς ἐμέτρησεν τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ ἢ τὴν γῆν δρακί; οὐκ ἐγώ; λέγει κύριος: Ὁ οὐρανός μοι θρόνος, ἡ δὲ γῆ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν μου: ποῖον οἶκον οἰκοδομήσετέ μοι, ἢ τίς τόπος τῆς καταπαύσεώς μου; ἐγνώκατε, ὅτι ματαία ἡ ἐλπὶς αὐτῶν.

Pois quase como as nações o consagraram no templo. Mas como fala o Senhor, abolindo-o, aprendei: Quem mediu o céu a palmo, ou a terra à mão cheia? Não fui eu? diz o Senhor. O céu [é] o meu trono, e a terra o escabelo dos meus pés; que casa me edificareis, ou qual o lugar do meu repouso? Sabei que a esperança deles [é] vã.

πέρας γέ τοι πάλιν λέγει: Ἰδού, οἱ καθελόντες τὸν ναὸν τοῦτον αὐτοὶ αὐτὸν οἰκοδομήσουσιν.

Enfim, diz de novo: Eis que os que demoliram este templo, eles mesmos o edificarão.

γίνεται, διὰ γὰρ τὸ πολεμεῖν αὐτοὺς καθῃρέθη ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν: νῦν καὶ αὐτοὶ οἱ τῶν ἐχθρῶν ὑπηρέται ἀνοικοδομήσουσιν αὐτόν.

[Assim] acontece: pois, por guerrearem eles, foi demolido pelos inimigos; e agora os próprios servidores dos inimigos o reedificarão.

πάλιν ὡς ἔμελλεν ἡ πόλις καὶ ὁ ναὸς καὶ ὁ λαὸς Ἰσραὴλ παραδίδοσθαι, ἐφανερώθη. λέγει γὰρ ἡ γραφή: Καὶ ἔσται ἐπ’ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν, καὶ παραδώσει κύριος τὰ πρόβατα τῆς νομῆς καὶ τὴν μάνδραν καὶ τὸν πύργον αὐτῶν εἰς καταφθοράν. καὶ ἐγένετο καθ̓ ἃ ἐλάλησεν κύριος.

De novo, foi manifestado como a cidade e o templo e o povo de Israel haviam de ser entregues. Pois diz a escritura: E será nos últimos dias que o Senhor entregará à destruição as ovelhas do pasto, e o aprisco e a torre deles. E aconteceu conforme o Senhor falou.

ζητήσωμεν δέ, εἰ ἔστιν ναὸς θεοῦ. ἔστιν, ὅπου αὐτὸς λέγει ποιεῖν καὶ καταρτίζειν. γέγραπται γάρ: Καὶ ἔσται, τῆς ἑβδομάδος συντελουμένης οἰκοδομηθήσεται ναὸς θεοῦ ἐνδόξως ἐπὶ τῷ ὀνόματι κυρίου.

E busquemos se existe templo de Deus. Existe — onde ele mesmo diz fazê-lo e aprontá-lo. Pois está escrito: E será que, consumando-se a semana, será edificado um templo de Deus, gloriosamente, sobre o nome do Senhor.

εὑρίσκω οὖν, ὅτι ἔστιν ναός. πῶς οὖν οἰκοδομηθήσεται ἐπὶ τῷ ὀνόματι κυρίου, μάθετε. πρὸ τοῦ ἡμᾶς πιστεῦσαι τῷ θεῷ ἦν ἡμῶν τὸ κατοικητήριον τῆς καρδίας φθαρτὸν καὶ ἀσθενές, ὡς ἀληθῶς οἰκοδομητὸς ναὸς διὰ χειρός, ὅτι ἦν πλήρης μὲν εἰδωλολατρείας καὶ ἦν οἶκος δαιμονίων διὰ τὸ ποιεῖν, ὅσα ἦν ἐναντία τῷ θεῷ,

Acho, pois, que existe templo. E como será edificado sobre o nome do Senhor, aprendei. Antes de crermos em Deus, a habitação do nosso coração era corruptível e fraca, como templo verdadeiramente edificado por mão [de homem]: porque estava cheia de idolatria, e era casa de demônios, por fazermos tudo quanto era contrário a Deus.

Οἰκοδομηθήσεται δὲ ἐπὶ τῷ ὀνόματι κυρίου. προσέχετε δέ, ἵνα ὁ ναὸς τοῦ κυρίου ἐνδόξως οἰκοδομηθῇ. πῶς, μάθετε. λαβόντες τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν καὶ ἐλπίσαντες ἐπὶ τὸ ὄνομα ἐγενόμεθα καινοί, πάλιν ἐξ ἀρχῆς κτιζόμενοι: διὸ ἐν τῷ κατοικητηρίῳ ἡμῶν ἀληθῶς ὁ θεὸς κατοικεῖ ἐν ἡμῖν.

Mas será edificado sobre o nome do Senhor. E atentai, para que o templo do Senhor seja edificado gloriosamente. Como, aprendei: recebendo a remissão dos pecados e esperando no Nome, tornamo-nos novos, criados de novo desde o princípio. Por isso, na nossa habitação, Deus habita verdadeiramente em nós.

πῶς; ὁ λόγος αὐτοῦ τῆς πίστεως, ἡ κλῆσις αὐτοῦ τῆς ἐπαγγελίας, ἡ σοφία τῶν δικαιωμάτων, αἱ ἐντολαὶ τῆς διδαχῆς, αὐτὸς ἐν ἡμῖν προφητεύων, αὐτὸς ἐν ἡμῖν κατοικῶν, τοὺς τῷ θανάτῳ δεδουλωμένους ἀνοίγων ἡμῖν τὴν θύραν τοῦ ναοῦ, ὅ ἐστιν στόμα, μετάνοιαν διδοὺς ἡμῖν, εἰσάγει εἰς τὸν ἄφθαρτον ναόν.

Como? A sua palavra da fé, o seu chamado da promessa, a sabedoria das ordenanças, os mandamentos do ensinamento; ele mesmo profetizando em nós, ele mesmo habitando em nós — abrindo a nós, os escravizados à morte, a porta do templo, que é a boca, e dando-nos arrependimento, introduz[-nos] no templo incorruptível.

ὁ γὰρ ποθῶν σωθῆναι βλέπει οὐκ εἰς τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ̓ εἰς τὸν ἐν αὐτῷ κατοικοῦντα καὶ λαλοῦντα, ἐπ’ αὐτῷ ἐκπλησσόμενος, ἐπὶ τῷ μηδέποτε μήτε τοῦ λέγοντος τὰ ῥήματα ἀκηκοέναι ἐκ τοῦ στόματος μήτε αὐτός ποτε ἐπιτεθυμηκέναι ἀκούειν. τοῦτό ἐστιν πνευματικὸς ναὸς οἰκοδομούμενος τῷ κυρίῳ.

Pois o que anseia ser salvo olha não para o homem, mas para aquele que nele habita e fala, ficando atônito com ele — por jamais ter ouvido da boca de quem fala tais palavras, nem ele mesmo jamais ter desejado ouvi[-las]. Isto é o templo espiritual, edificado para o Senhor.

XVII

Ἐφ̓ ὅσον ἦν ἐν δυνατῷ καὶ ἁπλότητι δηλῶσαι ὑμῖν, ἐλπίζει μου ἡ ψυχὴ τῇ ἐπιθυμίᾳ μου μὴ παραλελοιπέναι τι τῶν ἀνηκόντων εἰς σωτηρίαν.

Enquanto esteve no possível e na simplicidade mostrar-vo[-lo], espera a minha alma não ter omitido, no meu desejo, nada do que importa para a salvação.

ἐὰν γὰρ περὶ τῶν ἐνεστώτων ἢ μελλόντων γράφω ὑμῖν, οὐ μὴ νοήσητε διὰ τὸ ἐν παραβολαῖς κεῖσθαι. ταῦτα μὲν οὕτως.

Pois, se eu vos escrever acerca das coisas presentes ou futuras, não [as] entendereis, por estarem postas em parábolas. Isto, pois, [seja] assim.

XVIII

Μεταβῶμεν δὲ καὶ ἐπὶ ἑτέραν γνῶσιν καὶ διδαχήν. Ὁδοὶ δύο εἰσὶν διδαχῆς καὶ ἐξουσίας, ἥ τε τοῦ φωτὸς καὶ ἡ τοῦ σκότους. διαφορὰ δὲ πολλὴ τῶν δύο ὁδῶν. ἐφ̓ ἧς μὲν γάρ εἰσιν τεταγμένοι φωταγωγοὶ ἄγγελοι τοῦ θεοῦ, ἐφ̓ ἦς δὲ ἄγγελοι τοῦ σατανᾶ.

E passemos também a outro conhecimento e ensinamento. Há dois caminhos de ensinamento e de autoridade: o da luz e o das trevas. E [é] grande a diferença entre os dois caminhos: pois sobre um estão postos anjos de Deus, condutores de luz; sobre o outro, anjos de Satanás.

καὶ ὁ μέν ἐστιν κύριος ἀπὸ αἰώνων καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας, ὁ δὲ ἄρχων καιροῦ τοῦ νῦν τῆς ἀνομίας.

E um é Senhor desde os séculos e pelos séculos; o outro, príncipe do tempo de agora, o da iniquidade.

XIX

Ἡ οὖν ὁδὸς τοῦ φωτός ἐστιν αὕτη: ἐάν τις θέλων ὁδὸν ὁδεύειν ἐπὶ τὸν ὡρισμένον τόπον, σπεύσῃ τοῖς ἔργοις αὐτοῦ. ἔστιν οὖν ἡ δοθεῖσα ἡμῖν γνῶσις τοῦ περιπατεῖν ἐν αὐτῇ τοιαύτη.

O caminho da luz, pois, é este: se alguém quer caminhar [por esse] caminho até o lugar determinado, apresse-se pelas suas obras. É, pois, este o conhecimento que nos foi dado para andarmos nele:

ἀγαπήσεις τὸν ποιήσαντά σε, φοβηθήσῃ τόν σε πλάσαντα, δοξάσεις τόν σε λυτρωσάμενον ἐκ θανάτου: ἔσῃ ἁπλοῦς τῇ καρδίᾳ καὶ πλούσιος τῷ πνεύματι: οὐ κολληθήσῃ μετὰ τῶν πορευομένων ἐν ὁδῷ θανάτου, μισήσεις πᾶν, ὃ οὐκ ἔστιν ἀρεστὸν τῷ θεῷ, μισήσεις πᾶσαν ὑπόκρισιν: οὐ μὴ ἐγκαταλίπῃς ἐντολὰς κυρίου.

amarás aquele que te fez; temerás aquele que te plasmou; glorificarás aquele que te resgatou da morte. Serás simples de coração e rico de espírito. Não te unirás aos que caminham no caminho da morte; odiarás tudo o que não é agradável a Deus; odiarás toda hipocrisia. Não abandonarás os mandamentos do Senhor.

οὐχ ὑψώσεις σεαυτόν, ἔσῃ δὲ ταπεινόφρων κατὰ πάντα: οὐκ ἀρεῖς ἐπὶ σεαυτὸν δόξαν. οὐ λήμψῃ βουλὴν πονηρὰν κατὰ τοῦ πλησίον σου, οὐ δώσεις τῇ ψυχῇ σου θράσος.

Não te exaltarás a ti mesmo, mas serás humilde em tudo. Não tomarás glória sobre ti mesmo. Não tomarás desígnio mau contra o teu próximo. Não darás ousadia à tua alma.

οὐ πορνεύσεις, οὐ μοιχεύσεις, οὐ παιδοφθορήσεις. οὐ μή σου ὁ λόγος τοῦ θεοῦ ἐξέλθῃ ἐν ἀκαθαρσίᾳ τινῶν. οὐ λήμψῃ πρόσωπον ἐλέγξαι τινὰ ἐπὶ παραπτώματι. ἔσῃ πραΰς, ἔσῃ ἡσύχιος, ἔσῃ τρέμων τοὺς λόγους οὓς ἤκουσας. οὐ μνησικακήσεις τῷ ἀδελφῷ σου.

Não fornicarás, não adulterarás, não corromperás meninos. Não saia de ti a palavra de Deus na impureza de alguns. Não farás acepção de pessoa ao repreender alguém por transgressão. Serás manso, serás quieto, serás tremente diante das palavras que ouviste. Não guardarás rancor do teu irmão.

οὐ μὴ διψυχήσῃς, πότερον ἔσται ἢ οὔ. οὐ μὴ λάβῃς ἐπὶ ματαίῳ τὸ ὄνομα κυρίου. ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὑπὲρ τὴν ψυχήν σου. οὐ φονεύσεις τέκνον ἐν φθορᾷ, οὐδὲ πάλιν γεννηθὲν ἀποκτενεῖς. οὐ μὴ ἄρῃς τὴν χεῖρά σου ἀπὸ τοῦ υἱοῦ σου ἡ ἀπὸ τῆς θυγατρός σου, ἀλλὰ ἀπὸ νεότητος διδάξεις φόβου θεοῦ.

Não duvidarás se será ou não será. Não tomarás em vão o nome do Senhor. Amarás o teu próximo mais que a tua própria alma. Não matarás o filho no aborto, nem, depois de nascido, o matarás. Não retirarás a tua mão do teu filho nem da tua filha, mas desde a juventude [lhes] ensinarás o temor de Deus.

οὐ μὴ γένῃ ἐπιθυμῶν τὰ τοῦ πλησίον σου, οὐ μὴ γένῃ πλεονέκτης. οὐδὲ κολληθήσῃ ἐκ ψυχῆς σου μετὰ ὑψηλῶν, ἀλλὰ μετὰ ταπεινῶν καὶ δικαίων ἀναστραφήσῃ. τὰ συμβαίνοντά σοι ἐνεργήματα ὡς ἀγαθὰ προσδέξῃ, εἰδώς, ὅτι ἄνευ θεοῦ οὐδὲν γίνεται.

Não te tornarás cobiçoso das coisas do teu próximo; não te tornarás ganancioso. Nem te unirás, da tua alma, aos altivos, mas com os humildes e justos te conduzirás. Os acontecimentos que te sobrevêm, recebe-os como bens, sabendo que sem Deus nada acontece.

οὐκ ἔσῃ διγνώμων οὐδὲ γλωσσώδης, ὑποταγήσῃ κυρίοις ὡς τύπῳ θεοῦ ἐν αἰσχύνῃ καὶ φόβῳ: οὐ μὴ ἐπιτάξῃς δούλῳ σου ἡ παιδίσκῃ ἐν πικρίᾳ, τοῖς ἐπὶ τὸν αὐτὸν θεὸν ἐλπίζουσιν, μή ποτε οὐ μὴ φοβηθήσονται τὸν ἐπ’ ἀμφοτέροις θεόν: ὅτι οὐκ ἦλθεν κατὰ πρόσωπον καλέσαι, ἀλλ̓ ἐφ̓ οὓς τὸ πνεῦμα ἡτοίμασεν.

Não serás de duas opiniões nem de língua dobre. Serás submisso aos senhores, como a uma figura de Deus, com respeito e temor. Não darás ordens com amargura ao teu escravo nem à [tua] serva, que esperam no mesmo Deus, para que não deixem de temer o Deus que está sobre ambos: porque ele não veio chamar segundo a aparência, mas àqueles que o Espírito preparou.

κοινωνήσεις ἐν πᾶσιν τῷ πλησίον σου καὶ οὐκ ἐρεῖς ἴδια εἶναι: εἰ γὰρ ἐν τῷ ἀφθάρτῳ κοινωνοί ἐστε, πόσῳ μᾶλλον ἐν τοῖς φθαρτοῖς; οὐκ ἔσῃ πρόγλωσσος: παγὶς γὰρ τὸ στόμα θανάτου. ὅσον δύνασαι, ὑπὲρ τῆς ψυχῆς σου ἁγνεύσεις.

Repartirás tudo com o teu próximo, e não dirás que é teu próprio: pois, se sois consortes no incorruptível, quanto mais nas coisas corruptíveis? Não serás precipitado de língua: pois a boca é laço de morte. Quanto puderes, serás puro, pela tua alma.

μὴ γίνου πρὸς μὲν τὸ λαβεῖν ἐκτείνων τὰς χεῖρας, πρὸς δὲ τὸ δοῦναι συσπῶν. ἀγαπήσεις ὡς κόρην τοῦ ὀφθαλμοῦ σου πάντα τὸν λαλοῦντά σοι τὸν λόγον κυρίου.

Não te tornes [alguém] que estende as mãos para receber e as encolhe para dar. Amarás, como a menina dos teus olhos, todo aquele que te fala a palavra do Senhor.

μνησθήσῃ ἡμέραν κρίσεως νυκτὸς καὶ ἡμέρας, καὶ ἐκζητήσεις καθ̓ ἑκάστην ἡμέραν τὰ πρόσωπα τῶν ἁγίων, ἢ διὰ λόγου κοπιῶν καὶ πορευόμενος εἰς τὸ παρακαλέσαι καὶ μελετῶν εἰς τὸ σῶσαι ψυχὴν τῷ λόγῳ, ἢ διὰ τῶν χειρῶν σου ἐργάσῃ εἰς λύτρωσιν ἁμαρτιῶν σου.

Lembrar-te-ás do dia do juízo noite e dia, e buscarás cada dia as faces dos santos — seja labutando pela palavra e indo exortar, e meditando como salvar uma alma pela palavra, seja trabalhando com as tuas mãos para resgate dos teus pecados.

οὐ διστάσεις δοῦναι οὐδὲ διδοὺς γογγύσεις: γνώσῃ δέ, τίς ὁ τοῦ μισθοῦ καλὸς ἀνταποδότης. φυλάξεις ἃ παρέλαβες, μήτε προστιθεὶς μήτε ἀφαιρῶν. εἰς τέλος μισήσεις τὸ πονηρόν. κρινεῖς δικαίως.

Não hesitarás em dar, nem murmurarás ao dar; e conhecerás quem é o bom retribuidor da recompensa. Guardarás o que recebeste, sem acrescentar nem tirar. Odiarás o mau até o fim. Julgarás com justiça.

οὐ ποιήσεις σχίσμα, εἰρηνεύσεις δὲ μαχομένους συναγαγών. ἐξομολογήσῃ ἐπὶ ἁμαρτίαις σου. οὐ προσήξεις ἐπὶ προσευχὴν ἐν συνειδήσει πονηρᾷ. αὕτη ἐστὶν ἡ ὁδὸς, τοῦ φωτός.

Não farás cisma; e apaziguarás os que lutam, reunindo[-os]. Confessarás os teus pecados. Não te aproximarás para a oração com má consciência. Este é o caminho da luz.

XX

Ἡ δὲ τοῦ μέλανος ὁδός ἐστιν σκολιὰ καὶ κατάρας μεστή. ὁδὸς γάρ ἐστιν θανάτου αἰωνίου μετὰ τιμωρίας, ἐν ᾖ ἐστιν τὰ ἀπολλύντα τὴν ψυχὴν αὐτῶν: εἰδωλολατρεία, θρασύτης, ὕψος δυνάμεως, ὑπόκρισις, διπλοκαρδία, μοιχεία, φόνος, ἁρπαγή, ὑπερηφανία, παράβασις, δόλος, κακία, αὐθάδεια, φαρμακεία, μαγεία, πλεονεξία, ἀφοβία θεοῦ.

Mas o caminho do Negro é tortuoso e cheio de maldição: pois é caminho de morte eterna, com castigo — [caminho] em que estão as coisas que destroem a alma deles: idolatria, atrevimento, altivez do poder, hipocrisia, coração dobrado, adultério, homicídio, rapina, soberba, transgressão, dolo, malícia, insolência, venefício, magia, cobiça, falta de temor de Deus.

διῶκται τῶν ἀγαθῶν, μισοῦντες ἀλήθειαν, ἀγαπῶντες ψεῦδος, οὐ γινώσκοντες μισθὸν δικαιοσύνης, οὐ κολλώμενοι ἀγαθῷ, οὐ κρίσει δικαίᾳ, χήρᾳ καὶ ὀρφανῷ οὐ προσέχοντες, ἀγρυπνοῦντες οὐκ εἰς φόβον θεοῦ, ἀλλ̓ ἐπὶ τὸ πονηρόν, ὦν μακρὰν καὶ πόρρω πραΰτης καὶ ὑπομονή, ἀγαπῶντες μάταια, διώκοντες ἀνταπόδομα, οὐκ ἐλεῶντες πτωχόν, οὐ πονοῦντες ἐπὶ καταπονουμένῳ, εὐχερεῖς ἐν καταλαλιᾷ, οὐ γινώσκοντες τὸν ποιήσαντα αὐτούς, φονεῖς τέκνων, φθορεῖς πλάσματος θεοῦ, ἀποστρεφόμενοι τὸν ἐνδεόμενον, καταπονοῦντες τὸν θλιβόμενον, πλουσίων παράκλητοι, πενήτων ἄνομοι κριταί, πανθαμάρτητοι.

[Caminho dos] perseguidores dos bons, que odeiam a verdade, amam a mentira, não conhecem a recompensa da justiça, não se apegam ao bem nem ao justo juízo, não atentam para a viúva e o órfão; vigilantes não para o temor de Deus, mas para o mal; de quem estão longe, e muito longe, a mansidão e a paciência; que amam coisas vãs, buscam retribuição, não se compadecem do pobre, não se afligem com o atribulado; fáceis na maledicência, não conhecem aquele que os fez; matadores de filhos, corruptores da criatura de Deus, que se desviam do necessitado, oprimem o aflito; advogados dos ricos, juízes iníquos dos pobres, pecadores em tudo.

XXI

Καλὸν οὖν ἐστὶν μαθόντα τὰ δικαιώματα τοῦ κυρίου, ὅσα γέγραπται, ἐν τούτοις περιπατεῖν: ὁ γὰρ ταῦτα ποιῶν ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ θεοῦ δοξασθήσεται: ὁ ἐκεῖνα ἐκλεγόμενος μετὰ τῶν ἔργων αὐτοῦ συναπολεῖται. διὰ τοῦτο ἀνάστασις. διὰ τοῦτο ἀνταπόδομα.

É bom, pois, que quem aprendeu as ordenanças do Senhor — quantas foram escritas — nelas ande. Pois quem faz estas coisas será glorificado no reino de Deus; quem escolhe aquelas perecerá junto com as suas obras. Por isso [há] ressurreição; por isso, retribuição.

ἐρωτῶ τοὺς ὑπερέχοντας, εἴ τινά μου γνώμης ἀγαθῆς λαμβάνετε συμβουλίαν: ἔχετε μεθ̓ ἑαυτῶν εἰς οὓς ἐργάσησθε τὸ καλόν: μὴ ἐλλείπητε,

Rogo aos que estão em posição elevada, se aceitais algum conselho da minha boa vontade: tende convosco [pessoas] em quem façais o bem; não [o] deixeis faltar.

ἐγγὺς ἡ ἡμέρα ἐν ᾗ συναπολεῖται πάντα τῷ πονηρῷ: ἐγγὺς ὁ κύριος καὶ ὁ μισθὸς αὐτοῦ.

Perto está o dia em que todas as coisas perecerão junto com o Maligno; perto está o Senhor, e a sua recompensa.

ἔτι καὶ ἔτι ἐρωτῶ ὑμᾶς: ἑαυτῶν γίνεσθε νομοθέται ἀγαθοί, ἑαυτῶν μένετε σύμβουλοι πιστοί, ἄρατε ἐξ ὑμῶν πᾶσαν ὑπόκρισιν.

Uma e outra vez vos rogo: sede bons legisladores de vós mesmos, permanecei conselheiros fiéis de vós mesmos, tirai de vós toda hipocrisia.

ὁ δὲ θεός, ὁ τοῦ παντὸς κόσμου κυριεύων, δῴη ὑμῖν σοφίαν, σύνεσιν. ἐπιστήμην, γνῶσιν τῶν δικαιωμάτων αὐτοῦ, ὑπομονήν.

E Deus, que é senhor de todo o mundo, vos dê sabedoria, entendimento, ciência, conhecimento das suas ordenanças, perseverança.

γίνεσθε δὲ θεοδίδακτοι, ἐκζητοῦντες τί ζητεῖ κύριος ἀφ̓ ὑμῶν, καὶ ποιεῖτε ἵνα εὑρεθῆτε ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως.

E tornai-vos ensinados por Deus, buscando o que o Senhor busca de vós, e fazei[-o], para que sejais achados no dia do juízo.

εἰ δὲ τίς ἐστιν ἀγαθοῦ μνεία, μνημονεύετέ μου μελετῶντες ταῦτα, ἵνα καὶ ἡ ἐπιθυμία καὶ ἡ ἀγρυπνία εἴς τι ἀγαθὸν χωρήσῃ. ἐρωτῶ ὑμᾶς, χάριν αἰτούμενος.

E, se há alguma lembrança do bem, lembrai-vos de mim, meditando estas coisas, para que também o [meu] desejo e a [minha] vigília cheguem a algum bem. Rogo-vos, pedindo[-o como] graça.

ἕως ἔτι τὸ καλὸν σκεῦός ἐστιν μεθ̓ ὑμῶν, μὴ ἐλλείπητε μηδενὶ ἑαυτῶν, ἀλλὰ συνεχῶς ἐκζητεῖτε ταῦτα καὶ ἀναπληροῦτε πᾶσαν ἐντολήν: ἔστιν γὰρ ἄξια.

Enquanto o belo vaso ainda está convosco, não falteis a nenhum deles; antes, buscai continuamente estas coisas e cumpri todo mandamento: pois são dignas.

διὸ μᾶλλον ἐσπούδασα γράψαι ἀφ̓ ὧν ἠδυνήθην. εἰς τὸ εὐφρᾶναι ὑμᾶς. σώζεσθε, ἀγάπης τέκνα καὶ εἰρήνης. ὁ κύριος τῆς δόξης καὶ πάσης χάριτος μετὰ τοῦ πνεύματος ὑμῶν. Ἐπιστολὴ Βαρνάβα

Por isso mais me empenhei em escrever, do que pude, para vos alegrar. Salvai-vos, filhos do amor e da paz. O Senhor da glória e de toda graça [seja] com o vosso espírito. Epístola de Barnabé.