‹ Biblioteca

Apologistas

Diálogo com Trifão

Πρὸς Τρύφωνα Ἰουδαῖον διάλογος

Justino Mártir · c. 160 d.C. · PG 6, col. 471-800

I

Περιπατοῦντί μοι ἕωθεν ἐν τοῖς τοῦ ξυστοῦ περιπάτοις συναντήσας τις μετὰ καὶ ἄλλων· Φιλόσοφε, χαῖρε, ἔφη. Καὶ ἅμα εἰπὼν τοῦτο ἐπιστραφεὶς συμπεριεπάτει μοι· συνεπέστρεφον δ᾿ αὐτῷ καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ. Κἀγὼ ἔμπαλιν προσαγορεύσας αὐτόν· Τί μάλιστα : ἔφην. Ὁ δέ· Ἐδιδάχθην ἐν Ἄργει. φησίν, ὑπὸ Κορίνθου τοῦ Σωκρατικοῦ ὅτι οὐ δεῖ καταφρονεῖν οὐδὲ ἀμελεῖν τῶν περικειμένων τόδε τὸ σχῆμα, ἀλλ᾿ ἐκ παντὸς [fol. 50] φιλοφρονεῖσθαι προσομιλεῖν τε αὐτοῖς, εἴ τι ὄφελος ἐκ τῆς συνουσίας γένοιτο ἢ αὐτῷ ἐκείνῳ ἢ ἐμοί. Ἀμφοτέροις δὲ ἀγαθόν ἐστι, κἂν θάτερος ᾖ ὠφελημένος. Τούτου οὖν χάριν, ὅταν ἴδω τινὰ ὲν τοιούτῳ σχήματι, ἀσμένως αὐτῷ προσέρχομαι, σέ τε κατὰ τὰ αὐτὰ ἡδέως νῦν προσεῖπον, οὗτοί τε συνεφέπονταί μοι, προσδοκῶντες καὶ αὐτοὶ ἀκούσεσθαί τι χρηστὸν ἐκ σοῦ. Τίς δὲ σύ ἐσσι, φέριστε βροτῶν [HOM., Iliad., VI, 123, et XV, 247] : Οὕτως προσπαίζων αὐτῷ ἔλεγον. Ὁ δὲ καὶ τοὔνομά μοι καὶ τὸ γένος ἐξεῖπεν ἁπλῶς. Τρύφων, φησί, καλοῦμαι· εἰμὶ δὲ Ἑβραῖος ἐκ περιτομῆς. φυγὼν τὸν νῦν γενόμενον πόλεμον, ἐν τῇ Ἑλλάδι καὶ τῇ Κορίνθῳ τὰ πολλὰ διάγων. Καὶ τί ἄν, ἔφην ἐγώ, τοσοῦτον ἐκ φιλοσοφίας σύ τ᾿ ἄν ὠφεληθείης, ὅσον παρὰ τοῦ σοῦ νομοθέτου καὶ τῶν προφητῶν; Τί γάρ; Οὐχ οἱ φιλόσοφοι περὶ θεοῦ τὸν ἅπαντα ποιοῦνται λόγον, ἐκεῖνος ἔλεγε, καὶ περὶ μοναρχίας αὐτοῖς καὶ προνοίας αἱ ζητήσεις γίνονται ἑκάστοτε; Ἣ οὐ τοῦτο ἔργον ἐστὶ φιλοσοφίας, ἐξετάζειν περὶ τοῦ θείου; Ναί, ἔφην, οὕτω καὶ ἡμεῖς δεδοξάκαμεν. Ἀλλ᾿ οἱ πλεῖστοι οὐδὲ τούτου πεφροντίκασιν. εἴτε εἶς εἴτε καὶ πλείους εἰσὶ θεοί, καὶ εἴτε προνοοῦσιν ἡμῶν ἑκάστου εἴτε καὶ οὕ, ὡς μηδὲν πρὸς εὐ[fol. 51]δαιμονίαν τῆς γνώσεως ταύτης συντελούσης· ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐπιχειροῦσι πείθειν ὡς τοῦ μὲν σύμπαντος καὶ αὐτῶν τῶν γενῶν καὶ εἰδῶν ἐπιμελεῖται θεός, ἐμοῦ δὲ καὶ σοῦ οὐκ ἔτι καὶ τοῦ καθ᾿ ἕκαστα, ἐπεὶ οὐδ᾿ ἂν ηὐχόμεθα αὐτῷ δι᾿ ὅλης νυκτὸς καὶ ἡμέρας. Τοῦτο δὲ ὅπη αὐτοῖς τελευτᾷ, οὐ χαλεπὸν συννοῆσαι· ἄδεια γὰρ καὶ ἐλευθερία λέγειν καὶ ἕπεσθαι τοῖς δοξάζουσι ταῦτα, ποιεῖν τε ὃ τι βούλονται καὶ λέγειν, μήτε κόλασιν φοβουμένοις μήτε ἀγαθὸν ἐλπίζουσί τι ἐκ θεοῦ. Πῶς γάρ; Οἵ γε ἀεὶ ταὐτὰ ἔσεσθαι λέγουσι, καὶ ἔτι ἐμὲ καὶ σὲ ἔμπαλιν βιώσεσθαι ὁμοίως, μήτε κρείττονας μήτε χείρους γεγονότας. Ἄλλοι δέ τινες, ὑποστησάμενοι ἀθάνατον καὶ ἀσώματον τὴν ψυχήν, οὔτε κακόν τι δράσαντες ἡγοῦνται δώσειν δίκην (ἀπαθὲς γὰρ τὸ ἀσώματον), οὔτε, ἀθανάτου αὐτῆς ὑπαρχούσης, δέονταί τι τοῦ θεοῦ ἔτι. Καὶ ὅς ἀστεῖον ὑπομειδιάσας· Σὺ δὲ πῶς, ἔφη, περὶ τούτων φρονεῖς καὶ τίνα γνώμην περὶ θεοῦ ἔχεις καὶ τίς ἡ σὴ φιλοσοφία, εἰπὲ ἡμὶν.

Enquanto eu passeava de manhã cedo pelas alamedas do pórtico, veio ao meu encontro alguém, com outros também, e disse: "Salve, filósofo". E, ao dizer isto, voltando-se, pôs-se a passear comigo; e voltaram-se com ele também os seus amigos. E eu, por minha vez, saudando-o, disse: "Que há?"

E ele: "Fui ensinado em Argos", diz, "por Corinto, o socrático, que não se deve desprezar nem descuidar dos que trazem este hábito [de filósofo], mas de todo modo tratá-los com afabilidade e conversar com eles, para que algum proveito venha do encontro, quer para ele, quer para mim. E para ambos é bom, ainda que só um seja beneficiado. Por essa razão, pois, quando vejo alguém com tal hábito, dirijo-me a ele com prazer; e por isso mesmo agora te saudei com gosto, e estes me acompanham, esperando também eles ouvir de ti algo de bom."

"E quem és tu, ó excelente entre os mortais?" — assim, gracejando com ele, eu dizia. E ele disse-me o nome e a estirpe com simplicidade. "Chamo-me Trifão", diz; "sou hebreu, da circuncisão, e, tendo fugido da guerra que agora houve, passo a maior parte do tempo na Grécia e em Corinto." "E que proveito", disse eu, "poderias tu tirar da filosofia, tão grande quanto o do teu legislador e dos profetas?" "Como assim? Não é acerca de Deus que os filósofos fazem todo o seu discurso", dizia ele, "e não são acerca da monarquia [do único princípio] e da providência as suas investigações, sempre? Ou não é esta a obra da filosofia: examinar acerca do divino?"

"Sim", disse eu, "assim também nós julgamos. Mas a maioria nem sequer se preocupou com isto — se há um só ou vários deuses, e se eles cuidam de cada um de nós ou não —, como se esse conhecimento em nada contribuísse para a felicidade; e ainda tentam persuadir-nos de que Deus cuida do universo e dos próprios gêneros e espécies, mas já não de mim e de ti e de cada indivíduo, visto que nem sequer oraríamos a ele por toda a noite e o dia."

"E não é difícil perceber onde isto vai dar-lhes: pois há impunidade e liberdade em dizer e seguir aqueles que professam tais coisas, e em fazer o que quiserem e dizer, não temendo castigo nem esperando bem algum de Deus. Como não? Pois eles dizem que as mesmas coisas sempre serão, e ainda que eu e tu de novo viveremos do mesmo modo, sem nos termos tornado nem melhores nem piores. E outros, tendo suposto imortal e incorpórea a alma, julgam que, ainda que tenham feito algum mal, não pagarão pena (pois o incorpóreo é impassível), nem, sendo ela imortal, precisam mais de coisa alguma de Deus."

E ele, sorrindo de modo agradável, disse: "E tu, como pensas acerca destas coisas, e que opinião tens acerca de Deus, e qual é a tua filosofia? Dize-nos."

II

Ἐγώ σοι, ἔφην, ἐρῶ ὅ γέ μοι καταφαίνεται. Ἔστι γὰρ τῷ ὄντι φιλοσοφία μέγιστον κτῆμα καὶ τιμιώτατον θεῷ. ᾧ τε προσάγει καὶ συνίστησιν ἡμᾶς μόνη, καὶ ὅσιοι ὡς ἀληθῶς οὗτοί εἰσιν οἱ φιλοσοφίᾳ τὸν νοῦν προσεσχηκότες. [fol. 51] Τί ποτε δέ ἐστι φιλοσοφία καὶ οὗ χάριν κατεπέμφθη εἰς τοὺς ἀνθρώπους, τοὺς πολλοὺς λέληθεν; οὐ γὰρ ἂν Πλατωνικοὶ ἦσαν οὐδὲ Στωϊκοὶ οὐδὲ Περιπατητικοὶ οὐδὲ Θεωρητικοὶ οὐδὲ Πυθαγορικοί, μιᾶς οὔσης ταύτης ἐπιστήμης. Οὗ δὲ χάριν πολύκρανος ἐγενήθη, θέλω εἰπεῖν. Συνέβη τοῖς πρώτοις ἁψαμένοις αὐτῆς καὶ διὰ τοῦτο ἐνδόξοις γενομένοις ἀκολουθῆσαι τοὺς ἔπειτα μηδὲν ἐξετάσαντας ἀληθείας πέρι, καταπλαγέντας δὲ μόνον τὴν καρτερίαν αὐτῶν καὶ τὴν ἐγκράτειαν καὶ τὸ ξένον τῶν λόγων ταῦτα ἀληθῆ νομίσαι ἅ παρὰ τοῦ διδασκάλου ἕκαστος ἔμαθεν, εἶτα καὶ αὐτούς, τοῖς ἔπειτα παραδόντας τοιαῦτα ἅττα καὶ ἄλλα τούτοις προσεοικότα, τοῦτο κληθῆναι τοὔνομα, ὅπερ ἐκαλεῖτο ὁ πατὴρ τοῦ λόγου. Ἐγώ τε κατ᾿ ἀρχὰς οὕτω ποθῶν καὶ αὐτὸς συμβαλεῖν τούτων ἑνί, ἐπέδωκα ἐμαυτὸν Στωϊκῷ τινι· καὶ διατρίψας ἱκανὸν μετ᾿ αὐτοῦ χρόνον, ἐπεὶ οὐδὲν πλέον ἐγίνετό μοι περὶ θεοῦ (οὐδὲ γὰρ αὐτὸς ἠπίστατο, οὐδὲ ἀναγκαίαν ἔλεγε ταύτην εἶναι τὴν μάθησιν), τούτου μὲν ἀπηλλάγην, ἐπ᾿ ἄλλον δὲ ἦκα, Περιπατητικὸν καλούμενον, δριμ(??)ν, ὡς ᾤετο. Καί μου ἀνασχόμενος οὗτος τὰς πρώτας ἡμέρας ἠξίου με ἔπειτα μισθὸν ὁρίσαι, ὡς μὴ ἀνωφελὴς ἡ συνουσία [fol. 52] γίνοιτο ἡμῖν. Καὶ αὐτὸν ἐγὼ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν κατέλιπον, μηδὲ φιλόσοφον οἰηθεὶς ὅλως. Τῆς δὲ ψυχῆς ἔτι μου σπαργώσης ἀκοῦσαι τὸ ἴδιον καὶ τὸ ἐξαίρετον τῆς φιλοσοφίας, προσῆλθον εὐδοκιμοῦντι μάλιστα Πυθαγορείῳ, ἀνδρὶ πολὺ ἐπὶ τῇ σοφίᾳ φρονοῦντι. Κἄπειτα ὡς διελέχθην αὐτῷ, βουλόμενος ἀκροατὴς αὐτοῦ καὶ συνουσιαστὴς γενέσθαι· Τί δαί; Ὡμίλησας, ἔφη, μουσικῆ καὶ ἀστρονομίᾳ καὶ γεωμετρίᾳ; Ἤ δοκεῖς κατόψεσθαί τι τῶν εἰς εὐδαιμονίαν συντελούντων, εἰ μὴ ταῦτα πρῶτον διδαχθείης, ἃ τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν περισπάσει καὶ τοῖς νοητοῖς αὐτὴν παρασκευάσει χρησίμην, ὥστε αὐτὸ κατιδεῖν τὸ καλὸν καὶ αὐτὸ ὅ ἐστιν ἀγαθόν; Πολλά τε ἐπαινέσας ταῦτα τὰ μαθήματα καὶ ἀναγκαῖα εἰπὼν ἀπέπεμπέ με, ἐπεὶ αὐτῷ ὡμολόγησα μὴ εἰδέναι. Ἐδυσφόρουν οὖν, ὡς τὸ εἰκός, ἀποτυχὼν τῆς ἐλπίδος, καὶ μᾶλλον ᾗ ἐπίστασθαί τι αὐτὸν ᾠόμην· πάλιν τε τὸν χρόνον σκοπῶν, ὅν ἔμελλον ἐκτρίβειν περὶ ἐκεῖνα τὰ μαθήματα, οὐκ ἠνειχόμην εἰς μακρὰν ἀποτιθέμενος. Ἐν ἀμηχανίᾳ δέ μου ὄντος ἔδοξέ μοι καὶ τοῖς Πλατωνικοῖς ἐντυχεῖν· πολ(??) γὰρ καὶ τούτων ἦν κλέος. Καὶ δὴ νεωστὶ ἐπιδημήσαντι τῇ ἡμετέρᾳ πόλει συνετῷ ἀνδρὶ καὶ [fol. 52] προὔχοντι ἐν τοῖς Πλατωνικοῖς συνδιέτριβον ὡς τὰ μάλιστα, καὶ προέκοπτον καὶ πλεῖστον ὅσον ἑκάστης ἡμέρας ἐπεδίδουν. Καί με ᾕρει σφόδρα ἡ τῶν ἀσωμάτων νόησις, καὶ ἡ θεωρία τῶν ἰδεῶν· ἀνεπτέρου μοι τὴν φρόνησιν, ὀλίγου τε ἐντὸς χρόνου ᾤμην σοφὸς γεγονέναι, καὶ ὑπὸ βλακείας ἤλπιζον αὐτίκα κατόψεσθαι τὸν θεόν· τοῦτο γὰρ τέλος τῆς Πλάτωνος φιλοσοφίας.

"Eu te direi", disse eu, "o que me parece. Pois a filosofia é, na verdade, o maior bem e o mais precioso para Deus, aquilo que só ela nos conduz e nos une a ele; e santos, verdadeiramente, são estes que aplicaram a mente à filosofia. Mas o que é a filosofia, e por que causa foi enviada aos homens, escapa à maioria; pois não haveria platônicos, nem estoicos, nem peripatéticos, nem teóricos, nem pitagóricos, sendo esta ciência uma só.

Quero dizer por que causa ela se tornou de muitas cabeças. Aconteceu que os primeiros que a tocaram e, por isso, se tornaram ilustres, foram seguidos pelos que vieram depois, os quais nada examinaram acerca da verdade, mas, assombrados apenas com a firmeza deles, com a continência e com a estranheza das palavras, julgaram verdadeiras estas coisas que cada um aprendeu do seu mestre; e depois, também eles, transmitindo aos que vieram depois tais coisas e outras semelhantes a estas, foram chamados por esse nome, o mesmo que se chamava o pai daquela doutrina.

E eu, no princípio, desejando também eu encontrar-me com um destes, entreguei-me a um estoico; e, tendo passado com ele tempo suficiente, como nada mais de novo me vinha acerca de Deus (pois nem ele mesmo sabia, nem dizia ser necessário este ensino), separei-me deste e fui a outro, chamado peripatético, agudo, como ele julgava. E este, tendo-me suportado os primeiros dias, pediu-me depois que fixasse o pagamento, para que o convívio não nos fosse inútil. E eu, por essa causa, abandonei-o, não o julgando de modo algum filósofo.

E, estando a minha alma ainda ávida de ouvir o que é próprio e distintivo da filosofia, cheguei-me a um pitagórico muito reputado, homem de muito conceito na sua sabedoria. E depois, quando conversei com ele, querendo tornar-me seu ouvinte e discípulo, disse ele: "E então? Trataste de música, astronomia e geometria? Ou julgas que contemplarás algo do que contribui para a felicidade, se não fores primeiro ensinado nestas coisas, que arrancam a alma do sensível e a preparam, tornando-a apta ao inteligível, de modo a poder contemplar o próprio belo e o próprio bem?"

E, tendo louvado muito estes estudos e dito que eram necessários, despediu-me, quando lhe confessei não os conhecer. Sofria eu, pois, como era natural, tendo malogrado a esperança, e tanto mais quanto o julgava saber algo; e, por sua vez, considerando o tempo que iria gastar naqueles estudos, não suportava adiar por muito tempo.

E, estando eu nessa perplexidade, pareceu-me bom encontrar-me também com os platônicos, pois também deles era grande a fama. E, com efeito, com um homem inteligente que recentemente viera à nossa cidade e sobressaía entre os platônicos, passava eu a maior parte do tempo, e progredia e avançava o mais possível a cada dia. E arrebatava-me sobremaneira a compreensão das coisas incorpóreas, e a contemplação das ideias dava asas ao meu pensamento; e, em pouco tempo, julgava ter-me tornado sábio, e, por estupidez, esperava logo contemplar a Deus — pois este é o fim da filosofia de Platão.

III

Καί μου οὕτως διακειμένου ἐπεὶ ἔδοξέ ποτε πολλῆς ἠρεμίας ἐμφορηθῆναι καὶ τὸν τῶν ἀνθρώπων ἀλεεῖναι πάτον [HOM., Iliad., VI. 202], ἐπορευόμην εἴς τι χωρίον οὐ μακρὰν θαλάσσης. Πλησίον δέ μου γενομένου ἐκείνου τοῦ τόπου, ἔνθα ἔμελλον ἀφικόμενος πρὸς ἐμαυτῷ ἔσεσθαι, παλαιός τις πρεσβύτης, ἰδέσθαι οὐκ εὐκαταφρόνητος, πρᾷον καὶ σεμνὸν ἦθος ἐμφαίνων, ὀλίγον ἀποδέων μου παρείπετο. Ὡς δὲ ἐπεστράφην εἰς αὐτόν, ὑποστάς ἐνητένισα δριμύτερον αὐτῷ. Καὶ ὅς· Γνωρίζεις με; ἔφη. Ἠρνησάμην ἐγώ. Τί οὗν, μοι ἔφη, οὕτως με κατανοεῖς : Θαυμάζω, ἔφην, ὅτι ἔτυχες ἐν τῷ αὐτῷ μοι γενέσθαι· οὐ γὰρ προσεδόκησα ὄψεσθαί τινα ἀνδρῶν ἐνθάδε. Ὁ δέ· Οἰκείων τινῶν, φησί μοι, πεφρόντικα. Οὗτοι δέ μοί εἰσιν ἀπόδημοι· ἔρχομαι οὖν καὶ αὐτὸς σκοπήσων τὰ περὶ αὐτούς, εἰ ἄρα φανήσονταί ποθεν. Σὺ δὲ [fol. 53] τί ἐνθάδε; ἐμοὶ ἐκεῖνος. Χαίρω, ἔφην. ταῖς τοιαύταις διατριβαῖς· ἀνεμπόδιστος γάρ μοι ὁ διάλογος πρὸς ἐμαυτὸν γίνεται, φιλολογίᾳ τε ἀνυτικώτατά ἐστι τὰ τοιάδε χωρία. Φιλόλογος οὖν τις εἶ σύ, ἔφη, φιλεργὸς δὲ οὐδαμῶς οὐδὲ φιλαλήθης, οὐδὲ πειρᾷ πρακτικὸς εἶναι μᾶλλον ἢ σοφιστής; Τί δ᾿ ἄν, ἔφην ἐγώ, τούτου μεῖζον ἔργον ἄν τις ἐργάσαιτο, τοῦ δεῖξαι μὲν τὸν λόγον ἡγεμονεύοντα πάντων, συλλαβόντα δὲ καὶ ἐπ᾿ αὐτῷ ὀχούμενον καθορᾶν τὴν τῶν ἄλλων πλάνην καὶ τὰ ἐκείνων ἐπιτηδεύματα, ὡς οὐδὲν ὑγιὲς δρῶσιν οὐδὲ θεῷ φίλον; Ἄνευ δὲ φιλοσοφίας καὶ ὀρθοῦ λόγου οὐκ ἄν τῳ παρείη φρόνησις. Διὸ χρὴ πάντα ἄνθρωπον φιλοσοφεῖν καὶ τοῦτο μέγιστον καὶ τιμιώτατον ἔργον ἡγεῖσθαι, τὰ δὲ λοιπὰ δεύτερα καὶ τρίτα, καὶ φιλοσοφίας μὲν ἀπηρτημένα μέτρια καὶ ἀποδοχῆς ἄξια, στερηθέντα δὲ ταύτης καὶ μὴ παρεπομένης τοῖς μεταχειριζομένοις αὐτὰ φορτικὰ καὶ βάναυσα. Ἦ οὖν φιλοσοφία εὐδαιμονίαν ποιεῖ; ἔφη ὑποτυχὼν ἐκεῖνος. Καὶ μάλιστα, ἔφην ἐγώ, καὶ μόνη. Τί γάρ ἐστι φιλοσοφία, φησί, καὶ τίς ἡ εὐδαιμονία αὐτῆς. εἰ μή τι κωλύει φράζειν, φράσον. Φιλοσοφία μέν, ἦν δ᾿ ἐγώ, ἐπιστήμη ἐστὶ τοῦ ὄντος καὶ τοῦ ἀληθοῦς ἐπί[fol. 53]γνωσις, εὐδαιμονία δὲ ταύτης τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς σοφίας γέρας. Θεὸν δὲ σὺ τί καλεῖς; ἔφη. Τὸ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἀεὶ ἔχον καὶ τοῦ εἶναι πᾶσι τοῖς ἄλλοις αἴτιον, τοῦτο δή ἐστιν ὁ θεός. Οὕτως ἐγὼ ἀπεκρινάμην αὐτῷ· καὶ ἐτέρπετο ἐκεῖνος ἀκούων μου, οὕτως τέ με ἤρετο πάλιν. Ἐπιστήμη οὐκ ἔστι κοινὸν ὄνομα διαφόρων πραγμάτων; Ἔν τε γὰρ ταῖς τέχναις ἀπάσαις ὁ ἐπιστάμενος τούτων τινὰ ἐπιστήμων καλεῖται, ἔν τε στρατηγικῇ καὶ κυβερνητικῇ καὶ ἰατρικῇ ὁμοίως. Ἔν τε τοῖς θείοις καὶ ἀνθρωπείοις οὐχ οὕτως ἔχει. Ἐπιστήμη τίς ἐστιν ἡ παρέχουσα αὐτῶν τῶν ἀνθρωπίνων καὶ τῶν θείων γνῶσιν, ἔπειτα τῆς τούτων θειότητος καὶ δικαιοσύνης ἐπίγνωσιν; Καὶ μάλα, ἔφην. Τί οὖν; Ὁμοίως ἐστὶν ἄνθρωπον εἰδέναι καὶ θεόν, ὡς μουσικὴν καὶ ἀριθμητικὴν καὶ ἀστρονομίαν ἢ τι τοιοῦτον; Οὐδαμῶς. ἔφην. Οὐκ ὀρθῶς ἄρα ἀπεκρίθης ἐμοί, ἔφη ἐκεῖνος· αἱ μὲν γὰρ ἐκ μαθήσεως προσγίνονται ἡμῖν ἣ διατριβῆς τινος, αἱ δὲ ἐκ τοῦ ἰδέσθαι παρέχουσι τὴν ἐπιστήμην. Εἴ γέ σοι λέγοι τις ὅτι ἐστὶν ἐν Ἰνδίᾳ ζῶον φυὴν οὐχ ὅμοιον τοῖς ἄλλοις πᾶσιν. ἀλλὰ τοῖον ἢ τοῖον, πολυειδὲς καὶ ποικίλον, οὐκ ἄν πρότερον εἰδείης ἢ ἴδοις αὐτό, [fol. 54] ἀλλ᾿ οὐδὲ λόγον ἄν ἔχοις εἰπεῖν αὐτοῦ τινα εἰ μὴ ἀκούσαις τοῦ ἑωρακότος. Οὐ γάρ, φημί. Πῶς οὖν ἄν, ἔφη, περὶ θεοῦ ὀρθῶς φρονοῖεν οἱ φιλόσοφοι ἢ λέγοιέν τι ἀληθές, ἐπιστήμην αὐτοὺ μὴ ἔχοντες, μηδὲ ἰδόντες ποτὲ ἢ ἀκούσαντες; Ἀλλ᾿ οὐκ ἔστιν ὀφθαλμοῖς, ἦν δ᾿ ἐγώ, αὐτοῖς, πάτερ, ὁρατὸν τὸ θεῖον ὡς τὰ ἄλλα ζῶα, ἀλλὰ μόνῳ νῷ καταληπτόν, ὥς φησι Πλάτων, καὶ ἐγὼ πείθομαι αὐτῷ.

E, estando eu assim disposto, como um dia me pareceu bem encher-me de muito sossego e evitar o caminho batido dos homens, dirigi-me a um lugar não longe do mar. E, quando cheguei perto daquele lugar onde, ao chegar, pensava estar comigo mesmo, um velho ancião, não desprezível de ver, mostrando um caráter manso e digno, seguia-me a pouca distância. E, quando me voltei para ele, detendo-me, fitei-o com mais atenção.

E ele: "Conheces-me?", disse. Eu neguei. "Por que, então", disse-me, "assim me observas?" "Admiro-me", disse, "de que tenhas acertado de estar no mesmo lugar que eu; pois não esperava ver aqui homem algum." E ele: "Preocupo-me", diz-me, "com alguns dos meus, que estão ausentes; venho, pois, também eu, examinar as coisas a respeito deles, [para ver] se acaso aparecerão de algum lado. Mas tu, que fazes aqui?", disse-me. "Alegro-me", disse eu, "com tais lugares; pois o diálogo comigo mesmo se faz sem estorvo, e tais lugares são muito propícios ao amor das letras."

"És, pois, algum amante das letras", disse ele, "mas de modo algum amante do trabalho nem amante da verdade, nem tentas ser prático mais do que sofista?" "E que obra maior do que esta", disse eu, "poderia alguém realizar: mostrar que a razão governa tudo e, apoderando-se dela e nela conduzido, contemplar o erro dos outros e as ocupações deles, [vendo] que nada de são fazem, nem caro a Deus? E, sem filosofia e reta razão, não há em ninguém prudência. Por isso todo homem deve filosofar e julgar isto a maior e mais preciosa obra, e as demais coisas de segunda e terceira ordem — e, se dependentes da filosofia, medianas e dignas de acolhimento, mas, privadas dela e não a acompanhando, para os que delas se ocupam, pesadas e vulgares."

"A filosofia, pois, produz felicidade?", disse ele, interrompendo. "Sim, sobretudo", disse eu, "e só ela." "Que é, pois, a filosofia", diz, "e qual a felicidade que dela vem? Se nada te impede de dizer, dize." "A filosofia", disse eu, "é a ciência do que é, e o conhecimento do verdadeiro; e a felicidade é o prêmio dessa ciência e dessa sabedoria."

"E a que chamas tu Deus?", disse. "O que sempre está segundo as mesmas coisas e do mesmo modo, e é causa do ser para todas as outras coisas — isto, com efeito, é Deus." Assim eu lhe respondi; e ele se comprazia em ouvir-me, e assim de novo me perguntou: "'Ciência' não é um nome comum a coisas diferentes? Pois, em todas as artes, o que sabe alguma delas é chamado 'sabedor' [epistémon] — na estratégia, na pilotagem e na medicina igualmente. Mas, nas coisas divinas e humanas, não é assim. Há alguma ciência que forneça o conhecimento das próprias coisas humanas e divinas, e depois o conhecimento da divindade e da justiça delas?" "Sim, certamente", disse.

"E então? É do mesmo modo conhecer o homem e Deus, como [conhecer] a música, a aritmética, a astronomia ou algo tal?" "De modo algum", disse. "Não me respondeste corretamente, então", disse ele; "pois umas [ciências] nos advêm do aprendizado ou de algum exercício, mas outras fornecem a ciência a partir do ver. Se alguém te dissesse que há na Índia um animal de natureza não semelhante a todos os outros, mas assim ou assado, multiforme e variado, não o conhecerias antes de o veres, nem sequer poderias dizer palavra alguma a seu respeito, a não ser que ouvisses de quem o viu."

"Não, com efeito", digo. "Como, pois", disse ele, "pensariam corretamente acerca de Deus os filósofos, ou diriam algo verdadeiro, não tendo ciência dele, nem o tendo visto ou ouvido alguma vez?" "Mas o divino não é visível aos olhos", disse eu, "ó pai, como os outros animais, mas apreensível só pela mente, como diz Platão; e eu creio nele."

IV

Ἔστιν οὖν, φησί, τῷ νῷ ἡμῶν τοιαύτη τις καὶ τοσαύτη δύναμις, ἢ μὴ τὸ ὄν δι᾿ αἰσθήσεως ἔλαβεν: Ἦ τὸν θεὸν ἀνθρώπου νοῦς ὄψεταί ποτε μὴ ἁγίῳ πνεύματι κεκοσμημένος; Φησὶ γὰρ Πλάτων [Phédon, 65 E-66 A]. ἦν δ᾿ ἐγώ, αὐτὸ τοιοῦτον εἶναι τὸ τοῦ νοῦ ὄμμα καὶ πρὸς τοῦτο ἡμῖν δεδόσθαι, ὡς δύνασθαι καθορᾶν αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ ὄν εἰλικρινεῖ αὐτῷ ἐκείνῳ. ὅ τῶν νοητῶν ἁπάντων ἐστὶν αἴτιον. οὐ χρῶμα ἔχον, οὐ σχῆμα, οὐ μέγεθος, οὐδὲ οὐδὲν ὧν ὀφθαλμὸς βλέπει· ἀλλά τι ὅν τοῦτ᾿ αὐτό, φησί [Republ., 509 B]. ὂν ἐπέκεινα πάσης οὐσίας, οὔτε ῥητὸν οὕτε ἀγορευτόν, ἀλλὰ μόνον καλὸνκαὶ ἀγαθόν, ἐξαίφνης ταῖς εὖ πεφυκυίαις ψυχαῖς ἐγγινόμενον διὰ τὸ συγγενὲς καὶ ἔρωτα τοῦ ἰδέσθαι. Τίς οὖν ἡμῖν, ἔλεγε, συγγένεια πρὸς τὸν θεόν ἐστιν; Ἢ καὶ ἡ ψυχὴ θεία καὶ ἀθάνατός ἐστι καὶ [fol. 54] αὐτοῦ ἐκείνου τοῦ βασιλικοῦ νοῦ μέρος [Philèbe, 30 D]; Ὡς δὲ ἐκεῖνος ὁρᾷ τὸν θεόν, οὕτως καὶ ἡμῖν ἐφικτὸν τῷ ἡμετέρῳ νῷ συλλαβεῖν τὸ θεῖον καὶ τοὐντεῦθεν ἤδη εὐδαιμονεῖν; Πάνυ μὲν οὖν, ἔφην. Πᾶσαι δ᾿ αὐτὸ διὰ πάντων αἱ ψυχαὶ χωροῦσι τῶν ζώων, ἠρώτα, ἢ ἄλλη μὲν ἀνθρώπου, ἄλλη δὲ ἵππου καὶ ὄνου; Οὔκ, ἀλλ᾿ αἱ αὐταὶ ἐν πᾶσίν εἰσιν, ἀπεκρινάμην. Ὄψονται ἄρα, φησί, καὶ ἵπποι καὶ ὄνοι ἢ εἶδόν ποτε τὸν θεόν; Οὔ, ἔφην· οὐδὲ γὰρ οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων, εἰ μή τις ἐν δίκῃ βιώσαιτο, καθηράμενος δικαιοσύνῃ καὶ τῇ ἄλλῃ ἀρετῇ πάσῃ. Οὐκ ἄρα, ἔφη, διὰ τὸ συγγενὲς ὁρᾷ τὸν θεόν, οὐδ᾿ ὅτι νοῦς ἐστιν, ἀλλ᾿ ὅτι σώφρων καὶ δίκαιος; Ναί, ἔφην, καὶ διὰ τὸ ἔχειν ᾧ νοεῖ τὸν θεόν. Τί οὖν; Ἀδικοῦσί τινα αἶγες ἢ πρόβατα; Οὐδὲν οὐδένα, ἦν δ᾿ ἐγώ. Ὄψονται ἄρα, φησί, κατὰ τὸν σὸν λόγον καὶ ταῦτα τὰ ζῶα; Οὔ· τὸ γὰρ σῶμα αὐτοῖς, τοιοῦτον ὄν, ἐμπόδιόν ἐστιν. Εἰ λάβοιεν φωνὴν τὰ ζῶα ταῦτα, ὑποτυχὼν ἐκεῖνος, εὗ ἴσθι ὅτι πολὺ ἂν εὐλογώτερον ἐκεῖνα τῷ ἡμετέρῳ σώματι λοιδοροῖντο· νῦν δ᾿ ἐάσωμεν οὕτω, καί σοι ὡς λέγεις συγκεχωρήσθω. Ἐκεῖνο δέ μοι εἰπέ· Ἕως ἐν τῷ σώματί ἐστιν ἡ ψυχὴ βλέπει, ἢ ἀπαλλαγεῖσα τούτου; Καὶ ἕως μέν [fol. 55] ἐστιν ἐν ἀνθρώπου εἴδει. δυνατὸν αὐτῇ. φημί, ἐγγενέσθαι διὰ τοῦ νου. μάλιστα δὲ ἀπολυθεῖσα τοῦ σώματος καὶ αὐτὴ καθ᾿ ἑαυτὴν γενομένη τυγχάνει οὗ ἤρα πάντα τὸν χρόνον. Ἦ καὶ μέμνηται τούτου πάλιν ἐν ἀνθρώπῳ γενομένη; Οὔ μοι δοκεῖ, ἔφην. Τί οὖν ὄφελος ταῖς ἰδούσαις, ἢ τί πλέον τοῦ μὴ ἰδόντος ὁ ἰδὼν ἔχει, εἰ μηδὲ αὐτὸ τοῦτο ὅτι εἶδε μέμνηται; Οὐκ ἔχω εἰπεῖν, ἦν δ᾿ ἐγώ. Αἱ δὲ ἀνάξιαι ταύτης τῆς θέας κριθεῖσαι τί πάσχουσιν; ἔφη. Εἴς τινα θηρίων ἐνδεσμεύονται σώματα. καὶ αὕτη ἐστὶ κόλασις αὐτῶν. Οἴδασιν οὖν ὅτι διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ἐν τοιούτοις εἰσὶ σώμασι καὶ ὅτι ἐξήμαρτόν τι; Οὐ νομίζω. Οὐδὲ ταύταις ἄρα ὄφελός τι τῆς κολάσεως, ὡς ἔοικεν· ἀλλ᾿ οὐδὲ κολάζεσθαι αὐτὰς λέγοιμι, εἰ μὴ ἀντιλαμβάνονται τῆς κολάσεως. Οὐ γάρ. Οὔτε οὖν δρῶσι τὸν θεὸν αἱ ψυχαί, οὔτε μεταμείβουσιν εἰς ἕτερα σώματα· ᾔδεσαν γὰρ ἂν ὅτι κολάζονται οὕτως, καὶ ἐφοβοῦντο ἂν καὶ τὸ τυχὸν ἐξαμαρτεῖν ὕστερον. Νοεῖν δὲ αὐτὰς δύνασθαι ὅτι ἔστι θεὸς καὶ δικαιοσύνη καὶ εὐσέβεια καλόν, κἀγὼ συντίθεμαι, ἔφη. Ὀρθῶς λέγεις, εἶπον.

"Há, pois", diz, "na nossa mente tal e tão grande poder? Ou não apreendeu ela o que é por meio da sensação? E acaso a mente do homem verá alguma vez a Deus, se não estiver ornada pelo Espírito Santo?" "Pois Platão diz", disse eu, "que o olho da mente é de tal natureza e para isto nos foi dado: para poder contemplar aquilo mesmo que é, com ele mesmo puro — o que é causa de todas as coisas inteligíveis, não tendo cor, nem figura, nem grandeza, nem nada do que o olho vê; mas [é] algo que é isto mesmo", diz, "que está além de toda essência, nem dizível nem exprimível, mas só belo e bom, surgindo de repente nas almas bem-nascidas, por causa do [seu] parentesco e do desejo de o ver."

"Que parentesco, então", dizia ele, "há entre nós e Deus? Ou também a alma é divina e imortal, e parte daquela mente régia? E, assim como aquele vê a Deus, assim também nos é acessível apreender o divino com a nossa mente, e daí já ser felizes?" "Certamente", disse eu. "E todas as almas de todos os animais o alcançam", perguntava, "ou uma é a do homem, outra a do cavalo e do jumento?" "Não, mas as mesmas estão em todos", respondi.

"Verão, então", diz, "também os cavalos e os jumentos, ou viram alguma vez a Deus?" "Não", disse; "pois nem sequer a maioria dos homens, a não ser que alguém viva em justiça, purificado pela justiça e por toda a demais virtude." "Não é, então", disse, "pelo parentesco que vê a Deus, nem por ser mente, mas por ser temperante e justo?" "Sim", disse, "e por ter aquilo com que concebe a Deus." "E então? Cometem alguma injustiça as cabras ou as ovelhas?" "Nenhuma, a ninguém", disse eu.

"Verão, então", diz, "segundo o teu argumento, também estes animais?" "Não; pois o corpo, sendo tal, lhes é impedimento." "Se estes animais recebessem voz", disse ele, interrompendo, "fica sabendo que com muito mais razão eles injuriariam o nosso corpo. Mas deixemos isto assim, e concedamos como dizes. Dize-me, porém, isto: enquanto está no corpo, a alma vê, ou uma vez livre dele?"

"Enquanto está na forma humana", digo, "é-lhe possível [ver], por meio da mente; mas sobretudo, uma vez liberta do corpo e tornada em si mesma, alcança aquilo que amou todo o tempo." "E lembra-se disto de novo, quando se torna [de novo] em homem?" "Não me parece", disse. "Que proveito, então, para as [almas] que viram, ou que mais tem o que viu sobre o que não viu, se nem sequer se lembra disto mesmo, de que viu?"

"Não sei dizer", disse eu. "E as julgadas indignas dessa visão, que padecem?", disse. "São atadas a certos corpos de feras, e este é o seu castigo." "Sabem, então, que por essa causa estão em tais corpos, e que cometeram algum erro?" "Não creio."

"Nem a estas, então, aproveita algo o castigo, ao que parece; mas nem sequer diria eu que são castigadas, se não têm consciência do castigo." "Não, com efeito." "Nem, pois, veem a Deus as almas, nem passam para outros corpos; pois saberiam que assim são castigadas, e temeriam também cometer qualquer erro depois. Mas que elas podem conceber que há Deus, e [que] a justiça e a piedade são coisa bela — também eu concordo", disse. "Dizes bem", falei.

V

Οὐδὲν οὖν ἴσασι περὶ τούτων ἐκεῖνοι οἱ φιλόσοφοι· οὐδὲ γὰρ ὅ τί ποτέ ἐστι [fol. 55] ψυχὴ ἔχουσιν εἰπεῖν. Οὐκ ἔοικεν. Οὐδὲ μὴν ἀθάνατον χρὴ λέγειν αὐτήν· ὅτι εἰ ἀθάνατός ἐστι, καὶ ἀγέννητος δηλαδή. Ἀγέννητος δὲ καὶ ἀθάνατός ἐστι κατά τινας λεγομένους Πλατωνικούς. Ἦ καὶ τὸν κόσμον σὺ ἀγέννητον λέγεις; Εἰσὶν οἱ λέγοντες, οὐ μέντοι γε αὐτοῖς συγκατατίθεμαι ἐγώ. Ὀρθῶς ποιῶν. Τίνα γὰρ λόγον ἔχει σῶμα οὕτω στερεὸν καὶ ἀντιτυπίαν ἔχον καὶ σύνθετον καὶ ἀλλοιούμενον καὶ φθίνον καὶ γινόμενον ἑκάστης ἡμέρας μὴ ἀπ᾿ ἀρχῆς τινος ἡγεῖσθαι γεγονέναι; Εἰ δὲ ὁ κόσμος γεννητός, ἀνάγκη καὶ τὰς ψυχὰς γεγονέναι καὶ οὐκ εἶναὶ ποι τάχα· διὰ γὰρ τοὺς ἀνθρώπους ἐγένοντο καὶ τὰ ἄλλα ζῶα, εἰ ὅλως κατ᾿ ἰδίαν καὶ μὴ μετὰ τῶν ἰδίων σωμάτων φήσεις αὐτὰς γεγονέναι. Οὕτως δοκεῖ ὀρθῶς ἔχειν. Οὐκ ἄρα ἀθάνατοι. Οὔκ, ἐπειδὴ καὶ ὁ κόσμος γεννητὸς ἡμῖν ἐφάνη. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ ἀποθνήσκειν φημὶ πάσας τὰς ψυχὰς ἐγώ· ἕρμαιον γὰρ ἦν ὡς ἀληθῶς τοῖς κακοῖς. Ἀλλὰ τί: Τὰς μὲν τῶν εὐσεβῶν ἐν κρείττονί ποι χώρῳ μένειν. τὰς δὲ ἀδίκους καὶ πονηρὰς ἐν χείρονι, τὸν τῆς κρίσεως ἐκδεχομένας χρόνον τότε. Οὕτως αἱ μέν, ἄξιαι τοῦ θεοῦ φανεῖσαι, οὐκ ἀποθνήσκουσιν ἔτι· αἱ δὲ κολά[fol. 56] ζονται. ἔστ᾿ ἂν αὐτὰς καὶ εἶναι καὶ κολάζεσθαι ὁ θεὸς θέλῃ. Ἆρα τοιοῦτόν ἐστιν ὅ λέγεις, οἶον καὶ Πλάτων ἐν Τιμαίῳ [44 AB] αἰνίσσεται περὶ τοῦ κόσμου, λέγων ὃτι αὐτὸς μὲν καὶ φθαρτός ἐστιν ἧ γέγονεν, οὐ λυθήσεται δὲ οὐδὲ τεύξεται θανάτου μοίρας διὰ τὴν βούλησιν τοῦ θεο(??); Τοῦτ᾿ αὐτό σοι δοκεῖ καὶ περὶ ψυχῆς καὶ ἀπλῶς πάντων πέρι λέγεσθαι; Ὅσα γάρ ἐστι μετὰ τὸν θεὸν ἢ ἔσται ποτέ. ταῦτα φύσιν φθαρτὴν ἔχειν, καὶ οἶά τε ἐξαφανισθῆναι καὶ μὴ εἶναι ἔτι· μόνος γὰρ ἀγέννητος καὶ ἄφθαρτος ὁ θεὸς καὶ διὰ τοῦτο θεός ἐστι, τὰ δὲ λοιπὰ πάντα μετὰ τοῦτον γεννητὰ καὶ φθαρτά. Τούτου χάριν καὶ ἀποθνήσκουσιν αἱ ψυχαὶ καὶ κολάζονται· ἐπεὶ εἰ ἀγέννητοι ἦσαν, οὔτ᾿ ἂν ἐξημάρτανον οὔτε ἀφροσύνης ἀνάπλεῳ ἦσαν. οὐδὲ δειλαὶ καὶ θρασεῖαι πάλιν, ἀλλ᾿ οὐδὲ ἑκοῦσαί ποτε εἰς σύας ἐχώρουν καὶ ὄφεις καὶ κύνας, οὐδὲ μὴν ἀναγκάζεσθαι αὐτὰς θέμις, εἴπερ εἰσὶν ἀγέννητοι. Τὸ γὰρ ἀγέννητον τῷ ἀγεννήτῳ ὅμοιόν ἐστι καὶ ἴσον καὶ ταὐτόν, καὶ οὔτε δυνάμει οὔτε τιμῇ προκριθείῃ ἂν θατέρου τὸ ἕτερον. Ὅθεν οὐδὲ πολλά ἐστι τὰ ἀγέννητα· εἰ γὰρ διαφορά τις ἦν ἐν αὐτοῖς, οὐκ ἂν εὕροις ἀναζητῶν τὸ αἴτιον τῆς διαφορᾶς, ἀλλ᾿, ἐπ᾿ ἄπειρον ἀεὶ τὴν [fol. 56] διάνοιαν πέμπων, ἐπὶ ἑνός ποτε στήσῃ ἀγεννήτου καμὼν καὶ τοῦτο φήσεις ἁπάντων αἴτιον. Ἢ ταῦτα ἔλαθε, φημὶ ἐγώ, Πλάτωνα καὶ Πυθαγόραν. σοφοὺς ἄνδρας, οἳ ὥσπερ τεῖχος ἡμῖν καὶ ἔρεισμα φιλοσοφίας ἐξεγένοντο;

"Nada, pois, sabem acerca destas coisas aqueles filósofos; pois nem sequer podem dizer o que é a alma." "Parece que não." "Nem, tampouco, se deve dizê-la imortal; pois, se é imortal, é também, evidentemente, ingênita." "E ingênita e imortal é, segundo alguns dos ditos platônicos." "E também o mundo tu dizes ingênito?" "Há os que o dizem; mas eu não concordo com eles."

"Fazes bem. Pois que razão há para julgar que um corpo tão sólido, que tem resistência, composto, alterável, que perece e vem a ser a cada dia, não tenha vindo a ser a partir de algum princípio? E, se o mundo é gerado, é necessário que também as almas tenham vindo a ser e não sejam [imortais], talvez; pois elas foram geradas por causa dos homens e dos outros animais, se é que de fato pretendes dizer que foram criadas em separado e não com os seus próprios corpos." "Assim parece estar correto." "Não são, então, imortais." "Não, já que o mundo também nos apareceu gerado."

"Contudo, também não digo eu que todas as almas morrem; pois isso seria, na verdade, um achado para os maus. Mas quê? As dos piedosos permanecem em algum lugar melhor, e as injustas e más em [lugar] pior, aguardando então o tempo do juízo. Assim, umas, aparecendo dignas de Deus, já não morrem; mas as outras são castigadas, enquanto Deus quiser que existam e sejam castigadas."

"Acaso é tal o que dizes, como também Platão insinua no Timeu acerca do mundo, dizendo que ele mesmo é corruptível, visto que veio a ser, mas não será dissolvido nem alcançará a sorte da morte, por causa da vontade de Deus? Parece-te que isto mesmo se diz também acerca da alma e, em suma, acerca de todas as coisas? Pois quantas coisas há depois de Deus, ou hão de ser alguma vez, estas têm natureza corruptível, e são capazes de desaparecer e não mais existir; pois só Deus é ingênito e incorruptível, e por isso é Deus, e todas as demais coisas, depois dele, são geradas e corruptíveis.

Por esta causa também as almas morrem e são castigadas; pois, se fossem ingênitas, não errariam nem estariam cheias de insensatez, nem seriam, por sua vez, covardes e temerárias, e nem sequer, de boa vontade, passariam para porcos, serpentes e cães; nem tampouco é lícito serem elas coagidas, se são ingênitas. Pois o ingênito é semelhante, igual e idêntico ao ingênito, e nem em poder nem em honra um seria preferido ao outro.

Donde nem são muitas as coisas ingênitas; pois, se houvesse alguma diferença entre elas, não acharias, ao buscar, a causa da diferença, mas, enviando sempre o pensamento ao infinito, deter-te-ias por fim, cansado, num só ingênito, e a este dirias causa de todas as coisas." "Ou escaparam estas coisas", digo eu, "a Platão e a Pitágoras, homens sábios, que se tornaram para nós como que muralha e sustentáculo da filosofia?"

VI

Οὐδὲν ἐμοί, ἔφη, μέλει Πλάτωνος οὐδὲ Πυθαγόρου οὐδὲ ἁπλῶς οὐδενὸς ὅλως τοιαῦτα δοξάζοντος. Τὸ γὰρ ἀληθὲς οὕτως ἔχει· μάθοις δ᾿ ἂν ἐντεῦθεν. Ἡ ψυχὴ ἤτοι ζωή ἐστιν ἢ ζωὴν ἔχει. Εἰ μὲν οὖν ζωή ἐστιν, ἄλλο τι ἆν ποιήσειε ζῆν, οὐχ ἑαυτήν, ὡς καὶ κίνησις ἄλλο τι κινήσειε μᾶλλον ἢ ἑαυτήν. Ὃτι δὲ ζῇ ψυχή, οὐδεὶς ἀντείποι. Εἰ δὲ ζῇ, οὐ ζωὴ οὖσα ζῇ, ἀλλὰ μεταλαμβάνουσα τῆς ζωῆς· ἕτερον δέ τι τὸ μετέχον τινὸς ἐκείνου οὗ μετέχει. Ζωῆς δὲ ψυχὴ μετέχει, ἐπεὶ ζῆν αὐτὴν ὁ θεὸς βούλεται. Οὕτως ἄρα καὶ οὐ μεθέξει ποτέ, ὅταν αὐτὴν μὴ θέλοι ζῆν. Οὐ γὰρ ἴδιον αὐτῆς ἐστι τὸ ζῆν ὡς τοῦ θεοῦ· ἀλλὰ ὥσπερ ἄνθρωπος οὐ διὰ παντός ἐστιν οὐδὲ σύνεστιν ἀεὶ τῇ ψυχῇ τὸ σῶμα, ἀλλ᾿, ὅταν δέῃ λυθῆναι τὴν ἁρμονίαν ταύτην, καταλείπει ἡ ψυχὴ τὸ σῶμα καὶ ὁ ἄνθρωπος οὐκ ἔστιν, οὕτως καί, ὅταν δέῃ τὴν ψυχὴν μηκέτι εἶναι, ἀπέστη ἀπ᾿ αὐτῆς τὸ ζωτικὸν πνεῦμα καὶ οὐκ ἔστιν ἡ ψυχὴ ἔτι, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ὅθεν ἐλή[fol. 57]φθη ἐκεῖσε χωρεῖ πάλιν [cf. Ecclésiaste. XII, 7].

"Nada me importa", disse, "de Platão, nem de Pitágoras, nem, em suma, de ninguém que professe tais coisas. Pois o verdadeiro é assim, e o aprenderias daqui. A alma ou é vida ou tem vida. Se, pois, é vida, faria viver outra coisa, não a si mesma, como também o movimento moveria antes outra coisa que a si mesmo. E que a alma vive, ninguém contradiria. Mas, se vive, não vive por ser vida, e sim por participar da vida; e diferente é o que participa de algo daquilo de que participa. E a alma participa da vida, já que Deus quer que ela viva.

Assim, pois, também não participará [mais dela] quando ele não quiser que ela viva. Pois o viver não lhe é próprio, como a Deus; mas, assim como o homem não existe para sempre, nem o corpo está sempre unido à alma, mas, quando é preciso dissolver essa harmonia, a alma deixa o corpo e o homem não existe [mais], assim também, quando é preciso que a alma não mais exista, o espírito vital afasta-se dela e a alma já não existe, mas também ela volta de novo para lá donde foi tomada."

VII

Τίνι οὖν, φημί, ἔτι τις χρήσαιτο διδασκάλῳ (??) πόθεν ὠφεληθείη τις. εἰ μηδὲ ἐν τούτοις τὸ ἀληθές ἐστιν; Ἐγένοντό τινες πρὸ πολλοῦ χρόνου πάντων τούτων τῶν νομιζομένων φιλοσόφων παλαιότεροι, μακάριοι καὶ δίκαιοι καὶ θεοφιλεῖς, θείῳ πνεύματι λαλήσαντες καὶ τὰ μέλλοντα θεσπίσαντες, ἃ δὴ νῦν γίνεται· προφήτας δὲ αὐτοὺς καλοῦσιν. Οὗτοι μόνοι τὸ ἀληθὲς καὶ εἶδον καὶ ἐξεῖπον ἀνθρώποις, μήτ᾿ εὐλαβηθέντες μήτε δυσωπηθέντες τινά. μὴ ἡττημένοι δόξης. ἀλλὰ μόνα ταῦτα εἰπόντες ἃ ἤκουσαν καὶ ἃ εἶδον ἁγίῳ πληρωθέντες πνεύματι. Συγγράμματα δὲ αὐτῶν ἔτι καὶ νῦν διαμένει, καὶ ἔστιν ἐντυχόντα τούτοις πλεῖστον ὠφεληθῆναι καὶ περὶ ἀρχῶν καὶ περὶ τέλους καὶ ὧν χρὴ εἰδέναι τὸν φιλόσοφον, πιστεύσαντα ἐκείνοις. Οὐ γὰρ μετὰ ἀποδείξεως πεποίηνται τότε τοὺς λόγους, ἃτε ἀνωτέρω πάσης ἀποδείξεως ὄντες ἀξιόπιστοι μάρτυρες τῆς ἀληθείας· τὰ δὲ ἀποβάντα καὶ ἀποβαίνοντα ἐξαναγκάζει συντίθεσθαι τοῖς λελαλημένοις δι᾿ αὐτῶν. Καίτοι γε καὶ διὰ τὰς δυνάμεις, ἃς ἐπετέλουν, πιστεύεσθαι δίκαιοι ἦσαν, ἐπειδὴ καὶ τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων θεὸν καὶ πατέρα ἐδόξαζον [fol. 57] καὶ τὸν παρ᾿ αὐτοῦ Χριστὸν υἱὸν αὐτοῦ κατήγγελλον· ὅπερ οἱ ἀπὸ τοῦ πλάνου καὶ ἀκαθάρτου πνεύματος ἐμπιπλάμενοι ψευδοπροφῆται οὕτε ἐποίησαν οὔτε ποιοῦσιν, ἀλλὰ δυνάμεις τινὰς ἐνεργεῖν εἰς κατάπληξιν τῶν ἀνθρώπων τολμῶσι καὶ τὰ τῆς πλάνης πνεύματα καὶ δαιμόνια [cf. I Tim., IV, 1] δοξολογοῦσιν. Εὔχου δέ σοι πρὸ πάντων φωτὸς ἀνοιχθῆναι πύλας· οὐ γὰρ συνοπτὰ οὐδὲ συννοητὰ πᾶσίν ἐστιν, εἰ μή τῳ θεὸς δῷ συνιέναι καὶ ὁ Χριστὸς αὐτοῦ.

"De que mestre, então", digo, "poderia alguém ainda servir-se, ou de onde tirar proveito, se nem sequer nestes há o verdadeiro?" "Houve, há muito tempo, uns homens mais antigos que todos estes chamados filósofos, bem-aventurados, justos e amados por Deus, que falaram por Espírito divino e vaticinaram o futuro, que agora, com efeito, se cumpre; e chamam-nos profetas. Só estes viram e disseram a verdade aos homens, sem se acautelar nem envergonhar diante de ninguém, não vencidos pela glória, mas dizendo apenas as coisas que ouviram e viram, cheios do Espírito Santo.

E os seus escritos ainda agora permanecem, e é possível, ao deparar com eles, tirar muitíssimo proveito, tanto acerca dos princípios quanto acerca do fim e das coisas que o filósofo deve saber, se se crê neles. Pois não fizeram então os seus discursos com demonstração, visto que, estando acima de toda demonstração, eram testemunhas dignas de crédito da verdade; e as coisas que aconteceram e acontecem obrigam a concordar com o que por eles foi dito.

E, contudo, também pelos prodígios que operavam eram justamente dignos de crédito, já que glorificavam o Deus criador de todas as coisas e Pai, e anunciavam o Cristo, seu Filho, que dele [vem] — o que os falsos profetas, cheios do espírito enganador e impuro, nem fizeram nem fazem, mas ousam operar alguns prodígios para assombro dos homens, e glorificam os espíritos do erro e os demônios. Mas roga que, antes de tudo, se te abram as portas da luz; pois estas coisas não são vistas nem compreendidas por todos, a não ser a quem Deus e o seu Cristo derem compreender."

VIII

Ταῦτα καὶ ἔτι ἄλλα πολλὰ εἰπὼν ἐκεῖνος, ἃ νυν καιρὸς οὐκ ἔστι λέγειν, ᾤχετο, κελεύσας διώκειν αὐτά· καὶ οὐκέτι αὐτὸν εἶδον. Ἐμοὶ δὲ παραχρῆμα πῦρ ἐν τῇ ψυχῇ ἀνήφθη, καὶ ἔρως εἶχέ με τῶν προφητῶν καὶ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, οἵ εἰσι Χριστοῦ φίλοι· διαλογιζόμενός τε πρὸς ἐμαυτὸν τοὺς λόγους αὐτοῦ ταύτην μόνην εὕρισκον φιλοσοφίαν ἀσφαλῆ τε καὶ σύμφορον. Οὕτως δὴ καὶ διὰ ταῦτα φιλόσοφος ἐγώ. Βουλοίμην δ᾿ ἂν καὶ πάντας ἴσον ἐμοὶ θυμὸν ποιησαμένους μὴ ἀφίστασθαι τῶν τοῦ σωτῆρος λόγων· δέος γάρ τι ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς, καὶ ἱκανοὶ δυσωπῆσαι τοὺς ἐκτρεπομένους τῆς ὀρθῆς ὁδοῦ, ἀνάπαυσίς τε ἡδίστη γίνεται τοῖς ἐκμελετῶσιν αὐτούς. Εὗ οἰν τι καὶ σοὶ περὶ σεαυτοῦ [fol. 58] μέλει καὶ ἀντιποιῇ σωτηρίας καὶ ἐπὶ τῷ θεῷ πέποιθας, ἅπερ οὐκ ἀλλοτρίῳ τοῦ πράγματος, πάρεστιν ἐπιγνόντι σοὶ τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ καὶ τελείῳ γενομένῳ εὐδαιμονεῖν. Ταῦτά μου, φίλτατε, εἰπόντος οἱ μετὰ τοῦ Τρύφωνος ἀνεγέλασαν, αὐτὸς δὲ ὑπομειδιάσας· Τὰ μὲν ἄλλα σου, φησίν, ἀποδέχομαι καὶ ἄγαμαι τῆς περὶ τὸ θεῖον ὁρμῆς, ἄμεινον δὲ ἦν φιλοσοφεῖν ἔτι σε τὴν Πλάτωνος ἢ ἄλλου του φιλοσοφίαν, ἀσκοῦντα καρτερίαν καὶ ἐγκράτειαν καὶ σωφροσύνην, ἢ λόγοις ἐξαπατηθῆναι ψευδέσι καὶ ἀνθρώποις ἀκολουθῆσαι οὐδενὸς ἀξίοις. Μένοντι γάρ σοι ἐν ἐκείνῳ τῷ τῆς φιλοσοφίας τρόπῳ καὶ ζῶντι ἀμέμπτως ἐλπὶς ὑπελείπετο ἀμείνονος μοίρας· καταλιπόντι δὲ τὸν θεὸν καὶ εἰς ἄνθρωπον ἐλπίσαντι ποία ἔτι περιλείπεται σωτηρία; Εἰ οὖν καὶ ἐμοῦ θέλεις ἀκοῦσαι, φίλον γάρ σε ἤδη νενόμικα, πρῶτον μὲν περιτεμοῦ. εἶτα φύλαξον, ὡς νενόμισται, τὸ σάββατον καὶ τὰς ἑορτὰς καὶ τὰς νουμηνίας τοῦ θεοῦ, καὶ ἁπλῶς τὰ ἐν τῷ νόμῳ γεγραμμένα πάντα ποίει, καὶ τότε σοι ἴσως ἔλεος ἔσται παρὰ θεοῦ. Χριστὸς δέ, εἰ καὶ γεγένηται καὶ ἔστι που, ἄγνωστός ἐστι καἰ οὐδὲ αὐτός πω ἑαυτὸν ἐπίσταται οὐδὲ ἔχει δύναμίν τινα. μέχρις ἂν ἐλθὼν Ἡλίας χρίσῃ [fol. 58] αὐτὸν καὶ φανερὸν πᾶσι ποιήσῃ· ὑμεῖς δέ, ματαίαν ἀκοὴν παραδεξάμενοι, Χριστὸν ἑαυτοῖς τινα ἀναπλάσσετε καὶ αὐτοῦ χάριν τανῦν ἀσκόπως ἀπόλλυσθε.

Tendo dito estas coisas e ainda muitas outras, que agora não é ocasião de dizer, ele partiu, exortando-me a segui-las; e não mais o vi. Mas em mim, no mesmo instante, um fogo se acendeu na alma, e um amor se apoderou de mim pelos profetas e por aqueles homens que são amigos de Cristo; e, ponderando comigo mesmo as suas palavras, achava que só esta era a filosofia segura e proveitosa.

Assim, com efeito, e por estas coisas, sou filósofo. E quereria que todos, tendo feito o mesmo empenho que eu, não se afastassem das palavras do Salvador; pois têm em si algo de temível, e são capazes de envergonhar os que se desviam do caminho reto, e o mais doce repouso se dá aos que as meditam. Se, pois, também tu tens algum cuidado de ti mesmo, e aspiras à salvação, e confias em Deus — coisas que não são estranhas à questão —, é possível, tendo reconhecido o Cristo de Deus e tornando-te perfeito, ser feliz."

Tendo eu dito estas coisas, caríssimo, os que estavam com Trifão riram-se; mas ele, sorrindo, disse: "As demais coisas tuas acolho, e admiro o teu ímpeto para o divino; mas seria melhor que ainda filosofasses a filosofia de Platão ou de outro qualquer, exercitando firmeza, continência e temperança, do que seres enganado por palavras falsas e seguires homens que não valem nada. Pois, permanecendo tu naquele modo de filosofia e vivendo irrepreensivelmente, restava-te esperança de melhor sorte; mas, tendo abandonado a Deus e esperado num homem, que salvação ainda te resta?

Se, pois, também queres ouvir-me — pois já te tenho por amigo —, primeiro circuncida-te; depois guarda, como está estabelecido, o sábado, as festas e as luas novas de Deus; e, em suma, faze tudo o que está escrito na Lei, e então talvez tenhas misericórdia da parte de Deus. Mas o Cristo, ainda que tenha nascido e exista em algum lugar, é desconhecido, e nem ele mesmo ainda se conhece, nem tem poder algum, até que Elias venha e o unja e o torne manifesto a todos; e vós, tendo acolhido um vão rumor, forjais para vós um certo Cristo, e por causa dele agora perecais sem propósito."

IX

Συγγνώμη σοι, ἔφην, ὦ ἄνθρωπε, καὶ ἀφεθείη σοι· οὐ γὰρ οἶδας ὃ λέγεις, ἀλλὰ πειθόμενος τοῖς διδασκάλοις. οἳ οὐ συνίασι τὰς γραφάς, καὶ ἀπομαντευόμενος λέγεις ὅ τι ἄν σοι ἐπὶ θυμὸν ἔλθοι. Εἰ δὲ βούλοιο τούτου πέρι δέξασθαι λόγον, ὡς οὐ πεπλανήμεθα οὐδὲ παυσόμεθα ὁμολογοῦντες τοῦτον, κἂν τὰ ἐξ ἀνθρώπων ἡμῖν ἐπιφέρωνται ὀνείδη. κἂν ὁ δεινότατος ἀπειπεῖν ἀναγκάζῃ τύραννος· παρεστῶτι γὰρ δείξω ὅτι οὐ κενοῖς ἐπιστεύσαμεν μύθοις οὐδὲ ἀναποδείκτοις λόγοις, ἀλλὰ μεστοῖς πνεύματος θείου καὶ δυνάμει βρύουσι καὶ τεθηλόσι χάριτι. Ἀνεγέλασαν οὖν πάλιν οἱ μετ᾿ αὐτοῦ καὶ ἄκοσμον ἀνεφθέγγοντο. Ἐγὼ δὲ ἀναστὰς οἶός τ᾿ ἤμην ἀπέρχεσθαι· ὁ δέ μου τοῦ ἱματίου λαβόμενος οὐ πρὶν ἀνήσειν ἔφη, πρὶν ὅ ὑπεσχόμην ἐκτελέσαι. Μὴ οὖν, ἔφην, θορυβείτωσαν οἱ ἑταῖροί σου μηδὲ ἀσχημονείτωσαν οὕτως, ἀλλ᾿, εἰ μὲν βούλονται, μετὰ ἡσυχίας ἀκροάσθωσαν, εἰ δὲ καὶ ἀσχολία τις αὐτοῖς ὑπέρτερος ἐμποδών ἐστιν, ἀπίτωσαν· ἡμεῖς δέ, ὑποχωρήσαντές ποι καὶ ἀναπαυσάμενοι [fol. 59]. περαίνωμεν τὸν λόγον. Ἔδοξε καὶ τῷ Τρύφωνι οὕτως ἡμᾶς ποιῆσαι, καὶ δὴ ἐκνεύσαντες εἰς τὸ μέσον τοῦ ξυστοῦ στάδιον ᾔειμεν· τῶν δὲ σὺν αὐτῷ δύο, χλευάσαντες καὶ τὴν σπουδὴν ἡμῶν ἐπισκώψαντες, ἀπηλλάγησαν. Ἡμεῖς δὲ ὡς ἐγενόμεθα ἐν ἐκείνῳ τῷ τόπῳ, ἔνθα ἑκατέρωθεν λίθινοί εἰσι θῶκοι, ἐν τῷ ἑτέρῳ καθεσθέντες οἱ μετὰ τοῦ Τρύφωνος, ἐμβαλόντος τινὸς αὐτῶν λόγον περὶ τοῦ κατὰ τὴν Ἰουδαίαν γενομένου πολέμου, διελάλουν.

"Perdão te seja dado, ó homem", disse, "e seja-te perdoado; pois não sabes o que dizes, mas, persuadido pelos [teus] mestres, que não compreendem as Escrituras, adivinhas e dizes o que quer que te venha ao ânimo. Se, porém, quiseres receber acerca disto um discurso, [para ver] que não nos extraviamos nem cessaremos de confessar a este [Cristo], ainda que sobre nós recaiam os opróbrios dos homens, e ainda que o mais terrível tirano [nos] force a negá-lo — pois, presente [tu], mostrarei que não cremos em fábulas vãs nem em palavras sem demonstração, mas cheias de Espírito divino, transbordantes de poder e florescentes de graça."

Riram-se, pois, de novo os que estavam com ele, e clamaram de modo indecoroso. E eu, levantando-me, dispunha-me a partir; mas ele, agarrando-me o manto, disse que não me largaria antes que eu cumprisse o que prometera. "Que não façam alvoroço, então", disse, "os teus companheiros, nem se portem tão indecorosamente; mas, se querem, ouçam em silêncio; e, se algum afazer maior os impede, retirem-se. E nós, recolhendo-nos a algum lugar e descansando, terminemos o discurso."

Pareceu bem também a Trifão que assim fizéssemos; e, com efeito, desviando-nos, fomos ao estádio no meio do pórtico. E dois dos que estavam com ele, tendo zombado e escarnecido do nosso empenho, partiram. E nós, quando chegamos àquele lugar, onde de ambos os lados há assentos de pedra, sentando-se de um lado os que estavam com Trifão, tendo um deles lançado palavra acerca da guerra ocorrida na Judeia, conversavam.

X

Ὡς δὲ ἀνεπαύσαντο, ἐγώ οὕτως αὐτοῖς πάλιν ἠρξάμην· Μὴ ἄλλο τί ἐστιν ὃ ἐπιμέμφεσθε ἡμᾶς, ἄνδρες φίλοι, ἢ τοῦτο ὅτι οὐ κατὰ τὸν νόμον βιοῦμεν, οὐδὲ ὁμοίως τοῖς προγόνοις ὑμῶν περιτεμνόμεθα τὴν σάρκα, οὐδὲ ὡς ὑμεῖς σαββατίζομεν; Ἥ καὶ ὁ βίος ἡμῶν καὶ τὸ ἦθος διαβέβληται παρ᾿ ὑμῖν; Τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ὃ λέγω, μὴ καὶ ὑμεῖς πεπιστεύκατε περὶ ἡμῶν, ὅτι δὴ ἐσθίομεν ἀνθρώπους καὶ μετα τὴν εἰλαπίνην ἀποσβεννύντες τοὺς λύχνους ἀθέσμοις μίξεσιν ἐγκυλιόμεθα. ἢ αὐτὸ τοῦτο καταγινώσκετε ἡμῶν μόνον, ὅτι τοιούτοις προσέχομεν λόγοις καὶ οὐκ ἀληθεῖ, ὡς οἴεσθε, πιστεύομεν δόξῃ; Τοῦτ᾿ ἔστιν ὃ θαυμάζομεν, ἔφη ὁ Τρύφων, περὶ δὲ ὧν οἱ [fol. 59-59] πολλοὶ λέγουσιν, οὐ πιστεῦσαι ἄξιον· πόρρω γὰρ κεχώρηκε τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Ὑμῶν δὲ καὶ τὰ ἐν τῷ λεγομένῳ εὐαγγελίῳ παραγγέλματα θαυμαστὰ οὕτως καὶ μεγάλα ἐπίσταμαι εἶναι, ὡς ὑπολαμβάνειν μηδένα δύνασθαι φυλάξαι αὐτά· ἐμοὶ γὰρ ἐμέλησεν ἐντυχεῖν αὐτοῖς. Ἐκεῖνο δὲ ἀποροῦμεν μάλιστα, εἰ ὑμεῖς, εὐσεβεῖν λέγοντες καὶ τῶν ἄλλων οἰόμενοι διαφέρειν, κατ᾿ οὐδὲν αὐτῶν ἀπολείπεσθε, οὐδὲ διαλλάσσετε ἀπὸ τῶν ἐθνῶν τὸν ὑμέτερον βίον, ἐν τῷ μήτε τὰς ἑορτὰς μήτε τὰ σάββατα τηρεῖν μήτε τὴν περιτομὴν ἔχειν, καὶ ἔτι, ἐπ᾿ ἄνθρωπον σταυρωθέντα τὰς ἐλπίδας ποιούμενοι, ὅμως ἐλπίζετε τεύξεσθαι ἀγαθοῦ τινος παρὰ τοῦ θεοῦ, μὴ ποιοῦντες αὐτοῦ τὰς ἐντολάς. Ἢ οὐκ ἀνέγνως, ὅτι Ἐξολοθρευθήσεται ἡ ψυχὴ ἐκείνη ἐκ τοῦ γένους αὐτῆς, ἥτις οὐ περιτμηθήσεται τῇ ὀγδόῃ ἡμέρᾳ [Gen., XVII, 14]: Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν ἀλλογενῶν καὶ περὶ τῶν ἀργυρωνήτων διέσταλται. Ταύτης οὖν τῆς διαθήκης εὐθέως καταφρονήσαντες ὑμεῖς ἁμελεῖτε καὶ τῶν ἔπειτα, καὶ πείθειν ἡμᾶς ἐπιχειρεῖτε ὡς εἰδότες τὸν θεόν, μηδὲν πράσσοντες ὧν οἱ φοβούμενοι τὸν θεόν. Εἰ οὖν ἔχεις πρὸς ταῦτα ἀπολο [fol. 60]γήσασθαι, καὶ ἐπιδεῖξαι ᾧτινι τρόπῳ ἐλπίζετε ὁτιοῦν, κἂν μὴ φυλάσσοντες τὸν νόμον, τοῦτό σου ἡδέως ἀκούσαιμεν μάλιστα, καὶ τὰ ἄλλα δὲ ὁμοίως συνεξετάσωμεν.

E, quando descansaram, eu de novo assim comecei com eles: "Acaso é outra coisa que nos censurais, ó homens amigos, senão isto: que não vivemos segundo a Lei, nem, como os vossos antepassados, circuncidamos a carne, nem guardamos o sábado como vós? Ou também a nossa vida e o nosso costume são caluniados junto de vós? Isto é o que digo: acaso também vós crestes a nosso respeito que comemos homens e que, depois do banquete, apagando as lâmpadas, nos revolvemos em uniões ilícitas; ou nos censurais só por isto, que damos atenção a tais palavras e cremos numa opinião que julgais não verdadeira?"

"É isto que nos admira", disse Trifão; "mas quanto ao que a maioria diz [a vosso respeito], não vale a pena crer, pois se afastou muito da natureza humana. E os preceitos do vosso chamado evangelho sei que são tão admiráveis e grandes, que suponho que ninguém pode guardá-los; pois tive o cuidado de deparar com eles.

Mas o que sobretudo nos deixa perplexos é isto: se vós, dizendo-vos piedosos e julgando-vos diferentes dos demais, em nada vos distinguis deles, nem apartais das nações a vossa vida, no não guardar as festas nem os sábados, nem ter a circuncisão; e ainda, pondo as esperanças num homem crucificado, contudo esperais alcançar algum bem da parte de Deus, sem fazer os seus mandamentos. Ou não leste que 'será exterminada aquela alma da sua estirpe, a que não for circuncidada ao oitavo dia'? E igualmente também acerca dos estrangeiros e dos comprados por dinheiro [assim] foi ordenado.

Desprezando, pois, logo, esta aliança, negligenciais também as coisas seguintes, e tentais persuadir-nos como quem conhece a Deus, sem fazer nada do que fazem os que temem a Deus. Se, pois, tens com que defender-te disto, e mostrar de que modo esperais algo, ainda que não guardando a Lei, isto sobretudo ouviríamos de ti com gosto; e as demais coisas examinaremos igualmente em conjunto."

XI

Οὕτε ἔσται ποτὲ ἄλλος θεός, ὦ Τρύφων, οὔτε ἦν ἀπ᾿ αἰῶνος, ἐγὼ οὕτως πρὸς αὐτόν, πλὴν τοῦ πονήσαντος καὶ διατάξαντος τόδε τὸ πᾶν. Οὐδὲ ἄλλον μὲν ἡμῶν, ἄλλον δὲ ὑμῶν ἡγούμεθα θεόν, ἀλλ᾿ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν ἐξαγαγόντα τοὺς πατέρας ὑμῶν ἐκ γῆς Αἰγύπτου ἐν χειρὶ κραταιᾷ καὶ βραχίονι ὑψηλῷ [cf. Deut., v, 45, et Ps.. CXXXV. 12]· οὐδ᾿ εἰς ἄλλον τινὰ ἠλπίκαμεν. οὐ γὰρ ἔστιν, ἀλλ᾿ εἰς τοῦτον εἰς ὃν καὶ ὑμεῖς, τὸν θεὸν τοῦ Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ. Ἠλπίκαμεν δὲ οὐ διὰ Μωσέως οὐδὲ διὰ τοῦ νόμου· ἦ γὰρ ἂν τὸ αὐτὸ ὑμῖν ἐποιοῦμεν. Νυνὶ δὲ ἀνέγνων γάρ, ὦ Τρύφων, ὅτι ἔσοιτο καὶ τελευταῖος νόμος καὶ διαθήκη κυριωτάτη πασῶν, ἣν νῦν δέον φυλάσσειν πάντας ἀνθρώπους, ὅσοι τῆς τοῦ θεοῦ κληρονομίας ἀντιποιοῦνται. Ὁ γὰρ ἐν Χωρὴβ παλαιὸς ἤδη νόμος καὶ ὑμῶν μόνων, ὁ δὲ πάντων ἁπλῶς· νόμος δὲ κατὰ νόμου τεθεὶς τὸν πρὸ αὐτοῦ ἔπαυσε, καὶ διαθήκη μετέπειτα γενομένη τὴν προτέραν ὁμοίως ἔστησεν. Αἰώνιός τε ἡμῖν νόμος [cf. Is., LV, 3; LXI, 8; JÉR., XXXII, 40] καὶ τελευταῖος ὁ Χριστὸς ἐδόθη καὶ ἡ διαθήκη πιστή, [fol. 60] μεθ᾿ ἣν οὐ νόμος, οὐ πρόσταγμα, οὐκ ἐντολή. Ἤ σὺ ταῦτα οὐκ ἀνέγνως ἅ φησιν Ἡσαΐας; Ἀκούσατέ μου, ἀκούσατέ μου, λαός μου, καὶ οἱ βασιλεῖς πρός με ἐνωτίζεσθε, ὅτι νόμος παρ᾿ ἐμοῦ ἐξελεύσεται καὶ ἡ κρίσις μου εἰς φῶς ἐθνῶν. Ἐγγίζει ταχὺ ἡ δικαιοσύνη μου, καὶ ἐξελεύσεται τὸ σωτήριόν μου, καὶ εἰς τὸν βραχίονά μου ἔθνη ἐλπιοῦσι [Is., LI, 4-5]. Καὶ διὰ Ἱερεμίου περὶ ταύτης αὐτῆς τῆς καινῆς διαθήκης οὕτω φησίν· Ἰδοὺ ἡμέραι ἔρχονται, λέγει κύριος, καὶ διαθήσομαι τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ καὶ τῷ οἴκῳ Ἰούδα διαθήκην καινήν, οὐχ ἣν διεθέμην τοῖς πατράσιν αὐτῶν, ἐν ἡμέρᾳ ᾖ ἐπελαβόμην τῆς χειρὸς αὐτῶν ἐξαγαγεῖν αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου [JÉR., XXXI, 31-32. Εἰ οὖν ὁ θεὸς διαθήκην καινὴν ἐκήρυξε μέλλουσαν διαταχθήσεσθαι καὶ ταύτην εἰς φῶς ἐθνῶν, ὁρῶμεν δὲ καὶ πεπείσμεθα διὰ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ τοῦ σταυρωθέντος Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀπὸ τῶν εἰδώλων καὶ τῆς ἄλλης ἀδικίας προσελθόντας τῷ θεῷ καὶ μέχρι θανάτου ὑπομένοντας τὴν ὁμολογίαν καὶ εὐσέβειαν ποιεῖσθαι, καὶ ἐκ τῶν ἔργων καὶ ἐκ τῆς παρακολουθούσης δυνάμεως συνιέναι πᾶσι δυνατὸν ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ καινὸς νόμος καὶ ἡ καινὴ διαθήκη καὶ ἡ προσδοκία τῶν ἀπὸ πάντων τῶν ἐθνῶν [cf. Gen.. XLIX, 10] ἀναμενόντων τὰ παρὰ τοῦ θεοῦ ἀγαθά. Ἰσραηλιτικὸν γὰρ τὸ [fol. 61] ἀληθινόν, πνευματικόν. καὶ Ἰούδα γένος καὶ Ἰακὼβ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἀβραάμ, τοῦ ἐν ἀκροβυστίᾳ [cf. Rom., IV, 10] ἐπὶ τῇ πίστει μαρτυρηθέντος ὑπὸ τοῦ θεοῦ καὶ εὐλογηθέντος καὶ πατρὸς πολλῶν ἐθνῶν [cf. ibid., IV, 47, et Gen., XVII, 5] κληθέντος, ἡμεῖς ἐσμεν, οἱ διὰ τούτου τοῦ σταυρωθέντος Χριστοῦ τῷ θεῷ προσαχθέντες, ὡς καὶ προκοπτόντων ἡμῖν τῶν λόγων ἀποδειχθήσεται.

"Nem haverá jamais outro Deus, ó Trifão, nem houve desde o século", assim [falei] eu a ele, "além daquele que fez e ordenou este universo. Nem julgamos que um seja o nosso Deus e outro o vosso, mas aquele mesmo que tirou os vossos pais da terra do Egito com mão poderosa e braço erguido; nem esperamos em algum outro — pois não há —, mas neste em quem também vós [esperais], o Deus de Abraão, de Isaque e de Jacó. Esperamos, porém, não por meio de Moisés nem por meio da Lei, pois então faríamos o mesmo que vós.

Mas agora — pois li, ó Trifão, que haveria uma lei última e uma aliança soberana sobre todas, que agora todos os homens devem guardar, quantos aspiram à herança de Deus. Pois a lei dada em Horebe já é antiga e só vossa, mas esta é de todos, simplesmente; e uma lei posta contra uma lei anulou a anterior, e uma aliança que veio depois igualmente pôs fim à primeira. E uma lei eterna e última nos foi dada, o Cristo, e uma aliança fiel, depois da qual não há lei, nem preceito, nem mandamento.

Ou não leste tu isto que diz Isaías: 'Ouvi-me, ouvi-me, meu povo; e vós, reis, prestai-me ouvidos; porque de mim sairá a lei, e o meu juízo [será] para luz das nações. Aproxima-se depressa a minha justiça, e sairá a minha salvação, e no meu braço esperarão as nações'? E, por meio de Jeremias, acerca desta mesma aliança nova, assim diz: 'Eis que vêm dias, diz o Senhor, e farei com a casa de Israel e a casa de Judá uma aliança nova — não a que fiz com os seus pais, no dia em que os tomei pela mão para os tirar da terra do Egito.'

Se, pois, Deus proclamou que uma aliança nova haveria de ser estabelecida, e esta para luz das nações, e vemos e estamos persuadidos de que, por meio do nome do próprio crucificado, Jesus Cristo, [homens] se achegaram a Deus, [afastando-se] dos ídolos e da demais injustiça, e até a morte suportam manter a confissão e a piedade — e pelas obras e pelo poder que [os] acompanha é possível a todos compreender que este é a nova lei, a nova aliança e a expectação dos que, dentre todas as nações, aguardam os bens da parte de Deus.

Pois o verdadeiro Israel, espiritual, e a estirpe de Judá, de Jacó, de Isaque e de Abraão — que, na incircuncisão, foi testemunhado por Deus pela [sua] fé, e abençoado, e chamado pai de muitas nações —, somos nós, os que por meio deste Cristo crucificado fomos conduzidos a Deus, como também, avançando os nossos discursos, se demonstrará."

XII

Ἔλεγον δὲ ἔτι καὶ προσέφερον ὅτι καὶ ἐν ἄλλοις λόγοις Ἡσαΐας βοᾷ· Ἀκούσατέ μου τοὺς λόγους, καὶ ζήσεται ἡ ψυχὴ ὑμῶν, καὶ διαθήσομαι ὑμῖν διαθήκην αἰώνιον, τὰ ὅσια Δαυῒδ τὰ πιστά. Ἰδοὺ μάρτυρα αὐτὸν ἔθνεσι δέδωκα. Ἔθνη, ἅ οὐκ οἴδασί σε, ἐπικαλέσονταί σε, λαοί, οἳ οὐκ ἐπίστανταί σε, καταφεύξονται ἐπὶ σέ, ἕνεκεν τοῦ θεοῦ σου τοῦ ἁγίου Ἰσραήλ, ὅτι ἐδόξασέ σε [Is., LV, 3-5]. Τοῦτον αὐτὸν ὑμεῖς ἠτιμώσατε τὸν νόμον καὶ τὴν καινὴν ἁγίαν αὐτοῦ διαθήκην ἐφαυλίσατε, καὶ οὐδὲ νῦν παραδέχεσθε οὐδὲ μετανοεῖτε πράξαντες κακῶς. Ἔτι γὰρ τὰ ὦτα ὑμῶν πέφρακται, οἱ ὀφθαλμοὶ ὑμῶν πεπήρωνται, καὶ πεπάχυται ἡ καρδία [cf. Is., VI, 40]. Κέκραγεν Ἱερεμίας, καὶ οὐδ᾿ οὕτως ἀκούετε· πάρεστιν ὁ νομοθέτης, καὶ οὐκ ὁρᾶτε· πτωχοὶ εὐαγγελίζονται, τυφλοὶ βλέπουσι [cf. MT. XI, 5, et Is., XXIX, 48-49; LXI, 4], καὶ οὐ συνίετε. Δευτέρας ἤδη χρεία περιτομῆς, καὶ ὑμεῖς ἐπὶ τῇ σαρκὶ μέγα φρονεῖτε. Σαββατίζειν [fol. 64] ὑμᾶς ὁ καινὸς νόμος διὰ παντὸς ἐθέλει, καὶ ὑμεῖς μίαν ἀργοῦντες ἡμέραν εὐσεβεῖν δοκεῖτε, μὴ νοοῦντες διὰ τί ὑμῖν προσετάγη· καὶ ἐὰν ἄζυμον ἄρτον φάγητε, πεπληρωκέναι τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ φατε. Οὐκ ἐν τούτοις εὐδοκεῖ κύριος ὁ θεὸς ἡμῶν. Εἴ τις ἐστὶν ἐν ὑμῖν ἐπίορκος ἢ κλέπτης, παυσάσθω· εἴ τις μοιχός, μετανοησάτω, καὶ σεσαββάτικε τὰ τρυφερὰ καὶ ἀληθινὰ σάββατα [cf. Is., LVIII, 43] τοῦ θεοῦ· εἴ τις καθαρὰς οὐκ ἔχει χεῖρας, λουσάσθω, καὶ καθαρός ἐστιν.

E dizia ainda, e aduzia, que também em outras palavras Isaías clama: "Ouvi as minhas palavras, e viverá a vossa alma; e farei convosco uma aliança eterna, as coisas santas e fiéis de Davi. Eis que o dei por testemunha às nações. Nações que não te conhecem te invocarão, e povos que não te conhecem se refugiarão em ti, por causa do teu Deus, o Santo de Israel, porque te glorificou."

"A esta mesma lei desonrastes, e a sua nova e santa aliança aviltastes; e nem agora [a] acolheis, nem vos arrependeis de terdes agido mal. Pois ainda os vossos ouvidos estão fechados, os vossos olhos estão cegos, e o coração está endurecido. Clamou Jeremias, e nem assim ouvis; está presente o legislador, e não [o] vedes; aos pobres se anuncia a boa nova, os cegos veem, e não compreendeis.

Já é necessária uma segunda circuncisão, e vós vos ensoberbeceis com a da carne. A nova lei quer que vós guardeis o sábado continuamente, e vós, ociosos um só dia, julgais ser piedosos, sem compreender por que vos foi ordenado; e, se comeis pão ázimo, dizeis ter cumprido a vontade de Deus. Não é nestas coisas que se compraz o Senhor nosso Deus. Se há entre vós algum perjuro ou ladrão, cesse; se algum adúltero, arrependa-se, e terá guardado os deliciosos e verdadeiros sábados de Deus; se alguém não tem as mãos puras, lave-se, e está puro."

XIII

Οὐ γὰρ δή γε εἰς βαλανεῖον ὑμᾶς ἔπεμπεν Ἡσαίας [cf. I, 46] ἀπολουσομένους ἐκεῖ τὸν φόνον καὶ τὰς ἄλλας ἁμαρτίας, οὓς οὐδὲ τὸ τῆς θαλάσσης ἱκανὸν πᾶν ὕδωρ καθαρίσαι, ἀλλά, ὡς εἰκός, πάλαι τοῦτο ἐκεῖνο τὸ σωτήριον λουτρὸν ἦν, ὃ εἶπε, τὸ τοῖς μεταγινώσκουσι καὶ μηκέτι αἵμασι τράγων καὶ προβάτων ἢ σποδῷ δαμάλεως ἢ σεμιδάλεως προσφοραῖς καθαριζομένοις, ἀλλὰ πίστει διὰ τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ καὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ [cf. Hebr., IX, 43], ὃς διὰ τοῦτο ἀπέθανεν, ὡς αὐτὸς Ἡσαΐας ἔφη, οὕτως λέγων· Ἀποκαλύψει κύριος τὸν βραχίονα αὐτοῦ τὸν ἅγιον ἐνώπιον πάντων τῶν ἐθνῶν, καὶ ὄψονται πάντα τὰ ἔθνη καὶ τὰ ἄκρα τῆς γῆς τὴν σωτηρίαν τὴν παρὰ τοῦ θεοῦ. Ἀπόστητε, ἀπόστητε, ἀπόστητε, ἐξέλθετε ἐκεῖθεν [fol. 62] καὶ ἀκαθάρτου μὴ ἅψησθε, ἐξέλθετε ἐκ μέσου αὐτῆς, ἀφορίσθητε οἱ φέροντες τὰ σκεύη κυρίου, ὅτι οὐ μετὰ ταραχῆς πορεύεσθε· πορεύσεται γὰρ πρὸ προσώπου ὑμῶν κύριος, καὶ ὁ ἐπισυνάγων ὑμᾶς κύριος ὁ θεὸς Ἰσραήλ. Ἰδοὺ συνήσει ὁ παῖς μου, καὶ ὑψωθήσεται καὶ δοξασθήσεται σφόδρα. Ὃν τρόπον ἐκστήσονται πολλοὶ ἐπὶ σέ, οὕτως ἀδοξήσει ἀπὸ ἀνθρώπων τὸ εἶδος καὶ ἡ δόξα σου, οὕτως θαυμασθήσονται ἔθνη πολλὰ ἐπ᾿ αὐτῷ, καὶ συνέξουσι βασιλεῖς τὸ στόμα αὐτῶν· ὅτι οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ ὄψονται. καὶ οἳ οὐκ ἀκηκόασι συνήσουσι. Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; Καὶ ὁ βραχίων κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη; Ἀνηγγείλαμεν ἐναντίον αὐτοῦ ὡς παιδίον, ὡς ῥίζα ἐν γῇ διψώσῃ. Οὐκ ἔστιν εἶδος αὐτῷ οὐδὲ δόξα· καὶ εἴδομεν αὐτόν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος, ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, ἐκλεῖπον παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Ἄνθρωπος ἐν πληγῇ ὢν καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν, ὅτι ἀπέστραπται τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, ἠτιμάσθη καἰ οὐκ ἐλογίσθη. Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται, καὶ ἡμεῖς ἐλογισάμεθα αὐτὸν εἶναι ἐν πόνῳ καὶ ἐν πληγῇ καὶ ἐν κακώσει. Οὗτος δὲ ἐτραυματίσθη διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν καὶ μεμαλάκισται διὰ τὰς [fol. 62] ἀνομίας ἡμῶν· παιδεία εἰρήνης ἡμῶν ἐπ᾿ αὐτόν, τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰάθημεν. Πάντες ὡς πρόβατα ἐπλανήθημεν, ἄνθρωπος τῇ ὁδῷ αὐτοῦ ἐπλανήθη. Καὶ κύριος παρέδωκεν αὐτὸν ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν καὶ αὐτὸς διὰ τὸ κεκακῶσθαι οὐκ ἁνοίγει τὸ στόμα αὐτοῦ. Ὡς πρόβατον εἰς σφαγὴν ἤχθη· καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείροντος ἄφωνος, οὕτως οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα αὐτοῦ. Ἐν τῇ ταπεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις αὐτοῦ ᾔρθη. Τὴν δὲ γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; Ὅτι αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ, ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ μου ἥκει εἰς θάνατον. Καὶ δώσω τοὺς πονηροὺς ἀντὶ τῆς ταφῆς αὐτοῦ καὶ τοὺς πλουσίους ἀντὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ὅτι ἀνομίαν οὐκ ἐποίησεν καὶ οὐχ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. Καὶ κύριος βούλεται καθαρίσαι αὐτὸν τῆς πληγῆς. Ἐὰν δῶτε περὶ τῆς ἁμαρτίας, ἡ ψυχὴ ὑμῶν ὄψεται σπέρμα μακρόβιον. Καὶ βούλεται κύριος ἀφελεῖν ἀπὸ τοῦ πόνου τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, δεῖξαι αὐτῷ φῶς, καὶ πλάσαι τῇ συνέσει, δικαιῶσαι δίκαιον εὗ δουλεύοντα πολλοῖς. Καὶ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν αὐτὸς ἀνοίσει. Διὰ τοῦτο αὐτὸς κληρονομήσει πολλούς, καὶ τῶν ἰσχυρῶν μεριεῖ σκύλα, ἀνθ᾿ ὧν παρεδόθη εἰς θάνατον ἡ ψυχὴ αὐτοῦ, καὶ ὲν τοῖς [fol. 63] ἀνόμοις ἐλογίσθη, καὶ αὐτὸς ἁμαρτίας πολλῶν ἀνήνεγκε καὶ διὰ τὰς ἀνομίας αὐτῶν παρεδόθη. Εὐφράνθητι στεῖρα ἡ οὐ τίκτουσα, ῥῆξον καὶ βόησον ἡ οὐκ ὠδίνουσα, ὅτι πολλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα. Εἶπε γὰρ κύριος· Πλάτυνον τὸν τόπον τῆς σκηνῆς σου καὶ τῶν αὐλαιῶν σου, πῆξον, μὴ φείσῃ, μάκρυνον τὰ σχοινίσματά σου καὶ τοὺς πασσάλους σου κατίσχυσον, εἰς τὰ δεξιὰ καὶ εἰς τὰ ἀριστερὰ ἐκπέτασον· καὶ τὸ σπέρμα σου ἔθνη κληρονομήσει, καὶ πόλεις ἠρημωμένας κατοικιεῖς. Μὴ φοβοῦ ὅτι κατῃσχύνθης, μηδὲ ἐντραπῇς ὅτι ὠνειδίσθης, ὅτι αἰσχύνην αἰώνιον ἐπιλήσῃ καὶ ὄνειδος τῆς χηρείας σου οὐ μνῃσθήσῃ· ὅτι κύριος ἐποίησεν ὄνομα ἑαυτῷ, καὶ ὁ ῥυσάμενός σε, αὐτὸς θεὸς Ἰραήλ, πάσῃ τῇ γῇ κληθήσεται. Ὡς γυναῖκα καταλελειμμένην καὶ ὀλιγόψυχον κέκληκέ σε ὁ κύριος, ὡς γυναῖκα ἐκ νεότητος μεμισημένην [Is., LII, 10-LIV, 6].

"Pois não era, com efeito, a um balneário que Isaías vos enviava, para ali lavardes o homicídio e os demais pecados — vós a quem nem toda a água do mar é suficiente para purificar —; mas, como é natural, era, há muito, aquele banho salvífico o que ele disse, o [banho] dos que se arrependem e já não são purificados pelo sangue de bodes e ovelhas, ou pela cinza de novilha, ou por oferendas de flor de farinha, mas pela fé, por meio do sangue de Cristo e da sua morte, que por isso morreu, como o próprio Isaías disse, falando assim:

'O Senhor revelará o seu braço santo diante de todas as nações, e todas as nações e os confins da terra verão a salvação que vem de Deus. Apartai-vos, apartai-vos, apartai-vos, saí daí e não toqueis o impuro; saí do meio dela, separai-vos, os que levais os vasos do Senhor, porque não é com perturbação que ides; pois o Senhor irá diante da vossa face, e o que vos ajunta é o Senhor Deus de Israel. Eis que o meu servo compreenderá, e será exaltado e muito glorificado.

Assim como muitos se espantarão de ti, assim será desonrada, [vinda] dos homens, a tua aparência, e a tua glória; assim se admirarão muitas nações a seu respeito, e os reis fecharão a sua boca; porque aqueles a quem nada foi anunciado a seu respeito o verão, e os que não ouviram compreenderão. Senhor, quem creu no que ouvimos de nós? E o braço do Senhor, a quem foi revelado? Anunciamos diante dele como um menino, como raiz em terra sedenta.

Não há nele aparência nem glória; e o vimos, e não tinha aparência nem beleza, mas a sua aparência [era] desonrada, apagada [em comparação] com os filhos dos homens. Homem ferido e que sabe suportar a enfermidade, porque o seu rosto foi desviado: foi desonrado e não foi tido em conta. Ele carrega os nossos pecados e por nós sofre dores; e nós o julgamos estar em trabalho, em ferida e em aflição.

Mas ele foi traspassado por causa dos nossos pecados e enfraquecido por causa das nossas iniquidades; o castigo da nossa paz [caiu] sobre ele; pelas suas chagas nós fomos curados. Todos, como ovelhas, nos desgarramos; o homem desgarrou-se no seu caminho. E o Senhor o entregou pelos nossos pecados, e ele, por ter sido afligido, não abre a sua boca. Como ovelha foi levado ao matadouro; e, como cordeiro mudo diante do que o tosquia, assim não abre a sua boca.

Na sua humilhação foi tirado o seu julgamento. E a sua geração, quem a narrará? Porque a sua vida é tirada da terra; pelas iniquidades do meu povo chega à morte. E darei os maus pela sua sepultura, e os ricos pela sua morte; porque não cometeu iniquidade, nem se achou dolo na sua boca. E o Senhor quer purificá-lo da ferida. Se derdes oferta pelo pecado, a vossa alma verá descendência de longa vida.

E o Senhor quer tirar do trabalho a sua alma, mostrar-lhe luz e formá-lo com entendimento, justificar o justo que bem serve a muitos. E ele mesmo levará os nossos pecados. Por isso ele herdará a muitos e repartirá os despojos dos fortes; porque a sua alma foi entregue à morte, e foi contado entre os iníquos, e ele levou os pecados de muitos, e pelas iniquidades deles foi entregue.

Alegra-te, estéril, que não dás à luz; rompe [em brados] e clama, tu que não tens dores de parto; porque mais são os filhos da abandonada do que os da que tem o marido. Pois disse o Senhor: Alarga o lugar da tua tenda e dos teus toldos; fixa[-os], não poupes; alonga as tuas cordas e reforça as tuas estacas; para a direita e para a esquerda estende[-te]; e a tua semente herdará nações, e habitarás cidades desertas.

Não temas, porque foste envergonhada, nem te acanhes, porque foste vituperada; porque esquecerás a vergonha eterna, e do opróbrio da tua viuvez não te lembrarás; porque o Senhor fez para si um nome, e o que te resgatou, o próprio Deus de Israel, será chamado [Deus] de toda a terra. Como a uma mulher abandonada e de ânimo abatido te chamou o Senhor, como a uma mulher odiada desde a juventude.'

XIV

Διὰ τοῦ λουτροῦ οὖν τῆς μετανοίας καὶ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ, ὅ ὑπὲρ τῆς ἀνομίας τῶν λαῶν τοῦ θεοῦ γέγονεν, ὡς Ἡσαίας βοᾷ, ἡμεῖς ἐπιστεύσαμεν, καὶ γνωρίζομεν ὅτι τοῦτ᾿ ἐκεῖνο, ὃ προηγόρευε, τὸ βάπτισμα, τὸ μόνον καθαρίσαι τοὺς μετανοήσαντας δυνάμενον, τοῦτό ἐστι τὸ ὕδωρ τῆς ζωῆς· [fol. 63] οὓς δὲ ὑμεῖς ὠρύξατε λάκκους ἑαυτοῖς, συντετριμμένοι εἰσὶ [cf. JÉR., II, 13; cf. JEAN, IV, 10, et Apoc., XXI, 6, etc.] καὶ οὐδὲν ὑμῖν χρήσιμοι. Τί γὰρ ὄφελος ἐκείνου τοῦ βαπτίσματος, ὃ τὴν σάρκα καὶ μόνον τὸ σῶμα φαιδρύνει; βαπτίσθητε τὴν ψυχὴν ἀπὸ ὀργῆς καὶ ἀπὸ πλεονεξίας, ἀπὸ φθόνου, ἀπὸ μίσους· καὶ ἰδοὺ τὸ σῶμα καθαρόν ἐστι [cf. LUC, XI, 41]. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ σύμβολον τῶν ἀζύμων, ἵνα μὴ τὰ παλαιὰ τῆς κακῆς ζύμης ἔργα πράττητε [cf. I Cor., V, 8]. Ὑμεῖς δὲ πάντα σαρκικῶς νενοήκατε, καὶ ἡγεῖσθε εὐσέβειαν, ἐὰν τοιαῦτα ποιοῦντες τὰς ψυχὰς μεμεστωμένοι ἦτε δόλου καὶ πάσης κακίας ἁπλῶς. Διὸ καὶ μετὰ τὰς ἑπτὰ ἡμέρας τῶν ἀζυμοφαγιῶν νέαν ζύμην φυρᾶσαι ἑαυτοῖς ὁ θεὸς παρήγγειλε, τουτέστιν ἄλλων ἔργων πρᾶξιν καὶ μὴ τῶν παλαιῶν καὶ φαύλων τὴν μίμησιν. Καὶ ὅτι τοῦτό ἐστιν ὅ ἀξιοῖ ὑμᾶς οὗτος ὁ καινὸς νομοθέτης, τοὺς προλελεγμένους ὑπ᾿ ἐμοῦ λόγους πάλιν ἀνιστορήσω μετὰ καὶ τῶν ἄλλων τῶν παραλειφθέντων. Εἴρηνται δὲ ὑπὸ τοῦ Ἡσαίου οὕτως· Εἰσακούσετέ μου, καὶ ζήσεται ἡ ψυχὴ ὑμῶν, καὶ διαθήσομαι ὑμῖν διαθήκην αἰώνιον, τὰ ὅσια τοῦ Δαυῒδ τὰ πιστά. Ἰδοὺ μαρτύριον αὐτὸν ἔθνεσι δέδωκα, ἄρχοντα καὶ προστάσσοντα ἔθνεσιν. Ἔθνη, ἃ οὐκ οἴδασί σε. ἐπικαλέσονταί σε, καὶ [fol. 64] λαοί, οἳ οὐκ ἐπίστανταί σε, ἐπὶ σὲ καταφεύξονται, ἕνεκεν τοῦ θεοῦ σου τοῦ ἁγίου Ἰσραήλ, ὅτι ἐδόξασέ σε. Ζητήσατε τὸν θεὸν καὶ ἐν τῷ εὑρίσκειν αὐτὸν ἐπικαλέσασθε, ἡνίκα ἂν ἐγγίζῃ ὑμῖν. Ἀπολιπέτω ὁ ἀσεβὴς τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ καὶ ἀνὴρ ἄνομος τὰς βουλὰς αὐτοῦ καὶ ἐπιστραφήτω ἐπὶ κύριον, καὶ ἐλεηθήσεται, ὅτι ἐπὶ πολὺ ἀφήσει τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν. Οὐ γάρ εἰσιν αἱ βουλαί μου ὥσπερ αἱ βουλαὶ ὑμῶν, οὐδὲ αἱ ὁδοί μου ὥσπερ αἱ ὁδοὶ ὑμῶν, ἀλλὰ ὅσον ἀπέχει ὁ οὐρανὸς ἀπὸ τῆς γῆς, τοσοῦτον ἀπέχει ἡ ὁδός μου ἀπὸ τῆς ὁδοῦ ὑμῶν καὶ τὰ διανοήματα ὑμῶν ἀπὸ τῆς διανοίας μου. Ὡς γὰρ ἂν καταβῇ χιὼν ἣ ὑετὸς ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καὶ οὐκ ἀποστραφήσεται. ἕως ἂν μεθύσῃ τὴν γῆν καὶ ἐκτέκῃ καὶ βλαστήσῃ καὶ δῷ σπέρμα τῷ σπείραντι καὶ ἄρτον εἰς βρῶσιν, οὕτως ἔσται τὸ ῥῆμά μου, ὃ ἂν ἐξέλθῃ ἐκ τοῦ στόματός μου· οὐ μὴ ἀποστραφῇ, ἕως ἂν συντελεσθῇ πάντα ὅσα ἠθέλησα, καὶ εὐοδώσω τὰ ἐντάλματά μου. Ἐν γὰρ εὐφροσύνῃ ἐξελεύσεσθε καὶ ἐν χαρᾷ διδαχθήσεσθε· τὰ γὰρ ὄρη καὶ οἱ βουνοὶ ἐξαλοῦνται προσδεχόμενοι ὑμᾶς, καὶ πάντα τὰ ξύλα τῶν ἀγρῶν ἐπικροτήσει τοῖς κλάδοις, καὶ ἀντὶ τῆς στοιβῆς ἀναβήσεται κυπάρισσος, ἀντὶ δὲ τῆς [fol. 64] κονύζης ἀναβήσεται μυρσίνη, καὶ ἔσται κύριος εἰς ὄνομα καὶ εἰς σημεῖον αἰώνιον καὶ οὐκ ἐκλείψει [Is., LV, 3-13] Τῶν τε λόγων τούτων καὶ τοιούτων εἰρημένων ὑπὸ τῶν προφητῶν, ἔλεγον, ὦ Τρύφων, οἱ μὲν εἴρηνται εἰς τὴν πρώτην παρουσίαν τοῦ Χριστοῦ, ἐν ᾗ καὶ ἄτιμος καὶ ἀειδὴς καὶ θνητὸς φανήσεσθαι κεκηρυγμένος ἐστίν [cf. Is., LIII, 2-3], οἱ δὲ εἰς τὴν δευτέραν αὐτοῦ παρουσίαν, ὅτε ἐν δόξῃ καὶ ἐπάνω τῶν νεφελῶν παρέσται, καὶ ὄψεται ὁ λαὸς ὑμῶν καὶ γνωριεῖ εἰς ὃν ἐξεκέντησαν, ὡς Ὠσηέ [cf. ZACH., XII, 10], εἷς τῶν δώδεκα προφητῶν, καὶ Δανιὴλ [cf. VII, 13] προεῖπον, εἰρημένοι εἰσί.

"Pelo banho, pois, do arrependimento e do conhecimento de Deus, que se deu em favor da iniquidade dos povos de Deus, como Isaías clama, nós cremos; e reconhecemos que este é aquele batismo que ele anunciava de antemão, o único capaz de purificar os que se arrependem — esta é a água da vida. Mas as cisternas que vós cavastes para vós estão quebradas e não vos são de proveito algum. Pois que proveito há daquele batismo que só torna reluzente a carne e o corpo?

Batizai a alma [para livrá-la] da ira e da ganância, da inveja, do ódio; e eis que o corpo está puro. Pois este é o símbolo dos ázimos: que não pratiqueis as velhas obras do fermento mau. Mas vós tudo compreendestes de modo carnal, e julgais [ser] piedade se, fazendo tais coisas, tendes as almas cheias de dolo e de toda malícia, simplesmente.

Por isso também, depois dos sete dias da comida dos ázimos, Deus ordenou que amassásseis para vós um novo fermento — isto é, a prática de outras obras, e não a imitação das velhas e vis. E que isto é o que este novo legislador pede de vós, recontarei de novo as palavras já ditas por mim, junto com as outras que foram omitidas. Foram ditas por Isaías assim:

'Ouvi-me, e viverá a vossa alma; e farei convosco uma aliança eterna, as coisas santas e fiéis de Davi. Eis que o dei por testemunho às nações, [como] príncipe e ordenador das nações. Nações que não te conhecem te invocarão, e povos que não te conhecem se refugiarão em ti, por causa do teu Deus, o Santo de Israel, porque te glorificou.

Buscai a Deus, e, ao achá-lo, invocai-o, quando ele se aproximar de vós. Deixe o ímpio os seus caminhos, e o homem iníquo os seus conselhos, e volte-se para o Senhor, e alcançará misericórdia, porque em grande medida perdoará os vossos pecados. Pois os meus conselhos não são como os vossos conselhos, nem os meus caminhos como os vossos caminhos; mas, quanto o céu dista da terra, tanto dista o meu caminho do vosso caminho, e os vossos pensamentos do meu pensamento.'

Pois, assim como desce a neve ou a chuva do céu e não voltará atrás, até que embriague a terra, e a faça dar à luz e brotar, e dê semente ao que semeia e pão para comer, assim será a minha palavra que sair da minha boca: não voltará atrás, até que se cumpra tudo quanto quis, e farei prosperar os meus mandamentos.

Pois em alegria saireis e em gozo sereis instruídos; pois os montes e as colinas saltarão ao vos receber, e todas as árvores dos campos aplaudirão com os ramos, e em vez do espinheiro subirá o cipreste, e em vez da urtiga subirá a murta; e o Senhor será para nome e para sinal eterno, e não faltará.'

Tendo sido ditas pelos profetas estas palavras e outras tais", eu dizia, "ó Trifão, umas foram ditas a respeito da primeira vinda de Cristo, na qual foi anunciado que apareceria sem honra, sem beleza e mortal; e outras a respeito da sua segunda vinda, quando estará presente em glória e sobre as nuvens, e o vosso povo o verá e reconhecerá aquele que traspassaram, como Oseias, um dos doze profetas, e Daniel predisseram."

XV

Καὶ τὴν ἀληθινὴν οὖν τοῦ θεοῦ νηστείαν μάθετε νηστεύειν, ὡς Ἡσΐας φησίν, ἵνα τῷ θεῷ εὐαρεστῆτε. Κέκραγε δὲ Ἡσαΐας οὕτως· Ἀναβόησον ἐν ἰσχύϊ καὶ μὴ φείσῃ, ὡς σάλπιγγι ὕψωσον τὴν φωνήν σου καὶ ἀνάγγειλον τῷ γένει μου τὰ ἁμαρτήματα αὐτῶν καὶ τῷ οἴκῳ Ἰακὼβ τὰς ἀνομίας αὐτῶν. Ἐμὲ ἡμέραν ἐξ ἡμέρας ζητοῦσι καὶ γνῶναι τὰς ὁδούς μου ἐπιθυμοῦσιν, ὡς λαὸς δικαιοσύνην πεποιηκὼς καὶ κρίσιν θεοῦ οὐκ ἐγκαταλελοιπώς. Αἰτοῦσί με νῦν κρίσιν δικαίαν καὶ ἐγγίζειν θεῷ ἐπιθυμοῦσι, λέγοντες· Τί ὅτι ἐνηστεύσαμεν καὶ οὐκ εἶδες, ἐταπεινώσαμεν τὰς ψυχὰς [fol. 65] ἡμῶν καὶ οὐκ ἔγνως ; Ἐν γὰρ ταῖς ἡμέραις τῶν νηστειῶν ὑμῶν εὑρίσκετε τὰ θελήματα ὑμῶν, καὶ πάντας τοὺς ὑποχειρίους ὑμῶν ὑπονύσσετε· ἰδοὺ εἰς κρίσεις καὶ μάχας νηστεύετε, καὶ τύπτετε πυγμαῖς ταπεινόν. Ἵνα τί μοι νηστεύετε ἕως σήμερον, ἀκουσθῆναι ἐν κραυγῇ τὴν φωνὴν ὑμῶν; Οὐ ταύτην τὴν νηστείαν ἐγὼ ἐξελεξάμην, καὶ ἡμέραν ταπεινοῦν ἄνθρωπον τὴν ψυχὴν αὐτοῦ· οὐδ᾿ ἂν κάμψῃς ὡς κρίκον τὸν τράχηλόν σου καὶ σάκκον καὶ σποδὸν ὑποστρώσῃ, οὐδ᾿ οὕτως καλέσετε νηστείαν καὶ ἡμέραν δεκτὴν τῷ κυρίῳ. Οὐχὶ τοιαύτην νηστείαν ἐγὼ ἐξελεξάμην, λέγει κύριος· ἀλλὰ λύε πάντα σύνδεσμον ἀδικίας, διάλυε στραγγαλιὰς βιαίων συναλλαγμάτων, ἀπόστελλε τεθραυσμένους ἐν ἀφέσει καὶ πᾶσαν συγγραφὴν ἄδικον διάσπα. Διάθρυπτε πεινῶντι τὸν ἄρτον σου καὶ πτωχοὺς ἀστέγους εἰσάγαγε εἰς τὸν οἶκόν σου· ἐὰν ἴδῃς γυμνόν, περίβαλλε, καὶ ἀπὸ τῶν οἰκείων τοῦ σπέρματός σου οὐχ ὑπερόψει. Τότε ῥαγήσεται πρώϊμον τὸ φῶς σου, καὶ τὰ ἱμάτιά σου ταχὺ ἀνατελεῖ, καὶ προπορεύσεται ἔμπροσθέν σου ἡ δικαιοσύνη σου, καὶ ἡ δόξα τοῦ θεοῦ περιστελεῖ σε. Τότε βοήσῃ, καὶ ὁ θεὸς εἰσακούσεταί σου· [fol. 65] ἔτι λαλοῦντός σου ἐρεῖ· Ἰδοὺ πάρειμι. Ἐὰν δὲ ἀφέλῃς ἀπὸ σοῦ σύνδεσμον καὶ χειροτονίαν καὶ ῥῆμα γογγυσμοῦ, καὶ διδῷς πεινῶντι τὸν ἄρτον σου ἐκ ψυχῆς, καὶ ψυχὴν τεταπεινωμένην ἐμπλήσῃς, τότε ἀνατελεῖ ἐν τῷ σκότει τὸ φῶς σου, καὶ τὸ σκότος σου ὡς μεσημβρία, καὶ ἔσται ὁ θεός σου μετὰ σοῦ διὰ παντός, καὶ ἐμπλησθήσῃ καθὰ ἐπιθυμεῖ ἡ ψυχή σου, καὶ τὰ ὀστᾶ σου πιανθήσονται, καὶ ἔσται ὡς κῆπος μεθύων καὶ πηγὴ ὕδατος ἢ γῆ ᾗ μὴ ἐξέλιπεν ὕδωρ [Is., LVIII, 1-11]. Περιτέμεσθε οὖν τὴν ἀκροβυστίαν τῆς καρδίας ὑμῶν, ὡς οἱ λόγοι τοῦ θεοῦ διὰ πάντων τούτων τῶν λόγων ἀξιοῦσι.

"Aprendei, pois, a jejuar o verdadeiro jejum de Deus, como Isaías diz, para que agradeis a Deus.

Clamou Isaías assim: 'Clama com força e não poupes; como trombeta ergue a tua voz, e anuncia ao meu povo os seus pecados, e à casa de Jacó as suas iniquidades. A mim, dia após dia, [me] buscam, e desejam conhecer os meus caminhos, como um povo que praticou a justiça e não abandonou o juízo de Deus.

Pedem-me agora juízo justo e desejam aproximar-se de Deus, dizendo: Por que jejuamos e não [o] viste, humilhamos as nossas almas e não [o] soubeste? Porque nos dias dos vossos jejuns achais as vossas vontades, e afligis todos os vossos subalternos; eis que para contendas e brigas jejuais, e feris com punhos o humilde. Por que jejuais para mim até hoje, [querendo] que a vossa voz seja ouvida em clamor?

Não escolhi eu este jejum, nem um dia [em que] o homem aflige a sua alma; nem, ainda que curves como argola o teu pescoço e estendas debaixo de ti saco e cinza, nem assim chamareis jejum e dia aceitável ao Senhor. Não escolhi tal jejum, diz o Senhor; mas desfaze todo laço de injustiça, dissolve os nós dos contratos violentos, envia livres os quebrantados e rompe todo escrito injusto.

Reparte o teu pão com o faminto, e introduz na tua casa os pobres sem teto; se vires um nu, veste[-o], e dos da tua própria semente não te esquives. Então romperá cedo a tua luz, e as tuas vestes depressa brotarão, e diante de ti irá a tua justiça, e a glória de Deus te envolverá. Então clamarás, e Deus te ouvirá; ainda estarás falando, e dirá: Eis-me aqui.

Se, porém, tirares de ti o laço, o dedo apontado e a palavra de murmuração, e deres ao faminto o teu pão de coração, e saciares a alma humilhada, então nascerá na treva a tua luz, e a tua treva [será] como o meio-dia, e o teu Deus estará contigo para sempre, e serás saciado conforme deseja a tua alma, e os teus ossos engordarão, e serás como um jardim ébrio [de água] e como fonte de água, ou terra em que não faltou água.'

Circuncidai, pois, o prepúcio do vosso coração, como as palavras de Deus, por meio de todas estas palavras, pedem."

XVI

Καὶ διὰ Μωσέως κέκραγεν ὁ θεὸς αὐτός, οὕτως λέγων· Καὶ περιτεμεῖσθε τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν καὶ τὸν τράχηλον οὐ σκληρυνεῖτε ἔτι· ὁ γὰρ κύριος, ὁ θεὸς ὑμῶν καὶ κύριος τῶν κυρίων, θεὸς μέγας καὶ ἰσχυρὸς καὶ φοβερός, ὅστις οὐ θαυμάζει πρόσωπον οὐδὲ μὴ λάβῃ δῶρον [Deul., X, 16-17; XXVI-40-11]. Καὶ ἐν τῷ Λευιτικῷ· Ὅτι παρέβησαν καὶ ὑπερεῖδόν με καὶ ὅτι ἐπορεύθησαν ἐναντίον μου πλάγιοι, καὶ ἐγὼ ἐπορεύθην μετ᾿ αὐτῶν πλαγίως, καὶ ἀπολῶ αὐτοὺς ἐν τῇ γῇ τῶν ἐχθρῶν αὐτῶν. Τότε ἐντραπήσεται ἡ καρδία ἡ ἀπερίτμητος αὐτῶν [Léu., XXVI, 40-41]. Ἡ γὰρ ἀπὸ Ἀβραὰμ κατὰ σάρκα περιτομὴ εἰς σημεῖον ἐδόθη, ἵνα ἦτε ἀπὸ [fol. 66] τῶν ἄλλων ἐθνῶν καὶ ἡμῶν ἀφωρισμένοι, καὶ ἵνα μόνοι πάθητε ἃ νῦν ἐν δίκῃ πάσχετε, καὶ ἵνα γένωνται αἱ χῶραι ὑμῶν ἔρημοι καὶ αἱ πόλεις πυρίκαυστοι, καὶ τοὺς καρποὺς ἐνώπιον ὑμῶν κατεσθίωσιν ἀλλότριοι [Is., I, 7], καὶ μηδεὶς ἐξ ὑμῶν ἐπιβαίνῃ εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ. Οὐ γὰρ ἐξ ἄλλου τινὸς γνωρίζεσθε παρὰ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, ἢ ἀπὸ τῆς ἐν σαρκὶ ὑμῶν περιτομῆς. Οὐδεὶς γὰρ ὑμῶν, ὡς νομίζω, τολμήσει εἰπεῖν ὅτι μὴ καὶ προγνώστης τῶν γίνεσθαι μελλόντων ἦν καὶ ἔστιν ὁ θεὸς καὶ τὰ ἄξια ἑκάστῳ προετοιμάζων. Καὶ ὑμῖν οὖν ταῦτα καλῶς καὶ δικαίως γέγονεν. Ἀπεκτείνατε γὰρ τὸν δίκαιον [cf. I Th., II, 15: Act., VII, 52; Hebr., XI, 32-40. et Is., LVII, 1] καὶ πρὸ αὐτοῦ τοὺς προφήτας αὐτοῦ· καὶ νῦν τοὺς ἐλπίζοντας ἐπ᾿ αὐτὸν καὶ τὸν πέμψαντα αὐτὸν παντοκράτορα καὶ ποιητὴν τῶν ὅλων θεὸν ἀθετεῖτε καί, ὅσον ἐφ᾿ ὑμῖν. ἀτιμάζετε, καταρώμενοι ἐν ταῖς συναγωγαῖς ὑμῶν τοὺς πιστεύοντας ἐπὶ τὸν Χριστόν. Οὐ γὰρ ἐξουσίαν ἔχετε αὐτόχειρες γενέσθαι ἡμῶν διὰ τοὺς νῦν ἐπικρατοῦντας· ὁσάκις δὲ ἂν ἐδυνήθητε, καὶ τοῦτο ἐπράξατε. Διὸ καὶ ἐμβοᾷ ὑμῖν ὁ θεὸς διὰ τοῦ Ἡσαΐου λέγων· Ἴδετε ὡς ὁ δίκαιος ἀπώλετο, καὶ οὐδεὶς κατανοεῖ. Ἀπὸ γὰρ προσώπου τῆς ἀδικίας ἦρται ὁ δίκάιος. Ἔσται ἐν εἰρήνῃ· ἡ ταφὴ αὐτοῦ ᾖρται [fol. 66] ἐκ τοῦ μέσου. Ὑμεῖς προσηγάγετε ὥδε, υἱοὶ ἄνομοι, σπέρμα μοιχῶν καὶ τέκνα πόρνης. Ἐν τίνι ἐνετρυφᾶτε καὶ ἐπὶ τίνα ἠνοίξατε τὸ στόμα καὶ ἐπὶ τίνι ἐχαλάσατε τὴν γλῶσσαν [Is., LVII, 1-4];

"E, por meio de Moisés, clamou o próprio Deus, dizendo assim: 'E circuncidareis a dureza do vosso coração, e não endurecereis mais a cerviz; pois o Senhor vosso Deus e Senhor dos senhores, Deus grande, forte e temível, que não faz acepção de pessoas nem recebe presente.' E no Levítico: 'Porque transgrediram e me desprezaram, e porque andaram diante de mim de través, também eu andei com eles de través, e os destruirei na terra dos seus inimigos. Então se envergonhará o seu coração incircunciso.'

Pois a circuncisão segundo a carne, [vinda] de Abraão, foi dada por sinal, para que fôsseis separados das outras nações e de nós, e para que só vós padeçais o que agora com justiça padeceis, e para que as vossas regiões se tornem desertas, e as [vossas] cidades queimadas pelo fogo, e os estrangeiros devorem os frutos diante de vós, e nenhum de vós ponha o pé em Jerusalém.

Pois por nenhuma outra coisa sois reconhecidos entre os demais homens senão pela circuncisão na vossa carne. Pois nenhum de vós, penso eu, ousará dizer que Deus não era e não é conhecedor prévio do que há de acontecer, e que não prepara de antemão o que é digno para cada um. Também a vós, pois, estas coisas aconteceram bem e justamente.

Pois matastes o justo, e antes dele os seus profetas; e agora rejeitais os que nele esperam e aquele que o enviou, o Deus todo-poderoso e criador de todas as coisas, e — no que depende de vós — [o] desonrais, amaldiçoando nas vossas sinagogas os que creem em Cristo. Pois não tendes poder de pôr as mãos sobre nós, por causa dos que agora dominam; mas, sempre que pudestes, também isto fizestes.

Por isso também vos clama Deus por meio de Isaías, dizendo: 'Vede como o justo pereceu, e ninguém [o] considera. Pois da face da injustiça foi tirado o justo. Estará em paz; a sua sepultura foi tirada do meio. Chegai-vos para cá, filhos iníquos, semente de adúlteros e filhos de prostituta. Em quem vos deleitastes, e contra quem abristes a boca, e contra quem soltastes a língua?'"

XVII

Οὐχ οὕτως γὰρ τὰ ἄλλα ἔθνη εἰς ταύτην τὴν ἀδικίαν τὴν εἰς ἡμᾶς καὶ τὸν Χριστὸν ἐνέχονται, ὅσον ὑμεῖς, οἳ κἀκείνοις τῆς κατὰ τοῦ δικαίου καὶ ἡμῶν τῶν ἀπ᾿ ἐκείνου κακῆς προλήψεως αἴτιοι ὑπάρχετε· μετὰ γὰρ τὸ σταυρῶσαι ὑμᾶς ἐκεῖνον τὸν μόνον ἄμωμον [cf. LUC, I, 6, et Ps. CXVIII, 1] καὶ δίκαιον ἄνθρωπον, δι᾿ οὗ τῶν μωλώπων ἴασις γίνεται [cf. Is., LIII, 5] τοῖς δι᾿ αὐτοῦ ἐπὶ τὸν πατέρα προσχωροῦσιν, ἐπειδὴ ἐγνώκατε αὐτὸν ἀναστάντα ἐκ νεκρῶν καὶ ἀναβάντα εἰς τὸν οὐρανόν, ὡς αἱ προφητεῖαι προεμήνυον γενησόμενον, οὐ μόνον οὐ μετενοήσατε ἐφ᾿ οἷς ἐπράξατε κακοῖς, ἀλλὰ ἄνδρας ἐκλεκτοὺς ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ ἐκλεξάμενοι τότε ἐξεπέμψατε εἰς πᾶσαν τὴν γῆν, λέγοντας αἵρεσιν ἄθεον Χριστιανῶν πεφηνέναι, καταλέγοντάς τε ταῦτα ἅπερ καθ᾿ ἡμῶν οἱ ἀγνοοῦντες ἡμᾶς πάντες λέγουσιν· ὥστε οὐ μόνον ἑαυτοῖς ἀδικίας αἴτιοι ὑπάρχετε, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ἁπλῶς ἀνθρώποις. Καὶ δικαίως βοᾷ Ἡσαΐας· Δι᾿ ὑμάς τὸ ὄνομά μου βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσι [Is., LII, 5]. Καὶ· Οὐαὶ τῇ ψυχῇ αὐτῶν, διότι βεβούλευνται βουλὴν πονηρὰν καθ᾿ ἑαυτῶν, [fol. 67] εἰπόντες· Δήσωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστι. Τοίνυν τὰ γεννήματα τῶν ἔργων αὐτῶν φάγονται. Οὐαὶ τῷ ἀνόμῳ· πονηρὰ κατὰ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ συμβήσεται αὐτῷ [Is., III, 9-11]. Καὶ πάλιν ἐν ἄλλοις· Οὐαὶ οἱ ἐπισπώμενοι τὰς ἀμαρτίας αὐτῶν ὡς σχοινίῳ μακρῷ καὶ ὡς ζυγοῦ ἱμάντι δαμάλεως τὰς ἀνομίας, οἱ λέγοντες· Τὸ τάχος αὐτοῦ ἐγγισάτω, καὶ ἐλθέτω ἡ βουλὴ τοῦ ἁγίου Ἰσραήλ, ἵνα γνῶμεν. Οὐαὶ οἱ λέγοντες τὸ πονηρὸν καλὸν καὶ τὸ καλὸν πονηρόν, οἱ τιθέντες τὸ φῶς σκότος καὶ τὸ σκότος φῶς, οἱ τιθέντες τὸ πικρὸν γλυκὺ καὶ τὸ γλυκὺ πικρόν [Is., V, 18-20]. Κατὰ οὖν τοῦ μόνου ἀμώμου καὶ δικαίου φωτός, τοῖς ἀνθρώποις πεμφθέντος παρὰ τοῦ θεοῦ, τὰ πικρὰ καὶ σκοτεινὰ καὶ ἄδικα καταλεχθῆναι ὲν πάσῃ τῇ γῇ ἐσπουδάσατε. Δύσχρηστος γὰρ ὑμῖν ἔδοξεν εἶναι, βοῶν παρ᾿ ὑμῖν· Γέγραπται· Ὁ οἶκός μου οἶκος προσευχῆς ἐστιν, ὑμεῖς δὲ πεποιήκατε αὐτὸν σπήλαιον λῃστῶν [MT., XXI, 13 ; LUC, XIX, 46]. Καὶ τὰς τραπέζας τῶν ἐν τῷ ναῷ κολλυβιστῶν κατέστρεψε. Καὶ ἐβόα· Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι, ὑποκριταί, ὃτι ἀποδεκατοῦτε τὸ ἡδύοσμον καὶ τὸ πήγανον, τὴν δὲ ἀγάπην τοῦ θεοῦ καὶ τὴν κρίσιν οὐ κατανοεῖτε· τάφοι κεκονιαμένοι, ἔξωθεν φαινόμενοι ὡραῖοι, ἔσωθεν δὲ [fol. 67] γέμοντες ὀστέων νεκρῶν [MT., XXIII, 23, 27; LUC, XI, 42]. Καὶ τοῖς γραμματεῦσιν· Οὐαὶ ὑμὶν, γραμματεῖς, ὅτι τὰς κλεῖς ἔχετε, καὶ αὐτοὶ οὐκ εἰσέρχεσθε καὶ τοὺς εἰσερχομένους κωλύετε [MT., XXIII, 13; LUC, XI, 52] · ὁδηγοὶ τυφλοί [MT., XXIII, 16, 24].

"Pois as outras nações não são tão culpadas desta injustiça contra nós e contra Cristo quanto vós, que sois os causadores também para elas do mau preconceito contra o justo e contra nós, os que dele [procedemos]. Pois, depois de terdes vós crucificado aquele único homem sem mácula e justo — por cujas chagas se dá a cura aos que por meio dele se achegam ao Pai —, já que soubestes que ele ressuscitou dos mortos e subiu ao céu, como as profecias anunciaram de antemão que haveria de acontecer, não só não vos arrependestes dos males que fizestes, mas, tendo escolhido homens seletos de Jerusalém, então os enviastes a toda a terra, dizendo que aparecera uma seita ateia dos cristãos, e proferindo estas coisas que contra nós dizem todos os que nos ignoram; de modo que sois causadores de injustiça não só para vós mesmos, mas também para todos os demais homens, simplesmente.

E com razão clama Isaías: 'Por vossa causa o meu nome é blasfemado entre as nações.' E: 'Ai da sua alma, porque tramaram um conselho perverso contra si mesmos, dizendo: Atemos o justo, porque nos é incômodo. Portanto, comerão os frutos das suas obras. Ai do iníquo; conforme as obras das suas mãos, males lhe sobrevirão.' E de novo, em outro lugar: 'Ai dos que arrastam os seus pecados como com uma corda longa, e as [suas] iniquidades como com a correia do jugo de uma novilha, os que dizem: Apresse-se a sua rapidez, e venha o conselho do Santo de Israel, para que o conheçamos. Ai dos que dizem que o mal é bem e o bem, mal; os que põem a luz [por] treva e a treva [por] luz; os que põem o amargo [por] doce e o doce [por] amargo.'"

"Contra a única luz sem mácula e justa, enviada aos homens da parte de Deus, esforçastes-vos por espalhar por toda a terra coisas amargas, tenebrosas e injustas. Pois pareceu-vos ele ser incômodo, clamando entre vós: 'Está escrito: A minha casa é casa de oração; mas vós a fizestes covil de salteadores.' E derrubou as mesas dos cambistas no templo.

E clamava: 'Ai de vós, escribas e fariseus, hipócritas, porque dais o dízimo da hortelã e da arruda, mas não atentais no amor de Deus e no juízo; sepulcros caiados, que por fora parecem formosos, mas por dentro estão cheios de ossos de mortos.' E aos escribas: 'Ai de vós, escribas, porque tendes as chaves, e vós mesmos não entrais e impedis os que entram; guias cegos.'"

XVIII

Ἐπειδὴ γὰρ ἀνέγνως, ὦ Τρύφων, ὡς αὐτὸς ὁμολογήσας ἔφης, τὰ ὑπ᾿ ἐκείνου τοῦ σωτῆρος ἡμῶν διδαχθέντα, οὐκ ἄτοπον νομίζω πεποιηκέναι καὶ βραχέα τῶν ἐκείνου λόγια πρὸς τοῖς προφητικοῖς ἐπιμνησθείς. Λούσασθε οὖν καὶ νῦν καθαροὶ γένεσθε καὶ ἀφέλεσθε τὰς πονηρίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν [cf. Is., I, 16], ὡς δὲ λούσασθαι ὑμῖν τοῦτο τὸ λουτρὸν κελεύει ὁ θεὸς καὶ περιτέμνεσθαι τὴν ἀληθινὴν περιτομήν. Ἡμεῖς γὰρ καὶ ταύτην ἂν τὴν περιτομὴν τὴν κατὰ σάρκα καὶ τὰ σάββατα καὶ τὰς ἑορτὰς πάσας ἁπλῶς ἐφυλάσσομεν, εἰ μὴ ἔγνωμεν δι᾿ ἣν αἰτίαν καὶ ὑμῖν προσετάγη, τουτέστι διὰ τὰς ἀνομίας ὑμῶν καὶ τὴν σκληροκαρδίαν. Εἰ γὰρ ὑπομένομεν πάντα τὰ ἐξ ἀνθρώπων καὶ δαιμόνων φαύλων ἐνεργούμενα εἰς ἡμᾶς φέρειν, ὡς καὶ μέχρι τῶν ἀρρήτων, θανάτου καὶ τιμωριῶν, εὐχόμενοι ἐλεηθῆναι καὶ τοὺς τὰ τοιαῦτα διατιθέντας ἡμᾶς, καὶ μηδὲ μικρὸν ἀμείβεσθαι μηδένα βουλόμενοι, ὡς ὁ καινὸς νομοθέτης ἐκέλευσεν ἡμῖν, πῶς οὐχὶ καὶ τὰ μηδὲ βλάπτοντα ἡμᾶς, περιτομὴν δὲ [fol. 68] σαρκικὴν λέγω καὶ σάββατα καὶ τὰς ἑορτάς, ἐφυλάσσομεν.

"Já que leste, ó Trifão — como tu mesmo confessaste dizer — o que foi ensinado por aquele nosso Salvador, não julgo ter feito coisa fora de propósito ao recordar também breves oráculos dele, junto com os proféticos.

'Lavai-vos, pois, também agora, e tornai-vos puros, e tirai as maldades das vossas almas' — como Deus vos ordena lavar este banho e circuncidar a verdadeira circuncisão. Pois nós guardaríamos também esta circuncisão segundo a carne, e os sábados, e todas as festas, simplesmente, se não soubéssemos por que causa também a vós foram ordenados — isto é, por causa das vossas iniquidades e da dureza do coração.

Pois, se suportamos carregar tudo o que por homens e demônios maus é operado contra nós, até o indizível, a morte e os tormentos, orando para que também os que nos infligem tais coisas alcancem misericórdia, e não querendo retribuir a ninguém nem um pouco, como o novo legislador nos ordenou — como não guardaríamos também as coisas que nem sequer nos prejudicam, digo, a circuncisão carnal, os sábados e as festas?"

XIX

Καὶ ὁ Τρύφων· Τοῦτό ἐστιν ὃ ἀπορεῖν ἄξιόν ἐστιν, ὅτι τοιαῦτα ὑπομένοντες οὐχὶ καὶ τὰ ἄλλα πάντα, περὶ ὧν νῦν ζητοῦμεν, φυλάσσετε. Οὐ γὰρ πᾶσιν ἀναγκαῖα αὕτη ἡ περιτομή, ἀλλ᾿ ὑμῖν μόνοις, ἵνα, ὡς προέφην, ταῦτα πάθητε ἃ νῦν ἐν δίκῃ πάσχετε. Οὐδὲ γὰρ τὸ βάπτισμα ἐκεῖνο τὸ ἀνωφελὲς τὸ τῶν λάκκων προσλαμβάνομεν· οὐδὲν γὰρ πρὸς τὸ βάπτισμα τοῦτο τὸ τῆς ζωῆς ἐστι. Διὸ καὶ κέκραγεν ὁθεός, ὅτι Ἐγκατελίπετε αὐτόν, πηγὴν ζῶσαν, καὶ ὠρύξατε ἑαυτοῖς λάκκους συντετριμμένους, οἳ οὐ δυνήσονται συνέχειν ὕδωρ [JÉR., II, 13]. Καὶ ὑμεῖς μέν, οἱ τὴν σάρκα περιτετμημένοι, χρῄζετε τῆς ἡμετέρας περιτομῆς, ἡμεῖς δέ, ταύτην ἔχοντες, οὐδὲν ἐκείνης δεόμεθα. Εἰ γὰρ ἦν ἀναγκαία, ὡς δοκεῖτε, οὐκ ἂν ἀκρόβυστον ὁ θεὸς ἔπλασε τὸν Ἀδάμ, οὐδὲ ἐπέβλεψεν ἐπὶ τοῖς δώροις τοῦ ἐν ἀκροβυστίᾳ σαρκὸς προσενέγκαντος θυσίας Ἄβελ [cf. Gen., IV, 4], οὐδ᾿ ἂν εὐηρέστησεν ἐν ἀκροβυστίᾳ Ἐνώχ, καὶ οὐκ εὑρίσκετο, διότι μετέθηκεν αὐτὸν ὁ θεός [cf. Gen., v, 24]. Λὼτ ἀπερίτμητος ἐκ Σοδόμων ἐσώθη, αὐτῶν ἐκείνων τῶν ἀγγέλων αὐτὸν καὶ τοῦ κυρίου προπεμψάντων [Gen., XIX]. Νῶε, ἀρχὴ γένους ἄλλου, ἅμα τοῖς τέκνοις [fol. 68] ἀπερίτμητος εἰς τὴν κιβωτὸν εἰσῆλθεν. Ἀπερίτμητος ἦν ὁ ἱερεὺς τοῦ ὑψίστου Μελχισεδέκ, ᾧ καὶ δεκάτας προσφορὰς ἔδωκεν Ἀβραάμ, ὁ πρῶτος τὴν κατὰ σάρκα περιτομὴν λαβών, καὶ εὐλόγησεν αὐτόν [cf. Gen., XIV, 18, 20, 19] · οὗ κατὰ τὴν τάξιν τὸν αἰώνιον ἱερέα ὁ θεός καταστήσειν διὰ τοῦ Δαυῒδ [Ps. CIX, 4] μεμήνυκεν. Ὑμῖν οὖν μόνοις άναγκαία ἦν ἡ περιτομὴ αὕτη, ἵνα ὁ λαὸς οὐ λαὸς ᾖ καὶ τὸ ἔθνος οὐκ ἔθνος, ὡς καὶ Ὠσηέ [I, 9-10], εἶς τῶν δώδεκα προφητῶν, φησί. Καὶ γὰρ μὴ σαββατίσαντες οἱ προωνομασμένοι πάντες δίκαιοι τῷ θεῷ εὐηρέστησαν καὶ μετ᾿ αὐτοὺς Ἀβραὰμ καὶ οἱ τούτου υἱοὶ ἅπαντες μέχρι Μωσέως, ἐφ᾿ οὖ ἄδικος καὶ ἀχάριστος εἰς τὸν θεὸν ὁ λαὸς ὑμῶν ἐφάνη ἐν τῇ ἐρήμῳ μοσχοποιήσας, Ὅθεν ὁ θεὸς ἁρμοσάμενος πρὸς τὸν λαὸν ἐκεῖνον καὶ θυσίας φέρειν ὡς πρὸς ὄνομα αὐτοῦ ἐνετείλατο, ἵνα μὴ εἰδωλολατρῆτε· ὅπερ οὐδὲ ἐφυλάξατε, ἀλλὰ καὶ τὰ τέκνα ὑμῶν ἐθύετε τοῖς δαιμονίοις. Καὶ σαββατίζειν οὖν ὑμῖν προστέταχεν, ἵνα μνήμην λαμβάνητε τοῦ θεοῦ· καὶ γὰρ ὁ λόγος αὐτοῦ τοῦτο σημαίνει λέγων· Τοῦ γινώσκειν ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ θεὸς ὁ λυτρωσάμενος ὑμᾶς [EZ., XX, 12, 20].

E Trifão: "Isto é o que merece perplexidade: que, suportando tais coisas, não guardeis também todas as demais, acerca das quais agora investigamos."

"Pois esta circuncisão não é necessária a todos, mas só a vós, para que, como já disse, padeçais estas coisas que agora com justiça padeceis. Pois nem aquele batismo inútil das cisternas recebemos; pois nada é ele em comparação com este batismo, o da vida. Por isso também clamou Deus: 'Abandonastes-me, a fonte viva, e cavastes para vós cisternas quebradas, que não poderão conter água.'

E vós, os circuncidados na carne, precisais da nossa circuncisão; mas nós, tendo esta, nada precisamos daquela. Pois, se fosse necessária, como julgais, Deus não teria plasmado Adão incircunciso, nem teria olhado para os dons de Abel, que ofereceu sacrifícios na incircuncisão da carne, nem teria agradado na incircuncisão Enoque, o qual não foi achado, porque Deus o transladou.

Ló, incircunciso, foi salvo de Sodoma, escoltado por aqueles próprios anjos e pelo Senhor. Noé, princípio de outra estirpe, junto com os filhos, incircunciso, entrou na arca. Incircunciso era o sacerdote do Altíssimo, Melquisedec, ao qual também Abraão — o primeiro a receber a circuncisão segundo a carne — deu o dízimo das oferendas, e [Melquisedec] o abençoou; segundo cuja ordem Deus indicou, por meio de Davi, que estabeleceria o sacerdote eterno.

A vós, pois, só a vós, era necessária esta circuncisão, para que o povo não [fosse] povo e a nação não [fosse] nação, como também Oseias, um dos doze profetas, diz. Pois, mesmo sem guardar o sábado, todos os justos já nomeados agradaram a Deus, e depois deles Abraão e todos os seus filhos até Moisés — sob o qual o vosso povo se mostrou injusto e ingrato para com Deus, no deserto, fazendo um bezerro.

Donde Deus, adaptando-se àquele povo, ordenou também que oferecessem sacrifícios em nome dele, para que não praticásseis a idolatria — o que nem sequer guardastes, mas até sacrificáveis os vossos filhos aos demônios. E ordenou-vos, pois, guardar o sábado, para que tomásseis memória de Deus; pois a sua palavra indica isto, dizendo: 'Para conhecerdes que eu sou o Deus que vos resgatou.'"

XX

Καὶ γὰρ βρωμάτων τινῶν ἀπέχεσθαι προσέταξεν ὑμῖν, ἵνα καὶ ἐν τῷ ἐσθίειν καὶ πίνειν πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχητε τὸν θεόν, εὐκατάφοροι [fol. 69] ὄντες καὶ εὐχερεῖς πρὸς τὸ ἀφίστασθαι τῆς γνώσεως αὐτοῦ, ὡς καὶ Μωσῆς φησιν· Ἔφαγε καὶ ἔπιεν ὁ λαὸς καὶ ἀνέστη τοῦ παίζειν [Exod., XXXII, 6]. Καὶ πάλιν· Ἔφαγεν Ἰακὼβ καὶ ἐνεπλήσθη, καὶ ἐλιπάνθη, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ ἠγαπημένος· ἐλιπάνθη, ἐπαχύνθη, ἐπλατύνθη, καὶ ἐγκατέλιπε θεὸν τὸν ποιήσαντα αὐτόν [Deut., XXXII, 15]. Τῷ γὰρ Νῶε ὃτι συγκεχώρητο ὑπὸ τοῦ θεοῦ, δικαίῳ ὄντι, πᾶν ἔμψυχον ἐσθίειν πλὴν κρέας ἐν αἵματι, ὅπερ ἐστὶ νεκριμαῖον, διὰ Μωσέως ἀνιστορήθη ὑμῖν ἐν τῇ βίβλῳ τῆς Γενέσεως [Gen., IX, 4]. Καὶ βουλομένου αὐτοῦ εἰπεὶν Ὡς λάχανα χόρτου [Gen., IX, 3], προεῖπον ἐγώ· Τὸ ὡς λάχανα χόρτου τοῦ μὴ ἀκούσεσθε ὡς εἴρηται ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ὅτι ὡς τὰ λάχανα εἰς τροφὴν τῳ ἀνθρώπῳ ἐπεποιήκει ὁ θεός, οὕτως καὶ τὰ ζῶα εἰς κρεωφαγίαν ἐδεδώκει; Ἀλλ᾿ ἐπεί τινα τῶν χόρτων οὐκ ἐσθίομεν, οὕτω καὶ διαστολήν ἔκτοτε τῷ Νῶε διεστάλθαι φατέ. Οὐκ ὡς ἐξηγεῖσθε πιστευτέον. Πρῶτον μὲν γὰρ ὅτι πᾶν λάχανον χόρτου ἔστι καὶ βιβρώσκεσθαι δυνάμενος λέγειν καὶ κρατύνειν, οὐκ ἐν τούτῳ ἀσχοληθήσομαι. Ἀλλὰ εἰ καὶ τὰ λάχανα τοῦ χόρτου διακρίνομεν, μὴ πάντα ἐσθίοντες, οὐ διὰ τὸ εἶναι αὐτὰ κοινὰ ἢ ἀκάθαρτα οὐκ ἐσθίομεν [cf. Act., X, 14], ἀλλ᾿ ἢ διὰ τὸ πικρὰ ἢ θανάσιμα ἢ ἀκανθώδη· τῶν δὲ γλυκέων [fol. 69] πάντων καὶ τροφιμωτάτων καὶ καλλίστων, θαλασσίων τε καὶ χερσαίων, ἐφιέμεθα καὶ μετέχομεν. Οὕτω καὶ τῶν ἀκαθάρτων καὶ ἀδίκων καὶ παρανόμων ἀπέχεσθαι ὑμᾶς ἐκέλευσεν ὁ θεὸς διὰ Μωσέως, ἐπειδὴ καὶ τὸ μάννα ἐσθίοντες ἐν τῇ ἐρήμῳ καὶ τὰ θαυμάσια πάντα ὁρῶντες ὑμῖν ὑπὸ τοῦ θεοῦ γινόμενα, μόσχον τὸν χρύσεον ποιήσαντες προσεκυνεῖτε. Ὥστε δικαίως ἀεὶ βοᾷ· Υἱοὶ ἀσύνετοι, οὐκ ἔστι πίστις ἐν αὐτοῖς [Deut., XXXII, 20; cf. JÉR., IV, 22].

"Pois também vos ordenou abster-vos de certos alimentos, para que também no comer e no beber tivésseis Deus diante dos olhos, sendo vós propensos e prontos a afastar-vos do seu conhecimento, como também Moisés diz: 'Comeu e bebeu o povo, e levantou-se para brincar.' E de novo: 'Comeu Jacó e fartou-se, e engordou, e escoiceou o amado; engordou, engrossou, alargou-se, e abandonou o Deus que o fez.' Pois que a Noé, sendo justo, fora concedido por Deus comer todo animado, exceto carne com sangue, que é [carne] de animal morto [sem ser sacrificado] — isto vos foi narrado por Moisés no livro do Gênesis."

E, querendo ele dizer "como as ervas do campo", eu antecipei: "O 'como as ervas do campo' não [o] entendeis como foi dito por Deus — [a saber] que, assim como fez as ervas para alimento do homem, assim também deu os animais para comer carne? Mas, já que não comemos certas ervas, dizeis que assim também, desde então, uma distinção foi estabelecida para Noé.

Não se deve crer como explicais. Primeiro, porque toda erva do campo pode-se dizer e sustentar que se pode comer — mas não me deterei nisto. Mas, ainda que distingamos entre as ervas do campo, não comendo todas, não é por serem elas comuns ou impuras que não [as] comemos, mas ou por serem amargas, ou mortíferas, ou espinhosas; ao passo que de todas as [ervas] doces, muito nutritivas e belíssimas, tanto marinhas quanto terrestres, desejamos e participamos.

Assim também Deus vos ordenou abster-vos das coisas impuras, injustas e ilícitas, por meio de Moisés — já que, comendo o maná no deserto e vendo todas as maravilhas que Deus vos operava, fizestes o bezerro de ouro e o adoráveis. De modo que com razão clama sempre: 'Filhos insensatos, não há fé neles.'"

XXI

Καὶ ὅτι διὰ τὰς ἀδικίας ὑμῶν καὶ τῶν πατέρων ὑμῶν εἰς σημεῖον, ὡς προέφην, καὶ τὸ σάββατον ἐντέταλται ὁ θεὸς φυλάσσειν ὑμᾶς καὶ τὰ ἄλλα προστάγματα προσετετάχει, καὶ σημαίνει ὅτι διὰ τὰ ἔθνη, ἵνα μὴ βεβηλωθῇ τὸ ὄνομα αὐτοῦ παρ᾿ αὐτοῖς, διὰ τοῦτο εἴασέ τινας ἐξ ὑμῶν ὅλως ζῶντας. αὐταὶ αἱ φωναί αὐτοῦ τὴν ἀπόδειξιν ποιήσασθαι δύνανται ὑμῖν. Εἰσὶ δὲ εἰρημέναι διὰ τοῦ Ἰεζεκιὴλ οὕτως· Ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν· ἐν τοῖς προστάγμασί μου πορεύεσθε, καὶ τὰ δικαιώματά μου φυλάσσετε, καὶ ἐν τοῖς ἐπιτηδεύμασιν Αἰγύπτου μὴ συναναμίγνυσθε, καὶ τὰ σάββατά μου ἁγιάζετε, καὶ ἔσται εἰς σημεῖον ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ ὑμῶν τοῦ γινώσκειν ὅτι ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν. Καὶ παρεπικράνατέ με, καὶ τὰ τέκνα ὑμῶν ἐν τοῖς προστάγμασί μου οὐκ ἐπο[fol. 70]ρεύθησαν, καὶ τὰ δικαιώματά μου οὐκ ἐφύλαξαν τοῦ ποιεῖν αὐτά. ἃ πονήσας αὐτὰ ἄνθρωπος ζήσεται ἐν αὐτοῖς, ἀλλὰ τὰ σάββατά μου ἐβεβήλουν. Καὶ εἶπα τοῦ ἐκχέαι τὸν θυμόν μου ἐπ᾿ αὐτοὺς ἐν τῇ ἐρήμῳ τοῦ συντελέσαι ὀργήν μου ἐπ᾿αὐτούς, καὶ οὐκ ἐποίησα, ὅπως τὸ ὄνομά μου τὸ παράπαν μὴ βεβηλωθῇ ἐνώπιον τῶν ἐθνῶν, καὶ ἐξήγαγον αὐτοὺς κατ᾿ ὀφθαλμοὺς αὐτῶν. Καὶ ἐγὼ ἐξῇρα τὴν χεῖρά μου ἐπ᾿ αὐτοὺς ἐν τῇ ἐρήμῳ. τοῦ διασκορπίσαι ἐν τοῖς ἔθνεσι καὶ διασπεῖραι αὐτοὺς ἐν ταῖς χώραις, ἀνθ᾿ ὧν τὰ δικαιώματά μου οὐκ ἐποίησαν, καὶ τὰ προστάγματά μου ἀπώσαντο, καὶ τὰ σάββατά μου ἐβεβήλουν, καὶ ὀπίσω τῶν ἐνθυμημάτων τῶν πατέρων αὐτῶν ἦσαν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν. Καὶ ἐγὼ ἔδωκα αὐτοῖς προστάγματα οὐ καλά, καὶ δικαιώματα ἐν οἷς οὐ ζήσονται ἐν αὐτοῖς· καὶ μιανῶ αὐτοὺς ἐν τοῖς δώμασιν αὐτῶν, ἐν τῷ διαπορεύεσθαί με πᾶν διανοῖγον μήτραν ὅπως ἀφανίσω [Ez., XX, 19-26].

"E que foi por causa das vossas injustiças e das dos vossos pais que Deus vos ordenou, por sinal — como já disse —, guardar também o sábado, e prescreveu os demais preceitos; e que indica que foi por causa das nações, para que o seu nome não fosse profanado entre elas, que por isso deixou alguns de vós de todo vivos — as próprias palavras dele podem fazer-vos a demonstração.

Foram ditas por meio de Ezequiel assim: 'Eu, o Senhor vosso Deus; andai nos meus preceitos e guardai os meus juízos, e não vos mistureis com as práticas do Egito, e santificai os meus sábados, e será por sinal entre mim e vós, para conhecerdes que eu sou o Senhor vosso Deus. E vós me exasperastes, e os vossos filhos não andaram nos meus preceitos, e não guardaram os meus juízos para os praticar — os quais, praticando-os, o homem viverá por eles —, mas profanaram os meus sábados.

E disse [comigo] derramar o meu furor sobre eles no deserto, para consumar a minha ira contra eles, e não [o] fiz, para que o meu nome de modo algum fosse profanado diante das nações, e tirei-os à vista deles [das nações]. E eu levantei a minha mão contra eles no deserto, para os dispersar entre as nações e espalhá-los pelas regiões, por não terem praticado os meus juízos, e terem rejeitado os meus preceitos, e profanado os meus sábados, e [porque] atrás dos pensamentos dos seus pais estavam os seus olhos.

E eu lhes dei preceitos não bons, e juízos nos quais não viverão por eles; e os contaminarei nos seus dons, ao fazer eu passar tudo o que abre o ventre, para os aniquilar.'"

XXII

Καὶ ὅτι διὰ τὰς ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ ὑμῶν καὶ διὰ τὰς εἰδωλολατρείας, ἀλλ᾿ οὐ διὰ τὸ ἐνδεὴς εἶναι τῶν τοιούτων προσφορῶν, ἐνετείλατο ὁμοίως ταῦτα γίνεσθαι, ἀκούσατε πῶς περὶ τούτων λέγει διὰ Ἀμώς, ἑνὸς τῶν δώδεκα, βοῶν· Οὐαὶ οἱ ἐπιθυμοῦντες τὴν ἡμέραν τοῦ κυρίου. Ἵνα τί αὕτη ὑμῖν ἡ ἡμέρα [fol. 70] κυρίου: Καὶ αὐτή ἐστι σκότος καὶ οὐ φῶς. Ὅν τρόπον ὅταν ἐκφύγῃ ἄνθρωπος ἐκ προσώπου τοῦ λέοντος, καὶ συναντήσῃ αὐτῷ ἡ ἄρκτος, καὶ εἰσπηδήσῃ εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ καὶ ἀπερείσηται τὰς χεῖρας αὐτοῦ ἐπὶ τὸν τοῖχον, καὶ δάκῃ αὐτὸν ὁ ὄφις. Οὐχὶ σκότος ἡ ἡμέρα τοῦ κυρίου καὶ οὐ φῶς, καὶ γνόφος οὐκ ἔχων φέγγος αὐτῆς; Μεμίσηκα, ἀπῶσμαι τὰς ἑορτὰς ὑμῶν, καὶ οὐ μὴ ὀσφρανθῶ ἐν ταῖς πανηγύρεσιν ὑμῶν. Διότι ἐὰν ἐνέγκητέ μοι τὰ ὁλοκαυτώματα καὶ τὰς θυσίας ὑμῶν, οὐ προσδέξομαι αὐτὰ καὶ σωτηρίου ἐπιφανείας ὑμῶν οὐκ ἐπιβλέψομαι. Ἀπόστησον ἀπ᾿ ἐμοῦ πλῆθος ᾠδῶν σου καὶ ψαλμῶν· ὀργάνων σου οὐκ ἀκούσομαι. Καὶ κυλισθήσεται ὡς ὕδωρ κρίμα καὶ ἡ δικαιοσύνη ὡς χειμάρρους ἄβατος. Μὴ σφάγια καὶ θυσίας προσηνέγκατέ μοι ἐν τῇ ἐρήμῳ, οἶκος Ἰσραήλ; λέγει κύριος. Καὶ ἀνελάβετε τὴν σκηνὴν τοῦ Μολὸχ καὶ τὸ ἄστρον τοῦ θεοῦ ὑμῶν Ῥαφάν, τοὺς τύπους, οὓς ἐποιήσατε ἑαυτοῖς. Καὶ μετοικιῶ ὑμᾶς ἐπέκεινα Δαμασκοῦ, λέγει κύριος· ὁ θεὸς ὁ παντοκράτωρ ὄνομα αὐτῷ. Οὐαὶ οἱ κατασπαταλῶντες Σιὼν καὶ τοῖς πεποιθόσιν ἐπὶ τὸ ὄρος Σαμαρείας. Οἱ ὠνομασμένοι ἐπὶ τοῖς ἀρχηγοῖς ἀπετρύγησαν ἀρχὰς ἐθνῶν· εἰσῆλθον ἑαυτοῖς οἶκος Ἰσραήλ. Διάβητε πάντες εἰς Χαλάνην καὶ ἴδετε, καὶ πορεύθητε [fol. 71] ἐκεῖθεν εἰς Ἀμὰθ τὴν μεγάλην, καὶ κατάβητε ἐκεῖθεν εἰς Γὲθ τῶν ἀλλοφύλων, τὰς κρατίστας ἐκ πασῶν τῶν βασιλειῶν τούτων, εἰ πλείονά ἐστι τὰ ὅρια αὐτῶν τῶν ὁρίων ὑμῶν. Οἱ ἐρχόμενοι εἰς ἡμέραν πονηράν, οἱ ἐγγίζοντες καὶ ἐφαπτόμενοι σαββάτων ψευδῶν, οἱ κοιμώμενοι ἐπὶ κλινῶν ἐλεφαντίνων καὶ κατασπαταλῶντες ἐπὶ ταῖς στρωμναῖς αὐτῶν, οἱ ἐσθίοντες ἄρνας ἐκ ποιμνίων καὶ μοσχάρια ἐκ μέσου βουκολίων γαλαθηνά, οἱ ἐπικροτοῦντες πρὸς τὴν φωνὴν τῶν ὀργάνων, ὡς ἑστῶτα ἐλογίσαντο καὶ οὐχ ὡς φεύγοντα, οἱ πίνοντες ἐν φιάλαις οἶνον καὶ τὰ πρῶτα μύρα χριόμενοι, καὶ οὐκ ἔπασχον οὐδὲν ἐπὶ τῇ συντριβῇ τοῦ Ἰωσήφ. Διὰ τοῦτο νῦν αἰχμάλωτοι ἔσονται ἀπὸ ἀρχῆς δυναστῶν τῶν ἀποικιζομένων, καὶ μεταστραφήσεται οἴκημα κακούργων, καὶ ἐξαρθήσεται χρεμετισμὸς ἵππων ἐξ Ἐφραΐμ [Am., V, 18-VI, 7]. Καὶ πάλιν διὰ Ἱερεμίου· Συναγάγετε τὰ κρέα ὑμῶν καὶ τὰς θυσίας καὶ φάγετε, ὅτι οὔτε περὶ θυσιῶν ἢ σπονδῶν ἐνετειλάμην τοῖς πατράσιν ὑμῶν, ῄ ἡμέρᾳ ἐπελαβόμην τῆς χειρὸς αὐτῶν ἐξαγαγεῖν αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου [JÉR., VII, 21-22]. Καὶ πάλιν διὰ Δαυΐδ ἐν τεσσαρακοστῷ ἐνάτῳ ψαλμῷ οὕτως ἔφη· Θεὸς θεῶν κύριος ἐλάλησε, καὶ ἐκάλεσε τὴν γῆν ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου μέχρι δυσμῶν. [fol. 71] Ἐκ Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ. Ὁ θεὸς ἐμφανῶς ἥξει, ὁ θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐ παρασιωπήσεται· πῦρ ἐνώπιον αὐτοῦ καυθήσεται, καὶ κύκλῳ αὐτοῦ καταιγὶς σφόδρα. Προσκαλέσεται τὸν οὐρανὸν ἂνω καὶ τὴν γῆν τοῦ διακρῖναι τὸν λαὸν αὐτοῦ. Συναγάγετε αὐτῷ τοὺς ὁσίους αὐτοῦ, τοὺς διατιθεμένους τὴν διαθήκην αὐτοῦ ἐπὶ θυσίαις. Καὶ ἀναγγελοῦσιν οἱ οὐρανοὶ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, ὅτι θεὸς κριτής ἐστιν. Ἄκουσον, λαός μου, καὶ λαλήσω σοι, Ἰσραήλ, καὶ διαμαρτυροῦμαί σοι· ὁ θεός, ὁ θεός σου εἰμὶ ἐγώ. Οὐκ ἐπὶ ταῖς θυσίαις σου ἐλέγξω σε· τὰ δὲ ὁλοκαυτώματά σου ἐνώπιόν μου ἐστὶ διὰ παντός. Οὐ δέξομαι ἐκ τοῦ οἴκου σου μόσχους οὐδὲ ἐκ τῶν ποιμνίων σου χιμάρους, ὅτι ἐμά ἐστι πάντα τὰ θηρία τοῦ ἀγροῦ, κτήνη ἐν τοῖς ὄρεσι καὶ βόες· ἔγνωκα πάντα τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ὡραιότης ἀγροῦ μετ᾿ ἐμοῦ ἐστιν. Ἐὰν πεινάσω, οὐ μή σοι εἴπω· ἐμὴ γάρ ἐστιν ἡ οἰκουμένη καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς. Μὴ φάγωμαι κρέα ταύρων. ἢ αἷμα τράγων πίωμαι; Θῦσον τῷ θεῷ θυσίαν αἰνέσεως. καὶ ἀπόδος τῷ ὑψίστῳ τὰς εὐχάς σου· καὶ ἐπικάλεσαί με ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως, καὶ ἐξελοῦμαί σε, καὶ δοξάσεις με. Τῷ δὲ ἁμαρτωλῷ εἶπεν ὁ θεός· Ἵνα τί σὺ ἐκδιηγῇ τὰ δικαιώματά μου, καὶ ἀναλαμβάνεις [fol. 72] τὴν διαθήκην μου διὰ στόματός σου; Σὺ δὲ ἐμίσησας παιδείαν καὶ ἐξέβαλες τοὺς λόγους μου εἰς τὰ ὀπίσω. Εἰ ἐθεώρεις κλέπτην, συνέτρεχες αὐτῷ, καὶ μετὰ μοιχοῦ τὴν μερίδα σου ἐτίθεις. Τὸ στόμα σου ἐπλεόνασε κακίαν, καὶ ἡ γλῶσσά σου περιέπλεκε δολιότητας. Καθήμενος κατὰ τοῦ ἀδελφοῦ σου κατελάλεις, καὶ κατὰ τοῦ υἱοῦ τῆς μητρός σου ἐτίθεις σκάνδαλον. Ταῦτα ἐποίησας, καὶ ἐσίγησα· ὑπέλαβες ἀνομίαν ὅτι ἔσομαί σοι ὅμοιος. Ἐλέγξω σε καὶ παραστήσω κατὰ πρόσωπόν σου τὰς ἁμαρτίας σου. Σύνετε δὴ ταῦτα οἱ ἐπιλανθανόμενοι τοῦ θεοῦ, μήποτε ἁρπάσῃ, καὶ οὐ μὴ ᾖ ὁ ῥυόμενος. Θυσία αἰνέσεως δοξάσει με, καὶ ἐκεὶ ὁδός, ἥν δείξω αὐτῷ τὸ σωτήριόν μου [Ps, XLIX]. Οὔτε οὖν θυσίας παρ᾿ ὑμῶν λαμβάνει, οὔτε ὡς ἐνδεὴς τὴν ἀρχὴν ἐνετείλατο ποιεῖν, ἀλλὰ διὰ τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν. Καὶ γὰρ τὸν ναὸν τὸν ἐν Ἱερουσαλὴμ ἐπικληθέντα οὐχ ὡς ἐνδεὴς ὢν ὡμολόγησεν οἶκον αὐτοῦ ἢ αὐλήν, ἀλλ᾿ ὅπως καὶ κατὰ τοῦτο προσέχοντες αὐτῷ μὴ εἰδωλολατρῆτε. Καὶ ὅτι τοῦτό ἐστιν, Ἡσαΐας λέγει· Ποῖον οἶκον ᾠκοδομήσατέ μοι; λέγει κύριος. Ὁ οὐρανός μοι θρόνος, καὶ ἡ γῆ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν μου [Is., LXVI, 1].

"E que foi por causa dos pecados do vosso povo e por causa das idolatrias, mas não por ele ter necessidade de tais oferendas, que ele ordenou igualmente que estas coisas se fizessem — ouvi como acerca disto fala por meio de Amós, um dos doze, clamando:

'Ai dos que desejam o dia do Senhor. Para que vos [será] este dia do Senhor? E ele é treva e não luz. Como quando um homem foge da face do leão, e o encontra o urso, e salta para dentro de sua casa e apoia as mãos na parede, e a serpente o morde. Não é treva o dia do Senhor, e não luz, e escuridão que não tem brilho? Odiei, rejeitei as vossas festas, e não cheirarei nas vossas assembleias.

Porque, ainda que me ofereçais os vossos holocaustos e os vossos sacrifícios, não os aceitarei, e para as aparições da vossa salvação não olharei. Afasta de mim a multidão dos teus cânticos e salmos; os teus instrumentos não ouvirei. E rolará o juízo como água, e a justiça como torrente intransitável. Acaso me oferecestes vítimas e sacrifícios no deserto, ó casa de Israel? diz o Senhor. E tomastes a tenda de Moloc e o astro do vosso deus Refã, as figuras que fizestes para vós.

E vos transmigrarei para além de Damasco, diz o Senhor; Deus todo-poderoso é o seu nome. Ai dos que vivem no luxo em Sião e dos que confiam no monte de Samaria. Os nomeados entre os chefes vindimaram os principados das nações; entraram para si, ó casa de Israel. Passai todos a Calane e vede, e ide dali a Amate, a grande, e descei dali a Gate dos filisteus, as [cidades] mais fortes de todos estes reinos — [vede] se os seus territórios são maiores que os vossos territórios.

Os que vindes para um dia mau, os que vos aproximais e vos apegais a sábados falsos, os que dormis em leitos de marfim e viveis no luxo nos vossos estrados, os que comeis cordeiros dos rebanhos e novilhos de leite do meio das manadas, os que aplaudis à voz dos instrumentos — como se as tivessem por estáveis e não por fugazes —, os que bebeis vinho em taças e vos ungis com os primeiros perfumes, e nada sofríeis com a ruína de José. Por isso agora serão levados cativos, dos primeiros dos poderosos que são deportados, e transformar-se-á a morada dos malfeitores, e cessará o relincho dos cavalos de Efraim.'

E de novo, por meio de Jeremias: 'Ajuntai as vossas carnes e os [vossos] sacrifícios e comei, porque nem acerca de sacrifícios nem de libações ordenei aos vossos pais, no dia em que os tomei pela mão para os tirar da terra do Egito.'

E de novo, por meio de Davi, no quadragésimo nono salmo, assim disse: 'O Deus dos deuses, o Senhor, falou, e chamou a terra desde o nascente do sol até o poente. De Sião [vem] o esplendor da sua formosura. Deus virá manifestamente, o nosso Deus, e não se calará; fogo arderá diante dele, e ao redor dele grande tempestade. Convocará o céu em cima e a terra, para julgar o seu povo. Ajuntai-lhe os seus santos, os que estabelecem a sua aliança sobre sacrifícios. E os céus anunciarão a sua justiça, porque Deus é o juiz.

Ouve, meu povo, e falar-te-ei; ó Israel, e testemunharei contra ti: Deus, o teu Deus, sou eu. Não te repreenderei pelos teus sacrifícios; os teus holocaustos estão diante de mim continuamente. Não receberei da tua casa novilhos, nem dos teus rebanhos bodes, porque minhas são todas as feras do campo, os gados nos montes e os bois; conheço todas as aves do céu, e a formosura do campo está comigo.

Se eu tivesse fome, não to diria; pois minha é a [terra] habitada e a sua plenitude. Acaso comerei carnes de touros, ou beberei sangue de bodes? Sacrifica a Deus sacrifício de louvor, e paga ao Altíssimo os teus votos; e invoca-me no dia da tribulação, e te livrarei, e me glorificarás. Mas ao pecador disse Deus: Por que expões tu os meus juízos e tomas a minha aliança na tua boca? Tu odiaste a instrução e lançaste as minhas palavras para trás.

Se vias um ladrão, corrias com ele, e com o adúltero punhas a tua parte. A tua boca abundou em malícia, e a tua língua entreteceu enganos. Sentado, falavas contra o teu irmão, e contra o filho da tua mãe punhas tropeço. Estas coisas fizeste, e eu me calei; supuseste, iniquidade!, que eu te seria semelhante. Repreender-te-ei e porei diante da tua face os teus pecados. Compreendei, pois, isto, os que vos esqueceis de Deus, para que ele não [vos] arrebate, e não haja quem [vos] livre. O sacrifício de louvor me glorificará, e ali [está] o caminho pelo qual lhe mostrarei a minha salvação.'"

"Nem, pois, recebe de vós sacrifícios, nem, como necessitado, ordenou no princípio [que os] fizésseis, mas por causa dos vossos pecados. Pois também o templo chamado [templo] em Jerusalém, não por ser necessitado o reconheceu como sua casa ou seu átrio, mas para que, atendendo-o também nisto, não praticásseis a idolatria. E que é assim, Isaías diz: 'Que casa me edificastes? diz o Senhor. O céu é o meu trono, e a terra o escabelo dos meus pés.'"

XXIII

Ἐὰν δὲ ταῦτα οὕτως μὴ ὁμολογήσωμεν, συμβήσεται ἡμῖν [fol. 72] εἰς ἄτοπα ἐμπίπτειν νοήματα, ὡς τοῦ αὐτοῦ θεοῦ μὴ ὄντος τοῦ κατὰ τὸν Ἐνὼχ καὶ τοὺς ἄλλους πάντας, οἵ μήτε περιτομὴν τὴν κατὰ σάρκα ἔχοντες μήτε σάββατα ἐφύλαξαν μήτε δὲ τὰ ἅλλα, Μωσέως ἐντειλαμένου ταῦτα ποιεῖν, ἢ τὰ αὐτὰ αὐτὸν δίκαια μὴ ἀεὶ πᾶν γένος ἀνθρώπων βεβουλῆσθαι πράσσειν· ἅπερ γελοῖα καὶ ἀνόητα ὁμολογεῖν φαίνεται. Δι᾿ αἰτίαν δὲ τὴν τῶν ἁμαρτωλῶν ἀνθρώπων τὸν αὐτὸν ὄντα ἀεὶ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ἐντετάλθαι ὁμολογεῖν, καὶ φιλάνθρωπον καὶ προγνώστην καὶ ἀνενδεῆ καὶ δίκαιον καὶ ἀγαθὸν ἀποφαίνειν ἔστιν. Ἐπεὶ εἰ μὴ ταῦτα οὕτως ἔχει, ἀποκρίνασθέ μοι, ὦ ἄνδρες, περὶ τῶν ζητουμένων τούτων ὅ τι φρονεῖτε. Καὶ μηδὲν μηδενὸς ἀποκριναμένου· Διὰ ταῦτά σοι, ὦ Τρύφων, καὶ τοῖς βουλομένοις προσηλύτοις γενέσθαι κηρύξω ἐγὼ θεῖον λόγον, ὄν παρ᾿ ἐκείνου ἤκουσα τοῦ ἀνδρός. Ὁρᾶτε ὅτι τὰ στοιχεῖα οὐκ ἀργεῖ οὐδὲ σαββατίζει. Μείνατε ὡς γεγένησθε. Εἰ γὰρ πρὸ τοῦ Ἀβραὰμ οὐκ ἦν χρεία περιτομῆς οὐδὲ πρὸ Μωσέως σαββατισμοῦ καὶ ἑορτῶν καὶ προφορῶν, οὐδὲ νῦν, μετὰ τὸν κατὰ τὴν βουλὴν τοῦ θεοῦ διὰ Μαρίας τῆς ἀπὸ γένους τοῦ Ἀβραὰμ. παρθένου γεννηθέντα υἱὸν θεοῦ Ἰησοῦν Χριστόν, [fol. 73] ὁμοίως ἐστὶ χρεία. Καὶ γὰρ αὐτὸς ὁ Ἀβραὰμ ἐν ἀκροβυστίᾳ ὢν διὰ τὴν πίστιν, ἣν ἐπίστευσε τῷ θεῷ, ἐδικαιώθη καὶ εὐλογήθη [cf. Rom., IV, 3], ὡς ἡ γραφὴ [Gen., XV, 6] σημαίνει· τὴν δὲ περιτομὴν εἰς σημεῖον [cf. Gen., XVII, 11, et Rom., III, 10], ἀλλ᾿ οὐκ εἰς δικαιοσύνην ἔλαβεν, ὡς καὶ αἱ γραφαὶ καὶ τὰ πράγματα ἀναγκάζει ἡμᾶς ὁμολογεῖν. Ὥστε δικαίως εἴρητο περὶ ἐκείνου τοῦ λαοῦ, ὅτι ἐξολοθρευθήσεται ἡ ψυχὴ ἐκείνη ἐκ τοῦ γένους αὐτῆς, ἣ οὐ περιτμηθήσεται τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ [Gen., XVII, 14]. Καὶ τὸ μὴ δύνασθαι δὲ τὸ θῆλυ γένος τὴν σαρκικὴν περιτομὴν λαμβάνειν δείκνυσιν ὅτι εἰς σημεῖον ἡ περιτομὴ αὕτη δέδοται, ἀλλ᾿ οὐχ ὡς ἔργον δικαιοσύνης· τὰ γὰρ δίκαια καὶ ἐνάρετα ἅπαντα ὁμοίως καὶ τὰς θηλείας δύνασθαι φυλάσσειν ὁ θεὸς ἐποίησεν. Ἀλλὰ σχῆμα μὲν τὸ τῆς σαρκὸς ἕτερον καὶ ἕτερον ὁρῶμεν γεγενημένον ἄρρενος καὶ θηλείας, διὰ δὲ τοῦτο οὐδὲ δίκαιον οὐδὲ ἄδικον οὐδέτερον αὐτῶν ἐπιστάμεθα, ἀλλὰ δι᾿ εὐσέβειαν καὶ δικαιοσύνην.

"E, se não confessarmos que estas coisas são assim, acontecer-nos-á cair em concepções absurdas — como [se] não fosse o mesmo Deus o [dos tempos] de Enoque e de todos os demais que, não tendo circuncisão segundo a carne, nem guardaram os sábados, nem as demais coisas que Moisés ordenou fazer, ou [como se] ele não tivesse querido sempre que toda a raça dos homens praticasse estas mesmas coisas justas — o que é evidentemente ridículo e insensato confessar.

Mas confessar que, por causa dos homens pecadores, ele, sendo sempre o mesmo, ordenou estas coisas e outras tais, é possível declará-lo filantropo, conhecedor prévio, sem necessidade, justo e bom. Pois, se não é assim, respondei-me, ó homens, o que pensais acerca dessas coisas em questão."

E, não respondendo ninguém nada: "Por isso, ó Trifão", disse, "a ti e aos que querem tornar-se prosélitos, proclamarei eu uma palavra divina que ouvi daquele homem. Vede que os elementos não estão ociosos nem guardam o sábado. Permanecei como fostes gerados. Pois, se antes de Abraão não havia necessidade de circuncisão, nem antes de Moisés [necessidade] de guardar o sábado, de festas e de oferendas, tampouco agora [há necessidade], depois que, segundo a vontade de Deus, por meio de Maria, virgem da estirpe de Abraão, nasceu o Filho de Deus, Jesus Cristo.

Pois o próprio Abraão, estando na incircuncisão, pela fé com que creu em Deus, foi justificado e abençoado, como a Escritura indica; e recebeu a circuncisão por sinal, mas não para justiça, como também as Escrituras e os fatos nos obrigam a confessar. De modo que com razão foi dito acerca daquele povo que 'será exterminada aquela alma da sua estirpe, a que não for circuncidada ao oitavo dia'.

E o não poder o sexo feminino receber a circuncisão carnal mostra que esta circuncisão foi dada por sinal, e não como obra de justiça; pois Deus fez que também as mulheres pudessem guardar igualmente todas as coisas justas e virtuosas. Mas vemos que a figura da carne foi feita diferente no macho e na fêmea; e, por isso, não julgamos nenhum dos dois justo ou injusto [pela figura], mas [sim] pela piedade e pela justiça."

XXIV

Καὶ τοῦτο μὲν οὖν δυνατὸν ἦν ἡμῖν ἐπιδεῖξαι. ὦ ἄνδρες, ἔλεγον, ὅτι ἡ ἡμέρα ἡ ὀγδόη μυστήριόν τι εἶχε κηρυσσόμενον διὰ τούτων ὑπὸ τοῦ θεοῦ μᾶλλον τῆς ἐβδόμης. Ἀλλ᾿ ἵνα τανῦν [fol. 73] μὴ ἐπ᾿ ἄλλους ἐκτρέπεσθαι λόγους δοκῶ, σύνετε, βοῶ, ὅτι τὸ αἷμα τῆς περιτομῆς ἐκείνης κατήργηται, καὶ αἵματι σωτηρίῳ πεπιστεύκαμεν· ἄλλη διαθήκη [cf. JÉR., XXXI, 31, et Is., LIV, 3] τανῦν, καὶ ἄλλος ἐξῆλθεν ἐκ Σιὼν νόμος [cf. Is., II, 3; LI, 4; MICH., IV, 2]. Ἰησοῦς Χριστὸς πάντας τοὺς βουλομένους περιτέμνει, ὥσπερ ἄνωθεν ἐκηρύσσετο [Jos., V, 2], πετρίναις μαχαίραις, ἵνα γένηται ἔθνος δίκαιον, λαὸς φυλάσσων πίστιν, ἀντιλαμβανόμενος ἀληθείας καὶ φυλάσσων εἰρήνην [cf. Is., XXVI, 2-3]. Δεῦτε σὺν ἐμοὶ πάντες οἱ φοβούμενοι τὸν θεόν, οἱ θέλοντες τὰ ἀγαθὰ Ἱερουσαλὴμ ἰδεῖν [cf. Ps., LXXVII, 4-5]. Δεῦτε, πορευθῶμεν τῷ φωτὶ κυρίου· ἀνῆκε γὰρ τὸν λαὸν αὐτοῦ, τὸν οἶκον Ἰακώβ [cf. Is., II, 5-6]. Δεῦτε πάντα τὰ ἔθνη, συναχθῶμεν εἰς Ἱερουσαλὴμ τὴν μηκέτι πολεμουμένην διὰ τὰς ἀνομίας τῶν λαῶν [cf. JÉR., III, 17]. Ἐμφανὴς γὰρ ἐγενήθην τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσιν, εὑρέθην τοῖς ἐμὲ μὴ ἐπερωτῶσι, βοᾷ διὰ Ἡσαίου. Εἶπα· ἰδού εἰμι, ἔθνεσιν οἳ οὐκ ἐπεκαλέσαντό μου τὸ ὄνομα. Ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου ὅλην τὴν ἡμέραν ἐπὶ λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα, τοῖς πορευομένοις ὁδῷ οὐ καλῇ, ἀλλὰ ὀπίσω τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν. Λαὸς ὁ παροξύνων με ἐναντίον μου [Is., LXV, 1-3].

"E isto, pois, poderíamos demonstrar-vos, ó homens", dizia, "que o oitavo dia tinha um certo mistério proclamado por Deus por meio destas coisas, mais que o sétimo. Mas, para que agora não pareça desviar-me para outros discursos, compreendei", clamo, "que o sangue daquela circuncisão foi destruído, e cremos no sangue salvífico; outra é agora a aliança, e outra a lei que saiu de Sião.

Jesus Cristo circuncida todos os que querem — como se proclamava desde o alto — com facas de pedra, para que se faça uma nação justa, um povo que guarda a fé, apega-se à verdade e guarda a paz.

'Vinde comigo todos os que temeis a Deus, os que quereis ver os bens de Jerusalém. Vinde, andemos na luz do Senhor; pois ele exaltou o seu povo, a casa de Jacó. Vinde, todas as nações, ajuntemo-nos em Jerusalém, a que já não é guerreada por causa das iniquidades dos povos. Pois tornei-me manifesto aos que não me buscavam, fui achado pelos que não me perguntavam', clama por meio de Isaías.

'Disse: Eis-me aqui, às nações que não invocavam o meu nome. Estendi as minhas mãos o dia inteiro a um povo desobediente e contradizente, aos que andam por um caminho não bom, mas atrás dos seus pecados. Povo que me provoca na minha face.'"

XXV

Σὺν ἡμῖν καὶ κληρονομῆσαι βουλήσονται κἄν ὀλίγον τόπον οὗτοι οἱ δικαιοῦντες ἑαυτοὺς [cf. LUC, XVI, 15] [fol. 74] καὶ λέγοντες εἶναι τέκνα Ἀβραάμ. [cf. MT., III, 9; LUC, III. 8], ὡς διὰ τοῦ ῾Πσαΐου βοᾷ τὸ ἅγιον πνεῦμα, ὡς ἀπὸ προσώπου αὐτῶν λέγων τάδε· Ἐπίστρεψον ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἴδε ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ ἁγίου σου καὶ δόξης. Ποῦ δή ἐστιν ὁ ζῆλός σου καὶ ἡ ἰσχύς; Ποῦ ἔστι τὸ πλῆθος τοῦ ἐλέους σου, ὅτι ἀνέσχου ἡμῶν, κύριε; Σὺ γὰρ ἡμῶν εἶ πατήρ, ὅτι Ἀβραὰμ οὐκ ἔγνω ἡμᾶς, καὶ Ἰσραὴλ οὐκ ἐπέγνω ἡμᾶς. Ἀλλὰ σύ, κύριε πατὴρ ἡμῶν, ῥῦσαι ἡμᾶς· ἀπ᾿ ἀρχῆς τὸ ὄνομά σου ἐφ᾿ ἡμᾶς ἐστι. Τί ἐπλάνησας ἡμᾶς, κύριε, ἀπὸ τῆς ὁδοῦ σου, ἐσκλήρυνας ἡμῶν τὴν καρδίαν τοῦ μὴ φοβεῖσθαί σε; Ἐπίστρεψον διὰ τοὺς δούλους σου, διὰ τὰς φυλὰς τῆς κληρονομίας σου, ἵνα μικρὸν κληρονομήσωμεν τοῦ ὄρους τοῦ ἁγίου σου. Ἐγενόμεθα ὡς τὸ ἀπ᾿ ἀρχῆς, ὅτε οὐκ ἦρξας ἡμῶν, οὐδὲ ἐπεκλήθη τὸ ὄνομά σου ἐφ᾿ ἡμᾶς. Ἐὰν ἀνοίξῃς τὸν οὐρανον, τρόμος λήψεται ἀπὸ σοῦ ὄρη, καὶ τακήσονται ὡς ἀπὸ πυρὸς κηρὸς τήκεται· καὶ κατακαύσει πῦρ τοὺς ὑπεναντίους, καὶ φανερὸν ἔσται τὸ ὀνομά σου ἐν τοῖς ὑπεναντίοις, ἀπὸ προσώπου σου ἔθην ταραχθήσονται. Ὅταν ποιῆς τὰ ἔνδοξα, τρόμος λήψεται ἀπὸ σοῦ ὄρη. Ἀπὸ τοῦ αἰῶνος οὐκ ἠκούσαμεν, οὐδὲ οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν εἶδον θεὸν πλὴν σοῦ καὶ [fol. 74] τά ἔργα σου. Ποιήσει τοῖς μετανοοῦσιν ἔλεον. Συναντήσεται τοῖς ποιοῦσι τὸ δίκαιον, καὶ τῶν ὁδῶν σου μνησθήσονται. Ἰδοὺ σὺ ὠργίσθης, καὶ ἡμεῖς ἡμάρτομεν. Διὰ τοῦτο ἐπλανήθημεν καὶ ἐγενόμεθα ἀκάθαρτοι πάντες, καὶ ὡς ῥάκος ἀποκαθημένης πᾶσα ἡ δικαιοσύνη ἡμῶν, καὶ ἐξερρύημεν ὡς φύλλα διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν· οὕτως ἄνεμος οἴσει ἡμᾶς. Καὶ οὐκ ἔστιν ὁ ἐπικαλούμενος τὸ ὄνομά σου καὶ οὐ μνησθεὶς ἀντιλαβέσθαι σου, ὅτι ἀπέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου ἀφ᾿ ἡμῶν καὶ παρέδωκας ἡμᾶς διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. Καὶ νῦν ἐπίστρεφον, κύριε, ὅτι λαός σου πάντες ἡμεῖς. Ἡ πόλις τοῦ ἁγίου σου ἐγενήθη ἔρημος, Σιὼν ὡς ἔρημος ἐγενήθη, Ἱερουσαλὴμ εἰς κατάραν· ὁ οἶκος, τὸ ἅγιον ἡμῶν, καὶ ἡ δόξα, ἣν εὐλόγησαν οἱ πατέρες ἡμῶν, ἐγενήθη πυρίκαυστος, καὶ πάντα τὰ ἔθνη ἔνδοξα συνέπεσε. Καὶ ἐπὶ τούτοις ἀνέσχου, κύριε, καὶ ἐσιώπησας, καὶ ἐταπείνωσας ἡμᾶς σφόδρα [Is., LXIII, 15-LXIV, 12]. Καὶ ὁ Τρύφων· Τί οὖν ἐστιν ὅ λέγεις, ὅτι οὐδεὶς ἡμῶν κληρονομήσει ἐν τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ τοῦ θεοῦ οὐδέν [cf. Is., LXIII, 18].

"Conosco quererão herdar, ainda que um pequeno lugar, estes que se justificam a si mesmos e dizem ser filhos de Abraão — como, por meio de Isaías, clama o Espírito Santo, dizendo, como que em nome deles, o seguinte:

'Volta-te do céu, e vê da tua casa santa e de glória. Onde está, pois, o teu zelo e a [tua] força? Onde está a multidão da tua misericórdia, que te contiveste conosco, Senhor? Pois tu és o nosso pai, porque Abraão não nos conheceu, e Israel não nos reconheceu. Mas tu, Senhor, nosso pai, livra-nos; desde o princípio o teu nome está sobre nós. Por que nos desviaste, Senhor, do teu caminho, [e] endureceste o nosso coração para não te temer?

Volta-te por causa dos teus servos, por causa das tribos da tua herança, para que herdemos um pouco do teu monte santo. Tornamo-nos como no princípio, quando não nos governavas, nem o teu nome era invocado sobre nós. Se abrires o céu, tremor te tomará os montes, e derreter-se-ão como do fogo se derrete a cera; e o fogo consumirá os adversários, e o teu nome será manifesto entre os adversários; diante da tua face as nações serão perturbadas.

Quando fizeres as coisas gloriosas, tremor te tomará os montes. Desde o século não ouvimos, nem os nossos olhos viram Deus além de ti e as tuas obras. Ele fará misericórdia aos que se arrependem. Sairá ao encontro dos que fazem justiça, e se lembrarão dos teus caminhos. Eis que te iraste, e nós pecamos. Por isso nos extraviamos e nos tornamos todos impuros, e como trapo de mulher menstruada [tornou-se] toda a nossa justiça, e caímos como folhas por causa das nossas iniquidades; assim o vento nos levará.

E não há quem invoque o teu nome e se lembre de se apegar a ti, porque desviaste de nós o teu rosto e nos entregaste por causa dos nossos pecados. E agora volta-te, Senhor, porque teu povo somos todos nós. A cidade do teu santo tornou-se deserta, Sião tornou-se como deserto, Jerusalém [tornou-se] em maldição; a casa, o nosso santuário, e a glória que os nossos pais bendisseram, tornou-se presa do fogo, e todas as coisas gloriosas ruíram. E diante disto te contiveste, Senhor, e calaste, e nos humilhaste muito.'"

E Trifão: "Que é, pois, o que dizes — que nenhum de nós herdará coisa alguma no monte santo de Deus?"

XXVI

Κἀγώ· Οὐ τοῦτό φημι. ἀλλ᾿ οἱ τὸν Χριστὸν διώξαντες καὶ διώκοντες καὶ μὴ μετανοοῦντες οὐ κληρονομήσουσιν ἐν τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ οὐδέν· τὰ δὲ [fol. 75] ἔθνη τὰ πιστεύσαντα εἰς αὐτὸν καὶ μετανοήσαντα ἐφ᾿ οἷς ἥμαρτον, αὐτοὶ κληρονομήσουσι μετὰ τῶν πατριαρχῶν καὶ τῶν προφητῶν καὶ τῶν δικαίων ὅσοι ἀπὸ Ἰακὼβ γεγέννηνται· εἰ καὶ μὴ σαββατίζουσι μηδὲ περιτέμνονται μηδὲ τὰς ἑορτὰς φυλάσσουσι, πάντως κληρονομήσουσι τὴν ἁγίαν τοῦ θεοῦ κληρονομίαν. Λέγει γὰρ ὁ θεὸς διὰ Ἡσαΐου οὕτως· Ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ἐκάλεσά σε ἐν δικαιοσύνῃ, καὶ κρατήσω τῆς χειρός σου καὶ ἰσχύσω σε, καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν, ἀνοῖξαι ὀφθαλμοὺς τυφλῶν, ἐξαγαγεῖν ἐκ δεσμῶν πεπεδημένους καὶ ἐξ οἴκου φυλακῆς καθημένους ἐν σκότει [Is., XLII, 6-7]. Καὶ πάλιν· Ἐξάρατε σύσσημον εἰς τὰ ἔθνη. Ἰδοὺ γὰρ κύριος ἐποίησεν ἀκουστὸν ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς· εἴπατε ταῖς θυγατράσι Σιών· ἰδού σοι ὁ σωτὴρ παραγέγονεν ἀπέχων τὸν ἑαυτοῦ μισθόν, καὶ τὸ ἔργον ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ. Καὶ καλέσει αὐτὸν λαὸν ἅγιον, λελυτρωμένον ὑπὸ κυρίου, σὺ δὲ κληθήσῃ ἐπιζητουμένη πόλις καὶ οὐ καταλελειμμένη. Τίς οὗτος ὁ παραγινόμενος ἐξ Ἐδώμ., ἐρύθημα ἱματίων αὐτοῦ ἐκ Βοσόρ; οὗτος ὡραῖος ἐν στολῇ, ἀναβαίνων βίᾳ μετὰ ἰσχύος; ἐγὼ διαλέγομαι δικαιοσύνην καὶ κρίσιν σωτηρίου. Διὰ τί σου ἐρυθρὰ τὰ ἱμάτια, καὶ τὰ ἐνδύ[fol. 75]ματά σου ὡς ἀπὸ πατητοῦ ληνοῦ; πλήρης καταπεπατημένης ληνὸν ἐπάτησα μονώτατος, καὶ τῶν ἐθνῶν οὐκ ἔστιν ἀνὴρ μετ᾿ ἐμοῦ· καὶ κατεπάτησα αὐτοὺς ἐν θυμῷ, καὶ κατέθλασα αὐτοὺς ὡς γῆν, καὶ κατήγαγον τὸ αἷμα αὐτῶν εἰς γῆν. Ἡμέρα γὰρ ἀνταποδόσεως ἦλθεν αὐτοῖς, καὶ ἐνιαυτὸς λυτρώσεως πάρεστι. Καὶ ἐπέβλεψα καὶ οὐκ ἦν βοηθός, καὶ προσενόησα καὶ οὐδεὶς ἀντελάβετο· καὶ ἐρρύσατο ὁ βραχίων, καὶ ὁ θυμός μου ἐπέστη· καὶ κατεπάτησα αὐτοὺς ἐν τῇ ὀργῇ μου, καὶ κατήγαγον τὸ αἷμα αὐτῶν εἰς γῆν [Is., LXII, 10-LXIII, 6].

E eu: "Não digo isto; mas os que perseguiram e perseguem Cristo, e não se arrependem, nada herdarão no monte santo; ao passo que as nações que creram nele e se arrependeram dos [pecados] que cometeram, elas herdarão, com os patriarcas, os profetas e os justos, quantos nasceram de Jacó; ainda que não guardem o sábado, nem se circuncidem, nem guardem as festas, certamente herdarão a santa herança de Deus.

Pois Deus diz por meio de Isaías assim: 'Eu, o Senhor Deus, chamei-te em justiça, e tomar-te-ei pela mão e te fortalecerei, e te dei por aliança da estirpe, por luz das nações, para abrir os olhos dos cegos, tirar dos grilhões os presos e da casa da prisão os que jazem nas trevas.'

E de novo: 'Erguei um estandarte às nações. Pois eis que o Senhor fez ouvir até o extremo da terra: Dizei às filhas de Sião: Eis que te veio o Salvador, trazendo consigo o seu galardão e a [sua] obra diante da sua face. E chamá-lo-á povo santo, resgatado pelo Senhor; e tu serás chamada cidade procurada e não abandonada. Quem é este que vem de Edom, o vermelho das suas vestes [vindo] de Bosra? Este formoso na sua veste, subindo com força e vigor? Eu, que proclamo a justiça e o juízo da salvação.

Por que são vermelhas as tuas vestes, e os teus trajes como [os] de quem pisa o lagar? Do lagar cheio [de uvas] pisadas pisei, sozinho; e das nações não há homem comigo; e pisei-os na [minha] ira, e esmaguei-os como terra, e fiz descer o seu sangue à terra. Pois o dia da retribuição veio-lhes, e o ano do resgate está presente. E olhei, e não havia socorredor; e considerei, e ninguém [me] amparou; e o braço [me] livrou, e o meu furor sobreveio; e pisei-os na minha ira, e fiz descer o seu sangue à terra.'"

XXVII

Καὶ ὁ Τρύφων· Διὰ τί ἅπερ βούλει ἐκλεγόμενος ἀπὸ τῶν προφητικῶν λόγων λέγεις, ἃ δὲ διαρρήδην κελεύει σαββατίζειν οὐ μέμνησαι; διὰ γὰρ Ἡσαΐου οὕτως εἴρηται· Ἐὰν ἀποστρέψῃς τὸν πόδα σου ἀπὸ τῶν σαββάτων τοῦ μὴ ποιεῖν τὰ θελήματά σου ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἁγίᾳ, καὶ καλέσῃς τὰ σάββατα τρυφερὰ ἅγια τοῦ θεοῦ σου, οὐκ ἄρῃς τὸν πόδα σου ἐπ᾿ ἔργον οὐδὲ μὴ λαλήσῃς λόγον ἐκ τοῦ στόματός σου, καὶ ἔσῃ πεποιθὼς ἐπὶ κύριον, καὶ ἀναβιβάσει σε ἐπὶ τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς καὶ ψωμιεῖ σε τὴν κληρονομίαν Ἰακώβ, τοῦ πατρός σου· τὸ γὰρ στόμα κυρίου ἐλάλησε ταῦτα [Is., LVIII, 13-14]. Κἀγώ· Οὐκ ὡς ἐναντιουμένων μοι τῶν τοιούτων [fol. 76] προφητειῶν, ὦ φίλοι, παρέλιπον αὐτάς, ἀλλὰ ὡς ὑμῶν νενοηκότων καὶ νοούντων ὅτι, κἂν διὰ πάντων τῶν προφητῶν κελεύῃ ὑμῖν τὰ αὐτὰ ποιεῖν ἃ καὶ διὰ Μωσέως ἐκέλευσε, διὰ τὸ σκληροκάρδιον ὑμῶν καὶ ἀχάριστον εἰς αὐτὸν ἀεὶ τὰ αὐτὰ βοᾷ, ἵνα κἂν οὕτως ποτὲ μετανοήσαντες εὐαρεστῆτε αὐτῷ, καὶ μήτε τὰ τέκνα ὑμῶν τοῖς δαιμονίοις θύητε [cf. Ps., CV, 37], μήτε ἦτε κοινωνοὶ κλεπτῶν καὶ φιλοῦντες δῶρα καὶ διώκοντες ἀνταπόδομα, ὀρφανοῖς οὐ κρίνοντες καὶ κρίσει χήρας οὐ προσέχοντες, ἀλλ᾿ οὐδὲ πλήρεις τὰς χεῖρας αἵματος [cf. Is., I, 23, 15]. Καὶ γὰρ αἰ θυγατέρες Σιὼν ἐπορεύθησαν ἐν ὑψηλῷ τραχήλῳ, καὶ ἐν νεύμασιν ὀφθαλμῶν ἄμα παίζουσαι καὶ σύρουσαι τοὺς χιτῶνας [cf. Is., III, 16]. Καὶ πάντες γὰρ ἐξέκλιναν, βοᾷ, πάντες ἅμα ἠχρειώθησαν· οὐκ ἔστιν ὁ συνίων, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. Ταῖς γλώσσαις αὐτῶν ἐδολιοῦσαν, τάφος ἀνεῳγμένος ὁ λάρυγξ αὐτῶν, ἰὸς ἀσπίδων ὑπὸ τὰ χείλη αὐτῶν, σύντριμμα καὶ ταλαιπωρία ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν, καὶ ὁδὸν εἰρήνης οὐκ ἔγνωσαν [cf. Ps., XIII, 2-3, et Rom., III, 44-47]. Ὥστε ὃν τρόπον τὴν ἀρχὴν διὰ τάς κακίας ὑμῶν ταῦτα ἐντέταλτο, ὁμοίως διὰ τὴν ἐν τούτοις ὑπομονήν, μᾶλλον δὲ ἐπίτασιν, διὰ τῶν αὐτῶν εἰς ἀνάμνησιν αὐτοῦ καὶ γνῶσιν [fol. 76] ὑμᾶς καλεῖ. Ὑμεῖς δὲ λαὸς σκληροκάρδιος [cf. Ez., III, 7] καὶ ἀσύνετος [cf. JÉR., IV, 22] καὶ τυφλὸς [cf. Is., XLII, 48] καὶ χωλὸς [cf. Ps., XVII, 46, et III R., XVIII, 21] καὶ υἱοὶ οἷς οὐκ ἔστι πίστις ἐν αὐτοῖς, ὡς αὐτὸς λέγει [Deut., XXXII, 20], ἐστέ, τοῖς χείλεσιν αὐτὸν μόνον τιμῶντες, τῇ δὲ καρδίᾳ πόρρω αὐτοῦ ὄντες, ἰδίας διδασκαλίας καὶ μὴ τὰ ἐκείνου διδάσκοντες [Is., XXIX, 13]. Ἐπεὶ, εἴπατέ μοι, τοὺς ἀρχιερεῖς ἁμαρτάνειν τοῖς σάββασι προσφέροντας τὰς προσφορὰς ἐβούλετο ὁ θεὸς [cf. Nomb., XXVIII, 9-10], ἢ τοὺς περιτεμνομένους καὶ περιτέμνοντας τῇ ἡμέρᾳ τῶν σαββάτων, κελεύων τῇ ἡμέρᾳ τῇ ὀγδόῃ ἐκ παντὸς περιτέμνεσθαι τοὺς γεννηθέντας ὁμοίως, κἄν ᾖ ἡμέρα τῶν σαββάτων; Ἣ οὐκ ἠδύνατο πρὸ μιᾶς ἡμέρας ἢ μετὰ μίαν ἡμέραν το σαββάτου ἐνεργεῖν περιτέμνεσθαι τοὺς γεννωμένους, εἰ ἠπίστατο κακὸν εἶναι ἐν τοῖς σάββασιν; ἢ καὶ τοὺς πρὸ Μωσέως καὶ Ἀβραὰμ ὠνομασμένους δικαίους καὶ εὐαρέστους αὐτῷ γενομένους, μήτε τὴν ἀκροβυστίαν περιτετμημένους μήτε τὰ σάββατα φυλάξαντας, διὰ τί οὐκ ἐδίδασκε ταῦτα ποιεῖν;

E Trifão: "Por que dizes o que queres, escolhendo das palavras proféticas, mas não te lembras das que expressamente ordenam guardar o sábado? Pois por meio de Isaías assim foi dito: 'Se desviares o teu pé dos sábados, para não fazer as tuas vontades no dia santo, e chamares os sábados delícias santas do teu Deus; [se] não levantares o teu pé para o trabalho nem falares palavra da tua boca, então confiarás no Senhor, e ele te fará subir sobre os bens da terra e te alimentará com a herança de Jacó, teu pai; pois a boca do Senhor falou estas coisas.'"

E eu: "Não foi por me serem contrárias tais profecias, ó amigos, que as omiti, mas por vós as terdes compreendido e as compreenderdes — [a saber] que, ainda que por meio de todos os profetas ele vos ordene fazer as mesmas coisas que também por meio de Moisés ordenou, é por causa da vossa dureza de coração e ingratidão para com ele que sempre clama as mesmas coisas, para que ao menos assim, arrependendo-vos uma vez, lhe agradeis, e não sacrifiqueis os vossos filhos aos demônios, nem sejais cúmplices de ladrões, e amantes de presentes, e perseguidores de recompensa, não fazendo justiça aos órfãos nem atendendo à causa das viúvas, e nem sequer tendo as mãos cheias de sangue.

Pois também as filhas de Sião andaram de pescoço erguido, e com acenos de olhos, ao mesmo tempo brincando e arrastando as túnicas. E 'todos se desviaram', clama, 'todos juntos se tornaram inúteis; não há quem compreenda, não há sequer um. Com as suas línguas usaram de dolo; sepulcro aberto é a sua garganta; veneno de áspides está sob os seus lábios; ruína e miséria [há] nos seus caminhos, e o caminho da paz não conheceram.'

De modo que, assim como no princípio, por causa das vossas maldades, ele ordenou estas coisas, igualmente, por causa da vossa persistência nelas — ou antes, do agravamento —, pelas mesmas [ordenanças] ele vos chama à sua lembrança e ao [seu] conhecimento. E vós sois um povo de coração duro, insensato, cego, coxo, e filhos em quem não há fé, como ele mesmo diz — honrando-o só com os lábios, mas com o coração longe dele, ensinando doutrinas próprias e não as dele.

Pois, dizei-me: acaso Deus queria que os sumos sacerdotes pecassem, oferecendo nos sábados as oferendas? Ou os que se circuncidam e circuncidam no dia dos sábados, ordenando que ao oitavo dia, de todo modo, se circuncidem igualmente os nascidos, ainda que seja dia de sábado? Ou não podia ele fazer que os nascidos fossem circuncidados um dia antes ou um dia depois do sábado, se soubesse ser mau [operar] nos sábados? Ou também os nomeados justos antes de Moisés e de Abraão, que se tornaram agradáveis a ele, sem terem circuncidado o prepúcio nem guardado os sábados — por que não [lhes] ensinava a fazer estas coisas?"

XXVIII

Καὶ ὁ Τρύφων· Καὶ πρότερον ἀκηκόαμέν σου τοῦτο προβάλλοντος καὶ ἐπεστήσαμεν· ἄξιον γάρ, ὡς ἀληθῶς εἰπεῖν, ἐπιστάσεως. Καὶ οὔ μοι, ὅ τοῖς πολλοῖς, δοκεῖ λέγειν, ὅτι ἔδοξεν αὐτῷ· τοῦτο γάρ ἐστι πρόφασις ἀεὶ [fol. 77] τοῖς μὴ δυναμένοις ἀποκρίνασθαι πρὸς τὸ ζητούμενον. Κἀγώ· Ἐπειδὴ ἀπό τε τῶν γραφῶν καὶ τῶν πραγμάτων τάς τε ἀποδείξεις καὶ τὰς ὁμιλίας ποιοῦμαι, ἔλεγον, μὴ ὑπερτίθεσθε μηδὲ διστάζετε πιστεῦσαι τῷ ἀπεριτμήτῳ ἐμοί. Βραχὺς οὗτος ὑμῖν περιλείπεται προσηλύσεως χρόνος· ἐὰν φθάσῃ ὁ Χριστὸς ἐλθεῖν. μάτην μετανοήσετε, μάτην κλαύσετε· οὐ γὰρ εἰσακούσεται ὑμῶν. Νεώσατε ἑαυτοῖς νεώματα, Ἱερεμίας τῷ λαῷ κέκραγε, καὶ μὴ σπείρετε ἐπ᾿ ἀκάνθας. Περιτέμνετε τῷ κυρίῳ. καὶ περιτέμνεσθε τὴν ἀκροβυστίαν τῆς καρδίας ὑμῶν [JÉR., IV, 3-4]. Μὴ οὖν εἰς ἀκάνθας σπείρετε καὶ ἀνήροτον χωρίον, ὅθεν ὑμῖν καρπὸς οὐκ ἔστι. Γνῶτε τὸν Χριστόν, καὶ ἰδοῦ νειὸς καλή, καλὴ καὶ πίων ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν. Ἰδοὺ γὰρ ἡμέραι ἔρχονται, λέγει κύριος, καὶ ἐπισκέψομαι ἐπὶ πάντας περιτετμημένους ἀκροβυστίας αὐτῶν, ἐπ᾿ Αἴγυπτον καὶ ἐπὶ Ἰούδαν καὶ ἐπὶ Ἐδὼμ καὶ ἐπὶ υἱοὺς Μωάβ, ὅτι πάντα τὰ ἔθνη ἀπερίτμητα καὶ πᾶς οἶκος Ἰσραὴλ ἀπερίτμητος καρδίας αὐτῶν [JÉR., IX, 25-26]. Ὁρᾶτε ὡς οὐ ταύτην τὴν περιτομὴν τὴν εἰς σημεῖον δοθεῖσαν ὁ θεὸς θέλει· οὐδὲ γὰρ Αἰγυπτίοις χρήσιμος οὐδὲ τοῖς υἱοῖς Μωὰβ οὐδὲ τοῖς υἱοῖς Ἐδώμ. Ἀλλὰ κἄν Σκύθης [fol. 77] ᾖ τις ἢ Πέρσης [cf. Coloss., III, 9-11], ἔχει δὲ τὴν τοῦ θεοῦ γνῶσιν καὶ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ καὶ φυλάσσει τὰ αἰώνια δίκαια, περιτέτμηται τὴν καλὴν καὶ ὠφέλιμον περιτομήν, καὶ φίλος ἐστὶ τῷ θεῷ, καὶ ἐπὶ τοῖς δώροις αὐτοῦ καὶ ταῖς προσφοραῖς χαίρει. Παρέξω δὲ ὑμῖν, ἄνδρες φίλοι, καὶ αὐτοῦ ῥήματα τοῦ θεοῦ, ὁπότε πρὸς τὸν λαὸν εἶπε διὰ Μαλαχίου, ἑνὸς τῶν δώδεκα προφητῶν. Ἔστι δὲ ταῦτα· οὐκ ἔστι θέλημά μου ἐν ὑμῖν, λέγει κύριος, καὶ τὰς θυσίας ὑμῶν οὐ προσδέχομαι ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν· διότι ἀπὸ ἀνατολῆς ἡλίου ἕως δυσμῶν τὸ ὄνομά μου δεδόξασται ἐν τοῖς ἔθνεσι, καὶ ἐν παντὶ τόπῳ θυσία προσφέρεται τῷ ὀνόματί μου καὶ θυσία καθαρά, ὅτι τιμᾶται τὸ ὄνομά μου ἐν τοῖς ἔθνεσι, λέγει κύριος, ὑμεῖς δὲ βεβηλοῦτε αὐτό [MAL., I, 10-12]. Καὶ διὰ τοῦ Δαυῒδ ἔφη· λαός, ὅν οὐκ ἔγνων, ἐδούλευσέ μοι· εἰς ἀκοὴν ὠτίου ὑπήκουσέ μου [Ps., XVII, 44-45].

E Trifão: "Já antes te ouvimos propor isto, e prestamos atenção; pois é digno, na verdade, de atenção. E não me parece que dizes, como a maioria, que 'assim lhe pareceu bem'; pois isto é sempre um pretexto para os que não podem responder ao que se questiona."

E eu: "Já que a partir das Escrituras e dos fatos faço as demonstrações e as exposições", dizia, "não adieis nem hesiteis em crer em mim, que sou incircunciso. Breve é o tempo de conversão que vos resta; se o Cristo se antecipar a vir, em vão vos arrependereis, em vão chorareis; pois ele não vos ouvirá. 'Arai para vós campos novos', clamou Jeremias ao povo, 'e não semeeis sobre espinhos. Circuncidai-vos para o Senhor, e circuncidai o prepúcio do vosso coração.'

Não semeeis, pois, entre espinhos e em terra não lavrada, donde não há fruto para vós. Conhecei o Cristo, e eis um belo campo novo, belo e fértil nos vossos corações. 'Pois eis que vêm dias, diz o Senhor, e visitarei todos os circuncidados no seu prepúcio: o Egito, e Judá, e Edom, e os filhos de Moab; porque todas as nações são incircuncisas, e toda a casa de Israel é incircuncisa de coração.'

Vede como não é esta circuncisão, dada por sinal, que Deus quer; pois nem aos egípcios é proveitosa, nem aos filhos de Moab, nem aos filhos de Edom. Mas, ainda que alguém seja cita ou persa, [se] tem o conhecimento de Deus e do seu Cristo e guarda os [preceitos] eternos justos, está circuncidado com a bela e proveitosa circuncisão, e é amigo de Deus, e [Deus] se alegra com os seus dons e oferendas.

E dar-vos-ei, ó homens amigos, também as próprias palavras de Deus, quando falou ao povo por meio de Malaquias, um dos doze profetas. São estas: 'Não há em vós vontade minha, diz o Senhor, e os vossos sacrifícios não aceito das vossas mãos; porque, do nascente do sol até o poente, o meu nome é glorificado entre as nações, e em todo lugar se oferece sacrifício ao meu nome, e sacrifício puro, porque o meu nome é honrado entre as nações, diz o Senhor; mas vós o profanais.'"

"E, por meio de Davi, disse: 'Um povo que eu não conhecia serviu-me; ao ouvir de ouvido, obedeceu-me.'"

XXIX

Δοξάσωμεν τὸν θεόν, ἅμα τὰ ἔθνη συνελθόντα, ὅτι καὶ ἡμᾶς ἐπεσκέψατο· δοξάσωμεν αὐτὸν διὰ τοῦ βασιλέως τῆς δόξης, διὰ τοῦ κυρίου τῶν δυνάμεων [cf. Ps., XXIII, 10]. Εὐδόκησε γὰρ καὶ εἰς τὰ ἔθνη, καὶ τὰς θυσίας ἥδιον παρ᾿ ἡμῶν ἢ παρ᾿ ὑμῶν λαμβάνει. Τίς οὖν ἔτι μοι περιτομῆς λόγος ὑπὸ τοῦ θεοῦ μαρτυρηθέντι; τίς ἐκείνου τοῦ βαπτίσματος χρεία ἁγίῳ πνεύματι βεβαπτισμένῳ; Ταῦτα οἶμαι λέγων πείσειν καὶ [fol. 78] τοὺς βραχὺν νοῦν κεκτημένους. Οὐ γὰρ ὑπ᾿ ἐμοῦ συνεσκευασμένοι εἰσὶν οἱ λόγοι οὐδὲ τέχνῃ ἀνθρωπίνῃ κεκαλλωπισμένοι, ἀλλὰ τούτους Δαυῒδ μὲν ἔψαλλεν, Ἡσαίας δὲ εὐηγγελίζετο, Ζαχαρίας δὲ ἐκήρυξε, Μωσῆς δὲ ἀνέγραψεν. Ἐπιγινώσκεις αὐτούς, Τρύφων; ἐν τοῖς ὑμετέροις ἀπόκεινται γράμμασι, μᾶλλον δὲ οὐχ ὑμετέροις ἀλλ᾿ ἡμετέροις· ἡμεῖς γὰρ αὐτοῖς πειθόμεθα, ὑμεῖς δὲ ἀναγινώσκοντες οὐ νοεῖτε τὸν ἐν αὐτοῖς νοῦν. Μὴ οὖν ἄχθεσθε, μηδὲ ὀνειδίζετε ἡμὶν τὴν τοῦ σώματος ἀκροβυστίαν, ἥν αὐτὸς ὁ θεὸς ἔπλασε, μηδέ, ὅτι θερμὸν πίνομεν ἐν τοῖς σάββασι, δεινὸν ἡγεῖσθε· ἐπειδὴ καὶ ὁ θεὸς τὴν αὐτὴν διοίκησιν τοῦ κόσμου ὁμοίως καὶ ἐν ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ πεποίηται καθάπερ καὶ ὲν ταῖς ἄλλαις ἁπάσαις, καὶ οἱ ἀρχιερεῖς τὰς προσφορὰς καθὰ καὶ ταῖς ἄλλαις ἡμέραις καὶ ἐν ταύτῃ κεκελευσμένοι ἦσαν ποιεῖσθαι, καὶ οἱ τοσοῦτοι δίκαιοι μηδὲν τούτων τῶν νομίμων πράξαντες μεμαρτύρηνται ὑπὸ τοῦ θεοῦ αὐτοῦ.

"Glorifiquemos a Deus, reunidas ao mesmo tempo as nações, porque também a nós [ele] visitou; glorifiquemo-lo por meio do rei da glória, por meio do Senhor das forças. Pois se comprazeu também nas nações, e recebe os sacrifícios de nós mais agradavelmente que de vós. Que razão de circuncisão, pois, ainda [há] para mim, que fui testemunhado por Deus? Que necessidade [há] daquele batismo para quem foi batizado com o Espírito Santo?

Estas coisas, penso, dizendo-as, persuadirei também os que têm pouco entendimento. Pois não são palavras por mim fabricadas, nem enfeitadas por arte humana, mas estas Davi as cantava, Isaías as anunciava, Zacarias as proclamava, Moisés as registrava. Reconhece-las, Trifão? Estão guardadas nos vossos escritos — ou antes, não vossos, mas nossos; pois nós cremos neles, mas vós, lendo[-os], não compreendeis o sentido que neles há.

Não vos indigneis, pois, nem nos censureis o prepúcio do corpo, que o próprio Deus plasmou; nem julgueis coisa terrível o bebermos [algo] quente nos sábados; já que também Deus fez a mesma administração do mundo igualmente também neste dia, como em todos os demais, e os sumos sacerdotes eram mandados fazer as oferendas também neste [dia] como nos demais dias, e tantos justos, sem nada praticar destas coisas legais, foram testemunhados pelo próprio Deus."

XXX

Ἀλλὰ τῇ αὑτῶν κακίᾳ ἐγκαλεῖτε, ὅτι καὶ συκοφαντεῖσθαι δυνατός ἐστιν ὁ θεὸς ὑπὸ τῶν νοῦν μὴ ἐχόντων, ὡς τὰ αὐτὰ δίκαια μὴ πάντας ἀεὶ διδάξας. Πολλοῖς γὰρ ἀνθρώποις ἄλογα καὶ οὐκ ἄξια θεοῦ τὰ τοιαῦτα διδάγματα ἔδοξεν εἶναι, [fol. 78] μὴ λαβοῦσι χάριν τοῦ γνῶναι ὅτι τὸν λαὸν ὑμῶν πονηρευόμενον καὶ ἐν νόσῳ ψυχικῇ ὑπάρχοντα εἰς ἐπιστροφὴν καὶ μετάνοιαν τοῦ πνεύματος κέκληκε [cf. Ps., XVIII, 8], καὶ αἰώνιός ἐστι μετὰ τὸν Μωσέως θάνατον προελθοῦσα ἡ προφητεία [cf. ibid., 10]. Καὶ διὰ τοῦ ψαλμοῦ τοῦτο εἴρηται, ὦ ἄνδρες. Καὶ ὅτι γλυκύτερα ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον [cf. ibid., 11] ὁμολογοῦμεν αὐτά, οἱ σοφισθέντες ἀπ᾿ αὐτῶν [cf. ibid.], ἐκ τοῦ καὶ μέχρι θανάτου ἀνεξαρνήτους ἡμᾶς γίνεσθαι το(??) ὀνόματος αὐτοῦ φαίνεται. Ὅτι δὲ καὶ αἰτοῦμεν αὐτόν, οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν, ἵνα ἀπὸ τῶν ἀλλοτρίων [cf. ibid., 14], τουτέστιν ἀπὸ τῶν πονηρῶν καὶ πλάνων πνευμάτων, συντηρήσῃ ἡμᾶς, ἀπὸ προσώπου ἑνὸς τῶν εἰς αὐτὸν πιστευόντων σχηματοποιήσας ὁ λόγος τῆς προφητείας λέγει, πᾶσι φανερόν ἐστιν. Ἀπὸ γὰρ τῶν δαιμονίων, ἅ ἐστιν ἀλλότρια τῆς θεοσεβείας τοῦ θεοῦ, οἶς πάλαι προσεκυνοῦμεν, τὸν θεὸν ἀεὶ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ συντηρηθῆναι παρακαλοῦμεν, ἵνα μετὰ τὸ ἐπιστρέψαι πρὸς θεὸν δι᾿ αὐτοῦ ἄμωμοι ὦμεν [cf. ibid., 8, 14]. Βοηθὸν γὰρ ἐκεῖνον καὶ λυτρωτὴν [cf. ibid., 15] καλοῦμεν, οὗ καὶ τὴν τοῦ ὀνόματος ἰσχὺν καὶ τὰ δαιμόνια τρέμει, καὶ σήμερον ἐξορκιζόμενα κατὰ τοῦ ὀνόματος Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ σταυρωθέντος ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, τοῦ γενομένου ἐπιτρόπου τῆς Ἰουδαίας, ὑποτάσσεται, ὡς καὶ [fol. 79] ἐκ τούτου πᾶσι φανερὸν εἶναι ὅτι ὁ πατὴρ αὐτοῦ τοσαύτην ἔδωκεν αὐτῷ δύναμιν, ὥστε καὶ τὰ δαιμόνια ὑποτάσσεσθαι τῷ ὀνόματι αὐτοῦ καὶ τῇ τοῦ γενομένου πάθους αὐτοῦ οἰκονομίᾳ.

"Mas [é] a vossa própria malícia que acusais [quando dizeis] que Deus pode ser caluniado pelos que não têm entendimento, como [se] não ensinasse sempre a todos as mesmas coisas justas. Pois a muitos homens tais ensinos pareceram irracionais e indignos de Deus, por não terem recebido a graça de conhecer que ele chamou o vosso povo, que agia perversamente e estava em doença da alma, à conversão e ao arrependimento do espírito; e é eterna a profecia que avançou depois da morte de Moisés.

E pelo salmo isto foi dito, ó homens. E que as reconhecemos mais doces que o mel e o favo, nós, que fomos feitos sábios por elas, mostra-se pelo fato de nos tornarmos irrenunciáveis, até a morte, quanto ao nome dele. E que também [o] pedimos — nós, os que cremos nele —, para que dos [espíritos] alheios, isto é, dos espíritos perversos e enganadores, nos guarde, a palavra da profecia [o] diz, dando-lhe forma [como que] em nome de um dos que nele creem — é manifesto a todos.

Pois dos demônios, que são alheios à piedade de Deus, aos quais antes adorávamos, sempre rogamos a Deus, por meio de Jesus Cristo, ser guardados, para que, depois de nos convertermos a Deus por meio dele, sejamos sem mácula. Pois àquele chamamos auxiliador e redentor, de cujo nome a força até os demônios tremem, e ainda hoje, exorcizados pelo nome de Jesus Cristo, o crucificado sob Pôncio Pilatos, que foi procurador da Judeia, se sujeitam — de modo que também disto seja manifesto a todos que o seu Pai lhe deu tão grande poder, que até os demônios se sujeitam ao seu nome e à economia da sua paixão ocorrida."

XXXI

Εἰ δὲ τῇ τοῦ πάθους αὐτοῦ οἰκονομίᾳ τοσαύτη δύναμις δείκνυται παρακολουθήσασα καὶ παρακολουθοῦσα. πόση ἡ ἐν τῇ ἐνδόξῳ γινομένῃ αὐτοῦ παρουσίᾳ; ὡς υἱὸς γὰρ ἀνθρώπου ἐπάνω νεφελῶν ἐλεύσεται, ὡς Δανιὴλ ἐμήνυσεν, ἀγγέλων σὺν αὐτῷ ἀφικνουμένων. Εἰσὶ δὲ οἱ λόγοι οὗτοι· Ἐθεώρουν ἕως ὅτου θρόνοι ἐτέθησαν, καὶ ὁ παλαιὸς ἡμερῶν ἐκάθητο, ἔχων περιβολὴν ὡσεὶ χιόνα λευκήν, καὶ τὸ τρίχωμα τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ ὡσεὶ ἔριον καθαρόν, ὁ θρόνος αὐτοῦ ὡσεὶ φλὸξ πυρός, οἱ τροχοὶ αὐτοῦ πῦρ φλέγον. Ποταμὸς πυρὸς εἷλκεν ἐκπορευόμενος ἐκ προσώπου αὐτοῦ· χίλιαι χιλιάδες ἐλειτούργουν αὐτῷ, καὶ μύριαι μυριάδες παρειστήκεισαν αὐτῷ. Βίβλοι ἀνεῷχθησαν. καὶ κριτήριον ἐκάθισεν. Ἐθεώρουν τότε τὴν φωνὴν τῶν μεγάλων λόγων ὧν τὸ κέρας λαλεῖ, καὶ ἀπετυμπανίσθη τὸ θηρίον, καὶ ἀπώλετο τὸ σῶμα αὐτοῦ καὶ ἐδόθη εἰς καῦσιν πυρός· καὶ τὰ λοιπὰ θηρία μετεστάθη τῆς ἀρχῆς αὐτῶν, καὶ χρόνος ζωῆς τοῖς θηρίοις ἐδόθη ἕως καιροῦ καὶ χρόνου. [fol. 79] Ἐθεώρουν ἐν ὁράματι τῆς νυκτός, καὶ ἰδοὺ μετὰ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ ὡς υἱὸς ἀνθρώπου ἐρχόμενος· καὶ ἦλθεν ἕως τοῦ παλαιοῦ τῶν ἡμερῶν καὶ παρῆν ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ οἱ παρεστηκότες προσήγαγον αὐτόν. Καὶ ἐδόθη αὐτῷ ἐξουσία καὶ τιμὴ βασιλική, καὶ πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς κατὰ γένη καὶ πᾶσα δόξα λατρεύουσα· καὶ ἡ ἐξουσία αὐτοῦ ἐξουσία αἰώνιος, ἥτις οὐ μὴ ἀρθῇ, καὶ ἡ βασιλεία αὐτοῦ οὐ μὴ φθαρῇ. Καὶ ἔφριξε τὸ πνεῦμά μου ἐν τῇ ἔξει μου, καὶ αἱ ὁράσεις τῆς κεφαλῆς μου ἐτάρασσόν με. Καὶ προσῆλθον πρὸς ἔνα τῶν ἑστώτων, καὶ τὴν ἀκρίβειαν ἐζήτουν παρ᾿ αὐτοῦ ὑπὲρ πάντων τούτων. Ἀποκριθεὶς δὲ λέγει μοι καὶ τὴν κρίσιν τῶν λόγων ἐδήλωσέ μοι· ταῦτα τὰ θηρία τὰ μεγάλα εἰσὶ τέσσαρες βασιλεῖαι, αἳ ἀπολοῦνται ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ οὐ παραλήψονται τὴν βασιλείαν ἕως αἰῶνος καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος τῶν αἰώνων. Τότε ἤθελον ἐξακριβώσασθαι ὑπὲρ τοῦ τετάρτου θηρίου, τοῦ καταφθείροντος πάντα καὶ ὑπερφόβου, καὶ οἱ ὀδόντες αὐτοῦ σιδηροῖ καὶ οἱ ὄνυχες αὐτοῦ χαλκοῖ, ἐσθίον καὶ λεπτύνον καὶ τὰ ἐπίλοιπα αὐτοῦ τοῖς ποσὶ κατεπάτει· καὶ περὶ τῶν δέκα κεράτων αὐτοῦ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, καὶ ἐκ τοῦ ἐνὸς τοῦ προσφυέντος, καὶ ἐξέπεσον ἐκ τῶν [fol. 80] προτέρων δι᾿ αὐτοῦ τρία, καὶ τὸ κέρας ἐκεῖνο εἶχεν ὀφθαλμοὺς καὶ στόμα λαλοῦν μεγάλα, καὶ ἡ πρόσοψις αὐτοῦ ὑπερέφερε τὰ ἄλλα. Καὶ κατενόουν τὸ κέρας ἐκεῖνο πόλεμον συνιστάμενον πρὸς τοὺς ἁγίους καὶ τροπούμενον αὐτούς, ἕως τοῦ ἐλθεῖν τὸν παλαιὸν ἡμερῶν, καὶ τὴν κρίσιν ἔδωκε τοῖς ἁγίοις τοῦ ὑψίστου, καὶ ὁ καιρὸς ἐνέστη, καὶ τὸ βασίλειον κατέσχον ἅγιοι ὑψίστου. Καὶ ἐρρέθη μοι περὶ τοῦ τετάρτου θηρίου· βασιλεία τετάρτη ἔσται ἐπὶ τῆς γῆς ἥτις διοίσει παρὰ πάσας τὰς βασιλείας ταύτας, καὶ καταφάγεται πᾶσαν τὴν γῆν καὶ ἀναστατώσει αὐτὴν καὶ καταλεανεῖ αὐτήν. Καὶ τὰ δέκα κέρατα, δέκα βασιλεῖς ἀναστήσονται, καὶ ἕτερος μετ᾿ αὐτούς, καὶ οὗτος διοίσει κακοῖς ὑπὲρ τοὺς πρώτους, καὶ τρεῖς βασιλεῖς ταπεινώσει, καὶ ῥήματα πρὸς τὸν ὕψιστον λαλήσει, καὶ ἑτέρους ἁγίους τοῦ ὑψίστου καταστρέψει, καὶ προσδέξεται ἀλλοιῶσαι καιροὺς καὶ χρόνους· καὶ παραδοθήσεται εἰς χεῖρας αὐτοῦ ἕως καιροῦ καὶ καιρῶν καὶ ἥμισυ καιροῦ. Καὶ ἡ κρίσις ἐκάθισε, καὶ τὴν ἀρχὴν μεταστήσουσι τοῦ ἀφανίσαι καὶ τοῦ ἀπολέσαι ἕως τέλους. Καὶ ἡ βασιλεία καὶ ἡ ἐξουσία καὶ ἡ μεγαλειότης τῶν τόπων τῶν ὑπὸ τὸν οὐρανὸν βασιλειῶν ἐδόθη λαῷ ἁγίῳ [fol. 80] ὑψίστου βασιλεῦσαι βασιλείαν αἰώνιον· καὶ πᾶσαι ἐξουσίαι ὑποταγήσονται αὐτῷ καὶ πειθαρχήσουσιν αὐτῷ. Ἕως ὧδε τὸ τέλος του λόγου. Ἐγὼ Δανιὴλ ἐκστάσει περιειχόμην σφόδρα, καὶ ἡ ἕξις διήνεγκεν ἐμοί, καὶ τὸ ῥῆμα ἐν τῇ καρδίᾳ μου ἐτήρησα [DAN., VII, 9-28].

"E, se à economia da sua paixão se mostra ter acompanhado e acompanhar tão grande poder, quão grande [não será] o [poder] na sua vinda gloriosa que há de dar-se? Pois virá como Filho do homem sobre as nuvens, como Daniel anunciou, chegando com ele os anjos.

E as palavras são estas: 'Contemplava eu, até que se puseram tronos, e o Ancião de dias se assentou, tendo veste como neve branca, e o cabelo da sua cabeça como lã pura; o seu trono como chama de fogo, as suas rodas fogo ardente. Um rio de fogo corria, saindo da sua face; mil milhares o serviam, e miríades de miríades estavam diante dele. Abriram-se livros, e o tribunal se assentou.

Contemplava eu então a voz das grandes palavras que o chifre fala, e a fera foi morta, e o seu corpo pereceu e foi entregue à queima do fogo; e as demais feras foram removidas do seu governo, e um tempo de vida foi dado às feras até um tempo e ocasião. Contemplava eu na visão da noite, e eis que, com as nuvens do céu, [vinha] como Filho do homem; e chegou até o Ancião de dias, e apresentou-se diante dele, e os que estavam ao redor o conduziram a ele.

E foi-lhe dado poder e honra real, e todas as nações da terra, segundo as [suas] estirpes, e toda glória [o] servem; e o seu poder [é] poder eterno, que não será tirado, e o seu reino não será destruído. E estremeceu o meu espírito no meu íntimo, e as visões da minha cabeça me perturbavam. E cheguei-me a um dos que estavam de pé, e buscava dele o rigor acerca de todas estas coisas. E, respondendo, ele me fala e me manifesta o sentido das palavras: Estas grandes feras são quatro reinos, que perecerão da terra, e não receberão o reino pelo século nem até o século dos séculos.

Então eu queria averiguar acerca da quarta fera, a que tudo destruía e [era] sobremaneira terrível, e cujos dentes [eram] de ferro e cujas garras [eram] de bronze, que comia, triturava e pisava o resto com os pés; e acerca dos seus dez chifres na cabeça, e do um que brotou, e por causa dele caíram três dos primeiros; e aquele chifre tinha olhos e boca que falava grandes coisas, e o seu aspecto sobrepujava os demais. E observava aquele chifre fazendo guerra contra os santos e vencendo-os, até vir o Ancião de dias; e [ele] deu o juízo aos santos do Altíssimo, e o tempo chegou, e os santos do Altíssimo possuíram o reino.

E foi-me dito acerca da quarta fera: Um quarto reino haverá sobre a terra, que diferirá de todos estes reinos, e devorará toda a terra, e a subverterá, e a triturará. E os dez chifres [são] dez reis que se levantarão, e um outro depois deles; e este diferirá em males dos primeiros, e humilhará três reis, e falará palavras contra o Altíssimo, e subverterá outros santos do Altíssimo, e pretenderá mudar tempos e ocasiões; e será entregue nas suas mãos até um tempo, e tempos, e a metade de um tempo.

E o juízo se assentou, e removerão o [seu] governo, para o aniquilar e o destruir até o fim. E o reino, o poder e a majestade dos reinos dos lugares que há sob o céu foram dados ao povo santo do Altíssimo, para reinar um reino eterno; e todos os poderes se lhe sujeitarão e lhe obedecerão. Até aqui o fim da palavra. Eu, Daniel, estava tomado de grande êxtase, e a [minha] disposição me abalou, e guardei a palavra no meu coração.'"

XXXII

Καὶ ὁ Τρύφων παυσαμὲνου μου εἶπεν· Ὦ ἄνθρωπε, αὗται ἡμᾶς αἱ γραφαὶ καὶ τοιαῦται ἔνδοξον καὶ μέγαν ἀναμένειν τὸν παρὰ τοῦ παλαιοῦ τῶν ἡμερῶν ὡς υἱὸν ἀνθρώπου παραλαμβάνοντα τὴν αἰώνιον βασιλείαν ἀναγκάζουσιν· οὗτος δὲ ὁ ὑμέτερος λεγόμενος Χριστὸς ἄτιμος καὶ ἄδοξος [cf. IS., LIII, 2-3] γέγονεν, ὡς καὶ τῇ ἐσχάτῃ κατάρᾳ τῇ ἐν τῷ νόμῳ τοῦ θεοῦ περιπεσεῖν· ἐσταυρώθη γάρ [cf. Deut., XXI, 23, et Gal., III,13]. Κἀγὼ πρὸς αὐτόν· Εἰ μέν, ὦ ἄνδρες, μὴ ἀπὸ τῶν γραφῶν, ὧν προανιστόρησα, τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄδοξον καὶ τὸ γένος αὐτοῦ ἀδιήγητον, καὶ ἀντὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ τοὺς πλουσίους θανατωθήσεσθαι, καὶ τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰάθημεν, καὶ ὡς πρόβατον ἀχθήσεσθαι ἐλέγετο [IS., LIII, 2-9], καὶ δύο παρουσίας αὐτοῦ γενήσεσθαι ἐξηγησάμην, μίαν μὲν ἐν ᾗ ἐξεκεντήθη ὑφ᾿ ὑμῶν, δευτέραν δὲ ὅτε ἐπιγνώσεσθε εἰς ὃν ἐξεκεντήσατε, καὶ κόψονται αἱ φυλαὶ ὑμῶν, φυλὴ πρὸς φυλήν, αἱ γυναῖκες [fol. 81] κατ᾿ ἰδίαν καὶ οἱ ἄνδρες κατ᾿ ἰδίαν [cf. ZACH., XII, 10-14; JEAN, XIX. 37, et Apoc., i, 7, ἀσαφῆ καὶ ἄπορα ἐδόκουν λέγειν· νῦν δὲ διὰ πάντων τῶν λόγων ἀπὸ τῶν παρ ὑμῖν ἁγίων καὶ προφητικῶν γραφῶν τὰς πάσας ἀποδείξεις ποιοῦμαι, ἐλπίζων τινὰ ἐξ ὑμῶν δύνασθαι εὑρεθῆναι ἐκ τοῦ κατὰ χάριν τὴν ἀπὸ τοῦ κυρίου σαβαὼθ περιλειφθέντος εἰς τὴν αἰώνιον σωτηρίαν [cf. IS., I, 9; x, 22, et Rom., IX, 27-29: XI, 15]. Ἵνα οὖν καὶ σαφέστερον ὑμῖν τὸ ζητούμενον νῦν γένηται, ἐρῶ ὑμῖν καὶ ἄλλους λόγους τοὺς εἰρημένους διὰ Δαυῒδ τοῦ μακαρίου, ἐξ ὧν καὶ κύριον τὸν Χριστὸν ὑπὸ τοῦ ἁγίου προφητικοῦ πνεύματος λεγόμενον νοήσετε, καὶ τὸν κύριον πάντων πατέρα ἀνάγοντα αὐτὸν ἀπὸ τῆς γῆς καὶ καθίζοντα αὐτὸν ἐν δεξιᾷ αὐτοῦ, ἕως ἄν θῇ τοὺς ἐχθροὺς ὑποπόδιον τῶν ποδῶν αὐτοῦ [cf. PS., CIX, 1]· ὅπερ γίνεται ἐξ ὅτου εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνελήφθη μετὰ τὸ ἐκ νεκρῶν ἀναστῆναι ὁ ἡμέτερος κύριος Ἰησοῦς Χριστός, τῶν χρόνων συμπληρουμένων καὶ τοῦ βλάσφημα καὶ τολμηρὰ εἰς τὸν ὕψιστον μέλλοντος λαλεῖν ἤδη ἐπὶ θύραις ὄντος, ὃν καιρὸν καὶ καιροὺς καὶ ἥμισυ καιροῦ διακαθέξειν Δανιὴλ μηνύει [DAN., VII, 25]. Καὶ ὑμεῖς, ἀγνοοῦντες πόσον χρόνον διακατέχειν μέλλει, ἄλλο ἡγεῖσθε· τὸν γὰρ καιρὸν ἑκατὸν ἔτη ἐξηγεῖσθε λέγεσθαι. Εἰ δὲ τοῦτό ἐστιν, εἰς τὸ ἐλάχιστον τὸν τῆς ἀνομίας ἄνθρωπον [cf. II Thess., II, 8 sq.] τριακόσια πεντήκοντα ἔτη βασιλεῦσαι δεῖ, [fol. 81] ἵνα τὸ εἰρημένον ὑπὸ τοῦ ἁγίου Δανιήλ, καὶ καιρῶν, δύο μόνους καιροὺς λέγεσθαι ἀριθμήσωμεν. Καὶ ταῦτα δὲ πάντα ἅ ἔλεγον ἐν παρεκβάσεσι λέγω πρὸς ὑμᾶς, ἵνα ἤδη ποτὲ πεισθέντες τῷ εἰρημένῳ καθ᾿ ὑμῶν ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ὅτι Υἱοὶ ἀσύνετοί ἐστε [cf. JÉR., IV. 22], καὶ τῷ· Διὰ τοῦτο ἰδοὺ προσθήσω τοῦ μεταθεῖναι τὸν λαὸν τοῦτον, καὶ μεταθήσω αὐτούς, καὶ ἀφελῶ τὴν σοφίαν τῶν σοφῶν καὶ τὴν σύνεσιν τῶν συνετῶν αὐτῶν κρύψω [cf. Is., XXIX, 14], παύσησθε καὶ ἑαυτοὺς καὶ τοὺς ὑμῶν ἁκούοντας πλανῶντες, καὶ παρ᾿ ἡμῶν μανθάνοντες τῶν σοφισθέντων ἀπὸ τῆς τοῦ Χριστου χάριτος. Εἰσὶν οὗν καὶ οἱ λόγοι οἱ διὰ Δαυΐδ λεχθέντες οὗτοι· Εἶπεν ὁ κύριος τῷ κυρίῳ μου· κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. Ῥάβδον δυνάμεως ἐξαποστελεῖ σοι κύριος ἐκ Σιών· καὶ κατακυρίευε ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου. Μετὰ σοῦ ἡ ἀρχὴ ὲν ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεώς σου· ἐν ταῖς λαμπρότησι τῶν ἀγίων σου, ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε. Ὤμοσε κύριος καὶ οὐ μεταμεληθήσεται· σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. Κύριος ἐκ δεξιῶν σου· συνέθλασεν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς αὐτοῦ βασιλεῖς. Κρινεῖ ἐν τοῖς ἔθνεσι, πληρώσει πτώματα. Ἐκ χειμάρρου ἐν ὁδῷ πίεται· διὰ τοῦτο [fol. 82] ὑψώσει κεφαλήν [Ps. CIX].

E Trifão, tendo eu terminado, disse: "Ó homem, estas Escrituras e outras tais nos obrigam a aguardar [alguém] glorioso e grande, que do Ancião de dias recebe, como Filho do homem, o reino eterno; mas este vosso dito Cristo tornou-se sem honra e sem glória, a ponto de cair até na última maldição que há na lei de Deus; pois foi crucificado."

E eu a ele: "Se, ó homens, não fosse a partir das Escrituras que já narrei que [se dizia] que a sua aparência [seria] sem glória, e a sua geração inenarrável, e que em lugar da sua morte os ricos seriam entregues à morte, e que pelas suas chagas nós fomos curados, e que seria levado como ovelha — e [se] eu não tivesse exposto que duas vindas suas haveria, uma na qual foi traspassado por vós, e uma segunda quando reconhecereis aquele que traspassastes, e as vossas tribos prantearão, tribo a tribo, as mulheres à parte e os homens à parte —, pareceria dizer coisas obscuras e insolúveis. Mas agora, por meio de todas as palavras, a partir das santas e proféticas Escrituras que estão junto de vós, faço todas as demonstrações, esperando que algum de vós possa achar-se dentre os que, pela graça que vem do Senhor Sabaoth, foram deixados para a salvação eterna.

Para que, pois, o que agora se investiga se vos torne também mais claro, dir-vos-ei ainda outras palavras ditas por meio do bem-aventurado Davi, a partir das quais compreendereis que o Cristo é chamado Senhor pelo santo Espírito profético, e que o Senhor, Pai de todas as coisas, o eleva da terra e o assenta à sua direita, até que ponha os inimigos por escabelo dos seus pés — o que se dá desde que o nosso Senhor Jesus Cristo foi elevado ao céu, depois de ressuscitar dos mortos, cumprindo-se os tempos, e estando já às portas aquele que há de falar coisas blasfemas e temerárias contra o Altíssimo, o qual Daniel indica que dominará por um tempo, e tempos, e a metade de um tempo.

E vós, ignorando quanto tempo ele há de dominar, julgais outra coisa; pois expondes que 'tempo' significa cem anos. Mas, se é assim, o homem da iniquidade deve reinar, no mínimo, trezentos e cinquenta anos, para que contemos que o dito pelo santo Daniel, 'e tempos', significa apenas dois tempos.

E todas estas coisas que dizia, digo-as a vós em digressões, para que, persuadidos afinal de uma vez do que contra vós foi dito por Deus — que 'sois filhos insensatos' —, e do 'por isso, eis que continuarei a transladar este povo, e os transladarei, e tirarei a sabedoria dos [seus] sábios e ocultarei o entendimento dos [seus] inteligentes' —, cesseis de extraviar tanto a vós mesmos quanto os que vos ouvem, e [passeis] a aprender de nós, os que fomos feitos sábios pela graça de Cristo.

São, pois, estas as palavras ditas por meio de Davi: 'Disse o Senhor ao meu Senhor: Senta-te à minha direita, até que eu ponha os teus inimigos por escabelo dos teus pés. Vara de poder te enviará o Senhor de Sião; e domina no meio dos teus inimigos. Contigo está o principado no dia do teu poder; nos esplendores dos teus santos, do ventre, antes da estrela-d'alva, eu te gerei. Jurou o Senhor e não se arrependerá: Tu és sacerdote para sempre, segundo a ordem de Melquisedec. O Senhor está à tua direita; esmagou reis no dia da sua ira. Julgará entre as nações, encherá [tudo] de cadáveres. Da torrente no caminho beberá; por isso erguerá a cabeça.'"

XXXIII

Καὶ τοῦτον τὸν ψαλμὸν ὅτι εἰς τὸν Ἐζεκίαν τὸν βασιλέα εἰρῆσθαι ἐξηγεῖσθαι τολμᾶτε, οὐκ ἀγνοῶ, ἐπεῖπον· ὅτι δὲ πεπλάνησθε, ἐξ αὐτῶν τῶν λόγων αὐτίκα ὑμῖν ἀποδείξω. Ὤμοσε κύριος καὶ οὐ μεταμεληθήσεται, εἴρηται, καί· Σὸ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ [Ps. CIX, 4], καὶ τὰ ἐπαγόμενα καὶ τὰ προάγοντα. Ἱερεὺς δὲ ὅτι οὔτε γέγονεν Ἐζεκίας οὔτε ἐστὶν αἰώνιος ἱερεὺς τοῦ θεοῦ, οὐδὲ ὑμεῖς ἀντειπεῖν τολμήσετε· ὅτι δὲ περὶ τοῦ ἡμετέρου Ἰησοῦ εἴρηται, καὶ αὐταὶ αἱ φωναὶ σημαίνουσι. Τὰ δὲ ὦτα ὑμῶν πέφρακται καὶ αἱ καρδίαι πεπώρωνται [cf. Is., VI, 10; JEAN, XII, 40, etc.]. Τὸ γὰρ Ὤμοσε κύριος καὶ οὐ μεταμεληθήσεται· σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ [Ps. CIX, id.]· μεθ᾿ ὅρκου ὁ θεὸς διὰ τὴν ἀπιστίαν ὑμῶν ἀρχιερέα αὐτὸν κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδὲκ εἶναι ἐδήλωσε, τουτέστιν, ὃν τρόπον ὁ Μελχισεδὲκ ἱερεὺς ὑψίστου ὑπὸ Μωσέως ἀναγέγραπται γεγενῆσθαι, καὶ οὗτος τῶν ἐν ἀκροβυστίᾳ ἱερεὺς ἦν, καὶ τὸν ἐν περιτομῇ δεκάτας αὐτῷ προσενέγκαντα Ἀβραὰμ εὐλόγησεν, οὕτως τὸν αἰώνιον αὐτοῦ ἱερέα, καὶ κύριον [Ps. CIX, 1] ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος καλούμενον, ὁ θεὸς τῶν ἐν ἀκροβυστίᾳ γενήσεσθαι ἐδήλου· καὶ τοὺς ἐν περιτομῇ προ[fol. 82]σιόντας αὐτῷ, τουτέστι πιστεύοντας αὐτῷ καὶ τὰς εὐλογίας παρ᾿ αὐτοῦ ζητοῦντας, καὶ [cf. PHILIP., II, 8-9; LC., I, 52] αὐτοὺς προσδέξεται καὶ εὐλογήσει. Καὶ ὅτι ταπεινὸς ἔσται πρῶτον ἄνθρωπος, εἶτα ὑψωθήσεται, τὰ ἐπὶ τέλει τοῦ ψαλμοῦ δηλοῖ. Ἐκ χειμάρρου γὰρ ἐν ὁδῷ πίεται, καὶ ἅμα· Διὰ τοῦτο ὑψώσει κεφαλήν [Ps. CIX, 7].

"E que ousais expor que este salmo foi dito a respeito do rei Ezequias, não [o] ignoro", acrescentei; "mas que vos extraviastes, das próprias palavras logo vos demonstrarei. 'Jurou o Senhor e não se arrependerá', foi dito, e: 'Tu és sacerdote para sempre, segundo a ordem de Melquisedec', e o que se segue e o que precede. E que Ezequias não foi nem é sacerdote eterno de Deus, nem vós ousareis contradizê-lo; mas que foi dito a respeito do nosso Jesus, as próprias palavras [o] indicam. Mas os vossos ouvidos estão fechados e os corações endurecidos.

Pois o 'Jurou o Senhor e não se arrependerá: Tu és sacerdote para sempre, segundo a ordem de Melquisedec' — com juramento Deus, por causa da vossa incredulidade, manifestou que ele é sumo sacerdote segundo a ordem de Melquisedec; isto é: assim como Melquisedec, sacerdote do Altíssimo, foi registrado por Moisés como tendo existido, e este era sacerdote dos que estavam na incircuncisão, e abençoou Abraão, que, estando na circuncisão, lhe ofereceu os dízimos — assim [Deus] manifestou que o seu sacerdote eterno, chamado também Senhor pelo Espírito Santo, seria [sacerdote] dos que estão na incircuncisão; e que os que na circuncisão se achegarem a ele — isto é, os que nele creem e dele buscam as bênçãos —, também a esses ele acolherá e abençoará. E que ele seria primeiro um homem humilde, e depois seria exaltado, o fim do salmo [o] manifesta. Pois 'da torrente no caminho beberá', e logo: 'por isso erguerá a cabeça'."

XXXIV

Ἔτι δὲ καὶ πρὸς τὸ πεῖσαι ὑμᾶς ὅτι τῶν γραφῶν οὐδὲν συνήκατε, καὶ ἄλλου ψαλμοῦ τῷ Δαυῒδ ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος εἰρημένου ἀναμνήσομαι, ὃν εἴς Σολομῶνα, τὸν γενόμενον καὶ αὐτὸν βασιλέα ὑμῶν, εἰρῆσθαι λέγετε· εἰς δὲ τὸν Χριστὸν ἡμῶν καὶ αὐτὸς εἴρηται. Ὑμεῖς δὲ ἀπὸ τῶν ὁμωνύμων λέξεων ἑαυτοὺς ἐξαπατᾶτε. Ὅπου γὰρ ὁ νόμος τοῦ κυρίου ἄμωμος εἴρηται [Ps. XVIII, 8]. οὐχὶ τὸν μετ᾿ ἐκεῖνον μέλλοντα ἀλλὰ τὸν διὰ Μωσέως ἐξηγεῖσθε, τοῦ θεοῦ βοῶντος καινὸν νόμον [ΙS., II, 3; LI, 4; MICH., IV, 2] καὶ καινὴν διαθήκην [JÉR., XXXI. 34, et IS., LIV, 3; Hébr., VIII, 7-8] διαθήσεσθαι. Καὶ ὅπου λέλεκται· Ὁ θεός, τὸ κρίμα σου τῷ βασιλεῖ δός [PS. LXXI, 4], ἐπειδὴ βασιλεὺς Σολομὼν γέγονεν, εἰς αὐτὸν τὸν ψαλμὸν εἰρῆσθαί φατε, τῶν λόγων τοῦ ψαλμοῦ διαρρήδην κηρυσσόντων εἰς τὸν αἰώνιον βασιλέα, τουτέστιν εἰς τὸν Χριστόν, εἰρῆσθαι. Ὁ γὰρ Χριστὸς βασιλεὺς καὶ ἱερεὺς καὶ θεὸς καὶ κύριος καὶ ἄγγελος καὶ ἄνθρωπος καὶ ἀρχιστράτηγος καὶ λίθος καὶ παιδίον γεννώμενον καὶ παθητὸς γενό[fol. 83]μενος πρῶτον, εἶτα εἰς οὐρανὸν ἀνερχόμενος καὶ πάλιν παραγινόμενος μετὰ δόξης καὶ αἰώνιον τὴν βασιλείαν ἔχων κεκήρυκται, ὡς ἀπὸ πασῶν τῶν γραφῶν ἀποδείκνυμι. Ἵνα δὲ καὶ ὅ εἶπον νοήσητε, τοὺς τοῦ ψαλμοῦ λόγους λέγω. Εἰσὶ δ᾿ οὗτοι· Ὁ θεὸς, τὸ κρίμα σου τῷ βασιλεῖ δὸς καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τῷ υἱῷ τοῦ βασιλέως, κρίνειν τὸν λαόν σου ἐν δικαιοσύνῃ καὶ τοὺς πτωχούς σου ὲν κρίσει. Ἀναλαβέτω τὰ ὄρη εἰρήνην τῷ λαῷ καὶ οἱ βουνοὶ δικαιοσύνην. Κρινεῖ τοὺς πτωχοὺς τοῦ λαοῦ. καὶ σώσει τοὺς υἱοὺς τῶν πενήτων, καὶ ταπεινώσει συκοφάντην· καὶ συμπαραμενεῖ τῷ ἡλίῳ καὶ πρὸ τῆς σελήνης εἰς γενεὰς γενεῶν. Καταβήσεται ὡς ὑετὸς ἐπὶ πόκον καὶ ὡσεὶ σταγὼν ἡ στάζουσα ἐπὶ τὴν γῆν. Ἀνατελεῖ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ δικαιοσύνη, καὶ πλῆθος εἰρήνης ἕως οὗ ἀνταναιρεθῇ ἡ σελήνη. Καὶ κατακυριεύσει ἀπὸ θαλάσσης ἕως θαλάσσης καὶ ἀπὸ ποταμῶν ἕως περάτων τῆς οἰκουμένης. Ἐνώπιον αὐτοῦ προπεσοῦνται Αἰθίοπες, καὶ οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ χοῦν λείξουσι. Βασιλεῖς Θαρσεῖς καὶ νῆσοι δῶρα προσάξουσι., βασιλεῖς Ἀρράβων καὶ Σαββᾶ δῶρα προσάξουσι. καὶ προσκυνήσουσιν αὐτῷ πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ πάντα τὰ ἔθνη δουλεύ[fol. 83]σουσιν αὐτῷ· ὅτι ἐρρύσατο πτωχὸν ἐκ δυνάστου, καὶ πένητα ᾧ οὐχ ὑπῆρχε βοηθός. Φείσεται πτωχοῦ καὶ πένητος, καὶ ψυχὰς πενήτων σώσει· ἐκ τόκου καὶ ἐξ ἀδικίας λυτρώσεται τὰς ψυχὰς αὐτῶν, καὶ ἔντιμον τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐνώπιον αὐτῶν. Καὶ ζήσεται καὶ δοθήσεται αὐτῷ ἐκ τοῦ χρυσίου τῆς Ἀρραβίας, καὶ προσεύξονται διὰ παντὸς περὶ αὐτοῦ· ὅλην τὴν ἡμέραν εὐλογήσουσιν αὐτόν. Καὶ ἔσται στήριγμα ἐν τῇ γῇ. ἐπ᾿ ἄκρων τῶν ὀρέων ὑπεραρθήσεται· ὑπὲρ τὸν Λίβανον ὁ καρπὸς αὐτοῦ, καὶ ἐξανθήσουσιν ἐκ πόλεως ὡσεὶ χόρτος τῆς γῆς. Ἔσται τὸ ὄνομα αὐτοῦ εὐλογημένον εἰς τοὺς αἰῶνας· πρὸ τοῦ ἡλίου διαμένει τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν αὐτῷ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς· πάντα τὰ ἔθνη μακαριοῦσιν αὐτόν. Εὐλογητὸς κύριος, ὁ θεὸς Ἰσραήλ, ὁ ποιῶν θαυμάσια μόνος. καὶ εὐλογημένον τὸ ὄνομα τῆς δόξης αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· καὶ πληρωθήσεται τῆς δόξης αὐτοῦ πᾶσα ἡ γῆ. Γένοιτο, γένοιτο. Καὶ ἐπὶ τέλει τοῦ ψαλμοῦ τούτου, οὗ ἔφην, γέγραπται· Ἐξέλιπον οἱ ὕμνοι Δαυΐδ, υἱοῦ Ἰεσσαί [PS. LXXI]. Καὶ ὅτι μὲν βασιλεὺς ἐγένετο ἐπιφανὴς καὶ μέγας ὁ Σολομὼν, ἐφ᾿ οὗ ὁ οἶκος ὁ ἐν Ἱερουσαλὴμ ἐπικληθεὶς ἀνῳκοδομήθη, ἐπίσταμαι. ὅτι δὲ [fol. 84] οὐδὲν τῶν ἐν τῷ ψαλμῷ εἰρημένων συνέβη αὐτῷ, φαίνεται. Οὔτε γὰρ πάντες οἱ βασιλεῖς προσεκύνησαν αὐτῷ, οὔτε μέχρι τῶν περάτων τῆς οἰκουμένης ἐβασίλευσεν, οὔτε οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ ἔμπροσθεν αὐτοῦ πεσόντες χοῦν ἔλειξαν. Ἀλλὰ καὶ τολμῶ λέγειν ἃ γέγραπται ἐν ταῖς Βασιλείαις ὑπ᾿ αὐτοῦ πραχθέντα, ὅτι διὰ γυναῖκα ἐν Σιδῶνι εἰδωλολάτρει [III R., XI, 3?]· ὅπερ οὐχ ὑπομένουσι πρᾶξαι οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν διὰ Ἰησοῦ τοῦ σταυρωθέντος ἐπιγνόντες τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων θεόν, ἀλλὰ πᾶσαν αἰκίαν καὶ τιμωρίαν μέχρις ἐσχάτου θανάτου ὑπομένουσι περὶ τοῦ μήτε εἰδωλολατρῆσαι μήτε εἰδωλόθυτα φαγεῖν.

"E ainda, para vos persuadir de que nada compreendestes das Escrituras, recordarei também outro salmo dito a Davi pelo Espírito Santo, que dizeis ter sido dito a respeito de Salomão, o qual também foi rei vosso; mas também ele foi dito a respeito do nosso Cristo. E vós, a partir das palavras homônimas, enganais a vós mesmos. Pois, onde é dito 'a lei do Senhor [é] sem mácula', não expondes [ser] a que há de vir depois daquela, mas a [dada] por meio de Moisés — clamando Deus que estabeleceria uma nova lei e uma nova aliança.

E, onde foi dito 'Ó Deus, dá o teu juízo ao rei', já que Salomão foi rei, dizeis que o salmo foi dito a respeito dele — quando as palavras do salmo expressamente proclamam ter sido dito a respeito do rei eterno, isto é, a respeito de Cristo. Pois Cristo, [como] rei, e sacerdote, e Deus, e Senhor, e anjo, e homem, e general do exército, e pedra, e menino nascido, e tornado passível primeiro, e depois subindo ao céu, e de novo vindo com glória, e tendo o reino eterno, [assim] foi proclamado, como demonstro a partir de todas as Escrituras.

E, para que compreendais também o que eu disse, cito as palavras do salmo. São estas: 'Ó Deus, dá o teu juízo ao rei, e a tua justiça ao filho do rei, para julgar o teu povo em justiça e os teus pobres em juízo. Recebam os montes paz para o povo, e as colinas justiça. Julgará os pobres do povo, e salvará os filhos dos indigentes, e humilhará o caluniador; e permanecerá com o sol e antes da lua, por gerações de gerações. Descerá como chuva sobre um velo, e como gota que goteja sobre a terra.

Nascerá nos seus dias justiça, e abundância de paz, até que a lua seja tirada. E dominará de mar a mar, e dos rios até os confins do mundo. Diante dele se prostrarão os etíopes, e os seus inimigos lamberão o pó. Reis de Társis e as ilhas oferecerão dons; reis dos árabes e de Sabá oferecerão dons; e adorá-lo-ão todos os reis da terra, e todas as nações o servirão; porque livrou o pobre do poderoso, e o indigente que não tinha socorredor.

Poupará o pobre e o indigente, e salvará as almas dos indigentes; da usura e da injustiça resgatará as suas almas, e precioso [será] o seu nome diante deles. E viverá, e ser-lhe-á dado do ouro da Arábia, e orarão continuamente por ele; o dia inteiro o bendirão. E será firmeza na terra, no cimo dos montes se erguerá; acima do Líbano [estará] o seu fruto, e florescerão da cidade como a erva da terra.

Será o seu nome bendito pelos séculos; antes do sol permanece o seu nome. E nele serão abençoadas todas as tribos da terra; todas as nações o chamarão bem-aventurado. Bendito o Senhor, o Deus de Israel, o único que faz maravilhas; e bendito o nome da sua glória pelo século e pelo século do século; e encher-se-á da sua glória toda a terra. Assim seja, assim seja.' E no fim deste salmo, que citei, está escrito: 'Terminaram os hinos de Davi, filho de Jessé.'

E que Salomão foi um rei ilustre e grande, sob o qual foi edificada a casa chamada [templo] em Jerusalém, [isso] sei. Mas que nenhuma das coisas ditas no salmo lhe aconteceu, é evidente. Pois nem todos os reis o adoraram, nem reinou até os confins do mundo, nem os seus inimigos, prostrando-se diante dele, lamberam o pó."

"Mas ouso até dizer o que está escrito nos [livros dos] Reinos como praticado por ele: que, por causa de uma mulher em Sidom, praticava a idolatria — o que os [vindos] das nações, tendo conhecido, por meio de Jesus crucificado, o Deus criador de todas as coisas, não suportam fazer, mas suportam toda tortura e castigo, até a morte extrema, para não praticar a idolatria nem comer coisas sacrificadas aos ídolos."

XXXV

Καὶ ὁ Τρύφων· Καὶ μὴν πολλοὺς τῶν τὸν Ἰησοῦν λεγόντων ὁμολογεῖν καὶ λεγομένων Χριστιανῶν πυνθάνομαι ἐσθίειν τὰ εἰδωλόθυτα καὶ μηδὲν ἐκ τούτου βλάπτεσθαι λέγειν. κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Καὶ ἐκ τοῦ τοιούτους εἶναι ἄνδρας, ὁμολογοῦντας ἑαυτοὺς εἶναι Χριστιανοὺς καὶ τὸν σταυρωθέντα Ἰησοῦν ὁμολογεῖν καὶ κύριον καὶ Χριστόν, καὶ μὴ τὰ ἐκείνου διδάγματα διδάσκοντας ἀλλὰ τὰ ἀπὸ τῶν τῆς πλάνης πνευμάτων [CF. I TIM., IV, 1], ἡμεῖς, οἱ τῆς ἀληθινῆς Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ καθαρᾶς διδασκαλίας. μαθηταί, πιστότεροι καὶ βεβαιότεροι γινόμεθα ἐν τῇ ἐλπίδι τῇ κατηγγελμένῃ ὑπ᾿ αὐτοῦ. [fol. 84] Ἃ γὰρ προλαβὼν μέλλειν γίνεσθαι ἐν ὀνόματι αὐτοῦ ἔφη, ταῦτα ὄψει καὶ ἐνεργείᾳ ὁρῶμεν τελούμενα. Εἶπε γάρ· Πολλοὶ ἐλεύσονται ἐπὶ τῷ ὀνόματί μου, ἔξωθεν ἐνδεδυμένοι δέρματα προβάτων, ἔσωθεν δέ εἰσι λύκοι ἅρπαγες [MT., XXIV, 5, ET 7, 15]. Καί· Ἔσονται σχίσματα καὶ αἱρέσεις [cf. I Cor., XI, 18-19]. Καί· Προσέχετε ἀπὸ τῶν ψευδοπροφητῶν, οἵτινες ἐλεύσονται πρὸς ὑμᾶς. ἔξωθεν ἐνδεδυμένοι δέρματα προβάτων, ἔσωθεν δέ εἰσι λύκοι ἅρπαγες [MT., VII, 15]. Καί· Ἀναστήσονται πολλοὶ ψευδόχριστοι καὶ ψευδοαπόστο λοι, καὶ πολλοὺς τῶν πιστῶν πλανήσουσιν [MT., XXIV, 11-24; MC., XIII, 22]. Εἰσὶν οὖν καὶ ἐγένοντο, ὦ φίλοι ἄνδρες, πολλοὶ οἳ ἄθεα καὶ βλάσφημα λέγειν καὶ πράττειν ἐδίδαξαν, ἐν ὀνόματι τοῦ Ἰησοῦ προσελθόντες [MT., XXIV, 5]· καὶ καλούμενοί εἰσιν ὑφ᾿ ἡμῶν ἀπὸ τῆς προσωνυμίας τῶν ἀνδρῶν, ἐξ οὗπερ ἑκάστη διδαχὴ καὶ γνώμη ἤρξατο. Ἄλλοι γὰρ κατ᾿ ἄλλον τρόπον βλασφημεῖν τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων καὶ τὸν ὑπ᾿ αὐτοῦ προφητευόμενον ἐλεύσεσθαι Χριστὸν καὶ τὸν θεὸν Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ διδάσκουσιν· ὧν οὐδενὶ κοινωνοῦμεν, οἱ γνωρίζοντες ἀθέους καὶ ἀσεβεῖς καὶ ἀδίκους καὶ ἀνόμους αὐτοὺς ὑπάρχοντας, καὶ ἀντὶ τοῦ τὸν Ἰησοῦν σέβειν ὀνόματι μόνον ὁμολογεῖν. Καὶ Χριστιανοὺς ἑαυτοὺς λέγουσιν, ὃν τρόπον οἱ ἐν τοῖς ἔθνεσι τὸ ὄνομα τοῦ θεοῦ ἐπιγράφουσι τοῖς χειροποιήτοις [fol. 85], καὶ ἀνόμοις καὶ ἀθέοις τελεταῖς κοινωνοῦσι. Καί εἰσιν αὐτῶν οἱ μέν τινες καλούμενοι Μαρκιανοί. οἱ δὲ Οὐαλεντινιανοί, οἱ δὲ Βασιλειδιανοί, οἱ δὲ Σατορνιλιανοί, καὶ ἄλλοι ἄλλῳ ὀνόματι. ἀπὸ τοῦ ἀρχηγέτου τῆς γνώμης ἕκαστος ὀνομαζόμενος, ὃν τρόπον καὶ ἕκαστος τῶν φιλοσοφεῖν νομιζόντων, ὡς ἐν ἀρχῇ προεῖπον, ἀπὸ τοῦ πατρὸς τοῦ λόγου τὸ ὄνομα ἧς φιλοσοφεῖ φιλοσοφίας ἡγεῖται φέρειν. Ὥστε καὶ ἐκ τούτων ἡμεῖς, ὡς ἔφην, τὸν Ἰησοῦν καὶ τῶν μετ᾿ αὐτὸν γενησομένων προγνώστην ἐπιστάμεθα, καὶ ἐξ ἄλλων δὲ πολλῶν ὧν προεῖπε γενήσεσθαι τοῖς πιστεύουσι καὶ ὁμολογοῦσιν αὐτὸν Χριστόν. Καὶ γὰρ ἃ πάσχομεν πάντα, ἀναιρούμενοι ὑπὸ τῶν οἰκείων, προεῖπεν ἡμῖν μέλλειν γενέσθαι [MT., X, 21-22], ὡς κατὰ μηδένα τρόπον ἐπιλήψιμον αὐτοῦ λόγον ἢ πρᾶξιν φαίνεσθαι. Διὸ καὶ ὑπὲρ ὑμῶν καὶ ὑπὲρ τῶν ἄλλων ἁπάντων ἀνθρώπων τῶν ἐχθραινόντων ἡμῖν εὐχόμεθα, ἵνα μεταγνόντες σὺν ἡμῖν μὴ βλασφημῆτε τὸν διά τε τῶν ἔργων καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ καὶ νῦν γινομένων δυνάμεων καὶ ἀπὸ τῶν τῆς διδαχῆς λόγων καὶ ἀπὸ τῶν προφητευθεισῶν εἰς αὐτὸν προφητειῶν ἄμωμον καὶ ἀνέγκλητον κατὰ πάντα Χριστὸν Ἰησοῦν, ἀλλὰ πιστεύσαντες εἰς αὐτὸν ἐν τῇ πάλιν γενησομένῃ ἐνδόξῳ αὐτοῦ [fol. 85] παρουσίᾳ σωθῆτε καὶ μὴ καταδικασθῆτε εἰς τὸ πῦρ ὑπ᾿ αὐτοῦ.

E Trifão: "E, contudo, muitos dos que dizem confessar a Jesus e são chamados cristãos, ouço [dizer] que comem as coisas sacrificadas aos ídolos e dizem em nada ser por isso prejudicados."

E eu respondi: "Também pelo fato de haver tais homens, que confessam ser cristãos e confessar o Jesus crucificado como Senhor e Cristo, mas que não ensinam os ensinos dele, e sim os [vindos] dos espíritos do erro, nós, os discípulos do verdadeiro e puro ensino de Jesus Cristo, tornamo-nos mais fiéis e mais firmes na esperança por ele anunciada. Pois as coisas que ele, antecipando, disse que haveriam de dar-se em seu nome, essas vemos, com os olhos e de fato, cumprir-se.

Pois disse: 'Muitos virão em meu nome, por fora vestidos com peles de ovelhas, mas por dentro são lobos rapaces.' E: 'Haverá cismas e heresias.' E: 'Guardai-vos dos falsos profetas, que virão a vós, por fora vestidos com peles de ovelhas, mas por dentro são lobos rapaces.' E: 'Levantar-se-ão muitos falsos cristos e falsos apóstolos, e extraviarão a muitos dos fiéis.'

Há, pois, e houve, ó homens amigos, muitos que ensinaram a dizer e a praticar coisas ateias e blasfemas, tendo-se apresentado em nome de Jesus; e são chamados por nós pela denominação dos homens de quem cada ensino e opinião começou.

Pois uns, de um modo, outros, de outro, ensinam a blasfemar o criador de todas as coisas, e o Cristo por ele profetizado que haveria de vir, e o Deus de Abraão, de Isaque e de Jacó; com nenhum dos quais temos comunhão, nós que os reconhecemos como sendo ateus, ímpios, injustos e iníquos, e que, em vez de venerar a Jesus, [o] confessam só de nome.

E chamam-se a si mesmos cristãos, do mesmo modo que os das nações inscrevem o nome de Deus nas [imagens] feitas por mãos, e têm comunhão com ritos iníquos e ateus. E há, dentre eles, uns chamados marcianos, outros valentinianos, outros basilidianos, outros saturnilianos, e outros [ainda] com outro nome — nomeando-se cada um a partir do fundador da [sua] opinião, do mesmo modo que também cada um dos que julgam filosofar, como no princípio disse, julga levar, a partir do pai da doutrina, o nome da filosofia que filosofa.

De modo que também a partir destas coisas nós, como disse, sabemos que Jesus é conhecedor prévio do que haveria de dar-se depois dele, e a partir de muitas outras que predisse que se dariam aos que creem e o confessam como Cristo. Pois também tudo o que padecemos, sendo mortos pelos próprios [familiares], predisse-nos que haveria de dar-se, de modo que de nenhum modo se mostre repreensível a palavra ou a ação dele.

Por isso também, por vós e por todos os demais homens que nos são hostis, oramos, para que, mudando de opinião conosco, não blasfemeis aquele que — pelas obras, pelos prodígios que ainda agora se dão a partir do seu nome, pelas palavras do [seu] ensino e pelas profecias a seu respeito profetizadas — [é] Cristo Jesus, sem mácula e irrepreensível em tudo; mas, tendo crido nele, na sua vinda gloriosa que de novo há de dar-se, sejais salvos e não condenados por ele ao fogo."

XXXVI

Κἀκεῖνος ἀπεκρίνατο· Ἔστω καὶ ταῦτα οὕτως ἔχοντα ὡς λέγεις, καὶ ὅτι παθητὸς Χριστὸς προεφητεύθη μέλλειν εἶναι. καὶ λίθος κέκληται. καὶ ἔνδοξος μετὰ τὴν πρώτην αὐτοῦ παρουσίαν, ἐν ᾖ παθητὸς φαίνεσθαι κεκήρυκτο, ἐλευσόμενος καὶ κριτὴς πάντων λοιπὸν καὶ αἰώνιος βασιλεὺς καὶ ἱερεὺς γενησόμενος· εἰ οὗτος δέ ἐστι περὶ οὗ ταῦτα προεφητεύθη, ἀπόδειξον. Κἀγώ· Ὡς βούλει. ὦ Τρύφων. ἐλεύσομαι πρὸς ἃς βούλει ταύτας ἀποδείξεις ἐν τῷ ἁρμόζοντι τόπῳ. ἔφην· τανῦν δὲ συγχωρήσεις μοι πρῶτον ἐπιμνησθῆναι ὧνπερ βούλομαι προφητειῶν, εἰς ἐπίδειξιν ὅτι καὶ θεὸς καὶ κύριος τῶν δυνάμεων ὁ Χριστὸς καὶ Ἰακὼβ καλεῖται ἐν παραβολῇ ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος, καὶ οἱ παρ᾿ ὑμῖν ἐξηγηταί, ὡς θεὸς βοᾷ [JÉR., IV, 22], ἀνόητοί εἰσι, μὴ εἰς τὸν Χριστὸν εἰρῆσθαι λέγοντες ἀλλ᾿ εἰς Σολομῶνα, ὅτε εἰσέφερε τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου εἰς τὸν ναὸν ὃν ᾠκοδόμησεν. Ἔστι δὲ ψαλμὸς τοῦ Δαυῒδ οὗτος· Τοῦ κυρίου ἡ γῆ καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς, ἡ οἰκουμένη καὶ πάντες οἱ κατοικοῦντες ἐν αὐτῇ. Ἀὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτήν, καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν. Τίς ἀναβήσεται εἰς τὸ ὅρος τοῦ κυρίου. ἢ τίς στήσεται ἐν τόπῳ [fol. 86] ἁγίῳ αὐτοῦ; ἀθῶος χερσὶ καὶ καθαρὸς τῇ καρδίᾳ. ὃς οὐκ ἔλαβεν ἐπὶ ματαίῳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ καὶ οὐκ ὤμοσεν ἐπὶ δόλῳ τῷ πλησίον αὐτοῦ. Οὗτος λήψεται εὐλογίαν παρὰ κυρίου καὶ ἐλεημοσύνην παρὰ θεοῦ σωτῆρος αὐτοῦ. Αὕτη ἡ γενεὰ ζητούντων τὸν κύριον, ζητούντων τὸ πρόσωπον τοῦ θεοῦ Ἰακώβ. Ἄρατε πύλας οἱ ἄρχοντες ὑμῶν. καὶ ἐπάρθητε πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης: κύριος κραταιὸς καὶ δυνατὸς ἐν πολέμῳ. Ἄρατε πύλας οἱ ἄρχοντες ὑμῶν. καὶ ἐπάρθητε πύλαι αἰώνιοι. καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης: κύριος τῶν δυνάμεων, αὐτός ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης [Ps. XXIII]. Κύριος οὖν τῶν δυνάμεων ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ Σολομὼν ἀποδέδεικται· ἀλλὰ ὁ ἡμέτερος Χριστὸς ὅτε ἐκ νεκρῶν ἀνέστη καὶ ἀνέβαινεν εἰς τὸν οὐρανόν, κελεύονται οἱ ὲν τοῖς οὐρανοῖς ταχθέντες ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἄρχοντες ἀνοῖξαι τὰς πύλας τῶν οὐρανῶν, ἵνα εἰσέλθῃ οὗτος ὅς ἐστι βασιλεὺς τῆς δόξης, καὶ ἀναβὰς καθίσῃ ἐν δεξιᾷ τοῦ πατρός, ἕως ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς ὑποπόδιον τῶν ποδῶν αὐτοῦ, ὡς διὰ τοῦ ἄλλου ψαλμοῦ [Ps. CIX, 1] δεδήλωται. Ἐπειδὴ γὰρ οἱ ἐν οὐρανῷ ἄρχοντες ἑώρων ἀειδῆ καὶ ἄτιμον τὸ εἶδος καὶ ἄδοξον ἔχοντα αὐτόν [cf. Is., LIII, 2-3], [fol. 86] οὐ γνωρίζοντες αὐτόν, ἐπυνθάνοντο· τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Καὶ ἀποκρίνεται αὐτοῖς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἢ ἀπὸ προσώπου τοῦ πατρὸς ἢ ἀπὸ τοῦ ἰδίου· Κύριος τῶν δυνάμεων, αὐτὸς οὗτός ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης [Ps. XXIII, 10]. Ὅτι γὰρ οὕτε περὶ Σολομῶνος, ἐνδόξου οὕτω βασιλέως ὄντος, οὔτε περὶ τῆς σκηνῆς τοῦ μαρτυρίου τῶν ἐφεστώτων ταῖς πύλαις τοῦ ναοῦ τῶν Ἱεροσολύμων ἐτόλμησεν ἄν τις εἰπεῖν· Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης [ibid.]; πᾶς ὁστισοῦν ὁμολογήσει.

E ele respondeu: "Sejam também estas coisas assim como dizes — que foi profetizado que o Cristo haveria de ser passível, e é chamado pedra, e [que], depois da sua primeira vinda, na qual foi anunciado que apareceria passível, virá glorioso e será doravante juiz de todos, rei eterno e sacerdote; mas, se é este [Jesus] aquele a respeito de quem estas coisas foram profetizadas, demonstra[-o]."

E eu: "Como queres, ó Trifão", disse, "chegarei a essas demonstrações que queres, no lugar apropriado; mas, por ora, me concederás recordar primeiro as profecias que quero, para mostrar que o Cristo é chamado também Deus, e Senhor das forças, e Jacó, em parábola, pelo Espírito Santo; e que os vossos intérpretes — como Deus clama — são insensatos, dizendo que [isto] não foi dito a respeito de Cristo, mas a respeito de Salomão, quando ele introduziu a tenda do testemunho no templo que edificou.

E é este o salmo de Davi: 'Do Senhor [é] a terra e a sua plenitude, o mundo e todos os que nele habitam. Ele mesmo a fundou sobre os mares, e sobre os rios a preparou. Quem subirá ao monte do Senhor, ou quem se deterá no seu lugar santo? O inocente de mãos e puro de coração, que não tomou em vão a sua alma e não jurou com dolo ao seu próximo.

Este receberá bênção do Senhor e misericórdia de Deus, seu salvador. Esta [é] a geração dos que buscam o Senhor, dos que buscam a face do Deus de Jacó. Levantai as portas, ó vossos príncipes, e erguei-vos, portas eternas, e entrará o rei da glória. Quem é este rei da glória? O Senhor forte e poderoso na guerra. Levantai as portas, ó vossos príncipes, e erguei-vos, portas eternas, e entrará o rei da glória. Quem é este rei da glória? O Senhor das forças, ele é o rei da glória.'

Que o Senhor das forças não é Salomão, [isso] está demonstrado; mas [é] o nosso Cristo, quando ressuscitou dos mortos e subia ao céu, [e] são mandados os príncipes postos nos céus por Deus abrir as portas dos céus, para que entre este que é o rei da glória, e, tendo subido, se assente à direita do Pai, até que ponha os inimigos por escabelo dos seus pés, como pelo outro salmo foi manifestado."

"Pois, já que os príncipes no céu o viam sem beleza, sem honra e sem glória na aparência, não o reconhecendo, perguntavam: 'Quem é este rei da glória?' E responde-lhes o Espírito Santo, seja em nome do Pai, seja em nome próprio: 'O Senhor das forças, ele mesmo é este o rei da glória.' Pois que nem a respeito de Salomão, sendo rei tão glorioso, nem a respeito da tenda do testemunho, teria alguém dos que estão às portas do templo de Jerusalém ousado dizer: 'Quem é este rei da glória?' — qualquer um o confessará."

XXXVII

Καὶ ἐν διαψάλματι τεσσαρακοστοῦ ἕκτου ψαλμοῦ [V. 6-9], ἔφην, εἰς τὸν Χριστὸν οὕτως εἴρηται· Ἀνέβη ὁ θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, κύριος ἐν φωνῇ σάλπιγγος. Ψάλατε τῷ θεῷ ἡμῶν, ψάλατε, ψάλατε τῷ βασιλεῖ ἡμῶν, ψάλατε. Ὅτι βασιλεὺς πάσης τῆς γῆς ὁ θεός, ψάλατε συνετῶς. Ἐβασίλευσεν ὁ θεὸς ἐπὶ τὰ ἔθνη, ὁ θεὸς κάθηται ἐπὶ θρόνου ἁγίου αὐτοῦ. Ἄρχοντες λαῶν συνήχθησαν μετά τοῦ θεοῦ Ἀβραάμ. ὅτι τοῦ θεοῦ οἱ κραταιοὶ τῆς γης σφόδρα ἐπῇρθησαν. Καὶ ἐν ἐνενηκοστῷ ὀγδόῳ ψαλμῷ ὀνειδίζει ὑμᾶς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τοῦτον, ὃν μὴ θέλετε βασιλέα εἶναι, βασιλέα καὶ κύριον καὶ τοῦ Σαμουὴλ καὶ τοῦ Ἀαρὼν καὶ Μωσέως καὶ τῶν ἂλλων πάντων ἁπλῶς ὄντα μηνύει. Εἰσὶ δὲ οἱ λόγοι τοῦ ψαλμοῦ οὗτοι· Ὁ κύριος ἐβασίλευσεν, ὀργιζέ[fol. 87] σθωσαν λαοί· ὁ καθήμενος ἐπὶ τῶν χερουβίμ, σαλευθήτω ἡ γῆ. Κύριος ἐν Σιὼν μέγας καὶ ὑψηλός ἐστιν ἐπὶ πάντας τοὺς λαούς. Ἐξομολογησάσθωσαν τῷ ὀνόματί σου τῷ μεγάλῳ, ὅτι φοβερὸν καὶ ἅγιόν ἐστι, καὶ, τιμὴ βασιλέως κρίσιν ἀγαπᾷ. Σὺ ἡτοίμασας εὐθύτητας, κρίσιν καὶ δικαιοσύνην ὲν Ἰακὼβ σὺ ἐποίησας. Ὑψοῦτε κύριον τὸν θεὸν ἡμῶν καὶ προσκυνεῖτε τῷ ὑποποδίῳ τῶν ποδῶν αὐτοῦ, ὅτι ἅγιός ἐστι. Μωσῆς καὶ Ἀαρὼν ἐν τοῖς ἱερεῦσιν αὐτοῦ, καὶ Σαμουὴλ ἐν τοῖς ἐπικαλουμένοις τὸ ὄνομα αὐτοῦ· ἐπεκαλοῦντο, φησὶν ἡ γραφή, τὸν κύριον, καὶ αὐτὸς εἰσήκουεν αὐτῶν. Ἐν στύλῳ νεφέλης ἐλάλει πρὸς αὐτούς· ἐφύλασσον τὰ μαρτύρια αὐτοῦ, καὶ τὸ πρόσταγμα ὃ ἔδωκεν αὐτοῖς. Κύριε ὁ θεὸς ἡμῶν, σὺ ἐπήκουες αὐτῶν· ὁ θεός, σὺ εὐίλατος ἐγένου αὐτοῖς καὶ ἐκδικῶν ἐπὶ πάντα τὰ ἐπιτηδεύματα αὐτῶν. Ὑψοῦτε κύριον τὸν θεὸν ἡμῶν καὶ προσκυνεῖτε εἰς ὄρος ἅγιον αὐτοῦ. ὅτι ἄγιος κύριος ὁ θεὸς ἡμῶν.

"E no interlúdio [diápsalma] do quadragésimo sexto salmo", disse, "a respeito de Cristo assim foi dito: 'Subiu Deus entre aclamações, o Senhor à voz da trombeta. Salmodiai ao nosso Deus, salmodiai, salmodiai ao nosso rei, salmodiai. Porque Deus é rei de toda a terra, salmodiai com entendimento. Reinou Deus sobre as nações, Deus está assentado no seu trono santo. Os príncipes dos povos ajuntaram-se com o Deus de Abraão; porque de Deus [são] os poderosos da terra; foram muito exaltados.'

E no nonagésimo oitavo salmo o Espírito Santo vos censura, e indica que este, que vós não quereis que seja rei, é rei e senhor de Samuel, de Aarão, de Moisés e de todos os demais, simplesmente.

E são estas as palavras do salmo: 'O Senhor reinou; irem-se os povos; o que está assentado sobre os querubins, abale-se a terra. O Senhor em Sião [é] grande e alto sobre todos os povos. Confessem o teu nome grande, porque é temível e santo, e a honra do rei ama o juízo. Tu preparaste retidões; juízo e justiça em Jacó tu fizeste. Exaltai o Senhor nosso Deus e adorai o escabelo dos seus pés, porque é santo.

Moisés e Aarão entre os seus sacerdotes, e Samuel entre os que invocam o seu nome; invocavam, diz a Escritura, o Senhor, e ele os ouvia. Na coluna de nuvem falava-lhes; guardavam os seus testemunhos e o preceito que lhes deu. Senhor nosso Deus, tu os ouvias; ó Deus, tu lhes foste propício, e vingador de todas as suas práticas. Exaltai o Senhor nosso Deus e adorai no seu monte santo, porque santo [é] o Senhor nosso Deus.'"

XXXVIII

Καὶ ὁ Τρύφων εἶπεν· Ὦ ἄνθρωπε, καλὸν ἦν πεισθέντας ἡμᾶς τοῖς διδασκάλοις, νομοθετήσασι μηδενὶ ἐξ ὑμῶν ὁμιλεῖν, μηδέ σοι τούτων κοινωνῆσαι τῶν λόγων· βλάσφημα γὰρ πολλὰ λέγεις, τὸν σταυρωθέντα τοῦτον ἀξιῶν πείθειν ἡμᾶς γεγενῆσθαι μετὰ Μωσέως καὶ [fol. 87] Ἀαρὼν καὶ λελαληκέναι αὐτοῖς ἐν στύλῳ νεφέλης, εἶτα ἄνθρωπον γενόμενον σταυρωθῆναι, καὶ ἀναβεβηκέναι εἰς τὸν οὐρανόν, καὶ πάλιν παραγίνεσθαι ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ προσκυνητὸν εἶναι. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Οἶδα ὅτι, ὡς ὁ τοῦ θεου λόγος ἔφη, κέκρυπται ἀφ᾿ ὑμῶν ἡ σοφία ἡ μεγάλη αὕτη τοῦ ποιητοῦ τῶν ὅλων καὶ παντοκράτορος θεοῦ [cf. Is., XXIX, 14, et I Cor., I, 19-22; II, 7]. Διὸ συμπαθῶν ὑμῖν προσκάμνειν ἀγωνίζομαι, ὅπως τὰ παράδοξα ἡμῶν ταῦτα νοήσητε, εἰ δὲ μή, ἵνα κἂν αὐτὸς ἀθῷος ᾦ ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως. Ἔτι γὰρ καὶ παραδοξοτέρους δοκοῦντας ἄλλους λόγους ἀκούσετε· μὴ ταράσσεσθε δέ, ἀλλὰ μᾶλλον προθυμότεροι γινόμενοι ἀκροαταὶ ἐξετασταὶ μένετε, καταφρονοῦντες τῆς παραδόσεως τῶν ὑμετέρων διδασκάλων, ἐπεὶ οὐ τὰ διὰ τοῦ θεοῦ ὑπὸ τοῦ προφητικοῦ πνεύματος ἐλέγχονται νοεῖν δυνάμενοι, ἀλλὰ τὰ ἴδια μᾶλλον διδάσκειν προαιρούμενοι. Ἐν τεσσαρακοστῷ οὖν τετάρτῳ ψαλμῷ ὁμοίως εἴρηται εἰς τὸν Χριστὸν ταῦτα· Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν· λέγω ἐγὼ τὰ ἔργα μου τῷ βασιλεῖ. Ἡ γλῶσσά μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου. Ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, ἐξεχύθη χάρις ἐν χείλεσί σου· διὰ τοῦτο εὐλόγησέ σε ὁ θεὸς εἰς τὸν αἰῶνα. Περίζωσαι [fol. 88] τὴν ῥομφαίαν σου ἐπὶ τὸν μηρόν σου, δυνατέ· τῇ ὡραιότητί σου καὶ τῷ κάλλει σου καὶ ἔντεινε καὶ κατευοδοῦ καὶ βασίλευε, ἕνεκεν ἀληθείας καὶ πραότητος καὶ δικαιοσύνης· καὶ ὁδηγήσει σε θαυμαστῶς ἡ δεξιά σου. Τὰ βέλη σου ἠκονημένα, δυνατέ, λαοὶ ὑποκάτω σου πεσοῦνται, ἐν καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν τοῦ βασιλέως. Ὁ θρόνος σου, ὁ θεός, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου. (??)γάπησας δικαιοσύνην καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε, ὁ θεός, ὁ θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου. Σμύρναν καὶ στακτὴν καὶ κασίαν ἀπὸ τῶν ἱματίων σου, ἀπὸ βάρεων ἐλεφαντίνων, ἐξ ὧν εὔφρανάν σε. Θυγατέρες βασιλέων ἐν τῇ τιμῇ σου· παρέστη ἡ βασίλισσα ἐκ δεξιῶν σου, ὲν ἱματισμῷ διαχρύσῳ περιβεβλημένη, πεποικιλμένη. Ἄκουσον, θύγατερ, καὶ ἴδε καὶ κλῖνον τὸ οὖς σου, καὶ ἐπιλάθου τοῦ λαοῦ σου καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου· καὶ ἐπιθυμήσει ὁ βασιλεὺς τοῦ κάλλους σου, ὅτι αὐτός ἐστι κύριός σου. καὶ προσκυνήσουσιν αὐτῷ. Καὶ θυγάτηρ Τύρου ἐν δώροις· τὸ πρόσωπόν σου λιτανεύσουσιν οἱ πλούσιοι τοῦ λαοῦ. Πᾶσα ἡ δόξα τῆς θυγατρὸς τοῦ βασιλέως ἔσωθεν, ἐν κροσωτοῖς χρυσοῖς περιβεβλημένη, πεποικιλμένη [fol. 88]. Ἀπενεχθήσονται τῷ βασιλεῖ παρθένοι ὀπίσω αὐτοῦ· αἱ πλησίον αὐτῆς ἀπενεχθήσονταί σοι. Ἀπενεχθήσονται ὲν εὐφροσύνῃ καὶ ἀγαλλιάσει, ἀχθήσονται εἰς ναὸν βασιλέως. Ἀντὶ τῶν πατέρων σου ἐγεννήθησαν οἱ υἱοί σου· καταστήσεις αὐτοὺς ἄρχοντας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Μνησθήσομαι τοῦ ὀνόματός σου ἐν πάσῃ γενεᾷ καὶ γενεᾷ· διὰ τοῦτο λαοὶ ἐξομολογήσονταί σοι εἰς τὸν αἰῶνα καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος.

E Trifão disse: "Ó homem, bom seria termos sido persuadidos pelos [nossos] mestres, que estabeleceram por lei não conversar com nenhum de vós, nem partilhar contigo destas palavras; pois dizes muitas coisas blasfemas, pretendendo persuadir-nos de que este crucificado existiu com Moisés e Aarão e lhes falou na coluna de nuvem, depois se fez homem e foi crucificado, e subiu ao céu, e de novo vem à terra, e é digno de adoração."

E eu respondi: "Sei que, como a palavra de Deus disse, está oculta de vós esta grande sabedoria do criador de todas as coisas e Deus todo-poderoso. Por isso, compadecendo-me de vós, esforço-me por lutar, para que compreendais estas nossas coisas paradoxais; e, se não, para que ao menos eu mesmo seja inocente no dia do juízo. Pois ouvireis ainda outras palavras que parecem mais paradoxais; mas não vos perturbeis, e antes, tornando-vos ouvintes mais dispostos, permanecei investigadores, desprezando a tradição dos vossos mestres, já que são refutados como não capazes de compreender as coisas [ditas] por Deus por meio do Espírito profético, mas antes preferindo ensinar as [suas] próprias.

No quadragésimo quarto salmo, pois, igualmente foram ditas estas coisas a respeito de Cristo: 'O meu coração eructou uma boa palavra; digo eu as minhas obras ao rei. A minha língua [é] cálamo de escriba veloz. Formoso em beleza mais que os filhos dos homens, derramou-se graça nos teus lábios; por isso te abençoou Deus para sempre. Cinge a tua espada sobre a tua coxa, ó poderoso; na tua formosura e na tua beleza estende [o arco], prospera e reina, por causa da verdade, da mansidão e da justiça; e a tua direita te guiará admiravelmente. As tuas flechas [são] afiadas, ó poderoso; os povos cairão debaixo de ti, no coração dos inimigos do rei.

O teu trono, ó Deus, [é] pelo século do século; vara de retidão [é] a vara do teu reino. Amaste a justiça e odiaste a iniquidade; por isso te ungiu, ó Deus, o teu Deus, com óleo de exultação mais que os teus companheiros. Mirra, aloés e cássia [exalam] das tuas vestes, dos palácios de marfim, com que te alegraram. Filhas de reis [estão] na tua honra; a rainha pôs-se à tua direita, vestida de manto entretecido de ouro, adornada. Ouve, filha, e vê, e inclina o teu ouvido, e esquece o teu povo e a casa de teu pai; e o rei desejará a tua beleza, porque ele é o teu Senhor, e o adorarão.

E a filha de Tiro [virá] com dons; a tua face suplicarão os ricos do povo. Toda a glória da filha do rei [está] por dentro, vestida de franjas de ouro, adornada. Serão trazidas ao rei virgens após ela; as que lhe são próximas te serão trazidas. Serão trazidas em alegria e exultação, conduzidas ao templo do rei. Em lugar dos teus pais nasceram-te filhos; constituí-los-ás príncipes sobre toda a terra. Lembrarei o teu nome em toda geração e geração; por isso os povos te confessarão pelo século e pelo século do século.'"

XXXIX

Καὶ οὐδὲν θαυμαστόν, ἐπεῖπον, εἰ καὶ ἡμᾶς μισεῖτε, τοὺς ταῦτα νοοῦντας καὶ ἐλέγχοντας ὑμῶν τὴν ἀεὶ σκληροκάρδιον γνώμην. Καὶ γὰρ Ἡλίας περὶ ὑμῶν πρὸς τὸν θεὸν ἐντυγχάνων οὕτως λέγει· Κύριε. τοὺς προφήτας σου ἀπέκτειναν καὶ τὰ θυσιαστήριά σου κατέσκαψαν· κἀγὼ ὑπελείφθην μόνος, καὶ ζητοῦσι τὴν ψυχήν μου. Καὶ ἀποκρίνεται αὐτῷ· Ἔτι εἰσί μοι ἑπτακισχίλιοι ἄνδρες, οἳ οὐκ ἔκαμψαν γόνυ τῇ Βάαλ [cf. III R., XIX, 10-18, et Rom., XI, 2-4]. Ὃν οὖν τρόπον διὰ τοὺς ἑπτακισχιλίους ἐκείνους τὴν ὀργὴν οὐκ ἐπέφερε τότε ὁ θεός, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ νῦν οὐδέπω τὴν κρίσιν ἐπήνεγκεν ἢ ἐπάγει, γινώσκων ἔτι καθ᾿ ἡμέραν τινὰς μαθητευομένους εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ καὶ ἀπολείποντας τὴν ὁδὸν τῆς πλάνης, οἲ καὶ λαμβάνουσι δόματα ἕκαστος ὡς ἄξιοί εἰσι [fol. 89], φωτιζόμενοι διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ τούτου· ὁ μὲν γὰρ λαμβάνει συνέσεως πνεῦμα, ὁ δὲ βουλῆς, ὁ δὲ ἰσχύος, ὁ δὲ ἰάσεως, ὁ δὲ προγνώσεως, ὁ δὲ διδασκαλίας, ὁ δὲ φόβου θεοῦ [cf. Is., XI, 2, et I Cor., XII, 7-10]. Καὶ ὁ Τρύφων πρὸς ταῦτα εἶπέ μοι· Ὅτι παραφρονεῖς ταῦτα λέγων, ἐπίστασθαί σε βούλομαι. Κἀγὼ πρὸς αὐτόν· Ἄκουσον, ὦ οὗτος, ἔλεγον, ὅτι οὐ μέμηνα οὐδὲ παραφρονῶ [cf. Act., XXVI, 25]· ἀλλὰ μετὰ τὴν τοῦ Χριστοῦ εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνέλευσιν προεφητεύθη αἰχμαλωτεῦσαι αὐτον ἡμᾶς ἀπὸ τῆς πλάνης καὶ δοῦναι ἡμῖν δόματα. Εἰσὶ δὲ οἱ λόγοι οὗτοι· Ἀνέβη εἰς ὕψος, ᾐχμαλώτευσεν αἰχμαλωσίαν, ἔδωκε δόματα τοῖς ἀνθρώποις [Ps., LXVII, 18, et Ephes., IV, 8]. Οἱ λαβόντες οὗν ῄμεῖς δόματα παρὰ τοῦ εἰς ὕψος ἀναβάντος Χριστοῦ ὑμᾶς, τοὺς σοφοὺς ἐν ἑαυτοῖς καὶ ἐνώπιον ἑαυτῶν ἐπιστήμονας [cf. Is., V, 21], ἀπὸ τῶν προφητικῶν λόγων ἀποδείκνυμεν ἀνοήτους καὶ χείλεσι μόνον τιμῶντας τὸν θεὸν καὶ τὸν Χριστὸν αὐτοῦ [cf. Is., XXIX, 13]· ἡμεῖς δὲ καὶ ἐν ἔργοις καὶ γνώσει καὶ καρδίᾳ μέχρι θανάτου, οἱ ἐκ πάσης τῆς ἀληθείας μεμαθητευμένοι [cf. JEAN, VIII, 31-32; XVI, 13] τιμῶμεν. Ὑμεῖς δὲ ἴσως καὶ διὰ τοῦτο διστάζετε ὁμολογῆσαι ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός, ὡς αἱ γραφαὶ ἀποδεικνύουσι καὶ τὰ φαινόμενα καὶ τὰ γινόμενα ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, ἵνα μὴ διώκησθε [fol. 89] ὑπὸ τῶν ἀρχόντων, οἳ οὐ παύσονται ἀπὸ τῆς τοῦ πονηροῦ καὶ πλάνου πνεύματος, τοῦ ὄφεως, ἐνεργείας θανατοῦντες καὶ διώκοντες τοὺς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ ὁμολογοῦντας, ἕως πάλιν παρῇ καὶ καταλύσῃ πάντας καὶ τὸ κατ᾿ ἀξίαν ἑκάστῳ προσνείμῃ. Καὶ ὁ Τρύφων· Ἤδη οὖν τὸν λόγον ἀπόδος ἡμῖν, ὅτι οὗτος, ὃν φῂς ἐσταυρῶσθαι καὶ ἀνεληλυθέναι εἰς τὸν οὐρανόν, ἐστὶν ὁ Χριστὸς τοῦ θεοῦ. Ὅτι γὰρ καὶ παθητὸς ὁ Χριστὸς διὰ τῶν γραφῶν κηρύσσεται, καὶ μετὰ δόξης πάλιν παραγίνεσθαι, καὶ αἰώνιον τὴν βασιλείαν πάντων τῶν ἐθνῶν λήψεσθαι, πάσης βασιλείας αὐτῷ ὑποτασσομένης, ἱκανῶς διὰ τῶν προανιστορημένων ὑπὸ σοῦ γραφῶν ἀποδέδεικται· ὅτι δὲ οὗτός ἐστιν, ἀπόδειξον ἡμῖν. Κἀγώ· Ἀποδέδεικται μὲν ἤδη, ὦ ἄνδρες, τοῖς ὦτα ἔχουσι καὶ ἐκ τῶν ὁμολογουμένων ὑφ᾿ ὑμῶν· ἀλλ᾿ ὅπως μὴ νομίσητε ἀπορεῖν με καὶ μὴ δύνασθαι καὶ πρὸς ἃ ἀξιοῦτε ἀποδείξεις ποιεῖσθαι, ὡς ὑπεσχόμην, ἐν τῷ προσήκοντι τόπῳ ποιήσομαι, τανῦν δὲ ἐπὶ τὴν συνάφειαν ὧν ἐποιούμην λόγων ἀποτρέχω.

"E não [é] de admirar", acrescentei, "se também nos odiais, a nós que compreendemos estas coisas e refutamos a vossa opinião sempre de coração duro. Pois também Elias, intercedendo por vós junto de Deus, assim diz: 'Senhor, mataram os teus profetas e derrubaram os teus altares; e eu fiquei sozinho, e buscam a minha alma.' E [Deus] lhe responde: 'Ainda tenho comigo sete mil homens, que não dobraram o joelho a Baal.'

Assim, pois, como por causa daqueles sete mil Deus não trouxe então a [sua] ira, do mesmo modo também agora ainda não trouxe nem traz o juízo, sabendo que ainda cada dia alguns se fazem discípulos no nome do seu Cristo e abandonam o caminho do erro; os quais também recebem dons, cada um segundo é digno, sendo iluminados por meio do nome deste Cristo. Pois um recebe espírito de entendimento, outro de conselho, outro de força, outro de cura, outro de presciência, outro de ensino, outro de temor de Deus."

E Trifão, a isto, disse-me: "Que deliras dizendo estas coisas, quero que saibas."

E eu a ele: "Ouve, ó tu", dizia, "que não estou louco nem deliro; mas, depois da subida de Cristo ao céu, foi profetizado que ele nos cativaria [para longe] do erro e nos daria dons. E são estas as palavras: 'Subiu ao alto, cativou o cativeiro, deu dons aos homens.'"

"Nós, pois, que recebemos dons de Cristo, que subiu ao alto, demonstramos, a partir das palavras proféticas, que vós — os sábios em vós mesmos e entendidos diante de vós mesmos — sois insensatos e honrais a Deus e ao seu Cristo só com os lábios; ao passo que nós, os que fomos feitos discípulos de toda a verdade, [o] honramos com obras, com conhecimento e com o coração, até a morte.

E vós talvez também por isto hesitais em confessar que este é o Cristo — como as Escrituras demonstram, e as coisas que aparecem e que se dão no seu nome —, para que não sejais perseguidos pelos príncipes, que não cessarão, pela operação do espírito perverso e enganador, a serpente, de matar e perseguir os que confessam o nome de Cristo, até que ele de novo venha e destrua a todos e atribua a cada um segundo o [seu] mérito."

E Trifão: "Dá-nos, pois, já a demonstração de que este, que dizes ter sido crucificado e subido ao céu, é o Cristo de Deus. Pois que o Cristo é proclamado, pelas Escrituras, passível, e [que] de novo vem com glória, e [que] receberá o reino eterno de todas as nações, sujeitando-se-lhe todo reino — isso suficientemente foi demonstrado pelas Escrituras que já narraste; mas que é este [Jesus], demonstra-nos."

E eu: "Já está demonstrado, ó homens, para os que têm ouvidos, e a partir das [coisas] confessadas por vós; mas, para que não julgueis que estou em apuro e que não posso fazer também as demonstrações que pedis, como prometi, fá-las-ei no lugar apropriado; mas por ora corro para o encadeamento das palavras que fazia."

XL

Τὸ μυστήριον οὖν τοῦ προβάτου, ὃ τὸ πάσχα θύειν ἐντέταλται ὁ θεὸς τύπος ἦν τοῦ Χριστοῦ, οὗ τῷ αἵματι κατὰ τὸν λόγον τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως χρίονται [fol. 90] τοὺς οἴκους ἑαυτῶν [cf. Exod., XII, 7-21], τουτέστιν ἑαυτούς, οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν· ὅτι γὰρ τὸ πλάσμα, ὃ ἔπλασεν ὁ θεὸς τὸν Ἀδάμ, οἶκος ἐγένετο τοῦ ἐμφυσήματος τοῦ παρὰ τοῦ θεοῦ [cf. Gen., II, 7, et I Cor., III, 16], καὶ πάντες νοεῖν δύνασθε. Καὶ ὅτι πρόσκαιρος ἦν καὶ αὕτη ἡ ἐντολὴ, οὕτως ἀποδείκνυμι. Οὐδαμοῦ θύεσθαι τὸ πρόβατον τοῦ πάσχα ὁ θεὸς συγχωρεῖ, εἰ μὴ ἐπὶ τόπῳ ᾧ ἐπικέκληται τὸ ὄνομα αὐτοῦ [cf. Deut., XVI, 5-6], εἰδὼς ὅτι ἐλεύσονται ἡμέραι μετὰ τὸ παθεῖν τὸν Χριστόν, ὅτε καὶ ὁ τόπος τῆς Ἱερουσαλὴμ τοῖς ἐχθροῖς ὑμῶν παραδοθήσεται καὶ παύσονται ἅπασαι ἁπλῶς προσφοραὶ γινόμεναι. Καὶ τὸ κελευσθὲν πρόβατον ἐκεῖνο ὀπτὸν ὅλον [cf. Exod., XII, 9] γίνεσθαι τοῦ πάθους τοῦ σταυροῦ, δι᾿ οὗ πάσχειν ἔμελλεν ὁ Χριστός, σύμβολον ἦν. Τὸ γὰρ ὀπτώμενον πρόβατον σχηματιζόμενον ὁμοίως τῷ σχήματι τοῦ σταυροῦ ὀπτᾶι· εἶς γὰρ ὄρθιος ὀβελίσκος διαπερονᾶται ἀπὸ τῶν κατωτάτω μερῶν μέχρι τῆς κεφαλῆς, καὶ εἷς πάλιν κατὰ τὸ μετάφρενον, ᾧ προσαρτῶνται καὶ αἱ χεῖρες τοῦ προβάτου. Καὶ οἱ ἐν τῇ νηστείᾳ δὲ τράγοι δύο ὅμοιοι κελευσθέντες [Léu., XVI, 5 sq.] γίνεσθαι, ὧν ὁ εἷς ἀποπομπαῖος ἐγίνετο, ὁ δὲ ἕτερος εἰς προσφοράν, τῶν δύο παρουσιῶν τοῦ Χριστοῦ καταγγελία ἦσαν· μιᾶς μέν, ἐν ᾗ ὡς ἀποπομπαῖον αὐτὸν [fol. 90] παρεπέμψαντο οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ ὑμῶν καὶ οἱ ἱερεῖς, ἐπιβαλόντες αὐτῷ τὰς χεῖρας καὶ θανατώσαντες αὐτόν, καὶ τῆς δευτέρας δὲ αὐτοῦ παρουσίας, ὅτι ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ τῶν Ἱεροσολύμων ἐπιγνώσεσθε αὐτόν, τὸν ἀτιμωθέντα ὑφ᾿ ὑμῶν, καὶ προσφορὰ ἦν ὑπὲρ πάντων τῶν μετανοεῖν βουλομένων ἁμαρτωλῶν καὶ νηστευόντων ἣν καταλέγει Ἡσαίας νηστείαν, διασπῶντες στραγγαλιὰς βιαίων συναλλαγμάτων καὶ τὰ ἄλλα ὁμοίως τὰ κατηριθμημένα ὑπ᾿ αὐτοῦ [Is., LVIII, 5–7], ἃ καὶ αὐτὸς ἀνιστόρησα, φυλάσσοντες, ἃ ποιοῦσιν οἱ τῷ Ἰησοῦ πιστεύοντες. Καὶ ὅτι καὶ ἡ τῶν δύο τράγων τῶν νηστείᾳ κελευσθέντων προσφέρεσθαι προσφορὰ οὐδαμοῦ ὁμοίως συγκεχώρηται γίνεσθαι εἰ μὴ ἐν Ἱεροσολύμοις, ἐπίστασθε.

"O mistério, pois, do cordeiro, que Deus ordenou sacrificar como a Páscoa, era figura de Cristo, com cujo sangue, segundo a razão da fé nele, untam as suas casas — isto é, a si mesmos — os que nele creem. Pois que o plasma que Deus plasmou, Adão, se tornou casa do sopro [vindo] de Deus, todos podeis compreender. E que também este mandamento era temporário, assim [o] demonstro.

Em lugar algum Deus permite sacrificar o cordeiro da Páscoa, senão no lugar onde é invocado o seu nome — sabendo que virão dias, depois de padecer o Cristo, quando o lugar de Jerusalém será entregue aos vossos inimigos e cessarão absolutamente todas as oferendas que se fazem.

E o mandar que aquele cordeiro fosse assado inteiro era símbolo da paixão da cruz, por meio da qual Cristo havia de padecer. Pois o cordeiro que se assa é assado disposto de forma semelhante à figura da cruz; pois um espeto reto o atravessa das partes inferiores até a cabeça, e um outro, de novo, através das costas, ao qual se prendem também as patas do cordeiro.

E os dois bodes semelhantes, que se ordenava fazer no [dia de] jejum — dos quais um se tornava o expiatório [enviado ao deserto], e o outro era para oferenda —, eram anúncio das duas vindas de Cristo: uma, na qual, como expiatório, o despacharam os anciãos do vosso povo e os sacerdotes, pondo-lhe as mãos e matando-o; e da sua segunda vinda, [a saber] que no mesmo lugar de Jerusalém o reconhecereis, ele que foi desonrado por vós — e [o outro] era oferenda por todos os pecadores que querem arrepender-se e jejuar o jejum que Isaías descreve, rompendo os nós dos contratos violentos e guardando as demais coisas igualmente por ele enumeradas, que eu mesmo narrei, as quais fazem os que creem em Jesus.

E que também a oferenda dos dois bodes, ordenada oferecer-se no jejum, em lugar algum se permite fazer igualmente senão em Jerusalém, [isso] sabeis."

XLI

Καὶ ἡ τῆς σεμιδάλεως δὲ προσφορά, ὦ ἄνδρες, ἔλεγον, ἡ ὑπὲρ τῶν καθαριζομένων ἀπὸ τῆς λέπρας προσφέρεσθαι παραδοθεῖσα [cf. Léuit., xiv, 40]. τύπος ἦν τοῦ ἄρτου τῆς εὐχαριστίας, ὃν εἰς ἀνάμνησιν τοῦ πάθους, οὗ ἔπαθεν ὑπὲρ τῶν καθαιρομένων τὰς ψυχὰς ἀπὸ πάσης πονηρίας ἀνθρώπων, Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ κύριος ἡμῶν παρέδωκε ποιεῖν [cf. I Cor., XI, 24, et LUC, XXII, 49], ἵνα ἅμα τε εὐχαριστῶμεν τῷ θεῷ ὑπέρ τε τοῦ τὸν κόσμον ἐκτικέναι σὺν πᾶσι τοῖς ἐν αὐτῷ [fol. 91] διὰ τὸν ἄνθρωπον, καὶ ὑπὲρ τοῦ ἀπὸ τῆς κακίας, ἐν ᾖ γεγόναμεν, ἠλευθερωκέναι ἡμᾶς, καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας καταλελυκέναι τελείαν κατάλυσιν διὰ τοῦ παθητοῦ γενομένου κατὰ τὴν βουλὴν αὐτοῦ. Ὅθεν περὶ μὲν τῶν ὑφ᾿ ὑμῶν τότε προσφερομένων θυσιῶν λέγει ὁ θεός, ὡς προέφην, διὰ Μαλαχίου, ἑνὸς τῶν δώδεκα· Οὐκ ἔστι θέλημά μου ἐν ὑμῖν, λέγει κύριος, καὶ τὰς θυσίας ὑμῶν οὐ προσδέξομαι ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν· διότι ἀπὸ ἀνατολῆς ἡλίου ἕως δυσμῶν τὸ ὄνομά μου δεδόξασται ἐν τοῖς ἔθνεσι, καὶ ἐν παντὶ τόπῳ θυμίαμα προσφέρεται τῷ ὀνόματί μου καὶ θυσία καθαρά, ὅτι μέγα τὸ ὄνομά μου ἐν τοῖς ἔθνεσι, λέγει κύριος, ὑμεῖς δὲ βεβηλοῦτε αὐτό [MAL., Ι, 40–42]. Περὶ δὲ τῶν ἐν παντὶ τόπῳ ὑφ᾿ ἡμῶν τῶν ἐθνῶν προσφερομένων αὐτῷ θυσιῶν, τουτέστι τοῦ ἄρτου τῆς εὐχαριστίας καὶ τοῦ ποτηρίου ὁμοίως τῆς εὐχαριστίας, προλέγει τότε, εἰπὼν καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ δοξάζειν ἡμᾶς, ὑμᾶς δὲ βεβηλοῦν. Ἡ δὲ ἐντολὴ τῆς περιτομῆς, κελεύουσα τῇ ὀγδόῃ ἡμέρᾳ ἐκ παντὸς περιτέμνειν τὰ γεννώμενα [cf. Gen., XVII, 12–14], τύπος ἦν τῆς ἀληθινῆς περιτομῆς, ἣν περιετμήθημεν ἀπὸ τῆς πλάνης καὶ πονηρίας διὰ τοῦ ἀπὸ νεκρῶν ἀναστάντος τῇ μιᾷ [fol. 94] τῶν σαββάτων ἡμέρᾳ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ κυρίου ἡμῶν· μία γὰρ τῶν σαββάτων, πρώτη μὲν οὖσα τῶν πασῶν ἡμερῶν, κατὰ τὸν ἀριθμὸν πάλιν τῶν πασῶν ἡμερῶν τῆς κυκλοφορίας ὀγδόη καλεῖται, καὶ πρώτη οὖσα μένει.

"E também a oferenda de flor de farinha, ó homens", dizia, "que foi transmitida para ser oferecida em favor dos que se purificam da lepra, era figura do pão da eucaristia, que Jesus Cristo, nosso Senhor, transmitiu que se fizesse em memória da paixão que padeceu em favor dos homens que purificam as almas de toda maldade; para que, ao mesmo tempo, demos graças a Deus por ter criado o mundo, com tudo o que nele há, por causa do homem, e por nos ter libertado da malícia em que nascemos, e por ter destruído, com destruição completa, os principados e as potestades, por meio daquele que se fez passível segundo a sua vontade.

Donde, a respeito dos sacrifícios então oferecidos por vós, diz Deus, como já disse antes, por meio de Malaquias, um dos doze: 'Não há em vós vontade minha, diz o Senhor, e os vossos sacrifícios não aceito das vossas mãos; porque, do nascente do sol até o poente, o meu nome é glorificado entre as nações, e em todo lugar se oferece incenso ao meu nome, e sacrifício puro, porque grande é o meu nome entre as nações, diz o Senhor; mas vós o profanais.'

E a respeito dos sacrifícios que em todo lugar lhe oferecemos nós, os das nações — isto é, o pão da eucaristia e igualmente o cálice da eucaristia —, prediz então, dizendo que também glorificamos o seu nome, mas que vós o profanais.

E o mandamento da circuncisão, que ordena circuncidar ao oitavo dia, de todo modo, os nascidos, era figura da verdadeira circuncisão, com que fomos circuncidados [para longe] do erro e da maldade, por meio daquele que ressuscitou dos mortos no primeiro dia da semana, Jesus Cristo, nosso Senhor. Pois o primeiro dia da semana, sendo o primeiro de todos os dias, segundo a contagem, de novo, de todos os dias da revolução [do ciclo], é chamado oitavo, e, sendo primeiro, permanece [primeiro]."

XLII

Ἀλλὰ καὶ τὸ δώδεκα κώδωνας ἐξῆφθαι τοῦ ποδήρους τοῦ ἀρχιερέως παραδεδόσθαι [?] τῶν δώδεκα ἀποστόλων τῶν ἐξαφθέντων ἀπὸ τῆς δυνάμεως τοῦ αἰωνίου ἱερέως Χριστοῦ, δι᾿ ὧν τῆς φωνῆς ἡ πᾶσα γῆ τῆς δόξης καὶ χάριτος τοῦ θεοῦ καὶ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ἐπληρώθη, σύμβολον ἦν. Διὸ καὶ ὁ Δαυῒδ λέγει· Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν [Ps., XVIII, 4]. Καὶ ὁ Ἡσαΐας ὡς ἀπὸ προσώπου τῶν ἀποστόλων, λεγόντων τῷ Χριστῷ ὅτι οὐχὶ τῇ ἀκοῇ αὐτῶν πιστεύουσιν ἀλλὰ τῇ αὐτοῦ τοῦ πέμψαντος αὐτοὺς δυνάμει, διὰ τοῦτο λέγει οὕτως· Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; Καὶ ὁ βραχίων κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη; Ἀνηγγείλαμεν ἐνώπιον αὐτοῦ ὡς παιδίον, ὡς ῥίζα ἐν γῇ διψώσῃ [Is., LIII, 1—2], καὶ τὰ ἑξῆς τῆς προφητείας προλελεγμένα. Τὸ δὲ εἰπεῖν τὸν λόγον ὡς ἀπὸ προσώπου πολλῶν Ἀνηγγείλαμεν ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ ἐπαγαγεῖν Ὡς παιδίον, δηλωτικὸν τοῦ τοὺς πονηροὺς ὑπηκόους αὐτοῦ [fol. 92] γενομένους ὑπηρετῆσαι τῇ κελεύσει αὐτοῦ καὶ πάντας ὡς ἓν παιδίον γεγενῆσθαι. Ὁποῖον καὶ ἐπὶ τοῦ σώματος ἔστιν ἰδεῖν· πολλῶν ἀριθμουμένων μελῶν τὰ σύμπαντα ἓν καλεῖται καὶ ἔστι σῶμα· καὶ γὰρ δῆμος καὶ ἐκκλησία, πολλοὶ τὸν ἀριθμὸν ὄντες ἄνθρωποι, ὡς ἓν ὄντες πρᾶγμα τῇ μιᾷ κλήσει καλοῦνται καὶ προσαγορεύονται [cf. I Cor., XII, 12]. Καὶ τὰ ἄλλα δὲ πάντα ἁπλῶς, ὦ ἄνδρες, ἔφην, τὰ ὑπὸ Μωσέως διαταχθέντα δύναμαι καταριθμῶν ἀποδεικνύναι τύπους καὶ σύμβολα καὶ καταγγελίας τῶν τῷ Χριστῷ γίνεσθαι μελλόντων καὶ τῶν εἰς αὐτὸν πιστεύειν προεγνωσμένων καὶ τῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ ὁμοίως γίνεσθαι μελλόντων. Ἀλλ᾿ ἐπειδὴ καὶ ἃ κατηριθμησάμην τανῦν ἱκανὰ δοκεῖ μοι εἶναι, ἐπὶ τὸν λόγον τῇ τάξει παριὼν ἔρχομαι.

"Mas também o estarem doze campainhas presas à veste talar do sumo sacerdote era símbolo dos doze apóstolos, que foram acesos [presos] a partir do poder do sacerdote eterno, Cristo, por cuja voz toda a terra se encheu da glória e da graça de Deus e do seu Cristo. Por isso também Davi diz: 'Por toda a terra saiu a sua voz, e até os confins do mundo as suas palavras.'"

"E Isaías, como que em nome dos apóstolos, que dizem a Cristo que não é pela audição deles que [os homens] creem, mas pelo poder do próprio que os enviou, por isso diz assim: 'Senhor, quem creu no que ouvimos de nós? E o braço do Senhor, a quem foi revelado? Anunciamos diante dele como um menino, como raiz em terra sedenta', e o que se segue da profecia, já dito antes.

E o dizer a palavra, como que em nome de muitos, 'Anunciamos diante dele', e acrescentar 'Como um menino', é indicativo de que os perversos, tornados obedientes a ele, serviram ao seu mandato, e todos se tornaram como um só menino. O que também no corpo é possível ver: sendo numerados muitos membros, o conjunto se chama e é um só corpo; pois também o povo e a igreja, sendo homens numerosos, como sendo uma só coisa, pela única denominação são chamados e designados.

E também todas as outras coisas, simplesmente, ó homens", disse, "as ordenadas por Moisés, posso, enumerando-as, demonstrar [que são] figuras, símbolos e anúncios das coisas que haviam de dar-se com Cristo, e dos que de antemão se conheciam que creriam nele, e das que igualmente haviam de dar-se pelo próprio Cristo. Mas, já que também as que enumerei por ora me parecem suficientes, passo, avançando pela ordem, ao discurso."

XLIII

Ὡς οὖν ἀπὸ Ἀβραὰμ ἤρξατο περιτομὴ καὶ ἀπὸ Μωσέως σάββατον καὶ θυσίαι καὶ προσφοραὶ καὶ ἑορταὶ, καὶ ἀπεδείχθη διὰ τὸ σκληροκάρδιον τοῦ λαοῦ ὑμῶν ταῦτα διατετάχθαι, οὕτως παύσασθαι ἔδει κατὰ τὴν τοῦ πατρὸς βουλὴν εἰς τὸν διὰ τῆς ἀπὸ τοῦ γένους τοῦ Ἀδραὰμ καὶ φυλῆς Ἰούδα καὶ Δαυῒδ παρθένου γεννηθέντα υἱὸν τοῦ θεοῦ Χριστόν, ὅστις καὶ αἰώνιος νόμος [cf. Is., II, 3: LI, 4; MICH., IV, 2] καὶ καινὴ διαθήκη [cf. JÉR., XXXI. 31; Is., LIV, 3] τῷ παντὶ κόσμῳ ἐκηρύσσετο [fol. 92] προελευσόμενος, ὡς αἱ προλελεγμέναι προφητεῖαι σημαίνουσι. Καὶ ἡμεῖς, οἱ διὰ τούτου προσχωρήσαντες τῷ θεῷ, οὐ ταύτην τὴν κατὰ σάρκα παρελάβομεν περιτομήν, ἀλλὰ πνευματικήν [cf. Col., II, 11–12], ἣν Ἐνὼχ καὶ οἱ ὅμοιοι ἐφύλαξαν· ἡμεῖς δὲ διὰ τοῦ βαπτίσματος αὐτήν, ἐπειδὴ ἁμαρτωλοὶ ἐγεγόνειμεν, διὰ τὸ ἔλεος τὸ παρὰ τοῦ θεοῦ ἐλάβομεν, καὶ πᾶσιν ἐφετὸν ὁμοίως λαμβάνειν. Περὶ δὲ τοῦ τῆς γενέσεως αὐτοῦ μυστηρίου ἤδη λέγειν κατεπείγοντος λέγω. Ἡσαΐας οὖν περὶ τοῦ γένους αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι ἀνεκδιήγητόν ἐστιν ἀνθρώποις, οὕτως ἔφη ὡς καὶ προγέγραπται· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; Ὅτι αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ, ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ μου ἤχθη εἰς θάνατον [Is., LIII, 8]. Ὡς ἀνεκδιηγήτου οὖν ὄντος τοῦ γένους τούτου ἀποθνήσκειν μέλλοντος, ἵνα τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἰαθῶμεν οἱ ἁμαρτωλοὶ ἄνθρωποι, τὸ προφητικὸν πνεῦμα ταῦτα εἶπεν. Ἔτι καὶ ἵνα ὃν τρόπον γέγονεν ἐν κόσμῳ γεννηθεὶς ἐπιγνῶναι ἔχωσιν οἱ πιστεύοντες αὐτῷ ἄνθρωποι, διὰ τοϋ αὐτοῦ Ἡσαίου τὸ προφητικὸν πνεῦμα ὡς μέλλει γίνεσθαι προεφήτευσεν οὕτως· Καὶ προσέθετο κύριος λαλῆσαι τῷ Ἄχαζ, λέγων· Αἴτησον σεαυτῷ σημεῖον παρὰ κυρίου τοῦ θεοῦ σου [fol. 93] εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος. Καὶ εἶπεν Ἄχαζ· Οὐ μὴ αἰτήσω οὐδ᾿ οὐ μὴ πειράσω κύριον. Καὶ εἶπεν Ἡσαίας· Ἀκούετε δή, οἶκος Δαυΐδ. Μὴ μικρὸν ὑμῖν ἀγῶνα παρέχειν ἀνθρώποις; Καὶ πῶς κυρίῳ παρέχετε ἀγῶνα; Διὰ τοῦτο δώσει κύριος αὐτὸς ὑμῖν σημεῖον· ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσεται τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ. Βούτυρον καὶ μέλι φάγεται. Πρὶν ἢ γνῶναι αὐτὸν ἢ προελέσθαι πονηρὰ ἐκλέξεται τὸ ἀγαθόν· διότι, πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον ἀγαθὸν ἢ κακόν. ἀπειθεῖ πονηρὰ τοῦ ἐκλέξασθαι τὸ ἀγαθόν. Διότι, πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον καλεῖν πατέρα ἢ μητέρα, λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ καὶ σκύλα Σαμαρείας ἔναντι βασιλέως Ἀσσυρίων. Καὶ καταληφθήσεται ἡ γῆ, ἣν σὺ σκληρῶς οἴσεις ἀπὸ προσώπου τῶν δύο βασιλέων. Ἀλλ᾿ ἐπάξει ὁ θεὸς ἐπὶ σὲ καἰ ἐπὶ τὸν λαόν σου καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον τοῦ πατρός σου ἡμέρας. αἳ οὐδέπω ἥκασιν ἐπὶ σέ, ἀπὸ τῆς ἡμέρας ᾗς ἀφεῖλεν Ἐφραῒμ ἀπὸ Ἰούδα τὸν βασιλέα τῶν Ἀσσυρίων [Is., XVII. 10-16a; VIII, 4; VII, 16 b-17]. Ὅτι μὲν οὖν ἐν τῷ γένει τῷ κατὰ σάρκα τοῦ Ἀβραὰμ οὐδεὶς ουδέποτε ἀπὸ παρθένου γεγέννηται οὐδὲ λέλεκται γεγεννημένος ἀλλ᾿ ἢ οὗτος ὁ ἡμέτερος Χριστός, πᾶσι φανερόν ἐστιν. Ἐπεὶ δὲ ὑμεῖς καὶ οἱ διδάσκαλοι ὑμῶν τολμᾶτε [fol. 93-93] λέγειν μηδὲ εἰρῆσθαι ἐν τῇ προφητείᾳ τοῦ Ἡσαΐου Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει, ἀλλ᾿ Ἰδοὺ ἡ νεᾶνις ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱόν, καὶ ἐξηγεῖσθε τὴν προφητείαν ὡς εἰς Ἐζεκίαν, τὸν γενόμενον ὑμῶν βασιλέα, πειράσομαι καὶ ἐν τούτῳ καθ᾿ ὑμῶν βραχέα ἐξηγήσασθαι καὶ ἀποδεῖξαι εἰς τοῦτον εἰρῆσθαι τὸν ὁμολογούμενον ὑφ᾿ ἡμῶν Χριστόν.

"Assim, pois, como de Abraão começou a circuncisão, e de Moisés o sábado, os sacrifícios, as oferendas e as festas — e se demonstrou que estas coisas foram ordenadas por causa da dureza de coração do vosso povo —, assim [elas] deviam cessar, segundo a vontade do Pai, [dando lugar] àquele que, nascido da virgem da estirpe de Abraão, da tribo de Judá e de Davi, [é] Filho de Deus, Cristo — o qual era proclamado, como lei eterna e nova aliança, [que] viria a todo o mundo, como as profecias já ditas indicam.

E nós, os que por meio dele nos achegamos a Deus, não recebemos esta circuncisão segundo a carne, mas a espiritual, que Enoque e os semelhantes guardaram; e nós a recebemos por meio do batismo, já que nos tornáramos pecadores, pela misericórdia [que vem] de Deus, e a todos é permitido recebê-la igualmente.

E acerca do mistério da sua geração, [que] já me apressa a falar, [o] digo. Isaías, pois, acerca da estirpe do próprio Cristo, [dizendo] que é inenarrável aos homens, assim disse, como já se escreveu antes: 'A sua geração, quem a narrará? Porque a sua vida é tirada da terra; pelas iniquidades do meu povo foi levado à morte.' Como sendo, pois, inenarrável esta estirpe daquele que havia de morrer, para que pelas suas chagas fôssemos curados nós, os homens pecadores, o Espírito profético disse estas coisas.

E ainda, para que os homens que nele creem possam reconhecer de que modo se deu que ele veio a ser, nascido no mundo, por meio do mesmo Isaías o Espírito profético profetizou como haveria de dar-se, assim:

'E o Senhor continuou a falar a Acaz, dizendo: Pede para ti um sinal da parte do Senhor teu Deus, na profundidade ou na altura. E disse Acaz: Não pedirei, nem tentarei o Senhor. E disse Isaías: Ouvi, pois, ó casa de Davi. É pouco para vós dar trabalho aos homens? E como dais trabalho ao Senhor? Por isso o próprio Senhor vos dará um sinal: eis que a virgem conceberá no ventre e dará à luz um filho, e será chamado o seu nome Emanuel. Manteiga e mel comerá.

Antes de saber ou preferir o mal, escolherá o bem; porque, antes de a criança saber [distinguir] o bem ou o mal, rejeita o mal para escolher o bem. Porque, antes de a criança saber chamar pai ou mãe, tomará o poder de Damasco e os despojos de Samaria diante do rei dos assírios. E será tomada a terra que tu com dificuldade suportas [manter] da face dos dois reis. Mas Deus trará sobre ti, e sobre o teu povo, e sobre a casa de teu pai, dias que ainda não vieram sobre ti, desde o dia em que Efraim tirou de Judá o rei dos assírios.'

Que, pois, na estirpe segundo a carne de Abraão nenhum jamais nasceu de uma virgem, nem se disse ter nascido, senão este nosso Cristo, é manifesto a todos.

E, já que vós e os vossos mestres ousais dizer que na profecia de Isaías não foi dito 'Eis que a virgem conceberá no ventre', mas 'Eis que a jovem conceberá no ventre e dará à luz um filho', e expondes a profecia como [referida] a Ezequias, que foi rei vosso, tentarei também nisto expor brevemente contra vós e demonstrar que foi dita a respeito deste que por nós é confessado [como] Cristo."

XLIV

Οὕτω γὰρ κατὰ πάντα ἀθῷος ὑμῶν χάριν εὑρεθήσομαι, εἰ ἀποδείξεις ποιούμενος ἀγωνίζομαι ὑμᾶς πεισθῆναι· ἐὰν δὲ ὑμεῖς, σκληροκάρδιοι μένοντες ἢ ἀσθενεῖς τὴν γνώμην διὰ τὸν ἀφωρισμένον τοῖς Χριστιανοῖς θάνατον, τῷ ἀληθεῖ συντίθεσθαι μὴ βούλησθε, ἑαυτοῖς αἴτιοι φανήσεσθε. Καὶ ἐξαπατᾶτε ἑαυτούς, ὑπονοοῦντες διὰ τὸ εἶναι τοῦ Ἀβραὰμ κατὰ σάρκα σπέρμα [cf. Rom., IX, 7; MT., III, 9, et LUC, III, 8] πάντως κληρονομήσειν τὰ κατηγγελμένα παρὰ τοῦ θεοῦ διὰ τοῦ Χριστοῦ δοθήσεσθαι ἀγαθά. Οὐδεὶς γὰρ οὐδὲν ἐκείνων οὐδαμόθεν λαβεῖν ἔχει πλὴν οἱ τῇ γνώμῃ ἐξομοιωθέντες τῇ πίστει τοῦ Ἀβραὰμ καὶ ἐπιγνόντες τὰ μυστήρια πάντα, λέγω δὲ ὅτι τὶς μὲν ἐντολὴ εἰς θεοσέβειαν καὶ δικαιοπραξίαν διετέτακτο, τὶς δὲ ἐντολὴ καὶ πρᾶξις ὁμοίως εἴρητο ἢ εἰς μυστήριον τοῦ Χριστοῦ ἢ διὰ τὸ σκληροκάρδιον τοῦ λαοῦ [fol. 94] ὑμῶν. Καὶ ὅτι τοῦτό ἐστιν, ἐν τῷ Ἰεζεκιὴλ περὶ τούτου ἀποφαινόμενος ὁ θεὸς εἶπεν· Ἐὰν Νῶε καὶ Ἰακὼβ καὶ Δανιὴλ ἐξαιτήσωνται ἢ υἱοὺς ἢ θυγατέρας, οὐ μὴ δοθήσεται αὐτοῖς [EZ., XIV, 20]. Καὶ ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ εἰς τοῦτο αὐτὸ ἔφη οὕτως· Εἶπε κύριος ὁ θεός· Καὶ ἐξελεύσονται καὶ ὄψονται τὰ κῶλα τῶν παραβεβηκότων ἀνθρώπων· ὁ γὰρ σκώληξ αὐτῶν οὐ τελευτήσει, καὶ τὸ πῦρ αὐτῶν οὐ σβεσθήσεται, καὶ ἔσονται εἰς ὅρασιν πάσῃ σαρκί [Is., LXVI, 23-24]. Ὥστε τεμόντας ὑμᾶς ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν τὴν ἐλπίδα ταύτην σπουδάσαι δεῖ ἐπιγνῶναι, δι᾿ ἧς ὁδοῦ ἄφεσις ὑμῖν τῶν ἁμαρτιῶν γενήσεται καὶ ἐλπὶς τῆς κληρονομίας τῶν κατηγγελμένων ἀγαθῶν· ἔστι δ᾿ οὐκ ἄλλη ἢ αὕτη, ἵνα τοῦτον τὸν Χριστὸν ἐπιγνόντες καὶ λουσάμενοι τὸ ὑπὲρ ἀφέσεως ἁμαρτιῶν διὰ Ἡσαίου κηρυχθὲν [Is., i, 16] λουτρὸν ἀναμαρτήτως λοιπὸν ζήσητε.

"Pois assim, em tudo, por vossa causa serei achado inocente, se, fazendo demonstrações, luto para vos persuadir; mas, se vós, permanecendo de coração duro ou fracos de opinião por causa da morte destinada aos cristãos, não quiserdes concordar com o verdadeiro, mostrar-vos-eis causadores [do mal] para vós mesmos. E enganais a vós mesmos, supondo que, por serdes a semente de Abraão segundo a carne, de todo modo herdareis os bens que Deus anunciou que seriam dados por meio de Cristo.

Pois ninguém pode receber nada daqueles [bens] de parte alguma, senão os que, na opinião, se assemelharam à fé de Abraão e reconheceram todos os mistérios — digo, [reconheceram] que certo mandamento foi ordenado para a piedade e a prática da justiça, e certo mandamento e prática foi igualmente dito ou para mistério de Cristo, ou por causa da dureza de coração do vosso povo. E que é assim, no [profeta] Ezequiel, declarando acerca disto, Deus disse: 'Ainda que Noé, e Jacó, e Daniel pedissem filhos ou filhas, não lhes seriam dados.'

E em Isaías, para isto mesmo, disse assim: 'Disse o Senhor Deus: E sairão e verão os cadáveres dos homens que transgrediram; pois o verme deles não morrerá, e o fogo deles não se apagará, e serão por espetáculo a toda carne.'"

"De modo que, tendo cortado das vossas almas esta esperança, deveis esforçar-vos por reconhecer por qual caminho se dará para vós o perdão dos pecados e a esperança da herança dos bens anunciados; e não há outro senão este: que, tendo reconhecido este Cristo, e tendo-vos lavado com o banho anunciado por Isaías para o perdão dos pecados, vivais doravante sem pecado."

XLV

Καὶ ὁ Τρύφων· Εἰ καὶ ἐγκόπτειν δοκῶ τοῖς λόγοις τούτοις οἷς λέγεις ἀναγκαίοις οὖσιν ἐξετασθῆναι, ἀλλ᾿ οὖν κατεπείγοντος τοῦ ἐπερωτήματος, ὃ ἐξετάσαι βούλομαι, ἀνάσχου μου πρῶτον. Κἀγώ. Ὅσα βούλει ἐξέταζε, ὥς σοι ἐπέρχεται· ἐγὼ γὰρ καὶ μετὰ τὰς ἐξετάσεις καὶ ἀποκρίσεις τοὺς λόγους ἀναλαμβάνειν πειράσομαι καὶ πληροῦν. Κἀκεῖνος· Εἰπὲ οὖν μοι, ἔφη· Οἱ ζήσαντες κατὰ τὸν νόμον τὸν δια[fol. 94] ταχθέντα διὰ Μωσέως ζήσονται ὁμοίως τῷ Ἰακὼβ καὶ τῷ Ἐνὼγ καὶ τῷ Νῶε ἐν τῇ τῶν νεκρῶν ἀναστάσει ἢ οὔ; Κἀγὼ πρὸς αὐτόν· Εἰπόντος μου, ὦ ἄνθρωπε, τὰ λελεγμένα ὑπὸ τοῦ Ἰεζεκιήλ, ὅτι Κἂν Νῶε καὶ Δανιὴλ καὶ Ἰακὼβ ἐξαιτήσωνται υἱοὺς καὶ θυγατέρας, οὐ δοθήσεται αὐτοῖς, ἀλλ᾿ ἕκαστος τῇ αὐτοῦ δικαιοσύνῃ δηλονότι σωθήσεται [EZ., XIV, 20, 14], ὅτι καὶ τοὺς κατὰ τὸν νόμον τὸν Μωσέως πολιτευσαμένους ὁμοίως σωθήσεσθαι εἶπον. Καὶ γὰρ ἐν τῷ Μωσέως νόμῳ τὰ φύσει καλὰ καὶ εὐσεβῆ καὶ δίκαια νενομοθέτηται πράττειν τοὺς πειθομένους αὐτοῖς, καὶ πρὸς σκληροκαρδίαν δὲ τοῦ λαοῦ διαταχθέντα γίνεσθαι ὁμοίως ἀναγέγραπται, ἃ καὶ ἔπραττον οἱ ὑπὸ τὸν νόμον. Ἐπεὶ οἳ τὰ καθόλου καὶ φύσει καὶ αἰώνια καλὰ ἐποίουν εὐάρεστοί εἰσι τῷ θεῷ, καὶ διὰ τοῦ Χριστοῦ τούτου ἐν τῇ ἀναστάσει ὁμοίως τοῖς προγενομένοις αὐτῶν δικαίοις, Νῶε καὶ Ἐνὼχ και Ἰακὼβ καὶ εἴ τινες ἄλλοι γεγόνασι, σωθήσονται σὺν τοῖς ἐπιγνοῦσι τὸν Χριστὸν τοῦτον τοῦ θεοῦ υἱόν, ὃς καὶ πρὸ ἑωσφόρου [Ps., CIX, 3] καὶ σελήνης [Ps., LXXI, 5] ἦν, καὶ διὰ τῆς παρθένου ταύτης τῆς ἀπὸ τοῦ γένους τοῦ Δαυῒδ γεννηθήναι σαρκοποιηθεὶς ὑπέμεινεν, ἵνα διὰ τῆς οἰκονομίας ταύτης ὁ πονηρευσάμενος τὴν ἀρχὴν ὄφις καὶ οἱ ἐξομοιωθέντες αὐτῷ ἄγγελοι κατα [fol. 95]λυθῶσι [cf. I JEAN, III, 8], καὶ ὁ θάνατος καταφρονηθῇ καὶ ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ παρουσίᾳ ἀπὸ τῶν πιστευόντων αὐτῷ καὶ εὐαρέστως ζώντων παύσηται τέλεον, ὕστερον μηκέτ᾿ ὤν, ὅταν οἱ μὲν εἰς κρίσιν καὶ καταδίκην τοῦ πυρὸς ἀπαύστως κολάζεσθαι πεμφθῶσιν. οἱ δὲ ἐν ἀπαθείᾳ καὶ ἀφθαρσίᾳ καὶ ἀλυπίᾳ καὶ ἀθανασία συνῶσιν [cf. Apoc., XXI, 4].

E Trifão: "Ainda que pareça interromper estas palavras que dizes serem necessárias examinar, contudo, sendo urgente a pergunta que quero examinar, suporta-me primeiro." E eu: "Examina quanto queres, como te vier [à mente]; pois eu, mesmo depois dos exames e das respostas, tentarei retomar as palavras e completá-las."

E ele: "Dize-me, pois", disse; "os que viveram segundo a lei ordenada por meio de Moisés viverão, igualmente a Jacó, a Enoque e a Noé, na ressurreição dos mortos, ou não?"

E eu a ele: "Tendo eu citado, ó homem, as coisas ditas por Ezequiel — que 'Ainda que Noé, e Daniel, e Jacó pedissem filhos e filhas, não lhes seriam dados, mas cada um evidentemente se salvará pela sua própria justiça' —, [por isso] disse que também os que viveram segundo a lei de Moisés se salvarão igualmente. Pois também na lei de Moisés foi legislado que os que a ela obedecem pratiquem as coisas por natureza belas, piedosas e justas; e também as ordenadas por causa da dureza de coração do povo foram igualmente registradas, as quais também praticavam os que estavam sob a lei.

Já que os que faziam as coisas universais, por natureza e eternamente belas, são agradáveis a Deus, e por meio deste Cristo, na ressurreição, se salvarão, igualmente aos justos que os precederam — Noé, Enoque, Jacó, e quaisquer outros que houve —, com os que reconheceram este Cristo [como] Filho de Deus, o qual era antes da estrela-d'alva e da lua, e suportou, feito carne, nascer por meio desta virgem da estirpe de Davi — para que, por meio desta economia, a serpente, que agiu perversamente no princípio, e os anjos que se lhe assemelharam fossem destruídos, e a morte fosse desprezada, e, na segunda vinda do próprio Cristo, dos que nele creem e vivem de modo agradável, cessasse completamente, deixando depois de existir, quando uns forem enviados ao juízo e à condenação do fogo, para serem castigados sem cessar, e os outros estejam juntos em impassibilidade, incorrupção, ausência de dor e imortalidade."

XLVI

Ἐὰν δέ τινες καὶ νῦνζῆν βούλωνται φυλάσσοντες τὰ διὰ Μωσέως διαταχθέντα καὶ πιστεύσωσιν ἐπὶ τοῦτον τὸν σταυρωθέντα Ἰησοῦν, ἐπιγνόντες ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Χριστὸς τοῦ θεοῦ καὶ αὐτῷ δέδοται τὸ κρῖναι πάντας ἁπλῶς καὶ αὐτοῦ ἐστιν ἡ αἰώνιος βασιλεία [cf. DAN., VII, 26–27], δύνανται καὶ αὐτοὶ σωθῆναι; ἐπυνθάνετό μου. Κἀγὼ πάλιν· Συσκεψώμεθα κἀκεῖνο, εἰ ἔνεστιν, ἔλεγον, φυλάσσειν τὰ διὰ Μωσέως διαταχθέντα ἅπαντα νῦν. Κἀκεῖνος ἀπεκρίνατο· Οὔ· γνωρίζομεν γὰρ ὅτι, ὡς ἔφης, οὔτε πρόβατον τοῦ πάσχα ἀλλαχόσε θύειν δυνατὸν οὔτε τοὺς τῇ νηστείᾳ κελευσθέντας προσφέρεσθαι χιμάρους οὔτε τὰς ἄλλας ἁπλῶς ἁπάσας προσφοράς. Κἀγώ· Τίνα οὖν ἃ δυνατόν ἐστι φυλάσσειν, παρακαλῶ, λέγε αὐτός· πεισθήσῃ γὰρ ὅτι μὴ φυλάσσων τὰ αἰώνια δικαιώματά τις ἢ πράξας σωθῆναι ἐκ παντὸς ἔχει. Κἀκεῖνος· Τὸ σαββατίζειν λέγω καὶ τὸ περιτέμνεσθαι καὶ τὸ τὰ [fol. 95] ἔμμηνα φυλάσσειν καὶ τὸ βαπτίζεσθαι ἁψάμενόν τινος ὧν ἀπηγόρευται ὑπὸ Μωσέως ἢ ἐν συνουσίᾳ γενόμενον. Κἀγὼ ἔφην· Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ καὶ Νῶε καὶ Ἰώβ, καὶ εἴ τινες ἄλλοι γεγόνασι πρὸ τούτων ἢ μετὰ τούτους ὁμοίως δίκαιοι, λέγω δὲ καὶ Σάρραν τὴν γυναῖκα τοῦ Ἀβραάμ, καὶ Ῥεβέκκαν τὴν τοῦ Ἰσαάκ, καὶ Ῥαχὴλ τὴν τοῦ Ἰακώβ, καὶ Λείαν, καὶ τὰς λοιπὰς ἄλλας τὰς τοιαύτας μέχρι τῆς Μωσέως, τοῦ πιστοῦ θεράποντος [cf. Nomb., XII, 7, et Hébr., III, 2, 5], μητρός, μηδὲν τούτων φυλάξαντες, εἰ δοκοῦσιν ὑμῖν σωθήσεσθαι; Καὶ ὁ Τρύφων ἀπεκρίνατο· Οὐ περιετέτμητο Ἀβραὰμ καὶ οἱ μετ᾿ αὐτόν; Κἀγώ· Ἐπίσταμαι, ἔφην, ὅτι περιετέτμητο Ἀβραὰμ καὶ οἱ μετ᾿ αὐτόν· διὰ τί δὲ ἐδόθη αὐτοῖς ἡ περιτομή, ἐν πολλοῖς τοῖς προλελεγμένοις εἶπον, καὶ εἰ μὴ δυσωπεῖ ὑμᾶς τὰ λεγόμενα, πάλιν ἐξετάσωμεν τὸν λόγον. Ὅτι δὲ μέχρι Μωσέως οὐδεὶς ἁπλῶς δίκαιος οὐδὲν ὅλως τούτων περὶ ὧν ἐζητοῦμεν ἐφύλαξεν οὐδὲ ἐντολὴν ἔλαβε φυλάσσειν, πλὴν τὴν ἀρχὴν λαβούσης ἀπὸ Ἀβραὰμ τῆς περιτομῆς, ἐπίστασθε. Κἀκεῖνος· Ἐπιστάμεθα, ἔφη, καὶ ὅτι σώζονται ὁμολογοῦμεν. Κἀγὼ πάλιν· Διὰ τὸ σκληροκάρδιον τοῦ λαοῦ ὑμῶν πάντα τὰ τοιαῦτα ἐντάλματα νοεῖτε τὸν θεὸν διὰ[fol. 96] Μωσέως ἐντειλάμενον ὑμῖν, ἵνα διὰ πολλῶν τούτων ὲν πάσῃ πράξει πρὸ ὀφθαλμῶν ἀεὶ ἔχητε τὸν θεὸν καὶ μήτε ἀδικεῖν μήτε ἀσεβεῖν ἄρχησθε. Καὶ γὰρ τὸ κόκκινον ῥάμμα περιτιθέναι αὐτοῖς ἐνετείλατο ὑμῖν [cf. Nomb., XV, 37-40 (?)], ἵνα διὰ τούτου μὴ λήθη ὑμᾶς λαμβάνῃ τοῦ θεοῦ, καὶ φυλακτήριον ἐν ὑμέσι λεπτοτάτοις γεγραμμένων χαρακτήρων τινῶν, ἃ πάντως ἅγια νοοῦμεν εἶναι, περικεῖσθαι ὑμᾶς ἐκέλευσε [cf. Exod., XIII, 9-16, et Deut., VI, 8; XI, 18 (?)], καὶ διὰ τούτων δυσωπῶν ὑμᾶς ἀεὶ μνήμην ἔχειν τοῦ θεοῦ, ἅμα τε καὶ ἔλεγχον ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν. Οὐ δὲ μικρὰν μνήμην ἔχετε τοῦ θεοσεβεῖν, καὶ οὐδ᾿ οὕτως ἐπείσθητε μὴ εἰδωλολατρεῖν, ἀλλ᾿ ἐπὶ Ἡλίου ὀνομάζων τὸν ἀριθμὸν τῶν μὴ καμψάντων γόνυ τῇ Βάαλ, ἑπτακισχιλίους τὸν ἀριθμὸν ὄντας εἶπε [cf. Rom., XI, 4, et III R., XIX, 18], καὶ ἐν τῷ Ἡσαίᾳ καὶ τὰ τέκνα ὑμῶν θυσίαν πεποιηκέναι τοῖς εἰδώλοις ἐλέγχει ὑμᾶς [cf. IS., LVII, 4-5]. Ἡμεῖς δὲ, ὑπὲρ τοῦ μὴ θυσιάζειν οἶς πάλαι ἐθύομεν, ὑπομένομεν τὰς ἐσχάτας τιμωρίας, καὶ θανατούμενοι χαίρομεν, πιστεύοντες ὅτι ἀναστήσει ἡμᾶς ὁ θεὸς διὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ καὶ ἀφθάρτους καὶ ἀπαθεῖς καὶ ἀθανάτους ποιήσει· καὶ οὐδὲν συμβάλλεσθαι πρὸς δικαιοπραξίαν καὶ εὐσέβειαν τὰ διὰ τὴν σκληροκαρδίαν τοῦ λαοῦ ὑμῶν δια[fol. 96]ταχθέντα γινώσκομεν.

"Mas, se alguns também agora quiserem viver guardando as coisas ordenadas por meio de Moisés, e crerem neste Jesus crucificado, reconhecendo que ele é o Cristo de Deus, e que a ele foi dado julgar a todos, simplesmente, e que dele é o reino eterno — podem também eles salvar-se?", perguntava-me.

E eu de novo: "Consideremos também aquilo", dizia, "[a saber] se é possível guardar agora todas as coisas ordenadas por meio de Moisés." E ele respondeu: "Não; pois reconhecemos que, como disseste, nem é possível sacrificar o cordeiro da Páscoa em outro lugar, nem [oferecer] os bodes ordenados para a oferenda no jejum, nem, simplesmente, todas as demais oferendas." E eu: "Que [coisas], então, é possível guardar? Rogo, dize tu mesmo; pois te persuadirás de que quem não guarda os [preceitos] eternos justos, ou não os pratica, pode de todo modo salvar-se." E ele: "O guardar o sábado, digo, e o circuncidar-se, e o guardar as [purificações] mensais, e o batizar-se ao tocar em algo do que é proibido por Moisés, ou depois de [ter tido] relação [conjugal]."

E eu disse: "Abraão, Isaque, Jacó, Noé e Jó, e quaisquer outros que houve antes destes ou depois destes, igualmente justos — digo também Sara, a mulher de Abraão, e Rebeca, a de Isaque, e Raquel, a de Jacó, e Lia, e as demais tais até a mãe de Moisés, o servo fiel —, sem guardar nenhuma destas coisas, parecem-vos que se salvarão?" E Trifão respondeu: "Não fora circuncidado Abraão e os que vieram depois dele?"

E eu: "Sei", disse, "que Abraão foi circuncidado, e os que vieram depois dele; mas por que lhes foi dada a circuncisão, [já] disse em muitas das coisas ditas antes; e, se o que se diz não vos envergonha, examinemos de novo o assunto. Mas que, até Moisés, nenhum justo, simplesmente, guardou coisa alguma destas que investigávamos, nem recebeu mandamento de guardá-las, exceto a circuncisão, que teve início de Abraão — [isso] sabeis." E ele: "Sabemos", disse, "e confessamos que se salvam."

E eu de novo: "Por causa da dureza de coração do vosso povo, compreendei que Deus vos ordenou todos esses mandamentos por meio de Moisés, para que, por meio destas muitas coisas, em toda ação tivésseis sempre Deus diante dos olhos, e não começásseis a agir injustamente nem impiamente. Pois também vos ordenou pôr sobre eles [as vestes] um fio escarlate, para que, por meio disto, não vos tomasse o esquecimento de Deus; e mandou que trouxésseis um filactério, [feito] de membranas finíssimas com certos caracteres escritos, que de todo modo julgamos serem santos — envergonhando-vos, por meio destes, [para que] tivésseis sempre memória de Deus, e ao mesmo tempo [também] uma refutação nos vossos corações.

E nem [assim] tendes pequena memória de ser piedosos, e nem assim fostes persuadidos a não praticar a idolatria; mas, no [tempo] de Elias, ao nomear o número dos que não dobraram o joelho a Baal, disse que eram sete mil em número; e em Isaías vos refuta [dizendo] que também sacrificastes os vossos filhos aos ídolos.

Nós, porém, para não sacrificar àqueles a quem antes sacrificávamos, suportamos os extremos castigos, e, mortos, alegramo-nos, crendo que Deus nos ressuscitará por meio do seu Cristo e nos fará incorruptíveis, impassíveis e imortais; e sabemos que em nada contribuem para a prática da justiça e a piedade as coisas ordenadas por causa da dureza de coração do vosso povo."

XLVII

Καὶ ὁ Τρύφων πάλιν· Ἐὰν δέ τις, εἰδὼς ὅτι ταῦτα οὕτως ἔχει, μετὰ τοῦ καὶ τοῦτον εἶναι τὸν Χριστὸν ἐπίστασθαι δηλονότι καὶ πεπιστευκέναι καὶ πείθεσθαι αὐτῷ. βούλεται καὶ ταῦτα φυλάσσειν, σωθήσεται; ἐπυνθάνετο. Κἀγώ· Ὡς μὲν ἐμοὶ δοκεῖ, ὦ Τρύφων, λέγω ὅτι σωθήσεται ὁ τοιοῦτος, ἐὰν μὴ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, λέγω δὲ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν διὰ τοῦ Χριστοῦ ἀπὸ τῆς πλάνης περιτμηθέντας, ἐκ παντὸς πείθειν ἀγωνίζηται ταὐτὰ αὐτῷ φυλάσσειν, λέγων οὐ σωθήσεσθαι αὐτοὺς ἐὰν μὴ ταῦτα φυλάξωσιν, ὁποῖον ἐν ἀρχῇ τῶν λόγων καὶ σὺ ἔπραττες, ἀποφαινόμενος οὐ σωθήσεσθαί με ἐὰν μὴ ταῦτα φυλάξω. Κἀκεῖνος· Διὰ τί οὖν εἶπας· Ὡς μὲν ἐμοί δοκεῖ, σωθήσεται ὁ τοιοῦτος, εἰ μήτι εἰσὶν οἱ λέγοντες ὅτι οὐ σωθήσονται οἱ τοιοῦτοι; Εἰσίν, ἀπεκρινάμην, ὦ Τρύφων, καὶ μηδὲ κοινωνεῖν ὁμιλίας ἢ ἑστίας τοῖς τοιούτοις τολμῶντες· οἷς ἐγὼ οὐ σύναινός εἰμι. Ἀλλ᾿ ἐὰν αὐτοὶ διὰ τὸ ἀσθενὲς τῆς γνώμης καὶ τὰ ὅσα δύνανται νῦν ἐκ τῶν Μωσέως, ἅ διὰ τὸ σκληροκάρδιον τοῦ λαοῦ νοοῦμεν διατετάχθαι, μετὰ τοῦ ἐπὶ τοῦτον τὸν Χριστὸν ἐλπίζειν καὶ τὰς αἰωνίους καὶ φύσει δικαιοπραξίας καὶ εὐσεβείας φυ[fol. 97]λάσσειν βούλωνται καὶ αἱρῶνται συζῆν τοῖς Χριστιανοῖς καὶ πιστοῖς, ὡς προεῖπον, μὴ πείθοντες αὐτοὺς μήτε περιτέμνεσθαι ὁμοίως αὐτοῖς μήτε σαββατίζειν μήτε ἄλλα ὅσα τοιαῦτά ἐστι τηρεῖν, καὶ προσλαμβάνεσθαι καὶ κοινωνεῖν ἁπάντων, ὡς ὁμοσπλάγχνοις καὶ ἀδελφοῖς, δεῖν ἀποφαίνομαι. Ἐὰν δὲ οἱ ἀπὸ τοῦ γένους τοῦ ὑμετέρου πιστεύειν λέγοντες ἐπὶ τοῦτον τὸν Χριστόν, ὦ Τρύφων, ἔλεγον, ἐκ παντὸς κατὰ τὸν διὰ Μωσέως διαταχθέντα νόμον ἀναγκάζουσι ζῆν τοὺς ἐξ ἐθνῶν πιστεύοντας ἐπὶ τοῦτον τὸν Χριστὸν ἢ μὴ κοινωνεῖν αὐτοῖς τῆς τοιαύτης συνδιαγωγῆς αἱροῦνται, ὁμοίως καὶ τούτους οὐκ ἀποδέχομαι. Τοὺς δὲ πειθομένους αὐτοῖς ἐπὶ τὴν ἔννομον πολιτείαν μετὰ τοῦ φυλάσσειν τὴν εἰς τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ ὁμολογίαν καὶ σωθήσεσθαι ἴσως ὑπολαμβάνω. Τοὺς δὲ ὁμολογήσαντας καὶ ἐπιγνόντας τοῦτον εἶναι τὸν Χριστὸν καὶ ᾑτινιοῦν αἰτίᾳ μεταβάντας ἐπὶ τὴν ἔννομον πολιτείαν, ἀρνησαμένους ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός, καὶ πρὶν τελευτῆς μὴ μεταγνόντας, οὐδ᾿ ὅλως σωθήσεσθαι ἀποφαίνομαι. Καὶ τοὺς ἀπὸ τοῦ σπέρματος τοῦ Ἀβραὰμ ζῶντας κατὰ τὸν νόμον καὶ ἐπὶ τοῦτον τὸν Χριστὸν μὴ πιστεύοντας πρὶν τελευτῆς τοῦ βίου οὐ σωθήσεσθαι ὁμοίως ἀποφαίνομαι, καὶ μάλιστα τοὺς ἐν ταῖς συναγωγαῖς κατα[fol. 97]ναθεματίσαντας καὶ καταναθεματίζοντας τοὺς ἐπ᾿ αὐτὸν τοῦτον τὸν Χριστὸν πιστεύοντας ὅπως τύχωσι τῆς σωτηρίας καὶ τῆς τιμωρίας τῆς ἐν τῷ πυρὶ ἀπαλλαγῶσιν. Ἡ γὰρ χρηστότης καὶ ἡ φιλανθρωπία τοῦ θεοῦ [cf. Tit., III, 4, et Rom., II, 4] καὶ τὸ ἄμετρον τοῦ πλούτου αὐτοῦ τὸν μετανοοῦντα ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων, καὶ ὡς δι᾿ Ἰεζεκιὴλ μηνύει [EZ., XXXIII, 12-20], ὡς δίκαιον ἀναμάρτητον ἔχει· καὶ τὸν ἀπὸ εὐσεβείας ἢ δικαιοπραξίας μετατιθέμενον ἐπὶ ἀδικίαν καὶ ἀθεότητα ὡς ἁμαρτωλὸν καὶ ἄδικον καὶ ἀσεβῆ ἐπίσταται. Διὸ καὶ ὁ ἡμέτερος κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἶπεν· Ἐν οἶς ἂν ὑμᾶς καταλάβω, ἐν τούτοις καὶ κρινῶ.

E Trifão de novo: "Mas, se alguém, sabendo que estas coisas são assim, e sabendo também que este é o Cristo, e evidentemente tendo crido e obedecido a ele, quiser também guardar estas coisas — salvar-se-á?", perguntava. E eu: "Como me parece, ó Trifão, digo que tal [pessoa] se salvará, contanto que não se esforce por persuadir de todo modo os demais homens — digo, os das nações, circuncidados por meio de Cristo [para longe] do erro — a guardar as mesmas coisas que ele, dizendo que não se salvarão se não guardarem estas coisas; como no princípio das palavras também tu fazias, declarando que eu não me salvaria se não guardasse estas coisas."

E ele: "Por que, então, disseste 'Como me parece, tal [pessoa] se salvará'? Acaso há os que dizem que tais [pessoas] não se salvarão?" "Há", respondi, "ó Trifão, e [há os] que nem sequer ousam ter comunhão de conversa ou de mesa com tais [pessoas]; com os quais eu não concordo. Mas, se eles mesmos, por causa da fraqueza da opinião, quiserem guardar o quanto podem agora das coisas de Moisés — que compreendemos terem sido ordenadas por causa da dureza de coração do povo —, junto com esperar neste Cristo e guardar as práticas de justiça e piedade eternas e por natureza, e preferirem conviver com os cristãos e fiéis, como disse antes, sem persuadi-los nem a circuncidar-se como eles, nem a guardar o sábado, nem a observar as demais coisas tais — declaro que devem ser acolhidos e que se deve ter comunhão em tudo com eles, como com [pessoas] de mesmas entranhas e irmãos.

Mas, se os do vosso povo que dizem crer neste Cristo, ó Trifão", dizia, "de todo modo obrigam os que das nações creem neste Cristo a viver segundo a lei ordenada por meio de Moisés, ou preferem não ter com eles tal convivência, igualmente também a estes não acolho.

E os que se deixam persuadir por eles à vida legal, junto com guardar a confissão no Cristo de Deus, também estes, talvez, suponho que se salvarão. Mas os que confessaram e reconheceram que este é o Cristo e, por qualquer causa, passaram à vida legal, negando que este é o Cristo, e não mudaram de opinião antes da morte — declaro que de modo algum se salvarão. E os da semente de Abraão que vivem segundo a lei e não creem neste Cristo antes do fim da vida, igualmente declaro que não se salvarão, e sobretudo os que nas sinagogas anatematizaram e anatematizam os que creem neste mesmo Cristo — [declaro que não] alcançarão a salvação nem se livrarão do castigo no fogo.

Pois a bondade e a filantropia de Deus, e a desmedida da sua riqueza, têm por justo e sem pecado o que se arrepende dos pecados, como por meio de Ezequiel indica; e conhece como pecador, injusto e ímpio o que se passa da piedade ou da prática da justiça para a injustiça e o ateísmo. Por isso também o nosso Senhor Jesus Cristo disse: 'Naquilo em que eu vos surpreender, nisso também [vos] julgarei.'"

XLVIII

Καὶ ὁ Τρύφων· Καὶ περὶ τούτων ὅσα φρονεῖς ἀκηκόαμεν, εἶπεν. Ἀναλαβὼν οὖν τὸν λόγον, ὅθεν ἐπαύσω, πέραινε· παράδοξός τις γάρ ποτε καὶ μὴ δυνάμενος ὅλως ἀποδειχθῆναι δοκεῖ μοι εἶναι· τὸ γὰρ λέγειν σε προϋπάρχειν θεὸν ὄντα πρὸ αἰώνων τοῦτον τὸν Χριστόν, εἶτα καὶ γεννηθῆναι ἄνθρωπον γενόμενον ὑπομεῖναι, καὶ ὅτι οὐκ ἄνθρωπος ἐξ ἀνθρώπων, οὐ μόνον παράδοξον δοκεῖ μοι εἶναι ἀλλὰ καὶ μωρόν. Κἀγὼ πρὸς ταῦτα ἔφην· Οἶδ᾿ ὅτι παράδοξος ὁ λόγος δοκεῖ εἶναι, καὶ μάλιστα τοῖς ἀπὸ τοῦ γένους ὑμῶν, οἵτινες τὰ τοῦ θεοῦ οὔτε νοῆσαι οὔτε ποιῆσαί ποτε βεβούλησθε, ἀλλὰ τὰ τῶν διδασκάλων ὑμῶν, ὡς αὐτὸς ὁ θεὸς βοᾷ [cf. Is., XXIX, 13]. Ἤδη μέντοι, ὦ Τρύφων, εἶπον, [fol. 98]οὐκ ἀπόλλυται τὸ τοῦτον εἶναι Χριστὸν τοῦ θεοῦ, ἐὰν ἀποδεῖξαι μὴ δύνωμαι ὅτι καὶ προϋπῆρχεν υἱὸς τοῦ ποιητοῦ τῶν ὅλων, θεὸς ὤν, καὶ γεγέννηται ἄνθρωπος διὰ τῆς παρθένου. Ἀλλ᾿ ἐκ παντὸς ἀποδεικνυμένου ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ τοῦ θεοῦ, ὅστις οὗτος ἔσται, ἐὰν δὲ μὴ ἀποδεικνύω ὅτι προϋπῆρχε καὶ γεννηθῆναι ἄνθρωπος ὁμοιοπαθὴς ἡμῖν, σάρκα ἔχων, κατὰ τὴν τοῦ πατρὸς βουλὴν ὑπέμεινεν, ἐν τούτῳ πεπλανῆσθαί με μόνον λέγειν δίκαιον, ἀλλὰ μὴ ἀρνεῖσθαι ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός, ἐὰν φαίνηται ὡς ἄνθρωπος ἐξ ἀνθρώπων γεννηθείς, καὶ ἐκλογὴ γενόμενος εἰς τὸ Χριστὸν εἶναι ἀποδεικνύηται. Καὶ γάρ εἰσί τινες, ὦ φίλοι, ἔλεγον, ἀπὸ τοῦ ὑμετέρου γένους ὁμολογοῦντες αὐτὸν Χριστὸν εἶναι, ἄνθρωπον δὲ ἐξ ἀνθρώπων γενόμενον ἀποφαινόμενοι· οἷς οὐ συντίθεμαι, οὐδ᾿ ἂν πλεῖστοι ταὐτά μοι δοξάσαντες εἴποιεν, ἐπειδὴ οὐκ ἀνθρωπείοις διδάγμασι κεκελεύσμεθα ὑπ᾿ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ πείθεσθαι, ἀλλὰ τοῖς διὰ τῶν μακαρίων προφητῶν κηρυχθεῖσι καὶ δι᾿ αὐτοῦ διδαχθεῖσι.

E Trifão: "Também acerca destas coisas ouvimos o que pensas", disse. "Retomando, pois, o discurso donde paraste, prossegue; pois me parece ser algo paradoxal e que de modo algum se pode demonstrar. Pois o dizeres tu que este Cristo, sendo Deus, preexistia antes dos séculos, e depois suportou também nascer, feito homem, e que não é homem [nascido] de homens — não só me parece paradoxal, mas também tolo."

E eu a isto disse: "Sei que a palavra parece paradoxal, e sobretudo aos do vosso povo, que nem quisestes compreender nem fazer jamais as coisas de Deus, mas as dos vossos mestres, como o próprio Deus clama. Contudo, ó Trifão", disse, "não se perde o [fato de] que este é o Cristo de Deus, ainda que eu não possa demonstrar que também preexistia [como] Filho do criador de todas as coisas, sendo Deus, e nasceu homem por meio da virgem.

Mas, sendo de todo modo demonstrado que este é o Cristo de Deus — quem quer que ele seja —, se eu não demonstrar que preexistia e que, [para] nascer homem semelhante a nós em [natureza] passível, tendo carne, [o] suportou segundo a vontade do Pai, é justo dizer que só nisto me enganei, mas não negar que este é o Cristo, ainda que apareça [como] homem nascido de homens, e se demonstre que se tornou [Cristo] por eleição para ser Cristo.

Pois há alguns, ó amigos", dizia, "do vosso povo que confessam que ele é o Cristo, mas declaram [ser] homem nascido de homens; com os quais não concordo, ainda que muitíssimos, opinando o mesmo que eu, [o] dissessem, já que não fomos ordenados pelo próprio Cristo a obedecer a ensinos humanos, mas aos anunciados pelos bem-aventurados profetas e por ele ensinados."

XLIX

Καὶ ὁ Τρύφων· Ἐμοὶ μὲν δοκοῦσιν, εἶπεν, οἱ λέγοντες ἄνθρωπον γεγονέναι αὐτὸν καὶ κατ᾿ ἐκλογὴν κεχρῖσθαι καὶ Χριστὸν γεγονέναι πιθανώτερον ὑμῶν λέγειν, τῶν ταῦτα ἅπερ φῂς λεγόντων· καὶ γὰρ πάντες ἡμεῖς τὸν Χριστὸν ἄνθρωπον ἐξ ἀνθρώπων προσδοκῶμεν γενήσεσθαι [fol. 98], καὶ τὸν Ἡλίαν χρῖσαι αὐτὸν ἐλθόντα. Ἐὰν δὲ οὗτος φαίνηται ὢν ὁ Χριστός, ἄνθρωπον μὲν ἐξ ἀνθρώπων γενόμενον ἐκ παντὸς ἐπίστασθαι δεῖ. Ἐκ δὲ τοῦ μηδὲ Ἡλίαν ἐληλυθέναι οὐδὲ τοῦτον ἀποφαίνομαι εἶναι. Κἀγὼ πάλιν ἐπυθόμην αὐτοῦ· Οὐχὶ Ἡλίαν φησὶν ὁ λόγος διὰ Ζαχαρίου ἐλεύσεσθαι πρὸ τῆς ἡμέρας τῆς μεγάλης καὶ φοβερᾶς ταύτης τοῦ κυρίου [cf. MAL., IV, 5]; Κἀκεῖνος ἀπεκρίνατο· Μάλιστα. Ἐὰν οὖν ὁ λόγος ἀναγκάζῃ ὁμολογεῖν ὅτι δύο παρουσίαι τοῦ Χριστοῦ προεφητεύοντο γενησόμεναι, μία μέν. ἐν ᾖ παθητός καὶ ἄτιμος καὶ ἀειδὴς φανήσεται [cf. Ιs., LIII, 2-3], ἡ δὲ ἑτέρα, ἐν ᾗ καὶ ἔνδοξος καὶ κριτὴς ἁπάντων ἐλεύσεται [cf. DAN., VII, 26-27], ὡς καὶ ἐν πολλοῖς τοῖς προλελεγμένοις ἀποδέδεικται, οὐχὶ τῆς φοβερᾶς καὶ μεγάλης ἡμέρας τουτέστι τῆς δευτέρας παρουσίας αὐτοῦ, πρόοδον γενήσεσθαι τὸν Ἡλίαν νοήσομεν τὸν λόγον τοῦ θεοῦ κεκηρυχέναι; Μάλιστα, ἀπεκρίνατο. Καὶ ὁ ἡμέτερος οὖν κύριος, ἔφην, τοῦτο αὐτὸ ἐν τοῖς διδάγμασιν αὐτοῦ παρέδωκε γενησόμενον, εἰπὼν καὶ Ἡλίαν ἐλεύσεσθαι [cf. MT., XVII, 11]· καὶ ἡμεῖς τοῦτο ἐπιστάμεθα γενησόμενον, ὅταν μέλλῃ ἐν δόξῃ ἐξ οὐρανῶν παραγίνεσθαι ὁ ἡμέτερος κύριος Ἰησοῦς Χριστός, οὗ καὶ τῆς πρώτης φανερώσεως κῆρυξ προῆλθε τὸ ἐν Ἡλίᾳ γενόμενον πνεῦμα τοῦ θεοῦ, ἐν Ἰωάννῃ [cf. LUC, I, 17], τῷ γενομένῳ ἐν τῷ [fol. 99] γένει ὑμῶν προφήτῃ, μεθ᾿ ὃν οὐδεὶς ἕτερος λοιπὸν παρ᾿ ὑμῖν ἐφάνη προφήτης· ὅστις ἐπὶ τὸν Ἰορδάνην ποταμὸν καθεζόμενος ἐβόα· Ἐγὼ μὲν ὑμᾶς βαπτίζω ὲν ὕδατι εἰς μετάνοιαν· ἥξει δὲ ὁ ἰσχυρότερός μου, οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς τὰ ὑποδήματα βαστάσαι· αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. Οὗ τὸ πτύον αὐτοῦ ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ διακαθαριεῖ τὴν ἅλωνα αὐτοῦ καὶ τὸν σῖτον συνάξει εἰς τὴν ἀποθήκην, τὸ δὲ ἄχυρον κατακαύσει πυρὶ ἀσβέστῳ [MT., III, 11-12, et LUC, III, 16]. Καὶ τοῦτον αὐτὸν τὸν προφήτην συνεκεκλείκει ὁ βασιλεὺς ὑμῶν Ἡρώδης εἰς φυλακήν. καὶ γενεσίων ἡμέρας τελουμένης, ὀρχουμένης τῆς ἐξαδελφῆς αὐτοῦ εὐαρέστως αὐτῷ, εἶπεν αὐτῇ αἰτήσασθαι ὃ ἐὰν βούληται. Καὶ ἡ μήτηρ τῆς παιδὸς ὑπέβαλεν αὐτῇ αἰτήσασθαι τὴν κεφαλὴν Ἰωάννου τοῦ ἐν τῇ φυλακῇ· καὶ αἰτησάσης ἔπεμψε καὶ ἐπὶ πίνακι ἐνεχθῆναι τὴν κεφαλὴν Ἰωάννου ἐκέλευσε [cf. MT., XVI, 3-11; MC., VI, 17-28, et LUC, III, 20]. Διὸ καὶ ὁ ἡμέτερος Χριστὸς εἰρήκει ἐπὶ γῆς τότε τοῖς λέγουσι πρὸ τοῦ Χριστοῦ Ἡλίαν δεῖν ἐλθεῖν· Ἡλίας μὲν ἐλεύσεται καὶ ἀποκαταστήσει πάντα· λέγω δὲ ὑμῖν ὅτι Ἡλίας ἤδη ἦλθε, καὶ οὐκ ἐπέγνωσαν αὐτόν, ἀλλ᾿ ἐποίησαν αὐτῷ ὅσα ἠθέλησαν. Καὶ γέγραπται ὅτι Τότε συνῆκαν οἱ μαθηταὶ ὅτι περὶ Ἰωάννου τοῦ βαπτιστοῦ εἶπεν αὐτοῖς [MT., XVII, 11-13]. [fol. 99] Καὶ ὁ Τρύφων· Καὶ τοῦτο παράδοξον λέγειν μοι δοκεῖς, ὅτι τὸ ἐν Ἡλίᾳ τοῦ θεοῦ γενόμενον προφητικὸν πνεῦμα καὶ ἐν Ἰωάννῃ γέγονε. Κἀγὼ πρὸς ταῦτα· Οὐ δοκεῖ σοι ἐπὶ Ἰησοῦν, τὸν τοῦ Ναυῆ, τὸν διαδεξάμενον τὴν λαοηγησίαν μετὰ Μωσέα. τὸ αὐτὸ γεγονέναι, ὅτε ἐρρέθη τῷ Μωσεῖ ἐπιθεῖναι τῷ Ἰησοῦ τὰς χεῖρας [cf. Nomb., XXVII, 18, et Deut., XXXIV, 9], εἰπόντος αὐτοῦ τοῦ θεοῦ· Κἀγὼ μεταθήσω ἀπὸ τοῦ πνεύματος τοῦ ἐν σοὶ ἐπ᾿ αὐτόν [cf. Nomb., XI, 17]; Κἀκεῖνος· Μάλιστα. Ὡς οὖν, φημί. ἔτι ὄντος τότε ἐν ἀνθρώποις τοῦ Μωσέως, μετέθηκεν ἐπὶ τὸν Ἰησοῦν ὁ θεὸς ἀπὸ τοῦ ἐν Μωσεῖ πνεύματος, οὕτως καὶ ἀπὸ τοῦ Ἡλίου ἐπὶ τὸν Ἰωάννην ἐλθεῖν ὁ θεὸς δυνατὸς ἦν ποιῆσαι. ἵνα, ὥσπερ ὁ Χριστὸς τῇ πρώτῃ παρουσίᾳ ἄδοξος ἐφάνη, οὕτως καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ ἐν Ἡλίᾳ πάντοτε καθαρεύοντος, ὡς τοῦ Χριστοῦ. ἄδοξος ἡ πρώτη παρουσία νοηθῇ. Κρυφίᾳ γὰρ χειρὶ ὁ κύριος πολεμεῖν τὸν Ἀμαλὴκ εἴρηται [Exod., XVIII, 8], καὶ ὅτι ἔπεσεν ὁ Ἀμαλὴκ οὐκ ἀρνήσεσθε. Εἰ δὲ ἐν τῇ ἐνδόξῳ παρουσίᾳ τοῦ Χριστοῦ πολεμηθήσεσθαι τὸν Ἀμαλὴκ μόνον λέγεται, ποῖος καρπὸς ἔσται τοῦ λόγου. ὅς φησι· Κρυφίᾳ χειρὶ ὁ θεὸς πολεμεῖ τὸν Ἀμαλὴκ: Νοῆσαι δύνασθε ὅτι κρυφία δύναμις τοῦ θεοῦ γέγονε τῷ σταυρωθέντι Χριστῷ, ὃν καὶ τὰ δαιμόνια φρίσσει καὶ πᾶσαι ἁπλῶς [fol. 100] αἱ ἀρχαὶ καὶ ἐξουσίαι τῆς γῆς.

E Trifão: "A mim me parecem", disse, "os que dizem que ele se tornou homem e por eleição foi ungido e se tornou Cristo, dizer [algo] mais plausível que vós, os que dizeis estas coisas que dizes; pois todos nós esperamos que o Cristo há de ser homem [nascido] de homens, e que Elias, vindo, o ungirá. E, se este aparece sendo o Cristo, deve-se de todo modo saber [que é] homem nascido de homens; mas, pelo [fato de] nem Elias ter vindo, declaro que nem este é [o Cristo]."

E eu de novo lhe perguntei: "Não diz a palavra, por meio de Zacarias, que Elias virá antes deste dia grande e terrível do Senhor?" E ele respondeu: "Certamente." "Se, pois, a palavra obriga a confessar que duas vindas de Cristo foram profetizadas que haveriam de dar-se — uma, na qual aparecerá passível, sem honra e sem beleza, e a outra, na qual virá também glorioso e juiz de todos, como também em muitas das coisas ditas antes foi demonstrado —, não compreenderemos que a palavra de Deus proclamou que Elias seria o precursor do dia terrível e grande, isto é, da sua segunda vinda?" "Certamente", respondeu.

"E o nosso Senhor, pois", disse, "isto mesmo transmitiu, nos seus ensinos, que haveria de dar-se, dizendo que também Elias viria; e nós sabemos que isto há de dar-se, quando o nosso Senhor Jesus Cristo houver de vir em glória dos céus, de cuja primeira manifestação foi precursor arauto o espírito de Deus que estava em Elias, [presente] em João, o profeta que houve no vosso povo, depois do qual nenhum outro profeta apareceu já entre vós; o qual, assentado junto ao rio Jordão, clamava: 'Eu vos batizo em água para o arrependimento; mas virá o mais forte que eu, de quem não sou digno de levar as sandálias; ele vos batizará em Espírito Santo e fogo. A sua pá está na sua mão, e limpará a sua eira e recolherá o trigo no celeiro, mas a palha queimará com fogo inextinguível.'

E a este mesmo profeta o vosso rei Herodes encarcerara numa prisão; e, celebrando-se o dia do [seu] aniversário, dançando a filha de sua cunhada de modo agradável a ele, disse-lhe que pedisse o que quisesse. E a mãe da menina sugeriu-lhe pedir a cabeça de João, [que estava] na prisão; e, tendo ela [a] pedido, [Herodes] mandou, e ordenou que a cabeça de João fosse trazida num prato.

Por isso também o nosso Cristo tinha dito, então, na terra, aos que diziam que antes de Cristo Elias devia vir: 'Elias virá e restaurará todas as coisas; mas digo-vos que Elias já veio, e não o reconheceram, mas fizeram-lhe quanto quiseram.' E está escrito que 'então compreenderam os discípulos que a respeito de João Batista lhes falava'."

E Trifão: "Também isto me pareces dizer [algo] paradoxal — que o espírito profético de Deus, que esteve em Elias, esteve também em João." E eu a isto: "Não te parece que sobre Josué, filho de Nave, que sucedeu na condução do povo depois de Moisés, se deu o mesmo, quando foi dito a Moisés que impusesse as mãos sobre Josué, dizendo o próprio Deus: 'E eu transladarei do espírito que está em ti sobre ele'?"

E ele: "Certamente." "Assim, pois", digo, "como, estando Moisés ainda então entre os homens, Deus transladou sobre Josué [algo] do espírito que estava em Moisés, assim também Deus podia fazer que [algo] de Elias viesse sobre João; para que, assim como o Cristo, na primeira vinda, apareceu sem glória, assim também, sendo o espírito que estava em Elias sempre puro, como [o do] Cristo, a primeira vinda [de Elias] fosse compreendida sem glória.

Pois se disse que o Senhor combate Amaleque com mão oculta, e que Amaleque caiu não [o] negareis. E, se se diz que só na vinda gloriosa de Cristo Amaleque será combatido, que fruto haverá da palavra que diz: 'Com mão oculta Deus combate Amaleque'? Podeis compreender que um poder oculto de Deus foi para o Cristo crucificado, ao qual os demônios tremem e todos, simplesmente, os principados e potestades da terra."

L

Καὶ ὁ Τρύρων· Ἔοικάς μοι ἐκ πολλῆς προστρίψεως τῆς πρὸς πολλοὺς περὶ πάντων τῶν ζητουμένων γεγονέναι καὶ διὰ τοῦτο ἑτοίμως ἔχειν ἀποκρίνεσθαι πρὸς πάντα ἃ ἄν ἐπερωτηθῇς. Ἀπόκριναι οὖν μοι πρότερον, πῶς ἔχεις ἀποδεῖξαι ὅτι καὶ ἄλλος θεὸς παρὰ τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων. καὶ τότε ἀποδείξεις ὅτι καὶ γεννηθῆναι διὰ τῆς παρθένου ὑπέμεινε. Κἀγὼ ἔφην· Πρότερόν μοι συγχώρησον εἰπεῖν λόγους τινὰς ἐκ τῆς Ἡσαίου προφητείας, τοὺς εἰρημένους περὶ τῆς προελεύσεως, ἣν προελήλυθεν αὐτοῦ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τούτου Ἰωάννης ὁ βαπτιστὴς καὶ προφήτης γενόμενος. Κἀκεῖνος· Συγχωρῶ. Κἀγὼ εἶπον· Ἡσαίας οὖν περὶ τῆς Ἰωάννου προελεύσεως οὕτως προεῖπε· Καὶ εἶπεν Ἐζεκίας πρὸς Ἡσαίαν· Ἀγαθὸς ὁ λόγος κυρίου, ὃν ἐλάλησε· Γενέσθω εἰρήνη καὶ δικαιοσύνη ἐν ταῖς ἡμέραις μου [IS., XXXIX, 8]. Καί· Παρακαλεῖτε τὸν λαόν· ἱερεῖς, λαλήσατε εἰς τὴν καρδίαν Ἰερουσαλὴμ καὶ παρακαλέσατε αὐτήν, ὅτι ἐπλήσθη ἡ ταπείνωσις αὐτῆς· λέλυται αὐτῆς ἡ ἁμαρτία, ὅτι ἐδέξατο ἐκ χειρὸς κυρίου διπλᾶ τὰ ἁμαρτήματα αὐτῆς. Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὰς ὁδοὺς κυρίου. [fol. 100] εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ θεοῦ ἡμῶν. Πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, καὶ πᾶν ὅρος καὶ βουνὸς ταπεινωθήσεται· καὶ ἔσται πάντα τὰ σκολιὰ εἰς εὐθεῖαν, καὶ ἡ τραχεῖα εἰς ὁδοὺς λείας· καὶ ὀφθήσεται ἡ δόξα κυρίου, καὶ ὄψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σωτήριον τοῦ θεοῦ, ὅτι κύριος ἐλάλησε. Φωνὴ λέγοντος· Βόησον. Καὶ εἶπον· Τί βοήσω; Πᾶσα σὰρξ χόρτος. καὶ πᾶσα δόξα ἀνθρώπου ὡς ἄνθος χόρτου. Ἐξηράνθη ὁ χόρτος, καὶ τὸ ἄνθος αὐτοῦ ἐξέπεσε, τὸ δὲ ῥῆμα κυρίου μένει εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐπ᾿ ὄρους ὑψηλοῦ ἀνάβηθι, ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών· ὕψωσον τῇ ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου, ὁ εὐαγγελιζόμενος Ἰερουσαλήμ. Ὑψώσατε, μὴ φοβεῖσθε. Εἶπον ταῖς πόλεσιν Ἰούδα· Ἰδοὺ ὁ θεὸς ὑμῶν· κύριος ἰδοὺ μετ᾿ ἰσχύος ἔρχεται, καὶ ὁ βραχίων μετὰ κυρίας ἔρχεται. Ἰδοὺ ὁ μισθὸς μετ᾿ αὐτοῦ, καὶ τὸ ἔργον ἐναντίον αὐτοῦ. Ὡς ποιμὴν ποιμανεῖ τὸ ποίμνιον αὐτοῦ, καὶ τῷ βραχίονι συνάξει ἄρνας, καὶ τὴν ἐν γαστρὶ ἔχουσαν παρακαλέσει. Τίς ἐμέτρησε τῇ χειρὶ τὸ ὕδωρ καὶ τὸν οὐρανὸν σπιθαμῇ καὶ πᾶσαν τὴν γῆν δρακί; Τίς ἔστησε τὰ ὄρη σταθμῷ καὶ τὰς νάπας ζυγῷ; Τίς ἔγνω νοῦν κυρίου, καὶ τίς αὐτοῦ σύμβουλος ἐγένετο, ὃς συμβιβάσει αὐτόν; Ἢ πρὸς τίνα συνεβουλεύσατο, καὶ συνεβίβασεν αὐτόν; Ἢ τίς ἔδειξεν αὐτῷ κρίσιν [fol. 101]; Ἢ ὁδὸν συνέσεως τίς ἐγνώρισεν αὐτῷ; Πάντα τὰ ἔθνη ὡς σταγὼν ἀπὸ κάδου, καὶ ὡς ῥοπὴ ζυγοῦ ἐλογίσθησαν, καὶ ὡς πτύελος λογισθήσονται. Ὁ δὲ Λίβανος οὐχ ἱκανὸς εἰς καῦσιν, καὶ τὰ τετράποδα οὐχ ἱκανὰ εἰς ὁλοκάρπωσιν, καὶ πάντα τὰ ἔθνη οὐθέν, καὶ εἰς οὐδὲν ἐλογίσθησαν [IS., XL, 1-17].

E Trifão: "Pareces-me ter-te [exercitado] por muito atrito com muitos acerca de todas as coisas em questão, e por isso estar pronto a responder a tudo o que te for perguntado. Responde-me, pois, primeiro, como podes demonstrar que há também outro Deus além do criador de todas as coisas, e então demonstrarás que também suportou nascer por meio da virgem."

E eu disse: "Primeiro concede-me dizer algumas palavras da profecia de Isaías, ditas acerca da precursão com que precedeu o próprio nosso Senhor Jesus Cristo João, o Batista, que se tornou profeta." E ele: "Concedo."

E eu disse: "Isaías, pois, acerca da precursão de João, assim predisse: 'E disse Ezequias a Isaías: Boa é a palavra do Senhor, que falou; haja paz e justiça nos meus dias.' E: 'Consolai o povo; sacerdotes, falai ao coração de Jerusalém e consolai-a, porque se cumpriu a sua humilhação; foi perdoado o seu pecado, porque recebeu da mão do Senhor em dobro os seus pecados. Voz do que clama no deserto: Preparai os caminhos do Senhor, fazei retas as veredas do nosso Deus. Todo vale se encherá, e todo monte e colina se abaixará; e todas as coisas tortuosas se farão retas, e a áspera [se fará] em caminhos lisos; e aparecerá a glória do Senhor, e verá toda carne a salvação de Deus, porque o Senhor falou.

Voz do que diz: Clama. E disse: Que clamarei? Toda carne [é] erva, e toda glória do homem [é] como a flor da erva. Secou-se a erva, e a sua flor caiu, mas a palavra do Senhor permanece para o século. Sobe a um monte alto, tu que anuncias a boa nova a Sião; ergue com força a tua voz, tu que anuncias a boa nova a Jerusalém. Erguei[-a], não temais. Dizei às cidades de Judá: Eis o vosso Deus; o Senhor eis que vem com força, e o [seu] braço vem com poder. Eis que o seu galardão [vem] com ele, e a [sua] obra diante dele. Como pastor apascentará o seu rebanho, e com o braço ajuntará cordeiros, e consolará a que está grávida.

Quem mediu com a mão a água, e o céu com o palmo, e toda a terra com o punho? Quem estabeleceu os montes com peso, e os vales com balança? Quem conheceu a mente do Senhor, e quem foi seu conselheiro, que o instruísse? Ou com quem tomou conselho, e o instruiu? Ou quem lhe mostrou juízo? Ou o caminho do entendimento, quem lhe deu a conhecer? Todas as nações [são] como gota [que cai] de um balde, e como o movimento da balança foram contadas, e como saliva serão contadas. E o Líbano não basta para queima, e os quadrúpedes não bastam para holocausto, e todas as nações [são] nada, e por nada foram contadas.'"

LI

Καὶ παυσαμένου μου εἶπεν ὁ Τρύφων· Ἀμφίβολοι μὲν πάντες οἱ λόγοι τῆς προφητείας. ἣν φῄς σύ, ὦ ἄνθρωπε, καὶ οὐδὲν τμητικὸν εἰς ἀπόδειξιν οὗπερ βούλει ἀποδεῖξαι ἔχοντες. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Εἰ μὲν μὴ ἐπαύσαντο καὶ εἰσέτι ἐγένοντο οἱ προφῆται ἐν τῷ γένει ὑμῶν, ὦ Τρύφων. μετὰ τοῦτον τὸν Ἰωάννην, ἴσως ἀμφίβολα ἐνοεῖτε εἶναι τὰ λεγόμενα. Εἰ δὲ Ἰωάννης μὲν προελήλυθε βοῶν τοῖς ἀνθρώποις μετανοεῖν [cf. MT., III, 2, et pll.], καὶ Χριστὸς ἔτι αὐτοῦ καθεζομένου ἐπὶ τοῦ Ἰορδάνου ποταμοῦ ἐπελθὼν ἔπαυσέ τε αὐτὸν τοῦ προφητεύειν καὶ βαπτίζειν, καὶ εὐηγγελίζετο, καὶ αὐτὸς λέγων ὅτι ἐγγύς ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν [cf. MT., IV, 17 et pll.], καὶ ὅτι δεῖ αὐτὸν πολλὰ παθεῖν ἀπὸ τῶν γραμματέων καὶ φαρισαίων. καὶ σταυρωθῆναι καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστῆναι [cf. MT., XVI, 21 et pll.], καὶ πάλιν παραγενήσεσθαι ἐν Ἱερουσαλὴμ καὶ τότε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ συμπιεῖν πάλιν καὶ συμφαγεῖν [cf. MT., XXVI, 29 et pll.] [fol. 101]. καὶ ἐν τῷ μεταξὺ τῆς παρουσίας αὐτοῦ χρόνῳ, ὡς προέφην. γενήσεσθαι αἱρέσεις [cf. I Cor., XI, 19 (?)] καὶ ψευδοπροφήτας ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ [cf. MT., XXIV, 5, 11] προεμήνυσε, καὶ οὕτω φαίνεται ὄντα· πῶς ἔτι ἀμφιβάλλειν ἔστιν, ἔργῳ πεισθῆναι ὑμῶν ἐχόντων; Εἰρήκει δὲ περὶ τοῦ μηκέτι γενήσεσθαι ἐν τῷ γένει ὑμῶν προφήτην καὶ περὶ τοῦ ἐπιγνῶναι ὅτι ἡ πάλαι κηρυσσομένη ὑπὸ τοῦ θεοῦ καινή διαθήκη διαταχθήσεσθαι ἤδη τότε παρῆν, τουτέστιν αὐτὸς ὢν ὁ Χριστός, οὕτως· Ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται μέχρι Ἰωάννου τοῦ βαπτιστοῦ· ἐξ ὅτου ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν βιάζεται, καὶ βιασταὶ ἁρπάζουσιν αὐτήν. Καὶ εἰ θέλετε δέξασθαι, αὐτός ἐστιν Ἡλίας ὁ μέλλων ἔρχεσθαι. Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω [cf. MT., XI, 12-15 et pll.].

E, tendo eu terminado, disse Trifão: "Ambíguas [são] todas as palavras da profecia que tu dizes, ó homem, e não têm nada decisivo para a demonstração daquilo que queres demonstrar." E eu respondi: "Se não tivessem cessado e ainda houvesse profetas no vosso povo, ó Trifão, depois deste João, talvez julgásseis ambíguas as coisas ditas.

Mas, se João precedeu clamando aos homens que se arrependessem, e Cristo, estando ele ainda assentado junto ao rio Jordão, sobrevindo, fê-lo cessar de profetizar e de batizar, e anunciava a boa nova, dizendo ele mesmo que estava próximo o reino dos céus, e que ele devia padecer muito da parte dos escribas e fariseus, e ser crucificado, e ao terceiro dia ressuscitar, e de novo vir a Jerusalém, e então beber e comer de novo com os seus discípulos; e [se] anunciou de antemão que no tempo intermédio da sua vinda, como já disse, haveria heresias e falsos profetas em seu nome, e assim se mostra ser — como ainda é possível duvidar, tendo vós [como] persuadir-vos pelo fato?

E dissera, acerca de não mais haver profeta no vosso povo, e acerca de reconhecer que a aliança nova, há muito proclamada por Deus [que] seria estabelecida, já então estava presente — isto é, sendo ele mesmo o Cristo —, assim: 'A lei e os profetas [foram] até João Batista; desde então o reino dos céus sofre violência, e os violentos o arrebatam. E, se quereis aceitar, ele é Elias, o que há de vir. Quem tem ouvidos para ouvir, ouça.'"

LII

Καὶ διὰ Ἰακὼβ δὲ τοῦ πατριάρχου προεφητεύθη ὅτι δύο τοῦ Χριστοῦ παρουσίαι ἔσονται, καὶ ὅτι ἐν τῇ πρώτῃ παθητὸς ἔσται, καὶ ὅτι μετὰ τὸ αὐτὸν ἐλθεῖν οὔτε προφήτης οὔτε βασιλεὺς ἐν τῷ γένει ὑμῶν, ἐπήνεγκα, καὶ ὅτι τὰ ἔθνη, πιστεύοντα ἐπὶ τὸν παθητὸν Χριστόν, πάλιν παραγενησόμενον προσδοκήσει. Ἐν παραβολῇ δὲ καὶ παρακεκαλυμμένως τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦτο αὐτὰ ἐλελαλήκει, ἔφην. Οὕτως δὲ εἰρηκέναι ἐπήνεγκα· Ἰούδα, ᾔνεσάν σε οἱ ἀδελφοί σου, αἱ χεῖρές σου ἐπὶ νώτου τῶν ἐχθρῶν σου, [fol. 102] προσκυνήσουσί σε οἱ υἱοὶ τοῦ πατρός σου. Σκύμνος λέοντος Ἰούδα· ἐκ βλαστοῦ, υἱέ μου, ἀνέβης. Ἀναπεσὼν ἐκοιμήθη ὡς λέων καὶ ὡς σκύμνος· τίς ἐγερεῖ αὐτόν; Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων ἐξ Ἰούδα καὶ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως ἂν ἔλθῃ τὰ ἀποκείμενα αὐτῷ· καὶ αὐτὸς ἔσται προσδοκία ἐθνῶν, δεσμεύων πρὸς ἄμπελον τὸν πῶλον αὐτοῦ καὶ τῇ ἕλικι τὸν πῶλον τῆς ὄνου αὐτοῦ. Πλυνεῖ ἐν οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ καὶ ἐν αἵματι σταφυλῆς τὴν περιβολὴν αὐτοῦ. Χαροποὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ἀπὸ οἴνου, καὶ λευκοὶ οἱ ὀδόντες αὐτοῦ ὡς γάλα [Gen., XLIX, 8-12]. Ὅτι οὖν οὐδέποτε ἐν τῷ γένει ὑμῶν ἐπαύσατο οὔτε προφήτης οὔτε ἄρχων, ἐξ ὅτου ἀρχὴν ἔλαβε, μέχρις οὗ οὗτος Ἰησοῦς Χριστὸς καὶ γέγονε καὶ ἔπαθεν, οὐδ᾿ ἀναισχύντως τολμήσετε εἰπεῖν ἢ ἀποδεῖξαι ἔχετε. Καὶ γὰρ Ἡρώδην, ἀφ᾿ οὗ ἔπαθεν, Ἀσκαλωνίτην γεγονέναι λέγοντες, ὅμως ἐν τῷ γένει ὑμῶν ὄντα λέγετε ἀρχιερέα, ὥστε, καὶ τότε ὄντος ὑμῖν κατὰ τὸν νόμον τοῦ Μωσέως καὶ προσφορὰς προσφέροντος καὶ τὰ ἄλλα νόμιμα φυλάσσοντος, καὶ προφητῶν κατὰ διαδοχὴν μέχρις Ἰωάννου γεγενημένων, ὡς καὶ ὅτε εἰς Βαβυλῶνα ἀπήχθη ὁ λαὸς ὑμῶν, πολεμηθείσης τῆς γῆς καὶ τῶν ἱερῶν σκευῶν ἀρθέντων, μὴ [fol. 102] παύσασθαι ἐξ ὑμῶν προφήτην, ὃς κύριος καὶ ἡγούμενος καὶ ἄρχων τοῦ λαοῦ ὑμῶν ἦν. Τὸ γὰρ ἐν τοῖς προφήταις πνεῦμα καὶ τοὺς βασιλεῖς ὑμῖν ἔχριε καὶ καθίστα. Μετὰ δὲ τὴν Ἰησοῦ τοῦ ἡμετέρου Χριστοῦ ἐν τῷ γένει ὑμῶν φανέρωσιν καὶ θάνατον οὐδαμοῦ προφήτης γέγονεν οὐδέ ἐστιν, ἀλλὰ καὶ τὸ εἶναι ὑμᾶς ὑπὸ ἴδιον βασιλέα ἐπαύσατο, καὶ προσέτι ἡ γῆ ὑμῶν ἠρημώθη καὶ ὡς ὀπωροφυλάκιον καταλέλειπται [cf. Is., I, 7-8]. Τὸ δὲ εἰπεῖν τὸν λόγον διὰ τοῦ Ἰακώβ· Καὶ αὐτὸς ἔσται προσδοκία ἐθνῶν [Gen., XLIX, 10], συμβολικῶς δύο παρουσίας αὐτοῦ ἐσήμανε καὶ τὰ ἔθνη μέλλειν αὐτῷ πιστεύειν. ὅπερ ὀψέ ποτε πάρεστιν ἰδεῖν ὑμῖν· οἱ γὰρ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων διὰ τῆς πίστεως τῆς τοῦ Χριστοῦ θεοσεβεῖς καὶ δίκαιοι γενόμενοι, πάλιν παραγενησόμενον αὐτὸν προσδοκῶμεν.

"E por meio de Jacó, o patriarca, foi profetizado que duas vindas de Cristo haveria, e que na primeira ele seria passível, e que, depois de ele vir, [não haveria] nem profeta nem rei no vosso povo", acrescentei; "e que as nações, crendo no Cristo passível, aguardariam [que ele] de novo viesse. E foi em parábola e de modo encoberto que o Espírito Santo, por isso, disse estas coisas", falei.

"E que assim disse, [o] aduzi: 'Judá, louvaram-te os teus irmãos; as tuas mãos [estarão] sobre as costas dos teus inimigos; adorar-te-ão os filhos de teu pai. Filhote de leão [é] Judá; de um rebento, meu filho, subiste. Recostando-se, deitou-se como leão e como filhote; quem o despertará? Não faltará príncipe de Judá, nem chefe [saído] dos seus lombos, até que venha aquilo que lhe está reservado; e ele será a expectação das nações, atando à videira o seu jumentinho, e ao sarmento o filho da sua jumenta. Lavará em vinho a sua veste, e em sangue de uva o seu manto. Alegres [estarão] os seus olhos [mais] que [pelo] vinho, e brancos os seus dentes como leite.'"

"Que, pois, nunca no vosso povo cessou nem profeta nem príncipe, desde que [o povo] teve início, até que este Jesus Cristo nasceu e padeceu, nem sem-vergonha ousareis dizer nem tendes como demonstrar. Pois, ainda que digais que Herodes, sob o qual [Cristo] padeceu, era ascalonita, contudo dizeis que havia no vosso povo um sumo sacerdote; de modo que, estando também então [o culto] vosso segundo a lei de Moisés, e oferecendo[-se] oferendas, e guardando[-se] os demais [preceitos] legais, e tendo havido profetas em sucessão até João — como também, quando o vosso povo foi levado a Babilônia, guerreada a terra e removidos os vasos sagrados, [não] cessou de entre vós [o] profeta, que era senhor, chefe e príncipe do vosso povo. Pois o espírito que estava nos profetas ungia e estabelecia também os vossos reis.

Mas, depois da manifestação e morte de Jesus, o nosso Cristo, no vosso povo, em parte alguma houve profeta, nem [o] há; mas até o serdes [governados] por rei próprio cessou; e, além disso, a vossa terra ficou deserta e foi abandonada como uma cabana de guarda de pomar. E o dizer a palavra, por meio de Jacó, 'E ele será a expectação das nações', indicou simbolicamente as suas duas vindas, e que as nações haviam de crer nele — o que agora, enfim, vos é possível ver; pois os que, de todas as nações, se tornaram piedosos e justos por meio da fé de Cristo, aguardamos que ele de novo venha."

LIII

Καὶ τὸ Δεσμεύων πρὸς ἄμπελον τὸν πῶλον αὐτοῦ καὶ τῇ ἕλικι τὸν πῶλον τῆς ὄνου [Gen., XLIX, 11] καὶ τῶν ἔργων, τῶν ἐπὶ τῆς πρώτης αὐτοῦ παρουσίας γενομένων ὑπ᾿ αὐτοῦ, καὶ τῶν ἐθνῶν ὁμοίως, τῶν μελλόντων πιστεύειν αὐτῷ, προδήλωσις ἦν. Οὗτοι γὰρ ὡς πῶλος ἀσαγὴς καὶ ζυγὸν ἐπὶ αὐχένα μὴ ἔχων τὸν ἑαυτοῦ, μέχρις ὁ χριστὸς οὗτος ἐλθὼν διὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ πέμψας ἐμαθήτευσεν αὐτούς, καὶ τὸν [fol. 103] ζυγὸν τοῦ λόγου αὐτοῦ βαστάσαντες τὸν νῶτον ὑπέθηκαν πρὸς τὸ πάντα ὑπομένειν διὰ τὰ προσδοκώμενα καὶ ὑπ᾿ αὐτοῦ κατηγγελμένα ἀγαθά. Καὶ ὄνον δέ τινα ἀληθῶς σὺν πώλῳ αὐτῆς προσδεδεμένην ἔν τινι εἰσόδῳ κώμης Βηθφαγῆς λεγομένης, ὅτε ἔμελλεν εἰσέρχεσθαι εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα ὁ κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ἐκέλευσε τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ ἀγαγεῖν αὐτῷ [cf. MT., XXI, 2 et pll.], καὶ ἐπικαθίσας ἐπεισελήλυθεν εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα· ὅπερ ὡς ἐπεπροφήτευτο διαρρήδην γενήσεσθαι ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ, γενόμενον ὑπ᾿ αὐτοῦ καὶ γνωσθέν, τὸν Χριστὸν ὄντα αὐτὸν φανερὸν ἐποίει. Καί, τούτων ἁπάντων γενομένων καὶ ἀπὸ τῶν γραφῶν ἀποδεικνυμένων, ὑμεῖς ἔτι σκληροκάρδιοί ἐστε. Προεφητεύθη δὲ ὑπὸ Ζαχαρίου, ἑνὸς τῶν δώδεκα, τοῦτο μέλλειν γίνεσθαι οὕτως· Χαῖρε σφόδρα, θύγατερ Σιών, ἀλάλαξον, κήρυσσε, θύγατερ Ἱερουσαλήμ· ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου ἥξει σοι δίκαιος καὶ σώζων αὐτὸς καὶ πραὺς καὶ πτωχός. ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὑποζύγιον καὶ πῶλον ὄνου [ZACH., IX, 9]. Τὸ δὲ καὶ ὄνον ὑποζύγιον ἣδη μετὰ τοῦ πώλου αὐτῆς ὀνομάζειν τὸ προφητικὸν πνεῦμα μετὰ τοῦ πατριάρχου Ἰακὼβ ἐν τῇ κτήσει αὐτὸν ἔχειν. ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, ὡς προέφην, [fol. 103] ἀμφότερα τὰ ζῶα κελεῦσαι ἀγαγεῖν, προαγγελία ἦν καὶ τοῖς ἀπὸ τῆς συναγωγῆς ὑμῶν ἅμα τοῖς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύειν ἐπ᾿ αὐτὸν μέλλουσιν. Ὡς γὰρ τῶν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν σύμβολον ἦν ὁ ἀσαγὴς πῶλος, οὕτως καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ ὑμετέρου λαοῦ ἡ ὑποσαγὴς ὄνος· τὸν γὰρ διὰ τῶν προφητῶν νόμον ἐπικείμενον ἔχετε. Ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ προφήτου Ζαχαρίου, ὅτι παταχθήσεται αὐτὸς οὗτος ὁ Χριστὸς καὶ διασκορπισθήσονται οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, προεφητεύθη· ὅπερ καὶ γέγονε. Μετὰ γὰρ τὸ σταυρωθῆναι αὐτὸν οἱ σὺν αὐτῷ ὄντες μαθηταὶ αὐτοῦ διεσκεδάσθησαν, μέχρις ὅτου ἀνέστη ἐκ νεκρῶν καὶ πέπεικεν αὐτοὺς ὅτι οὕτως προεπεφήτευτο περὶ αὐτοῦ παθεῖν αὐτόν [cf. LUC, XXIV, 25-26 et 44-46]· καὶ οὕτω πεισθέντες καὶ εἰς τὴν πᾶσαν οἰκουμένην ἐξελθόντες ταῦτα ἐδίδαξαν. Ὅθεν καὶ ἡμεῖς βέβαιοι ἐν τῇ πίστει καὶ μαθητείᾳ αὐτοῦ ἐσμεν, ἐπειδὴ καὶ ἀπὸ τῶν προφητῶν καὶ ἀπὸ τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην εἰς ὄνομα τοῦ ἐσταυρωμένου ἐκείνου ὁρωμένων καὶ γενομένων θεοσεβῶν τὴν πειθὼ ἔχομεν. Ἔστι δὲ τὰ λεχθέντα ὑπὸ τοῦ Ζαχαρίου ταῦτα· Ῥομφαία, ἐξεγέρθητι ἐπὶ τὸν ποιμένα μου καὶ ἐπ᾿ ἄνδρα τοῦ λαοῦ μου, λέγει κύριος τῶν δυνάμεων· πάταξον τὸν ποιμένα, καὶ διασκορπισθήσονται τὰ πρόβατα αὐτοῦ [ZACH., XIII, 17].

"E o 'atando à videira o seu jumentinho, e ao sarmento o filho da jumenta' era prenúncio tanto das obras por ele feitas na sua primeira vinda, quanto, igualmente, das nações que haviam de crer nele. Pois estas [eram] como um jumentinho sem albarda e sem jugo sobre a própria cerviz, até que este Cristo, vindo, [os] fez discípulos por meio dos seus discípulos, que enviou; e, tendo eles carregado o jugo da sua palavra, submeteram as costas a suportar tudo, por causa dos bens esperados e por ele anunciados.

E [houve] verdadeiramente uma jumenta, atada com o seu jumentinho a uma entrada de uma aldeia chamada Betfagé; quando o nosso Senhor Jesus Cristo estava para entrar em Jerusalém, ordenou aos seus discípulos que lha trouxessem, e, assentando-se, entrou em Jerusalém; o que, tendo sido profetizado expressamente pelo Cristo que haveria de dar-se, feito por ele e conhecido, o tornava manifesto [como] sendo o Cristo. E, tendo-se dado todas estas coisas e demonstrando-se a partir das Escrituras, vós ainda sois de coração duro.

E foi profetizado por Zacarias, um dos doze, que isto haveria de dar-se, assim: 'Alegra-te muito, filha de Sião; exulta, proclama, filha de Jerusalém; eis que o teu rei virá a ti, justo e salvador, ele mesmo, e manso e pobre, montado sobre um animal de carga e um jumentinho, filho de jumenta.'

E o o Espírito profético nomear já, com o patriarca Jacó, também uma jumenta de carga com o seu jumentinho, [dizendo] que ele a teria em posse — mas também o ele mesmo ordenar aos seus discípulos, como já disse, que trouxessem ambos os animais — era anúncio de que também os da vossa sinagoga, junto com os das nações, haviam de crer nele. Pois, assim como o jumentinho sem albarda era símbolo dos [vindos] das nações, assim também a jumenta com albarda [era símbolo] dos [vindos] do vosso povo; pois tendes sobre vós a lei imposta por meio dos profetas.

Mas também por meio do profeta Zacarias foi profetizado que este mesmo Cristo seria ferido e que os seus discípulos se dispersariam — o que também se deu. Pois, depois de ele ser crucificado, os discípulos que estavam com ele se dispersaram, até que ressuscitou dos mortos e os persuadiu de que assim fora profetizado a seu respeito, que ele havia de padecer; e, assim persuadidos, e tendo saído por todo o mundo, ensinaram estas coisas.

Donde também nós somos firmes na fé e no discipulado dele, já que temos a persuasão tanto dos profetas quanto dos que, por todo o mundo, se veem tornar-se piedosos no nome daquele crucificado. E são estas as coisas ditas por Zacarias: 'Espada, ergue-te contra o meu pastor e contra o homem do meu povo, diz o Senhor das forças; fere o pastor, e as suas ovelhas se dispersarão.'"

LIV

Καὶ τὸ ὑπὸ Μωσέως δὲ ἀνιστο[fol. 104]ρημένον καὶ ὑπὸ τοῦ πατριάρχου Ἰακὼβ προπεφητευμένον, τὸ Πλυνεῖ ἐν οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ καὶ (??)ν αἵματι σταφυλῆς τὴν περιβολὴν αὐτοῦ [Gen., XLIX, 11]. τὸ τῷ αἵματι αὐτοῦ ἀποπλύνειν μέλλειν τοὺς πιστεύοντας αὐτῷ. ἐδήλου. Στολὴν γὰρ αὐτοῦ ἐκάλεσε τὸ ἅγιον πνεῦμα τοὺς δι᾿ αὐτοῦ ἄφεσιν ἁμαρτιῶν λαβόντας, ἐν οἷς ἀεὶ δυνάμει μὲν πάρεστι. καὶ ἐναργῶς δὲ παρέσται ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτοῦ παρουσίᾳ. Τὸ δὲ αἷμα τῆς σταφυλῆς εἰπεῖν τὸν λόγον, διὰ τῆς τέχνης δεδήλωκεν ὅτι αἷμα μὲν ἔχει ὁ Χριστός, ἀλλ᾿ οὐκ ἐξ ἀνθρώπου σπέρματος, ἀλλ᾿ ἐκ τῆς τοῦ θεοῦ δυνάμεως. Ὃν γὰρ τρόπον τὸ τῆς ἀμπέλου αἷμα οὐκ ἄνθρωπος ἐγέννησεν ἀλλὰ θεός, οὕτως καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ αἷμα οὐκ ἐξ ἄνθρωπείου γένους ἔσεσθαι. ἀλλ᾿ ἐκ θεοῦ δυνάμεως προεμήνυσεν. Ἡ δὲ προφητεία αὕτη, ὦ ἄνδρες, ἣν ἔλεγον, ἀποδεικνύει ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ Χριστὸς ἄνθρωπος ἐξ ἀνθρώπων, κατὰ τὸ κοινὸν τῶν ἀνθρώπων γεννηθείς.

"E o registrado por Moisés e profetizado de antemão pelo patriarca Jacó, o 'lavará em vinho a sua veste, e em sangue de uva o seu manto', indicava que ele havia de lavar com o seu sangue os que nele creem. Pois o Espírito Santo chamou 'veste dele' os que por meio dele receberam o perdão dos pecados, nos quais sempre está presente em poder, e estará manifestamente na sua segunda vinda.

E o dizer a palavra 'sangue da uva', pela [sua] arte manifestou que Cristo tem sangue, mas não de sêmen humano, e sim do poder de Deus. Pois, assim como o sangue da videira não [foi] o homem [que o] gerou, mas Deus, assim também [indicou] que o sangue de Cristo não seria da estirpe humana, mas anunciou de antemão [que seria] do poder de Deus. E esta profecia, ó homens, que eu dizia, demonstra que o Cristo não é homem [nascido] de homens, gerado segundo o [modo] comum dos homens."

LV

Καὶ ὁ Τρύφων ἀπεκρίνατο· Μεμνησόμεθα καὶ ταύτης τῆς ἐξηγήσεώς σου, ἐὰν καὶ δι᾿ ἄλλων κρατύνῃς καὶ τοῦτο τὸ ἀπόρημα. Τανῦν δὲ ἤδη ἀναλαβὼν τὸν λόγον ἀπόδειξον ἡμῖν ὅτι ἕτερος θεὸς παρὰ τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων ὑπὸ τοῦ προφητικοῦ πνεύματος ὡμολόγηται εἶναι. φυλαξάμενος λέγειν τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην [cf. Deut., IV. 19], ἃ γέγραπται τοῖς ἔθνεσι [fol. 104] συγκεχωρηκέναι τὸν θεὸν ὡς θεοὺς προσκυνεῖν· καὶ τούτῳ τῷ λόγῳ ὡς παραχρώμενοι προφῆται πολλάκις λέγουσιν ὅτι Ὁ θεός σου θεὸς τῶν θεῶν ἐστι καὶ κύριος τῶν κυρίων, προστιθέντες ὁ μέγας καὶ ἰσχυρὸς καὶ φοβερὸς [Deut., X, 17] πολλάκις. Οὐ γὰρ ὡς ὄντων θεῶν ταῦτα λέγεται, ἀλλ᾿ ὡς τοῦ λόγου διδάσκοντος ἡμᾶς ὅτι τῶν νομιζομένων θεῶν καὶ κυρίων ὁ τῷ ὄντι θεός, ὁ τὰ πάντα ποιήσας, κύριος μόνος ἐστίν. Ἵνα γὰρ καὶ τοῦτο ἐλέγξῃ τὸ ἅγιον πνεῦμα, διὰ τοῦ ἁγίου Δαυῒδ εἷπεν· Οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν, νομιζόμενοι θεοί, εἴδωλα δαιμονίων εἰσίν, ἀλλ᾿ οὐ θεοί [cf. Ps., XCV, 5, et I Par., XVI, 26]. Καὶ ἐπάγει κατάραν τοῖς ποιοῦσιν αὐτὰ καὶ προσκυνοῦσι [cf. Ps., CXIII, 16]. Κἀγώ· Οὐ ταύτας μὲν τὰς ἀποδείξεις ἔμελλον φέρειν, εἶπον, ὦ Τρύφων, δι᾿ ὧν καταδικάζεσθαι τοὺς ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα προσκυνοῦντας ἐπίσταμαι, ἀλλὰ τοιαύτας πρὸς ἅς ἀντειπεῖν μὲν οὐδεὶς δυνήσεται. Ξέναι δέ σοι δόξουσιν εἶναι, καίπερ καθ᾿ ἡμέραν ἀναγινωσκόμεναι ὑφ᾿ ὑμῶν, ὡς καὶ ἐκ τούτου συνεῖναι ὑμᾶς ὅτι διὰ τὴν ὑμετέραν κακίαν ἀπέκρυψεν ὁ θεὸς ἀφ᾿ ὑμῶν τὸ δύνασθαι νοεῖν τὴν σοφίαν τὴν ἐν τοῖς λόγοις αὐτοῦ [cf. II Cor., III, 14], πλήν τινων, οἷς κατὰ χάριν τῆς πολυσπλαγχνίας αὐτοῦ, ὡς ἔφη Ἡσαΐας, ἐγκατέλιπε σπέρμα εἰς σωτηρίαν, ἵνα μὴ ὡς [fol. 105] Σοδομιτῶν καὶ Γομορραίων τέλεον καὶ τὸ ὑμέτερον γένος ἀπόληται [cf. Is., I, 9; X, 22. et Rom., IX, 27-29]. Προσέχετε τοιγαροῦν οἶσπερ μέλλω ἀναμιμνήσκειν ἀπὸ τῶν ἁγίων γραφῶν, οὐδὲ ἐξηγηθῆναι δεομένων ἀλλὰ μόνον ἀκουσθῆναι.

E Trifão respondeu: "Lembrar-nos-emos também desta tua exposição, se também por outras [passagens] confirmares esta dificuldade. Mas agora, retomando o discurso, demonstra-nos que outro Deus, além do criador de todas as coisas, foi confessado existir pelo Espírito profético — acautelando-te de dizer [que é] o sol e a lua, que está escrito que Deus concedeu às nações adorar como deuses; e desta palavra, como que abusando dela, os profetas muitas vezes dizem que 'o teu Deus é Deus dos deuses e Senhor dos senhores', acrescentando muitas vezes 'o grande, forte e temível'."

"Pois não é como [se] existissem [tais] deuses que estas coisas se dizem, mas como [se] a palavra nos ensinasse que, dos ditos deuses e senhores, o que realmente é Deus, o que fez todas as coisas, é o único Senhor. Pois, para refutar também isto, o Espírito Santo, por meio do santo Davi, disse: 'Os deuses das nações, tidos por deuses, são ídolos de demônios, mas não deuses.' E lança maldição sobre os que os fazem e os adoram."

E eu: "Não eram estas as demonstrações que ia trazer, disse, ó Trifão, pelas quais sei que são condenados os que adoram estas e tais coisas, mas [demonstrações] tais que ninguém poderá contradizer. E parecer-te-ão estranhas, ainda que lidas cada dia por vós — de modo que também disto compreendais que, por causa da vossa malícia, Deus ocultou de vós o poder de compreender a sabedoria que há nas suas palavras, exceto [para] alguns, aos quais, segundo a graça da sua muita misericórdia, como disse Isaías, deixou uma semente para a salvação, para que a vossa raça não perecesse completamente, como [a] dos sodomitas e gomorreus. Atentai, pois, ao que vou recordar das santas Escrituras, que nem sequer precisam ser expostas, mas apenas ouvidas."

LVI

Μωσῆς οὖν, ὁ μακάριος καὶ πιστὸς θεράπων θεοῦ [cf. Nomb., XII, 7, et Hebr., III, 2-5], μηνύων ὅτι ὁ ὀφθεὶς τῷ Ἀβραὰμ πρὸς τῇ δρυῒ τῇ Μαμβρῆ θεὸς σὺν τοῖς ἅμα αὐτῷ ἐπὶ τὴν Σοδόμων κρίσιν πεμφθεῖσι δύο ἀγγέλοις ὑπὸ ἄλλου, τοῦ ἐν τοῖς ὑπερουρανίοις ἀεὶ μένοντος καὶ οὐδενὶ ὀφθέντος ἢ ὁμιλήσαντος δι᾿ ἑαυτοῦ ποτε, ὃν ποιητὴν τῶν ὅλων καὶ πατέρα νοοῦμεν. Οὕτω γάρ φησιν· Ὤφθη δὲ αὐτῷ ὁ θεὸς πρὸς τῇ δρυῒ τῇ Μαμβρῆ, καθημένου αὐτοῦ ἐπὶ τῇ θύρᾳ τῆς σκηνῆς μεσημβρίας. Ἀναβλέψας δὲ τοῖς ὀφθαλμοῖς εἶδε, καὶ ἰδοὺ τρεῖς ἄνδρες ε(??)τήκεισαν ἐπάνω αὐτοῦ. Καὶ ἰδὼν συνέδραμεν εἰς συνάντησιν αὐτοῖς ἀπὸ τῆς θύρας τῆς σκηνῆς αὐτοῦ, καὶ προσεκύνησεν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ εἶπε [Gen., XVIII, 1-3]· καὶ τὰ λοιπὰ μέχρι τοῦ· Ὤρθρισε δὲ Ἀβραὰμ τὸ πρωῒ εἰς τόν τόπον οὖ εἰστήκει ἔναντι κυρίου, καὶ ἐπέβλεψεν ἐπὶ πρόσωπον Σοδόμων καὶ Γομόρρας καὶ ἐπὶ πρόσωπον τῆς γῆς τῆς περιχώρου, καὶ εἶδε, καὶ ἰδοὺ ἀνέβαινε φλὸξ ἐκ τῆς γῆς ὡσεὶ ἀτμὶς καμίνου [Gen., XIX, 27-28]. Καὶ παυσάμενος λοιπὸν τοὺ λέγειν, ἐπυθόμην αὐτῶν εἰ [fol. 105] ἐνενοήκεισαν τὰ εἰρημένα. Οἱ δὲ ἔφασαν νενοηκέναι μέν, μηδὲν δὲ ἔχειν εἰς ἀπόδειξιν τοὺς λελεγμένους λόγους ὅτι θεὸς ἢ κύριος ἄλλος τίς ἐστιν ἢ λέλεκται ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος παρὰ τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων. Κἀγὼ πάλιν· Ἃ λέγω πειράσομαι ὑμᾶς πεῖσαι, νοήσαντας τὰς γραφάς, ὅτι ἐστὶ καὶ λέγεται θεὸς καὶ κύριος ἕτερος ὑπὸ τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων, ὃς καὶ ἄγγελος καλεῖται, διὰ τὸ ἀγγέλλειν τοῖς ἀνθρώποις ὅσαπερ βούλεται αὐτοῖς ἀγγεῖλαι ὁ τῶν ὅλων ποιητής, ὑπὲρ ὃν ἄλλος θεὸς οὐκ ἔστι. Καὶ ἀνιστορῶν πάλιν τὰ προλεχθέντα ἐπυθόμην τοῦ Τρύφωνος· Δοκεῖ σοι ὀφθῆναι ὑπὸ τὴν δρῦν τὴν Μαμβρῆ ὁ θεὸς τῷ Ἀβραάμ, ὡς ὁ λόγος λέγει; Κἀκεῖνος· Μάλιστα. Καὶ εἷς, ἔφην, ἐκείνων ἦν τῶν τριῶν, οὓς ἄνδρας ἑωρᾶσθαι τῷ Ἀβραὰμ τὸ ἅγιον προφητικὸν πνεῦμα λέγει; Κἀκεῖνος· Οὔ· ἀλλὰ ὦπτο μὲν αὐτῷ ὁ θεὸς πρὸ τῆς τῶν τριῶν ὀπτασίας· εἶτα οἱ τρεῖς ἐκεῖνοι, οὓς ἄνδρας ὁ λόγος ὀνομάζει, ἄγγελοι ἦσαν, δύο μὲν αὐτῶν πεμφθέντες ἐπὶ τὴν Σοδόμων ἀπώλειαν, εἷς δὲ εὐαγγελιζόμενος τῇ Σάρρᾳ ὅτι τέκνον ἔξει, ἐφ᾿ ᾧ ἐπέπεμπτο, καὶ ἀπαρτίσας ἀπήλλακτο. Πῶς οὖν, εἶπον, ὁ εἷς τῶν τριῶν γενόμενος ἐν τῇ σκηνῇ, ὁ καὶ εἰπών· Εἰς ὥρας ἀνακάμψω πρός σε, καὶ τῇ Σάρρᾳ υἱὸς [fol. 106] γενήσεται [Gen., XVIII, 14], φαίνεται ἐπανελθὼν γενομένου τῇ Σάρρᾳ υἱοῦ, καὶ θεὸν αὐτὸν ὄντα ὁ προφητικὸς λόγος κἀκεῖ σημαίνει; Ἵνα δὲ φανερὸν ὑμῖν γένηται ὃ λέγω, ἀκούσατε τῶν ὑπὸ Μωσέως διαρρήδην εἰρημένων. Ἔστι δὲ ταῦτα· Ἰδοῦσα δὲ Σάρρα τὸν υἱὸν Ἄγαρ, τῆς παιδίσκης τῆς Αἰγυπτίας, ὃς ἐγένετο τῷ Ἀβραάμ., παίζοντα μετὰ Ἰσαάκ, τοῦ υἱοῦ αὐτῆς, εἶπε τῷ Ἀβραάμ· Ἔκβαλε τὴν παιδίσκην ταύτην καὶ τὸν υἱὸν αὐτῆς· οὐ γὰρ κληρονομήσει ὁ υἱὸς τῆς παιδίσκης ταύτης μετὰ τοῦ υἱοῦ μου Ἰσαάκ. Σκληρὸν δὲ ἐφάνη τὸ ῥῆμα σφόδρα ἐναντίον Ἀβραὰμ περὶ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ. Εἶπε δὲ ὁ θεὸς τῷ Ἀβραάμ· Μὴ σκληρὸν ἔστω ἐναντίον σου περὶ τοῦ παιδίου καὶ περὶ τῆς παιδίσκης· πάντα ὅσα ἂν εἴπῃ σοι Σάρρα, ἄκουε τῆς φωνῆς αὐτῆς, ὅτι ἐν Ἰσαὰκ κληθήσεταί σοι σπέρμα [Gen., XXI, 9-12]. Νενοήκατε οὖν ὅτι ὁ εἰπὼν τότε ὑπὸ τὴν δρῦν ἐπαναστρέψαι, ὡς προηπίστατο ἀναγκαῖον εἶναι τῷ Ἀβραὰμ συμβουλεῦσαι ἅπερ ἐβούλετο αὐτὸν Σάρρα, ἐπανελήλυθεν, ὡς γέγραπται, καὶ θεός ἐστιν, ὡς οἱ λόγοι σημαίνουσιν οὕτως εἰρημένοι· Εἶπε δὲ ὁ θεὸς τῷ Ἀβραάμ· Μὴ σκληρὸν ἔστω ἐναντίον σου περὶ τοῦ παιδίου καὶ περὶ τῆς παιδίσκης [ibid.]; ἐπυνθανόμην. Καὶ ὁ Τρύφων ἔφη· Μάλιστα· οὐκ ἐκ τούτου δὲ [fol. 106] ἀπέδειξας ὅτι ἄλλος ἐστὶν ὁ θεὸς παρὰ τοῦτον τὸν ὀφθέντα τῷ Ἀβραάμ., ὅς καὶ τοῖς ἄλλοις πατριάρχαις καὶ προφήταις ὦπτο, ἀλλ᾿ ἡμᾶς ἀπέδειξας οὐκ ὀρθῶς νενοηκότας ὅτι οἱ τρεῖς, οἱ ἐν τῇ σκηνῇ παρὰ τῷ Ἀβαὰμ γενόμενοι, ὅλοι ἄγγελοι ἦσαν. Καὶ πάλιν ἐγώ· Εἰ οὖν καὶ ἀπὸ τῶν γραφῶν μὴ εἶχον ἀποδεῖξαι ὑμῖν ὅτι εἶς τῶν τριῶν ἐκείνων καὶ ὁ θεός [cf. Gen., XVIII, 1] ἐστι καὶ ἄγγελος [cf. Gen., XXXI, 11] καλεῖται, ἐκ τοῦ ἀγγέλλειν, ὡς προέφην, οἷσπερ βούλεται τὰ παρ᾿ αὐτοῦ ὁ τῶν ὅλων ποιητὴς θεός, τὸν ἐπὶ τῆς γῆς ἐν ἰδέᾳ ἀνδρὸς ὁμοίως τοῖς σὺν αὐτῷ παραγενομένοις δυσὶν ἀγγέλοις φαινόμενον τῷ Ἀβραάμ., τοῦτου τὸν καὶ πρὸ ποιήσεως κόσμου ὄντα θεόν, τοῦτον νοεῖν ὑμᾶς εὔλογον ἦν, ὅπερ τὸ πᾶν ἔθνος ὑμῶν νοεῖ. Καὶ πάνυ, ἔφη· οὕτως γὰρ καὶ μέχρι τοῦ δεῦρο εἴχομεν. Κἀγώ πάλιν εἶπον · Ἐπὶ τὰς γραφάς ἐπανελθὼν πειράσομαι πεῖσαι ὑμᾶς ὅτι οὗτος ὅ τε τῷ Ἀβραὰμ καὶ τῷ Ἰακὼβ καὶ τῷ Μωσεῖ ὦφθαι λεγόμενος καὶ γεγραμμένος θεὸς ἒτερός ἐστι τοῦ τὰ πάντα ποιήσαντος θεοῦ, ἀριθμῷ λέγω ἀλλὰ οὐ γνώμῃ · οὐδὲν γὰρ φημι αὐτὸν πεπραχέναι ποτὲ ἢ ὡμιληκέναι ἢ ἅπερ αὐτὸν ὁ τὸν κόσμον πονήσας, ὑπὲρ ὅν ἄλλος οὐκ ἔστι θεός, βεβούληται καὶ πρᾶξαι καὶ ὁμιλῆσαι [cf. JEAN, , XII, 49]. Καὶ ὁ Τρύφων· Ὅτι οὖν καὶ [fol. 107] ἔστιν ἀπόδειξον ἤδη, ἵνα καὶ τούτῳ συνθώμεθα· οὐ γὰρ παρὰ γνώμην τοῦ ποιητοῦ τῶν ὅλων φάσκειν τι ἢ πεποιηκέναι αὐτὸν ἢ λελαληκέναι λέγειν σε ὑπολαμβάνομεν. Κἀγὼ εἶπον· Ἡ γραφὴ οὖν ἡ προλελεγμένη παρ᾿ ἐμοῦ τοῦτο φανερὸν ὑμῖν ποιήσει. Ἔστι δὲ ταῦτα· Ο ἥλιος ἐξῆλθεν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ Λὼτ εἰσῆλθεν εἰς Σηγώρ. Καὶ ὁ κύριος ἔβρεξεν ἐπὶ Σόδομα θεῖον καὶ πῦρ παρὰ κυρίου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ κατέστρεψε τὰς πόλεις ταύτας καὶ πᾶσαν τὴν περίοικον [Gen., XIX, 23-25]. Καὶ ὁ τέταρτος τῶν σὺν Τρύφωνι παραμεινάντων ἔφη· Ὅν οὖν ὁ λόγος διὰ Μωσέως τῶν δύο ἀγγέλων κατελθόντων εἰς Σόδομα καὶ κόριον ἔνα ὠνόμασε, παρὰ τοῦτον καὶ τὸν θεὸν αὐτὸν τὸν ὀφθέντα τῷ Ἀβραὰμ λέγειν ἀνάγκη. Οὐ διὰ τοῦτο, ἔφην, μόνον, ὅπερ ἦν, ἐκ παντὸς τρόπου ὁμολογεῖν ἔδει ὅτι καὶ παρὰ τὸν νοούμενον ποιητὴν τῶν ὅλων ἄλλος τις κυριολογεῖται ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος· οὐ μόνον δὲ διὰ Μωσέως, ἀλλὰ καὶ διὰ Δαυΐδ. Καὶ γὰρ καὶ δι᾿ ἐκείνου εἴρηται· Λέγει ὁ κύριος τῷ κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου [Ps., CIX, 1], ὡς προείρηκα. Καὶ πάλιν ἐν ἄλλοις λόγοις· Ὁ θρόνος σου, ὁ θεός, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου. Ἠγάπησας δικαιοσύνην [fol. 107] καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε, ὁ θεός, ὁ θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου [Ps., XLIV, 6-7]. Εἰ οὖν καὶ ἄλλον τινὰ θεολογεῖν καὶ κυριολογεῖν τὸ πνεῦμα τὸ ἄγιόν φατε ὑμεῖς παρὰ τὸν πατέρα τῶν ὅλων καὶ τὸν Χριστὸν αὐτοῦ, ἀποκρίνασθέ μοι, ἐμοῦ ἀποδεῖξαι ὑμῖν ὑπισχνουμένου ἀπ᾿ αὐτῶν τῶν γραφῶν ὅτι οὐχ εἶς τῶν δύο ἀγγέλων τῶν κατελθόντων εἰς Σόδομά ἐστιν ὅν ἔφ η ἡ γραφὴ κύριον, ἀλλ᾿ ἐκεῖνον τὸν σὺν αὐτοῖς καὶ θεὸν λεγόμενον ὀφθέντα τῷ Ἀβραάμ. Καὶ ὁ Τρύφων· Ἀποδείκνυε· καὶ γάρ. ὡς ὁρᾷς, ἣ τε ἡμέρα προκόπτει, καὶ ἡμεῖς πρὸς τὰς οὕτως ἐπικινδύνους ἀποκρίσεις οὐκ ἐσμὲν ἕτοιμοι, ἐπειδὴ οὐδενὸς οὐδέποτε ταῦτα ἐρευνῶντος ἢ ζητοῦντος ἢ ἀποδεικνύντος ἀκηκόαμεν. Καὶ σοῦ λέγοντος οὐκ ἠνειχόμεθα, εἰ μὴ πάντα ἐπὶ τὰς γραφάς ἀνῆγες· ἐξ αὐτῶν γὰρ τὰς ἀποδείξεις ποιεῖσθαι σπουδάζεις, καὶ μηδένα ὑπὲρ τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων εἶναι θεὸν ἀποφαίνῃ. Κἀγώ· Ἐπίστασθε οὖν, ἔφην, ὅτι ἡ γραφὴ λέγει· Καὶ εἶπε κύριος πρὸς Ἀβραάμ· Τί ὅτι ἐγέλασε Σάρρα λέγουσα· Ἆρά γε ἀληθῶς τέξομαι; Ἐγὼ δὲ γεγήρακα. Μὴ ἀδυνατεῖ παρὰ τῷ θεῷ ῥῆμα; Εἰς τὸν καιρὸν τοῦτον ἀναστρέφω πρός σε εἰς ὥρας, καὶ τῇ Σάρρᾳ υἱὸς ἔσται [Gen., XVIII, 13-14]. Καὶ μετὰ μικρόν· Ἐξαναστάντες δὲ [fol. 108] ἐκεῖθεν οἱ ἄνδρες κατέβλεψαν ἐπὶ πρόσωπον Σοδόμων καὶ Γομόρρας· Ἀβραὰμ δὲ συνεπορεύετο μετ᾿ αὐτῶν, συμπροπέμπων αὐτούς. Ὁ δὲ κύριος εἶπεν· Οὐ μὴ κρύψω ἐγὼ ἀπὸ Ἀβραὰμ τοῦ παιδός μου ἃ ἐγὼ ποιῶ [Gen., XVIII, 16-17]. Καὶ μετ᾿ ὀλίγον πάλιν οὕτως φησίν· Εἶπε κύριος· Κραυγὴ Σοδόμων καὶ Γομόρρας πεπλήθυνται, καὶ αἱ ἁμαρτίαι αὐτῶν μεγάλαι σφόδρα. Καταβὰς οὖν ὄψομαι εἰ κατὰ τὴν κραυγὴν αὐτῶν τὴν ἐρχομένην πρός με συντελοῦνται, εἰ δὲ μή, ἴνα γνῶ. Καὶ ἀποστρέψαντες οἱ ἄνδρες ἐκεῖθεν ἦλθον εἰς Σόδομα. Ἀβραὰμ δὲ ἦν ἑστηκὼς ἔναντι κυρίου, καὶ ἐγγίσας Ἀβραὰμ εἶπεν· Μὴ συναπολέσῃς δίκαιον μετὰ ἀσεβοῦς [Gen., XVIII, 20-23]; καὶ τὰ ἐξῆς· οὐ γὰρ γράφειν πάλιν τὰ αὐτά, τῶν πάντων προγεγραμμένων, δοκεῖ μοι, ἀλλ᾿ ἐκεῖνα, δι᾿ ὧν καὶ τὴν ἀπόδειξιν τῷ Τρύφωνι καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ πεποίημαι, λέγειν ἀναγκαῖον. Τότε οὖν ἦλθον ἐπὶ τὰ ἐξῆς, ἐν οἷς λέλεκται ταῦτα· Ἀπῆλθε δὲ κύριος, ὡς ἐπαύσατο λέγων τῷ Ἀβραάμ, καὶ ἀπῆλθεν εἰς τὸν τόπον αὐτοῦ. Ἦλθον δὲ οἱ δύο ἄγγελοι εἰς Σόδομα ἐσπέρας· Λὼτ δὲ ἐκάθητο παρὰ τὴν πύλην Σοδόμων [Gen., XVIII, 33; XIX, 1]· καὶ τὰ ἑξῆς ὁμοίως μέχρι τοῦ· Ἐκτείναντες δὲ οἱ ἄνδρες τὰς χεῖρας ἐπίασαν τὸν Λὼτ πρὸς ἑαυτοὺς εἰς τὸν οἶκον, καὶ τὴν θύραν τοῦ οἴκου προσέκλεισαν [Gen., XIX, 10]· καὶ τὰ ἑπόμενα μέχρι [fol. 108] τοῦ· Καὶ ἐκράτησαν οἱ ἄγγελοι τῆς χειρὸς αὐτοῦ καὶ τῆς χειρὸς τῆς γυναικὸς αὐτοῦ καὶ τῶν χειρῶν τῶν θυγατέρων αὐτοῦ. ἐν τῷ φείσασθαι κύριον αὐτοῦ. Καὶ ἐγένετο ἡνίκα ἐξήγαγον αὐτοὺς ἔξω, καὶ εἶπον· Σῶζε, σῶζε τὴν σεαυτοῦ ψυχήν. Μὴ περιβλέψῃ εἰς τὰ ὀπίσω, μηδὲ στῇς ἐν πάσῃ τῇ περιχώρῳ· εἰς τὸ ὅρος σώζου, μήποτε συμπαραληφθῇς. Εἶπε δὲ Δὼτ πρὸς αὐτούς· Δέομαι, κύριε, ἐπειδὴ εὗρεν ὁ παῖς σου ἔλεος ἐναντίον σου, καὶ ἐμεγάλυνας τὴν δικαιοσύνην σου, ὅ ποιεῖς ἐπ᾿ ἐμὲ τοῦ ζῆν τὴν ψυχήν μου· ἐγὼ δὲ οὐ δύναμαι διασωθῆναι εἰς τὸ ὄρος, μὴ καταλάβῃ με τὰ κακὰ καὶ ἀποθάνω. Ἰδοὺ ἡ πόλις αὕτη ἐγγὺς τοῦ καταφυγεῖν ἐστιν ἐκεῖ μικρά· ἐκεῖ σωθήσομαι, ὡς μικρά ἐστι, καὶ ζήσεται ἡ ψυχή μου. Καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἰδοὺ ἐθαύμασά σου τὸ πρόσωπον καὶ ἐπὶ τῷ ῥήματι τούτῳ τοῦ μὴ καταστρέψαι τὴν πόλιν περὶ ἦς ἐλάλησας. Σπεῦσον τοῦ σωθῆναι ἐκεῖ· οὐ γὰρ δυνήσομαι ποιῆσαι πρᾶγμα ἕως τοῦ εἰσελθεῖν σε ἐκεῖ. Διὰ τοῦτο ἐκάλεσε τὸ ὄνομα τῆς πόλεως Σηγώρ. Ὁ ἥλιος ἐξῆλθεν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ Λὼτ εἰσῆλθεν εἰς Σηγώρ. Καὶ ὁ κύριος ἔβρεξεν εἰς Σόδομα καὶ Γόμορρα θεῖον καὶ πῦρ παρὰ κυρίου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ κατέστρεψε τὰς πόλεις ταύτας καὶ πᾶσαν τὴν περίοικον [Gen., XIX, 16–25]. Καὶ πάλιν παυσάμενος ἐπέ[fol. 109]φερον· Καὶ νῦν οὐ νενοήκατε, φίλοι, ὅτι ὁ εἶς τῶν τριῶν, ὁ καὶ θεὸς καὶ κύριος τῷ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ὑπηρετῶν, κύριος τῶν δύο ἀγγέλων; Προσελθόντων γὰρ αὐτῶν εἰς Σόδομα, αὐτὸς ὑπολειφθεὶς προσωμίλει τῷ Ἀβραὰ μ τὰ ἀναγεγραμμένα ὑπὸ Μωσέως· οὗ καὶ αὐτοῦ ἀπελθόντος μετὰ τὰς ὁμιλίας, ὁ Ἀβραὰμ ὑπέστρεψεν εἰς τὸν τόπον αὐτοῦ. Οὗ ἐλθόντος, οὐκέτι δύο ἄγγελοι ὁμιλοῦσι τῷ Λὼτ ἀλλ᾿ αὐτός, ὡς ὁ λόγος δηλοῖ, καὶ κύριός ἐστι, παρὰ κυρίου τοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ τουτέστι τοῦ ποιητοῦ τῶν ὅλων, λαβὼν τὸ ταῦτα ἐπενεγκεῖν Σοδόμοις καὶ Γομόρροις ἅπερ ὁ λόγος καταριθμεῖ, οὕτως εἰπών· Κύριος ἔβρεξεν ἐπὶ Σόδομα καὶ Γόμορρα θεῖον καὶ πῦρ παρὰ κυρίου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ [Gen., XIX, 24].

"Moisés, pois, o bem-aventurado e fiel servo de Deus, indica que aquele que apareceu a Abraão junto ao carvalho de Mambré [é] Deus, [enviado] com os dois anjos que com ele foram enviados para o juízo de Sodoma, por um outro — o que permanece sempre nas [regiões] supracelestes e a ninguém apareceu nem falou por si mesmo alguma vez —, o qual entendemos [ser] o criador de todas as coisas e Pai.

Pois assim diz: 'E apareceu-lhe Deus junto ao carvalho de Mambré, estando ele sentado à porta da tenda ao meio-dia. E, erguendo os olhos, viu, e eis que três homens estavam de pé acima dele. E, vendo[-os], correu ao seu encontro desde a porta da sua tenda, e adorou até a terra, e disse'; e o restante, até: 'E levantou-se Abraão de manhã cedo [e foi] ao lugar onde estivera de pé diante do Senhor, e olhou para a face de Sodoma e Gomorra, e para a face da terra ao redor, e viu, e eis que subia uma chama da terra como fumaça de fornalha.' E, tendo eu cessado de falar, perguntei-lhes se tinham compreendido o que foi dito.

E eles disseram ter compreendido, mas não ter as palavras ditas nada como demonstração de que há algum Deus ou Senhor outro, além do criador de todas as coisas, que tenha sido dito [existir] pelo Espírito Santo.

E eu de novo: "O que digo tentarei persuadir-vos — tendo vós compreendido as Escrituras —: que há e é dito [haver] outro Deus e Senhor sob o criador de todas as coisas, o qual é chamado também anjo, por anunciar [angéllein] aos homens tudo o que o criador de todas as coisas — acima do qual não há outro Deus — quer anunciar-lhes." E, narrando de novo o que foi dito antes, perguntei a Trifão: "Parece-te que apareceu a Abraão, sob o carvalho de Mambré, Deus, como a palavra diz?" E ele: "Certamente."

"E era um", disse, "daqueles três que o santo Espírito profético diz terem sido vistos por Abraão [como] homens?" E ele: "Não; mas Deus lhe apareceu antes da visão dos três; depois, aqueles três, que a palavra nomeia homens, eram anjos — dois deles enviados para a destruição de Sodoma, e um anunciando a Sara a boa nova de que teria um filho, para o que fora enviado, e, tendo cumprido [isso], partiu."

"Como, pois", disse, "o um dos três, que esteve na tenda, que também disse 'Voltarei a ti no tempo devido, e Sara terá um filho', aparece tendo voltado, quando Sara teve um filho, e a palavra profética o indica ali também [como] sendo Deus? E, para que se vos torne manifesto o que digo, ouvi o que foi dito expressamente por Moisés.

E é isto: 'E, vendo Sara o filho de Agar, a serva egípcia, que nasceu a Abraão, brincando com Isaque, seu filho, disse a Abraão: Expulsa esta serva e o seu filho; pois o filho desta serva não herdará com o meu filho Isaque. E pareceu muito dura a palavra diante de Abraão, a respeito do seu filho. E disse Deus a Abraão: Não te pareça dura [a coisa] a respeito do menino e da serva; tudo o que Sara te disser, ouve a sua voz, porque em Isaque será chamada para ti [uma] descendência.'

Compreendestes, pois, que aquele que então disse, sob o carvalho, que voltaria — como sabia de antemão ser necessário aconselhar a Abraão o que Sara queria dele — voltou, como está escrito, e é Deus, como as palavras indicam, ditas assim: 'E disse Deus a Abraão: Não te pareça dura [a coisa] a respeito do menino e da serva'?", perguntava.

E Trifão disse: "Certamente; mas não [foi] disto que demonstraste que outro é o Deus, além deste que apareceu a Abraão, o qual apareceu também aos demais patriarcas e profetas; mas demonstraste que nós não compreendemos corretamente que os três, os que estiveram na tenda junto de Abraão, eram todos anjos."

E de novo eu: "Se, pois, também a partir das Escrituras eu não tivesse como demonstrar-vos que um daqueles três é tanto Deus quanto é chamado anjo — pelo anunciar, como já disse, a quem ele quer as coisas [vindas] dele o Deus criador de todas as coisas —, [então] este que sobre a terra, em forma de homem, semelhantemente aos dois anjos que com ele vieram, aparecia a Abraão, [seria] razoável que vós [o] entendêsseis [como] este Deus que existe antes da criação do mundo — o que toda a vossa nação entende." E [Trifão]: "Sem dúvida", disse; "pois assim também até agora tínhamos [entendido]."

E eu de novo disse: "Voltando às Escrituras, tentarei persuadir-vos de que este que se diz e está escrito ter aparecido a Abraão, a Jacó e a Moisés [como] Deus é outro que o Deus que fez todas as coisas — em número, digo, mas não em vontade [mente]; pois digo que ele nunca fez ou falou nada senão o que o que fez o mundo — acima do qual não há outro Deus — quis que ele fizesse e falasse."

E Trifão: "Demonstra, então, já, que também existe [tal], para que também nisto concordemos; pois não supomos que dizes que ele fez ou falou algo contra a vontade do criador de todas as coisas." E eu disse: "A Escritura, pois, já dita por mim, tornar-vos-á isto manifesto. E é isto: 'O sol saiu sobre a terra, e Ló entrou em Segor. E o Senhor fez chover sobre Sodoma enxofre e fogo, [vindos] do Senhor, do céu, e destruiu estas cidades e toda a [região] circunvizinha.'"

E o quarto dos que tinham ficado com Trifão disse: "É necessário, então, dizer que aquele que a palavra, por meio de Moisés, ao descerem os dois anjos a Sodoma, nomeou 'um Senhor', é [distinto] deste, [a saber] o próprio Deus que apareceu a Abraão."

"Não [é] só por isto", disse, "que — o que era [o caso] — de todo modo se devia confessar que, também além do que se entende [ser o] criador de todas as coisas, um outro é chamado Senhor pelo Espírito Santo; e não só por meio de Moisés, mas também por meio de Davi. Pois também por meio dele foi dito: 'Disse o Senhor ao meu Senhor: Senta-te à minha direita, até que eu ponha os teus inimigos por escabelo dos teus pés', como já disse. E de novo, em outras palavras: 'O teu trono, ó Deus, [é] pelo século do século; vara de retidão [é] a vara do teu reino. Amaste a justiça e odiaste a iniquidade; por isso te ungiu, ó Deus, o teu Deus, com óleo de exultação mais que os teus companheiros.'

Se, pois, dizeis vós que o Espírito Santo nomeia como Deus e como Senhor algum outro, além do Pai de todas as coisas e do seu Cristo, respondei-me — prometendo eu demonstrar-vos, a partir das próprias Escrituras, que não é um dos dois anjos que desceram a Sodoma aquele que a Escritura chamou Senhor, mas aquele que, [vindo] com eles, é dito também Deus [e] que apareceu a Abraão."

E Trifão: "Demonstra; pois, como vês, o dia avança, e nós não estamos preparados para respostas tão arriscadas, já que nunca ouvimos ninguém perscrutar, ou investigar, ou demonstrar estas coisas. E, se tu não reconduzisses tudo às Escrituras, não te suportaríamos falar; pois é a partir delas que te empenhas em fazer as demonstrações, e declaras que ninguém, acima do criador de todas as coisas, é Deus."

E eu: "Sabeis, pois", disse, "que a Escritura diz: 'E disse o Senhor a Abraão: Por que se riu Sara, dizendo: Acaso darei à luz de verdade? Eu já envelheci. Acaso é impossível [alguma] palavra junto de Deus? Neste tempo voltarei a ti, no tempo devido, e Sara terá um filho.' E, pouco depois: 'E, levantando-se dali os homens, olharam para a face de Sodoma e Gomorra; e Abraão ia com eles, acompanhando-os. E o Senhor disse: Não ocultarei eu de Abraão, meu servo, o que faço.'

E, pouco depois, de novo diz assim: 'Disse o Senhor: O clamor de Sodoma e Gomorra multiplicou-se, e os seus pecados [são] muito grandes. Descendo, pois, verei se, segundo o clamor deles que chega a mim, [as coisas] se consumam; e, se não, [para] que eu conheça. E, desviando-se dali, os homens foram a Sodoma. E Abraão estava de pé diante do Senhor, e, aproximando-se, Abraão disse: Não destruirás o justo com o ímpio?'; e o que se segue — pois não me parece [necessário] escrever de novo as mesmas coisas, estando todas já escritas antes, mas [apenas] aquelas por meio das quais fiz a demonstração a Trifão e aos que estão com ele.

Então, pois, cheguei ao que se segue, onde foi dito isto: 'E o Senhor partiu, quando cessou de falar a Abraão, e foi para o seu lugar. E os dois anjos foram a Sodoma ao entardecer; e Ló estava sentado junto à porta de Sodoma'; e o que se segue igualmente, até: 'E, estendendo os homens as mãos, puxaram Ló para si, para dentro da casa, e fecharam a porta da casa'; e o que se segue, até: 'E os anjos seguraram a sua mão, e a mão de sua mulher, e as mãos de suas filhas, poupando-o o Senhor.

E aconteceu que, quando os tiraram para fora, disseram: Salva, salva a tua alma; não olhes para trás, nem te detenhas em toda a [região] circunvizinha; salva-te no monte, para que não sejas apanhado [com eles]. E disse Ló a eles: Rogo, Senhor, já que o teu servo achou misericórdia diante de ti, e engrandeceste a tua justiça, o que fazes por mim para viver a minha alma — mas eu não posso salvar-me no monte, para que não me apanhem os males e eu morra.

Eis que esta cidade está perto, para fugir para lá, [e é] pequena; ali me salvarei, [pois] é pequena, e viverá a minha alma. E disse-lhe: Eis que admirei a tua face também nesta palavra, [para] não destruir a cidade a respeito da qual falaste. Apressa-te a salvar-te ali; pois não poderei fazer coisa [alguma] até que entres ali. Por isso chamou o nome da cidade Segor. O sol saiu sobre a terra, e Ló entrou em Segor. E o Senhor fez chover sobre Sodoma e Gomorra enxofre e fogo, [vindos] do Senhor, do céu, e destruiu estas cidades e toda a [região] circunvizinha.'"

E de novo, tendo cessado, acrescentei: "E agora não compreendestes, amigos, que o um dos três, que é tanto Deus quanto Senhor, servindo àquele que está nos céus, [é] Senhor dos dois anjos? Pois, tendo eles ido a Sodoma, ele, tendo ficado, conversava com Abraão as coisas registradas por Moisés; e, tendo também ele partido depois das conversas, Abraão voltou para o seu lugar.

E, vindo ele [a Sodoma], já não [são] dois anjos [que] conversam com Ló, mas ele mesmo, como a palavra manifesta, e é Senhor, tendo recebido do Senhor que está no céu — isto é, do criador de todas as coisas — [a incumbência de] trazer sobre Sodoma e Gomorra as coisas que a palavra enumera, dizendo assim: 'O Senhor fez chover sobre Sodoma e Gomorra enxofre e fogo, [vindos] do Senhor, do céu.'"

LVII

Καὶ ὁ Τρύφων σιγήσαντός μου εἶπεν· Ὅτι μὲν ἡ φραφὴ τοῦτο ἀναγκάζει ὁμολογεῖν ἡμᾶς, φαίνεται, ὅτι δὲ ἀπορῆσαι ἄξιόν ἐστι περὶ τοῦ λεγομένου, ὅτι ἔφαγε τὰ ὑπὸ τοῦ Ἀβραὰμ κατασκευασθέντα καὶ παρατεθέντα [cf. Gen., XVIII, 6–8], καὶ σὺ ἂν ὁμολογήσειας. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Ὅτι μὲν βεβρώκασι, γέγραπται· εἰ δὲ τοὺς τρεῖς ἀκούσαιμεν λελέχθαι βεβρωκέναι, καὶ μὴ τοὺς δύο μόνους, οἵτινες ἄγγελοι τῷ ὄντι ἦσαν καὶ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, δῆλόν ἐστιν ἡμῖν, τρεφόμενοι, κἂν μὴ ὁμοίαν τροφὴν ᾗπερ οἱ ἄνθρωποι χρώμεθα τρέφονται (περὶ γὰρ τῆς [fol. 109] τροφῆς τοῦ μάννα, ἣν ἐτράφησαν οἱ πατέρες ὑμῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἡ γραφὴ οὕτω λέγει, ὅτι ἄρτον ἀγγέλων ἔφαγον [Ps., LXXVII, 25]), εἴποιμ᾿ ἂν ὅτι ὁ λόγος, ὁ λέγων βεβρωκέναι, οὕτως ἂν λέγοι ὡς ἂν καὶ αὐτοὶ εἴποιμεν ἐπὶ πυρὸς ὅτι πάντα κατέφαγεν, ἀλλὰ μὴ πάντως τοῦτο ἐξακούειν ὅτι ὀδοῦσι καὶ γνάθοις μασώμενοι βεβρώκασιν. Ὥστε οὐδὲ ἐνταῦθα ἀπορήσαιμεν ἂν περὶ οὐδενός, εἰ τροπολογίας ἔμπειροι κἂν μικρὸν ὑπάρχωμεν. Καὶ ὁ Τρύφων· Δυνατὸν καὶ ταῦτα οὕτω θεραπευθῆναι περὶ τρόπου βρώσεως, παρ᾿ ὃν ἀναλώσαντας τὰ παρασκευασθέντα ὑπὸ τοῦ Ἀβραὰμ βεβρωκέναι γεγραμμένον ἐστίν. Ὥστε ἔρχου ἤδη ἀποδώσων ἡμῖν τὸν λόγον, πῶς οὗτος ὁ τῷ Ἀβραὰμ ὀφθεὶς θεὸς, καὶ ὑπηρέτης ὢν τοῦ ποιητοῦ τῶν ὅλων θεοῦ, διὰ τῆς παρθένου γεννηθείς, ἄνθρωπος ὁμοιοπαθὴς πᾶσιν, ὡς προέφης, γέγονεν. Κἀγώ· Συγχώρει, ὦ Τρύφων, πρότερον, εἶπον, καὶ ἄλλας τινὰς ἀποδείξεις τῷ κεφαλαίῳ τούτῳ συναγαγεῖν διὰ πολλῶν, ἵνα καὶ ὑμεῖς πεπεισμένοι καὶ περὶ τούτου ἦτε, καὶ μετὰ τοῦτο ὃν ἀπαιτεῖς λόγον ἀποδώσω. Κἀκεῖνος· Ὡς σοὶ δοκεῖ, ἔφη, πρᾶττε· καὶ ἐμοὶ γὰρ πάνυ ποθητὸν πρᾶγμα πράξεις.

E Trifão, tendo eu silenciado, disse: "Que a Escritura nos obriga a confessar isto, é evidente; mas que é digno de perplexidade o que se diz — que ele comeu as coisas preparadas e postas [à mesa] por Abraão —, também tu [o] confessarias."

E eu respondi: "Que comeram, está escrito; mas, se ouvíssemos [que] os três foram ditos ter comido, e não os dois só, que realmente eram anjos, e [estão] nos céus, é claro para nós, [então,] que se nutrem, ainda que não se nutram do mesmo alimento de que nós, os homens, nos servimos (pois, acerca do alimento do maná, com que se nutriram os vossos pais no deserto, a Escritura diz assim, que 'comeram pão de anjos'), diria eu que a palavra que diz 'comeram' assim [o] diria como também nós mesmos diríamos, a respeito do fogo, que 'tudo devorou', mas não [se deve] de todo modo entender isto [como] que, mastigando com dentes e maxilas, comeram. De modo que nem aqui teríamos perplexidade a respeito de coisa alguma, se fôssemos, ao menos um pouco, versados na [interpretação] tropológica."

E Trifão: "É possível que também estas coisas sejam assim resolvidas, quanto ao modo de comer, [na medida] em que está escrito que, consumindo o que fora preparado por Abraão, comeram. De modo que vem já dar-nos a razão de como este Deus que apareceu a Abraão, sendo servidor do Deus criador de todas as coisas, nascido por meio da virgem, se tornou homem semelhante a todos em [natureza] passível, como já disseste."

E eu: "Concede, ó Trifão", disse, "primeiro reunir também outras demonstrações a este ponto, por meio de muitas [passagens], para que também vós estejais persuadidos também disto, e depois disso darei a razão que pedes." E ele: "Como te parece", disse, "faze; pois farás para mim algo muito desejado."

LVIII

Κἀγὼ εἶπον· Γραφὰς ὑμῖν ἀνιστορεῖν μέλλω, οὐ κατα[fol. 110]σκευὴν λόγων ἐν μόνῃ τέχνῃ ἐπιδείκνυσθαι σπεύδω· οὐδὲ γὰρ δύναμις ἐμοὶ τοιαύτη τίς ἐστιν, ἀλλὰ χάρις παρὰ θεοῦ μόνη εἰς τὸ συνιέναι τὰς γραφὰς αὐτοῦ ἐδόθη μοι, ἦς χάριτος καὶ πάντας κοινωνοὺς ἀμισθωτὶ καὶ ἀφθόνως παρακαλῶ γίνεσθαι, ὅπως μὴ καὶ τούτου χάριν κρίσιν ὀφλήσω ἐν ᾗπερ μέλλει κρίσει διὰ τοῦ κυρίου μου Ἰησοῦ Χριστοῦ ὁ ποιητὴς τῶν ὅλων θεὸς ποιεῖσθαι. Καὶ ὁ Τρύφων· Ἀξίως μὲν θεοσεβείας καὶ τοῦτο πράττεις· εἰρωνεύεσθαι δέ μοι δοκεῖς, λέγων δύναμιν λόγων τεχνικῶν μὴ κεκτῆσθαι. Κἀγὼ πάλιν ἀπεκρινάμην· Ἐπεί σοι δοκεῖ ταῦτα οὕτως ἔχειν, ἐχέτω· ἐγὼ δὲ πέπεισμαι ἀληθῶς εἶναι. Ἀλλ᾿ ἵνα μᾶλλον τὰς ἀποδείξεις τὰς λοιπὰς ἤδη ποιήσωμαι, πρόσεχε τὸν νοῦν. Κἀκεῖνος· Λέγε. Κἀγώ· Ὑπὸ Μωσέως, ὦ ἀδελφοί, πάλιν γέγραπται, ἔλεγον, ὅτι οὗτος ὁ ὀφθεὶς τοῖς πατριάρχαις λεγόμενος θεὸς [cf. Gen., XVIII, 1] καὶ ἄγγελος [cf. Gen., XXXI, 11] καὶ κύριος [cf. Gen., XXXI, 10–13] λέγεται, ἵνα καὶ ἐκ τούτων ἐπιγνῶτε αὐτὸν ὑπηρετοῦντα τῷ τῶν ὅλων πατρί, ὡς ἤδη συνέθεσθε, καὶ διὰ πλειόνων πεπεισμένοι βεβαίως μενεῖτε. Ἐξηγούμενος οὖν διὰ Μωσέως ὁ λόγος τοῦ θεοῦ τὰ περὶ Ἰακώβ, τοῦ υἱωνοῦ τοῦ Ἀβραάμ, οὕτως φησί· Καὶ ἐγένετο ἡνίκα ἐκίσσων τὰ πρόβατα ἐν γαστρὶ λαμβάνοντα, καὶ εἶδον τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτὰ ἐν τῷ ὕπνῳ· καὶ ἰδοὺ οἱ τράγοι καὶ οἱ κριοί, ἀναβαίνοντες ἐπὶ τὰ πρόβατα καὶ τὰς αἶγας, διάλευκοι καὶ ποικίλοι καὶ σποδοειδεῖς ῥαντοί. [fol. 110] Καὶ εἶπέ μοι ὁ ἄγγελος τοῦ θεοῦ καθ᾿ ὕπνους· Ἰακώβ, Ἰακώβ. Ἐγὼ δὲ εἶπον· Τί ἐστι, κύριε; Καὶ εἶπεν· Ἀνάβλεψον τοῖς ὀφθαλμοῖς σου καὶ ἴδε τοὺς τράγους καὶ τοὐς κριοὺς ἀναβαίνοντας ἐπὶ τὰ πρόβατα καὶ τὰς αἶγας, διαλεύκους καὶ ποικίλους καὶ σποδοειδεῖς ῥαντούς· ἑώρακα γὰρ ὅσα σοι Λάβαν ποιεῖ. Ἐγώ εἰμι ὁ θεὸς ὁ ὀφθείς σοι ἐν τῷ τόπῳ θεοῦ, οὖ ἤλειψάς μοι ἐκεῖ στήλην καὶ ηὔξω ἐκεῖ εὐχήν. Νῦν οὖν ἀνάστηθι καὶ ἔξελθε ἐκ τῆς γῆς ταύτης καὶ ἄπελθε εἰς τὴν γῆν τῆς γενέσεώς σου, καὶ ἔσομαι μετὰ σοῦ [Gen., XXXI, 10–13]. Καὶ πάλιν ἐν ἄλλοις λόγοις περὶ αὐτοῦ τοῦ Ἰακὼβ λέγων οὕτως φησίν· Ἀναστὰς δὲ τὴν νύκτα ἐκείνην ἔλαβε τὰς δύο γυναῖκας καὶ τὰς δύο παιδίσκας καὶ τὰ ἕνδεκα παιδία αὐτοῦ καὶ διέβη τὴν διάβασιν τοῦ Ἰαβώχ, καὶ ἔλαβεν αὐτοὺς καὶ διέβη τὸν χειμάρρουν καὶ διεβίβασε πάντα τὰ αὐτοῦ. Ὑπελείφθη δὲ Ἰακὼβ μόνος· καὶ ἐπάλαιεν ἄνθρωπος μετ᾿ αὐτοῦ ἕως πρωΐ. Εἶδε δὲ ὅτι οὐ δύναται πρὸς αὐτόν, καὶ ἥψατο τοῦ πλάτους τοῦ μηροῦ αὐτοῦ, καὶ ἐνάρκησε τὸ πλάτος τοῦ μηροῦ Ἰακὼβ ἐν τῷ παλαίειν αὐτὸν μετ᾿ αὐτοῦ. Καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἀπόστειλόν με· ἀνέβη γὰρ ὁ ὄρθρος. Ὁ δὲ εἶπεν· Οὐ μή σε ἀποστείλω, ἂν μή με εὐλογήσῃς. Εἶπε δὲ αὐτῷ· Τί τὸ ὄνομά σου ἐστίν; Ὁ δὲ εἶπεν· Ἰακώβ. Εἶπε δὲ αὐτῷ· Οὐ κληθήσεται τὸ ὄνομά σου Ἰακώβ, ἀλλὰ [fol. 111] Ἰσραὴλ ἔσται τὸ ὄνομά σου· ὅτι ἐνίσχυσας μετὰ τοῦ θεοῦ, καὶ μετὰ ἀνθρώπων δυνατὸς ἔσῃ. Ἠρώτησε δὲ Ἰακὼβ καὶ εἶπεν· Ἀνάγγειλόν μοι τὸ ὄνομά σου. Καὶ εἶπεν· Ἵνα τί τοῦτο ἐρωτᾷς τὸ ὄνομά μου; Καὶ εὐλόγησεν αὐτὸν ἐκεῖ. Καὶ ἐκάλεσεν Ἰακὼβ τὸ ὄνομα τοῦ τόπου ἐκείνου Εἶδος θεοῦ· εἶδον γὰρ θεὸν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον, καὶ ἐχάρη ἡ ψυχή μου [Gen., XXXII, 22-30]. Καὶ πάλιν ἐν ἑτέροις περὶ τοῦ αὐτοῦ Ἰακὼβ ἐξαγγέλλων ταῦτά φησιν· Ἦλθε δὲ Ἰακὼβ εἰς Λουζᾶ, ἥ ἐστιν ἐν γῇ Χαναάν, ἥ ἐστι Βαιθήλ, αὐτὸς καὶ πᾶς ὁ λαός, ὅς ἦν μετ᾿ αὐτοῦ. Καὶ ᾠκοδόμησεν ἐκεῖ θυσιαστήριον, καὶ ἐκάλεσε τὸ ὄνομα τοῦ τόπου ἐκείνου Βαιθήλ· ἐκεῖ γὰρ ἐφάνη αὐτῷ ὁ θεὸς ὲν τῷ ἀποδιδράσκειν ἀπὸ προσώπου τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ Ἠσαῦ. Ἀπέθανε δὲ Δεβόρρα, ἡ τροφὸς Ῥεβέκκας, καὶ ἐτάφη κατωτέρω Βαιθὴλ ὑπὸ τὴν βάλανον, καὶ ἐκάλεσεν Ἰακὼβ τὸ ὄνομα αὐτῆς Βάλανον πένθους. Ὤφθη δὲ ὁ θεὸς τῷ Ἰακὼβ ἔτι ἐν Λουζᾶ, ὅτε παρεγένετο ἐκ Μεσοποταμίας τῆς Συρίας, καὶ εὐλόγησεν αὐτόν. Καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ θεός· Τὸ ὄνομά σου Ἰκκὼβ οὐ κληθήσεται ἔτι, ἀλλὰ Ἰσραὴλ ἔσται τὸ ὄνομά σου [Gen., XXXV, 6-10]. Θεὸς καλεῖται καὶ θεός ἐστι καὶ ἔσται. Καὶ συννευσάντων ταῖς κεφαλαῖς ἁπάντων ἔφην ἐγώ· Καὶ τοὺς λόγους, οἵ ἀγγέλλουσι πῶς ὤφθη αὐτῷ, φεύγοντι τὸν ἀδελφὸν Ἠσαῦ, [fol. 111] οὗτος καὶ ἄγγελος καὶ θεὸς καὶ κύριος, καὶ ἐν ἰδέᾳ ἀνδρὸς [cf. Gen., XVIII, 2] τῷ Ἀβραὰμ φανεὶς καὶ ἐν ἰδέᾳ ἀνθρώπου [cf. Gen., XXXII, 24] αὐτῷ τῷ Ἰακὼβ παλαίσας, ἀναγκαῖον εἶναι εἰπεῖν ὑμῖν λογιζόμενος, λέγω. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Καὶ ἐξῆλθεν Ἰακὼβ ἀπὸ τοῦ φρέατος τοῦ ὅρκου καὶ ἐπορεύθη εἰς Χαράν. Καὶ ἀπήντησε τόπῳ καὶ ἐκοιμήθη ἐκεῖ· ἔδυ γὰρ ὁ ἥλοις. Καὶ ἔλαβεν ἀπὸ τῶν λίθων τοῦ τόπου καὶ ἔθηκε πρὸς κεφαλῆς αὐτοῦ, καὶ ἐκοιμήθη ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ καὶ ἐνυπνιάσθη· καὶ ἰδοῦ κλῖμαξ ἐστηριγμένη ἐν τῇ γῇ, ἧς ἡ κεφαλὴ ἀφικνεῖτο εἰς τὸν οὐρανόν, καὶ οἱ ἄγγελοι τοῦ θεοῦ ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον ἐπ᾿ αὐτῆς, ὁ δὲ κύριος ἐστήρικτο ἐπ᾿ αὐτήν. Ὁ δὲ εἶπεν· Ἐγώ εἰμι κύριος, ὁ θεὸς Ἀβραάμ, τοῦ πατρός σου, καὶ Ἰσαάκ. Μὴ φοβοῦ. Ἡ γῆ, ὲφ᾿ ἧς σὺ καθεύδεις ἐπ᾿ αὐτῆς, σοὶ δώσω αὐτὴν καὶ τῷ σπέρματί σου· καὶ ἔσται τὸ σπέρμα σου ὡς ἡ ἄμμος τῆς γῆς, καὶ πλατυνθήσεται εἰς θάλασσαν καὶ νότον καὶ βορρᾶν καὶ ἀνατολάς, καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν σοὶ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς καὶ ἐν τῷ σπέρματί σου. Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ μετὰ σοῦ, διαφυλάσσων σε ἐν ὁδῷ πάσῃ ᾗ ἄν πορευθῇς, καὶ ἀποστρέψω σε εἰς τὴν γῆν ταύτην, ὅτι οὐ μή σε ἐγκαταλίπω ἕως τοῦ ποιῆσαί με πάντα ὅσα ἐλάλησά σοι. Καὶ ἐξηγέρθη Ἰακὼβ ἐκ τοῦ ὕπνου αὐτοῦ, [fol. 112] καὶ εἶπεν ὅτι Ἔστι κύριος ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ, ἐγὼ δὲ οὐκ ᾔδειν. Καὶ ἐφοβήθη, καὶ εἶπεν· Ὡς φοβερὸς ὁ τόπος οὗτος. Οὐκ ἔστι τοῦτο ἄλλ᾿ ἢ οἶκος τοῦ θεοῦ, καὶ αὕτη ἡ πύλη τοῦ οὐρανοῦ. Καὶ ἀνέστη Ἰακὼβ τῷ πρωί, καὶ ἔλαθε τὸν λίθον ὅν ὑπέθηκεν ἐκεῖ πρὸς κεφαλῆς αὐτοῦ, καὶ ἔστησεν αὐτὸν στήλην καὶ ἐπέχεε τὸ ἔλαιον ἐπὶ τὸ ἄκρον αὐτοῦ. Καὶ ἐκάλεσεν Ἰακὼβ τὸ ὄνομα τοῦ τόπου Οἶκος θεοῦ· καὶ Οὐλαμμάους ἦν τὸ ὄνομα τῇ πόλει τὸ πρότερον [Gen., XXVIII, 10-19].

E eu disse: "Vou narrar-vos Escrituras, [e] não me apresso a exibir a construção de palavras só na arte; pois nem tenho eu tal poder, mas só a graça [vinda] de Deus me foi dada para compreender as suas Escrituras — da qual graça também exorto a todos a tornar-se participantes, sem paga e sem inveja, para que também por causa disto eu não deva prestar contas no juízo que o Deus criador de todas as coisas há de fazer por meio do meu Senhor Jesus Cristo."

E Trifão: "Dignamente da piedade fazes também isto; mas pareces-me ironizar, dizendo que não possuis poder de palavras artificiosas." E eu de novo respondi: "Já que te parece que estas coisas são assim, seja; mas eu estou persuadido de que é verdadeiramente [assim]. Mas, para que eu faça já antes as demais demonstrações, presta atenção." E ele: "Dize."

E eu: "Por Moisés, ó irmãos", dizia, "de novo está escrito que este que apareceu aos patriarcas é dito Deus, e anjo, e Senhor, para que também disto o reconheçais servindo ao Pai de todas as coisas, como já concordastes, e, persuadidos por [ainda] mais [passagens], permaneçais firmemente.

Expondo, pois, por meio de Moisés, a palavra de Deus as coisas acerca de Jacó, o neto de Abraão, assim diz: 'E aconteceu que, quando as ovelhas concebiam, também vi com os olhos, no sono, e eis os bodes e os carneiros subindo sobre as ovelhas e as cabras, malhados, variegados e cor de cinza, salpicados. E disse-me o anjo de Deus, no sono: Jacó, Jacó.

E eu disse: Que há, Senhor? E disse: Ergue os teus olhos e vê os bodes e os carneiros subindo sobre as ovelhas e as cabras, malhados, variegados e cor de cinza, salpicados; pois vi tudo o que Labão te faz. Eu sou o Deus que te apareceu no lugar de Deus, onde me ungiste ali uma estela e me fizeste ali um voto. Agora, pois, levanta-te e sai desta terra, e vai para a terra do teu nascimento, e estarei contigo.'

E de novo, em outras palavras, falando acerca deste mesmo Jacó, assim diz: 'E, levantando-se naquela noite, tomou as duas mulheres e as duas servas e os seus onze filhos, e atravessou o vau do Jaboque, e tomou-os e atravessou a torrente, e fez passar tudo o que era dele. E ficou Jacó sozinho; e um homem lutava com ele até de manhã. E viu que não podia contra ele, e tocou-lhe a articulação da coxa, e entorpeceu-se a articulação da coxa de Jacó ao lutar ele com ele. E disse-lhe: Deixa-me ir, pois subiu a aurora.

E ele disse: Não te deixarei ir, se não me abençoares. E disse-lhe: Qual é o teu nome? E ele disse: Jacó. E disse-lhe: Não se chamará mais o teu nome Jacó, mas Israel será o teu nome; porque prevaleceste com Deus, e com os homens serás forte. E perguntou Jacó e disse: Anuncia-me o teu nome. E disse: Por que perguntas isto, o meu nome? E abençoou-o ali. E chamou Jacó o nome daquele lugar Aparência de Deus; pois vi Deus face a face, e alegrou-se a minha alma.'

E de novo, em outros [lugares], anunciando acerca do mesmo Jacó, diz isto: 'E veio Jacó a Luza, que está na terra de Canaã, que é Betel, ele e todo o povo que estava com ele. E edificou ali um altar, e chamou o nome daquele lugar Betel; pois ali lhe apareceu Deus, ao fugir da face de seu irmão Esaú. E morreu Débora, a ama de Rebeca, e foi sepultada abaixo de Betel, sob o carvalho, e chamou Jacó o seu nome Carvalho do luto. E apareceu Deus a Jacó ainda em Luza, quando veio da Mesopotâmia da Síria, e abençoou-o. E disse-lhe Deus: O teu nome Jacó não se chamará mais, mas Israel será o teu nome.'

É chamado Deus, e é Deus, e será."

E, tendo todos assentido com a cabeça, disse eu: "E as palavras que anunciam como lhe apareceu, ao fugir de seu irmão Esaú — [a saber que] este [é] tanto anjo quanto Deus e Senhor, e apareceu em forma de homem a Abraão, e em forma de homem lutou com o próprio Jacó —, julgando ser necessário dizer-vos, [as] digo.

E são estas: 'E saiu Jacó do poço do juramento e foi para Harã. E chegou a um lugar e dormiu ali, pois o sol se pusera. E tomou das pedras do lugar e pôs à sua cabeceira, e dormiu naquele lugar e sonhou; e eis uma escada firmada na terra, cujo topo alcançava o céu, e os anjos de Deus subiam e desciam por ela, e o Senhor estava firmado sobre ela.'"

"E ele disse: Eu sou o Senhor, o Deus de Abraão, teu pai, e de Isaque. Não temas. A terra sobre a qual dormes, dá-la-ei a ti e à tua semente; e a tua semente será como a areia da terra, e alargar-se-á para o mar, o sul, o norte e o oriente, e serão abençoadas em ti todas as tribos da terra, e na tua semente. E eis que eu [estou] contigo, guardando-te em todo caminho por que fores, e reconduzir-te-ei a esta terra, porque não te abandonarei até que eu faça tudo o que te falei.

E despertou Jacó do seu sono, e disse: Está o Senhor neste lugar, e eu não [o] sabia. E teve medo, e disse: Quão temível [é] este lugar. Não é isto senão a casa de Deus, e esta [é] a porta do céu. E levantou-se Jacó de manhã, e tomou a pedra que pusera ali à sua cabeceira, e ergueu-a [como] estela, e derramou o óleo sobre o topo dela. E chamou Jacó o nome do lugar Casa de Deus; e Ulamaús era antes o nome da cidade."

LIX

Καὶ ταῦτα εἰπών· Ἀνάσχεσθέ μου, ἔλεγον, καὶ ἀπὸ τῆς βίβλου τῆς Ἐξόδου ἀποδεικνύοντος ὑμῖν, πῶς ὁ αὐτὸς οὗτος καὶ ἄγγελος καὶ θεὸς καὶ κύριος καὶ ἀνὴρ [cf. Gen., XVIII, 2] καὶ ἄνθρωπος [cf. Gen., XXXII, 24], Ἀβραὰμ καὶ Ἰακὼβ φανείς, ἐν πυρὶ φλογὸς ἐκ βάτου πέφανται καὶ·ὡμίλησε τῷ Μωσεῖ [cf. Exod., III, 2]. Κἀκείνων ἡδέως καὶ ἀκαμάτως καὶ προθύμως ἀκούειν λεγόντων, ἐπέφερον· Ταῦτα δέ ἐστιν ἐν τῇ βίβλῳ ἣ ἐπιγράφεται Ἔξοδος. Μετὰ δὲ τὰς ἡμέρας τὰς πολλὰς ἐκείνας ἐτελεύτησεν ὁ βασιλεὺς Αἰγύπτου, καὶ κατεστέναξαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ ἀπὸ τῶν ἔργων [Exod., II, 23]· καὶ τὰ λοιπὰ μέχρι τοῦ· Ἐλθὼν συνάγαγε τὴν γερουσίαν Ἰσραήλ, καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτούς· Κύριος, ὁ θεὸς τῶν πατέρων ὑμῶν, ὤφθη μοι, ὁ θεὸς Ἀβραὰμ καὶ ὁ θεὸς Ἰσαὰκ καὶ ὁ θεὸς Ἰακώβ, λέγων· Ἐπισκοπῇ ἐπισκέπτομαι ὑμᾶς καὶ ὅσα συμβέβηκεν ὑμὶν ἐν Αἰγύπτῳ [Exod., III, 16]. [fol. 112] Καὶ ἐπὶ τούτοις ἐπέφερον· Ὦ ἄνδρες, νενοήκατε, λέγων, ὅτι ὃν λέγει Μωσῆς ἄγγελον ἐν πυρὶ φλογὸς λελαληκέναι αὐτῷ οὗτος αὐτός, θεὸς ὤν, σημαίνει τῷ Μωσεῖ ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ θεὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ:

E, tendo dito estas coisas: "Suportai-me", dizia, "também [enquanto] vos demonstro, a partir do livro do Êxodo, como este mesmo — que é tanto anjo quanto Deus e Senhor, e homem, e que apareceu a Abraão e a Jacó — apareceu em fogo de chama, [saindo] de uma sarça, e falou com Moisés." E, dizendo eles que ouviam com gosto, sem cansaço e com boa vontade, acrescentei:

"E isto está no livro que se intitula Êxodo: 'E, depois daqueles muitos dias, morreu o rei do Egito, e gemeram os filhos de Israel por causa dos trabalhos'; e o restante, até: 'Vindo, reúne o conselho dos anciãos de Israel, e dir-lhes-ás: O Senhor, o Deus dos vossos pais, apareceu-me, o Deus de Abraão, o Deus de Isaque e o Deus de Jacó, dizendo: Com visitação vos visito, e [vejo] tudo o que vos aconteceu no Egito.'

E a isto acrescentei: 'Ó homens, compreendestes', dizia, 'que este mesmo, que Moisés diz [ser] anjo [que] lhe falou em fogo de chama, sendo Deus, indica a Moisés que ele é o Deus de Abraão, de Isaque e de Jacó?'"

LX

Καὶ ὁ Τρύφων· Οὐ τοῦτο νοοῦμεν ἀπὸ τῶν λόγων τῶν προλελεγμένων, ἔλεγεν, ἀλλ᾿ ὅτι ἄγγελος μὲν ἦν ὁ ὀφθεὶς ἐν φλογὶ πυρός [cf. Exod., ΙΙΙ, 2; et Act., VII, 30], θεὸς δὲ ὁ ὁμιλῶν τῷ Μωσεῖ, ὥστε καὶ ἄγγελον καὶ θεόν, δύο ὁμοῦ ὄντας, ἐν τῇ τότε ὀπτασίᾳ γεγενῆσθαι. Κἀγὼ πάλιν ἀπεκρινάμην· Εἰ καὶ γέγονε τότε, ὦ φίλοι, ὡς καὶ ἄγγελον καὶ θεὸν ὁμοῦ ἐν τῇ ὀπτασίᾳ τῇ τῷ Μωσεῖ γενομένῃ ὑπάρξαι, ὡς καὶ ἀποδέδεικται ὑμῖν διὰ τῶν προγεγραμμένων λόγων, οὐχ ὁ ποιητὴς τῶν ὅλων ἔσται θεὸς ὁ τῷ Μωσεῖ εἰπὼν αὐτὸν εἶναι θεὸν Ἀβραὰμ καὶ θεὸν Ἰσαὰκ καὶ θεὸν Ἰακώβ, ἀλλ᾿ ὁ ἀποδειχθεὶς ὑμῖν ὦφθαι τῷ Ἀβραὰμ καὶ τῷ Ἰακώβ, τῇ τοῦ ποιητοῦ τῶν ὅλων θελήσει ὑπηρετῶν καὶ ἐν τῇ κρίσει τῶν Σοδόμων τῇ βουλῇ αὐτοῦ ὁμοίως ὑπηρετήσας· ὥστε, κἂν ὥς φατε ἔχῃ, ὅτι δύο ἦσαν, καὶ ἄγγελος καὶ θεός, οὐ τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων καὶ πατέρα, καταλιπόντα τὰ ὑπὲρ οὐρανὸν ἅπαντα. ἐν ὀλίγῳ γῆς μορίῳ πεφάνθαι πᾶς ὁστισοῦν, κἂν μικρὸν νοῦν [fol. 113] ἔχων, τολμήσει εἰπεῖν. Καὶ ὁ Τρύφων· Ἐπειδὴ ἤδη προαποδέδεικται ὅτι ὁ ὀφθεὶς τῷ Ἀβραὰμ θεὸς καὶ κύριος ὠνομασμένος ὑπὸ κυρίου τοῦ ἐν οὐρανοῖς λαβὼν τὰ ἐπαχθέντα τῇ Σοδόμων γῇ ἐπήγαγε, καὶ νῦν, κἂν ἄγγελος ἦν σὺν τῷ φανέντι τῷ Μωσεὶ θεῷ γεγενημένος, θεόν, τὸν ἀπὸ τῆς βάτου ὁμιλήσαντα τῷ Μωσεῖ, οὐ τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων θεὸν νοήσομεν γεγονέναι, ἀλλ᾿ ἐκεῖνον τὸν καὶ τῷ Ἀβραὰμ καὶ τῷ Ἰακὼβ ἀποδειχθέντα πεφανερῶσθαι, ὃς καὶ ἄγγελος τοῦ τῶν ὅλων ποιητοῦ θεοῦ καλεῖται καὶ νοεῖται εἶναι ἐκ τοῦ διαγγέλλειν τοῖς ἀνθρώποις τὰ παρὰ τοῦ πατρὸς καὶ ποιητοῦ τῶν ἁπάντων. Κἀγὼ πάλιν· Ἤδη μέντοι, ὦ Τρύφων, ἀποδείξω ὅτι πρὸς τῇ Μωσέως ὀπτασίᾳ αὐτὸς οὗτος μόνος, καὶ ἄγγελος καλούμενος καὶ θεὸς ὑπάρχων, ὤφθη καὶ προσωμίλησε τῷ Μωσεῖ. Οὕτως γὰρ ἔφη ὁ λόγος· Ὤφθη δὲ αὐτῷ ἄγγελος κυρίου ἐν πυρὶ φλογὸς ἐκ βάτου· καὶ ὁρᾷ ὅτι ὁ βάτος καίεται πυρί, ὁ δὲ βάτος οὐ κατεκαίετο. Ὁ δὲ Μωσῆς εἶπε· Παρελθὼν ὄψομαι τὸ ὅραμα τοῦτο τὸ μέγα, ὅτι οὐ κατακαίεται ὁ βάτος. Ὡς δ᾿ εἶδε κύριος ὅτι προσάγει ἰδεῖν, ἐκάλεσεν αὐτὸν κύριος ἐκ τῆς βάτου [Exod., III, 2-4]. Ὃν οὖν τρόπον τὸν τῷ Ἰακὼβ ὀφθέντα κατὰ τοὺς ὕπνους ἄγγελον [fol. 113] ὁ λόγος λέγει, εἶτα αὐτὸν τὸν ὀφθέντα κατὰ τοὺς ὕπνους ἄγγελον εἰρηκέναι αὐτῷ, ὅτι Ἐγώ εἰμι ὁ θεὸς ὁ ὀφθείς σοι ὅτε ἀπεδίδρασκες ἀπὸ προσώπου Ἠσαῦ τοῦ ἀδελφοῦ σου [cf. Gen., XXXI, 13, et XXXV, 1-7], καὶ ἐπὶ τοῦ Ἀβραὰμ ἐν τῇ κρίσει τῶν Σοδόμων κύριον παρὰ κυρίου τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς [cf. Gen., XIX, 24] τὴν κρίσιν ἐπενηνοχέναι ἔφη, οὕτως καὶ ἐνταῦθα ὁ λόγος, λέγων ἄγγελον κυρίου ὦφθαι τῷ Μωσεῖ καὶ μετέπειτα κύριον αὐτὸν ὄντα καὶ θεὸν σημαίνων, τὸν αὐτὸν λέγει ὃν καὶ διὰ πολλῶν τῶν λελεγμένων, τὸν αὐτὸν λέγει ὃν καὶ διὰ πολλῶν τῶν λελεγμένων ὑπηρετοῦντα τῷ ὑπὲρ κόσμον θεῷ, ὑπὲρ ὃν ἄλλος οὐκ ἔστι, σημαίνει.

E Trifão: "Não é isto que compreendemos das palavras já ditas", dizia, "mas que anjo era o que apareceu na chama de fogo, e Deus o que falava com Moisés — de modo que tanto anjo quanto Deus, sendo dois ao mesmo tempo, estiveram naquela aparição de então."

E eu de novo respondi: "Ainda que se desse então, ó amigos, que tanto anjo quanto Deus ao mesmo tempo existissem na aparição que se deu a Moisés — como também vos foi demonstrado pelas palavras já escritas —, não será o criador de todas as coisas o Deus que disse a Moisés que ele era o Deus de Abraão, o Deus de Isaque e o Deus de Jacó, mas aquele que vos foi demonstrado ter aparecido a Abraão e a Jacó, servindo à vontade do criador de todas as coisas, e que no juízo de Sodoma serviu igualmente ao seu conselho; de modo que, ainda que seja como dizeis, que eram dois — anjo e Deus —, ninguém, quem quer que seja, ainda que tenha pouco entendimento, ousará dizer que o criador de todas as coisas e Pai, deixando todas as [coisas] acima do céu, apareceu numa pequena porção da terra."

E Trifão: "Já que já foi demonstrado antes que aquele que apareceu a Abraão, nomeado Deus e Senhor, tendo recebido do Senhor que está nos céus [a incumbência de] trazer as coisas trazidas sobre a terra de Sodoma, as trouxe, também agora, ainda que fosse um anjo o que esteve com o Deus que apareceu a Moisés, entenderemos que o Deus que da sarça falou com Moisés não é o Deus criador de todas as coisas, mas aquele que foi demonstrado ter-se manifestado também a Abraão e a Jacó, o qual é chamado e se entende [ser] anjo do Deus criador de todas as coisas, por anunciar aos homens as coisas [vindas] do Pai e criador de todas as coisas."

E eu de novo: "Contudo, ó Trifão, demonstrarei já que, na aparição a Moisés, este mesmo, único, chamado anjo e sendo Deus, apareceu e falou com Moisés. Pois assim disse a palavra: 'E apareceu-lhe um anjo do Senhor em fogo de chama, [saindo] de uma sarça; e vê que a sarça arde em fogo, mas a sarça não se consumia. E disse Moisés: Aproximando-me, verei este grande espetáculo, que a sarça não se consome. E, quando o Senhor viu que se aproximava para ver, chamou-o o Senhor da sarça.'

Assim, pois, como a palavra diz [que era] anjo o que apareceu a Jacó no sono, e depois [diz] que o próprio anjo aparecido no sono lhe disse 'Eu sou o Deus que te apareceu quando fugias da face de Esaú, teu irmão', e [como], no caso de Abraão, no juízo de Sodoma, disse que [ele] trouxe o juízo [como] Senhor da parte do Senhor que está nos céus — assim também aqui a palavra, dizendo que um anjo do Senhor apareceu a Moisés, e depois indicando que ele é Senhor e Deus, diz [ser] o mesmo que, por meio de muitas das coisas ditas, indica servir ao Deus que está acima do mundo, acima do qual não há outro."

LXI

Μαρτύριον δὲ καὶ ἄλλο ὑμῖν, ὦ φίλοι, ἔφην, ἀπὸ τῶν γραφῶν δώσω, ὅτι ἀρχὴν πρὸ πάντων τῶν κτισμάτων ὁ θεὸς γεγέννηκε δύναμίν τινα ἐξ ἑαυτοῦ λογικήν, ἥτις καὶ δόξα κυρίου [cf. Exod., XVI, 7, etc.] ὑπὸ τοῦ πνεύματος τοῦ ἁγίου καλεῖται, ποτὲ δὲ υἱὸς [cf. Ps., II, 7, etc.], ποτὲ δὲ σοφία [cf. Prou., VIII, etc.], ποτὲ δὲ ἄγγελος, ποτὲ δὲ θεός, ποτὲ δὲ κύριος καὶ λόγος [cf. Ps., XXXII, 6, et CVI, 20], ποτὲ δὲ ἀρχιστράτηγον [cf. Jos., V, 13-14] ἑαυτὸν λέγει, ἐν ἀνθρώπου μορφῇ φανέντα τῷ τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦ· ἔχει γὰρ πάντα προσονομάζεσθαι ἔκ τε τοῦ ὑπηρετεῖν τῷ πατρικῷ βουλήματι καὶ ἐκ τοῦ ἀπὸ τοῦ πατρὸς θελήσει γεγεννῆσθαι. Ἀλλ᾿ οὐ τοιοῦτον ὁποῖον καὶ ἐφ᾿ ἡμῶν γινόμενον ὁρῶμεν; Λόγον γάρ τινα προβάλλοντες, λόγον γεννῶμεν, οὐ κατὰ ἀποτομήν, ὡς ἐλαττωθῆναι τὸν ἐν ἡμῖν λόγον, προβαλλόμενοι. [fol. 114] Καὶ ὁποῖον ἐπὶ πυρὸς ὁρῶμεν ἄλλο γινόμενον. οὐκ ἐλαττουμένου ἐκείνου ἐξ οὗ ἡ ἄναψις γέγονεν, ἀλλὰ τοῦ αὐτοῦ μένοντος, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ ἀναφθὲν καὶ αὐτὸ ὃν φαίνεται, οὐκ ἐλαττῶσαν ἐκεῖνο ἐξ οὗ ἀνήφθη. Μαρτυρήσει δέ μοι ὁ λόγος τῆς σοφίας, αὐτὸς ὢν οὗτος ὁ θεὸς ἀπὸ τοῦ πατρὸς τῶν ὅλων γεννηθείς, καὶ λόγος καὶ σοφία καὶ δύναμις καὶ δόξα τοῦ γεννήσαντος ὑπάρχων, καὶ διὰ Σολομῶνος φήσαντος ταῦτα· Ἐὰν ἀναγγείλω ὑμῖν τὰ καθ᾿ ἡμέραν γινόμενα, μνημονεύσω τὰ ἐξ αἰῶνος ἀριθμῆσαι. Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ. Πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με, ἐν ἀρχῇ, πρὸ τοῦ τὴν γῆν ποιῆσαι καὶ πρὸ τοῦ τὰς ἀβύσσους ποιῆσαι, πρὸ τοῦ τὰς πηγὰς προελθεῖν τῶν ὑδάτων, πρὸ τοῦ τὰ ὄρη ἑδρασθῆναι· πρὸ δὲ πάντων τῶν βουνῶν γεννᾷ με. Ὁ θεὸς ἐποίησε χώραν καὶ ἀοίκητον καὶ ἄκρα οἰκούμενα ὑπ᾿ οὐρανόν. Ἡνίκα ἡτοίμαζε τὸν οὐρανόν, συμπαρήμην αὐτῷ· καὶ ὅτε ἀφώριζε τὸν αὐτοῦ θρόνον ἐπ᾿ ἀνέμων, ἡνίκα ἰσχυρὰ ἐποίει τὰ ἄνω νέφη καὶ ὡς ἀσφαλεῖς ἐποίει πηγὰς ἀβύσσου, ἡνίκα ἰσχυρὰ ἐποίει τὰ θεμέλια τῆς γῆς, ἤμην παρ᾿ αὐτῷ ἁρμόζουσα. Ἐγὼ ἤμην ᾖ προσέχαιρε· καθ᾿ ἡμέραν δὲ εὐφραινόμην ἐν προσώπῳ αὐτοῦ ἐν παντὶ καιρῷ, ὅτι εὐφραίνετο τὴν οἰκουμένην συντελέσας [fol. 114] καὶ, εὐφραίνετο ἐν υἱοῖς ἀνθρώπων. Νῦν οὖν, υἱέ, ἄκουέ μου. Μακάριος ἀνὴρ ὃς εἰσακούσεταί μου, καὶ ἄνθρωπος ὃς τὰς ὁδούς μου φυλάξει, ἀγρυπνῶν ἐπ᾿ ἐμαῖς θύραις καθ᾿ ἡμέραν, τηρῶν σταθμοὺς ἐμῶν εἰσόδων· αἱ γὰρ ἔξοδοί μου ἔξοδοι ζωῆς, καὶ ἡτοίμασται θέλησις παρὰ κυρίου. Οἱ δὲ εἰς ἐμὲ ἁμαρτάνοντες ἀσεβοῦσιν εἰς τὰς ἑαυτῶν ψυχάς, καὶ οἱ μισοῦντές με ἀγαπῶσι θάνατον [Prou., VIII, 21-36].

"E dar-vos-ei ainda outro testemunho, ó amigos", disse, "a partir das Escrituras: que Deus, [como] princípio antes de todas as criaturas, gerou de si mesmo um certo poder racional, que é chamado, pelo Espírito Santo, tanto Glória do Senhor, quanto, ora, Filho, ora Sabedoria, ora anjo, ora Deus, ora Senhor e Logos; e ora ele mesmo se diz general do exército, [tendo] aparecido em forma de homem a Josué, filho de Nave. Pois pode ter todas as [essas] denominações, tanto por servir à vontade paterna quanto por ter sido gerado do Pai por [sua] vontade.

Mas não [é] tal como o que vemos dar-se também entre nós? Pois, emitindo uma palavra, geramos uma palavra, não por separação, de modo a diminuir-se a palavra que há em nós ao emiti-la. E qual [é o caso do] fogo, que vemos dar-se de outro [fogo], sem diminuir-se aquele de que se deu a aceso, mas permanecendo o mesmo; e o que dele se acendeu também aparece existindo [por si], sem ter diminuído aquele de que se acendeu.

E testemunhar-me-á a palavra da Sabedoria, sendo ela mesma este Deus gerado do Pai de todas as coisas, e existindo [como] Logos, Sabedoria, Poder e Glória daquele que [a] gerou, e [que], por meio de Salomão, disse isto: 'Se vos anunciar as coisas que cada dia se dão, lembrar-me-ei de enumerar as coisas [que são] desde o século. O Senhor criou-me [como] princípio dos seus caminhos, para as suas obras. Antes do século fundou-me, no princípio, antes de fazer a terra, e antes de fazer os abismos, antes de saírem as fontes das águas, antes de os montes serem assentados; e antes de todas as colinas [me] gera.'"

"'Deus fez a região tanto inabitada quanto os confins habitados sob o céu. Quando preparava o céu, eu estava presente com ele; e quando separava o seu trono sobre os ventos, quando fazia fortes as nuvens do alto e como seguras as fontes do abismo, quando fazia fortes os fundamentos da terra, eu estava junto dele, dispondo[-os]. Eu era aquilo em que ele se comprazia; e cada dia eu me alegrava diante da sua face, em todo tempo, porque se alegrava tendo consumado o mundo, e se alegrava nos filhos dos homens.

Agora, pois, ó filho, ouve-me. Bem-aventurado o varão que me ouvir, e o homem que guardar os meus caminhos, vigiando às minhas portas cada dia, guardando os umbrais das minhas entradas; pois as minhas saídas [são] saídas de vida, e [nelas] está preparada a vontade [que vem] do Senhor. Mas os que pecam contra mim são ímpios contra as suas próprias almas, e os que me odeiam amam a morte.'"

LXII

Καὶ τοῦτο αὐτό, ὦ φίλοι, εἶπε καὶ διὰ Μωσέως ὁ τοῦ θεοῦ λόγος, μηνύων ἡμῖν ὃν ἐδήλωσε τὸν θεὸν λέγειν τούτῳ αὐτῷ τῷ νοήματι ἐπὶ τῆς ποιήσεως τοῦ ἀνθρώπου. λέγων ταῦτα· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾿ ὁμοίωσιν· καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ᾿ εἰκόνα θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν· ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς. Καὶ εὐλόγησεν ὁ θεὸς αὐτοὺς λέγων· Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς [Gen., I, 26-28]. Καὶ ὄπως μή, ἀλλάσσοντες τοὺς προλελεγμένους λόγους, ἐκεῖνα λέγητε ἃ οἱ διδάσκαλοι ὑμῶν λέγουσιν, ἢ ὅτι πρὸς ἑαυτὸν ἔλεγεν ὁ θεὸς Ποιήσωμεν, ὁποῖον καὶ ἡμεῖς μέλλοντές τι ποιεῖν πολλάκις πρὸς ἑαυτοὺς λέγομεν [fol. 115] Ποιήσωμεν, ἢ ὅτι πρὸς τὰ στοιχεῖα, τουτέστι τὴν γῆν καὶ τὰ ἄλλα ὁμοίως, ἐξ ὧν νοοῦμεν τὸν ἄνθρωπον γεγονέναι, θεὸν εἰρηκέναι Ποιήσωμεν, λόγους τοὺς εἰρημένους ὑπ᾿ αὐτοῦ τοῦ Μωσέως πάλιν ἱστορήσω, ἐξ ὧν ἀναμφιλέκτως πρός τινα, καὶ ἀριθμῷ ὄντα ἕτερον καὶ λογικὸν ὑπάρχοντα, ὡμιληκέναι αὐτὸν ἐπιγνῶναι ἔχομεν. Εἰσὶ δὲ οἱ λόγοι οὗτοι· Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Ἰδοὺ Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἶς ἐξ ἡμῶν τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν [GEN., III, 22]. Οὐκοῦν εἰπὼν Ὡς εἶς ἐξ ἡμῶν, καὶ ἀριθμὸν τῶν ἀλλήλοις συνόντων, καὶ τὸ ἐλάχιστον δύο μεμήνυκεν. Οὐ γὰρ ὅπερ ἡ παρ᾿ ὑμῖν λεγομένη αἵρεσις δογματίζει φαίην ἂν ἐγὼ ἀληθὲς εἶναι, ἢ οἱ ἐκείνης διδάσκαλοι ἀποδεῖξαι δύνανται ὅτι ἀγγέλοις ἔλεγεν ἢ ὅτι ἀγγέλων ποίημα ἦν τὸ σῶμα τὸ ἀνθρώπειον. Ἀλλὰ τοῦτο τὸ τῷ ὄντι ἀπὸ τοῦ πατρὸς προβληθὲν γέννημα πρὸ πάντων τῶν ποιημάτων συνῆν τῷ πατρί, καὶ τούτῳ ὁ πατὴρ προσομιλεῖ, ὡς ὁ λόγος διὰ τοῦ Σολομῶνος ἐδήλωσεν, ὅτι καὶ ἀρχὴ πρὸ πάντων τῶν ποιημάτων τοῦτ᾿ αὐτὸ καὶ γέννημα ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἐγεγέννητο, ὃ σοφία διὰ Σολομῶνος καλεῖται, καὶ δι᾿ ἀποκαλύψεως τῆς γεγενημένης Ἰησοῦ τῷ τοῦ Ναυῆ τοῦτο αὐτὸ εἰπόντος. Ἵνα δὲ καὶ ἐκ τούτων φανερὸν ὑμῖν γένηται ὃ λέγω, ἀκούσατε καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ [fol. 115] βιβλίου Ἰησοῦ. Ἔστι δὲ ταῦτα· Καὶ ἐγένετο ὡς ἦν Ἰησοῦς ἐν Ἱεριχώ, ἀναβλέψας τοῖς ὀφθαλμοῖς ὁρᾷ ἄνθρωπον ἑστηκότα κατέναντι αὐτοῦ. Καὶ προσελθὼν ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτῷ· Ἡμέτερος εἶ ἢ τῶν ὑπεναντίων; Καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἐγὼ ἀρχιστράτηγος δυνάμεως κυρίου, νῦν παραγέγονα. Καὶ Ἰησοῦς ἔπεσεν ἐπὶ πρόσωπον ἐπὶ τῆς γῆν, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Δέσποτα, τί προστάσσεις τῷ σῷ οἰκέτῃ; Καὶ λέγει ὁ ἀρχιστράτηγος κυρίου πρὸς Ἰησοῦν· Λῦσαι τὰ ὑποδήματα τῶν ποδῶν σου· ὁ γὰρ τόπος, ἐφ᾿ οὗ ἕστηκας, γῆ ἁγία ἐστί. Καὶ ἡ Ἱεριχὼ συγκεκλεισμένη ἦν καὶ ὠχυρωμένη, καὶ οὐδεὶς ἐξ αὐτῆς ἐξεπορεύετο. Καὶ εἶπε κύριος πρὸς Ἰησοῦν· Ἰδοὺ παραδίδωμί σοι τὴν Ἱεριχὼ ὑποχείριον καὶ τὸν βασιλέα αὐτῆς τὸν ἐν αὐτῇ, δυνατοὺς ὄντας ἰσχύϊ [GEN., V, 13-VI, 2].

"E isto mesmo, ó amigos, disse também por meio de Moisés a palavra de Deus, indicando-nos que aquele Deus que ela manifestou fala, com esta mesma concepção, na criação do homem, dizendo isto: 'Façamos o homem à nossa imagem e semelhança; e domine sobre os peixes do mar, sobre as aves do céu, sobre os gados, sobre toda a terra e sobre todos os répteis que rastejam sobre a terra. E fez Deus o homem: à imagem de Deus o fez; macho e fêmea os fez. E abençoou-os Deus, dizendo: Crescei e multiplicai-vos, e enchei a terra, e dominai-a.'

E, para que, alterando as palavras já ditas, não digais aquilo que os vossos mestres dizem — ou que Deus dizia a si mesmo 'Façamos', como também nós, prestes a fazer algo, muitas vezes dizemos a nós mesmos 'Façamos', ou que Deus disse 'Façamos' aos elementos, isto é, à terra e às demais coisas, das quais entendemos ter vindo a ser o homem —, narrarei de novo as palavras ditas pelo próprio Moisés, a partir das quais indubitavelmente podemos reconhecer que ele falou com alguém que era, em número, distinto, e que existia [como ser] racional.

E são estas as palavras: 'E disse Deus: Eis que Adão se tornou como um de nós, no conhecer o bem e o mal.' Portanto, dizendo 'Como um de nós', indicou também [um] número dos que estão juntos uns com os outros, e, no mínimo, dois. Pois eu não diria [ser] verdadeiro o que a seita chamada entre vós dogmatiza, nem os mestres dela podem demonstrar que [Deus] falava aos anjos, ou que o corpo humano era obra de anjos.

Mas este rebento, verdadeiramente emitido do Pai, estava com o Pai antes de todas as criaturas, e com este o Pai conversa, como a palavra manifestou por meio de Salomão — que também este mesmo, [sendo] princípio antes de todas as criaturas e rebento, fora gerado por Deus, o que se chama Sabedoria por meio de Salomão, e [também] por meio da revelação que se deu a Josué, filho de Nave, [ao] dizer isto mesmo. E, para que também disto se vos torne manifesto o que digo, ouvi também as coisas [tiradas] do livro de Josué.

E é isto: 'E aconteceu que, estando Josué em Jericó, erguendo os olhos, vê um homem de pé defronte dele. E, aproximando-se, Josué disse-lhe: És dos nossos ou dos adversários? E disse-lhe: Eu [sou o] general do exército do Senhor; agora vim. E Josué caiu com o rosto em terra, e disse-lhe: Senhor, que ordenas ao teu servo? E diz o general do Senhor a Josué: Descalça as sandálias dos teus pés; pois o lugar sobre o qual estás é terra santa. E Jericó estava fechada e fortificada, e ninguém saía dela. E disse o Senhor a Josué: Eis que te entrego Jericó, submissa, e o seu rei que nela está, sendo poderosos em força.'"

LXIII

Καὶ ὁ Τρύφων· Ἰσχυρῶς καὶ διὰ πολλῶν δείκνυταί σοι τοῦτο, φίλε, ἔφη. Λοιπὸν οὖν καὶ ὅτι οὗτος διὰ τῆς παρθένου ἄνθρωπος γεννηθῆναι κατὰ τὴν τοῦ πατρὸς αὐτοῦ βούλησιν ὑπέμεινεν ἀπόδειξον καὶ σταυρωθῆναι καὶ ἀποθανεῖν· δήλου δὲ καὶ ὅτι μετὰ ταῦτα ἀναστὰς ἀνελήλυθεν εἰς τὸν οὐρανόν. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Ἤδη καὶ τοῦτο ἀποδέδεικταί μοι, ὦ ἄνδρες, ἐν τοῖς προανιστορημένοις λόγοις τῶν προφητειῶν, οὓς δι᾿ ὑμᾶς πάλιν ἀναμιμνησκόμενος καὶ ἐξηγούμενος πειρά [fol. 116]σομαι καὶ εἰς τὴν περὶ τούτου συγκατάθεσιν ἀγαγεῖν ὑμᾶς. Ὁ γοῦν λόγος ὃν ἔφη Ἡσαΐας· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; Ὅτι αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ [IS., LIII, 8]· οὐ δοκεῖ σοι λελέχθαι ὡς οὐκ ἐξ ἀνθρώπων ἔχοντος τὸ γένος τοῦ διὰ τὰς ἀνομίας τοῦ λαοῦ εἰς θάνατον παραδεδόσθαι εἰρημένου ὑπὸ τοῦ θεοῦ [cf. Is., LIII, 5]; Περὶ οὗ καὶ Μωσῆς τοῦ αἵματος, ὡς προέφην, αἵματι σταφυλῆς, ἐν παραβολῇ εἰπών, τὴν στολὴν αὐτοῦ πλυνεῖν ἔφη [Gen., XLIX, 11], ὡς τοῦ αἵματος αὐτοῦ οὐκ ἐξ ἀνθρωπείου σπέρματος γεγεννημένου ἀλλ᾿ ἐκ θελήματος θεοῦ [cf. JEAN, I, 13]. Καὶ τὰ ὑπὸ Δαυῒδ εἰρημένα· Ἐν ταῖς λαμπρότησι τῶν ἁγίων σου, ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε. Ὤμοσε κύριος καὶ οὐ μεταμεληθήσεται· Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ [Ps., CIX, 3-4]· οὐ σημαίνει ὑμῖν ὅτι ἄνωθεν καὶ διὰ γαστρὸς ἀνθρωπείας ὁ θεὸς καὶ πατὴρ τῶν ὅλων γεννᾶσθαι αὐτὸν ἔμελλε; Καὶ ἐν ἑτέροις εἰπών, τοῖς καὶ αὐτοῖς προλελεγμένοις· Ὁ θρόνος σου, ὁ θεός, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου. Ἠγάπησας δικαιοσύνην καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε, ὁ θεός, ὁ θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου. Σμύρναν καὶ στακτὴν καὶ κασσίαν ἀπὸ τῶν ἱματίων σου, ἀπὸ βάρεων ἐλεφαντίνων, ἐξ ὧν εὔφρανάν σε. [fol. 116] Θυγατέρες βασιλέων ἐν τῇ τιμῇ σου· παρέστη ἡ βασίλισσα ἐκ δεξιῶν σου, ἐν ἱματισμῷ διαχρύσῳ περιβεβλημένη, πεποικιλμένη. Ἄκουσον, θύγατερ, καὶ ἴδε καὶ κλῖνον τὸ οὖς σου, καὶ ἐπιλάθου τοῦ λαοῦ σου καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου· καὶ ἐπιθυμήσει ὁ βασιλεὺς τοῦ κάλλους σου, ὅτι αὐτός ἐστι κύριός σου, καὶ προσκυνήσεις αὐτῷ [PS., XLIV, 7-13]. Ὅτι γοῦν καὶ προσκυνητός ἐστι καὶ θεὸς καὶ Χριστὸς ὑπὸ τοῦ ταῦτα ποιήσαντος μαρτυρούμενος, καὶ οἱ λόγοι οὗτοι διαρρήδην σημαίνουσι. Καὶ ὅτι τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν, ὡς οὖσι μιᾷ ψυχῇ καὶ μιᾷ συναγωγῇ καὶ μιᾷ ἐκκλησίᾳ, ὁ λόγος τοῦ θεοῦ λέγει ὡς θυγατρί, τῇ ἐκκλησίᾳ τῇ ἐξ ὀνόματος αὐτοῦ γενομένῃ καὶ μετασχούσῃ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ (Χριστιανοὶ γὰρ πάντες καλούμεθα), ὁμοίως φανερῶς οἱ λόγοι κηρύσσουσι, διδάσκοντες ἡμᾶς καὶ τῶν παλαιῶν πατρῴων ἐθῶν ἐπιλαθέσθαι, οὕτως ἔχοντες· Ἄκουσον, θύγατερ, καὶ ἴδε καὶ κλῖνον τὸ οὖς σου, καὶ ἐπιλάθου τοῦ λαοῦ σου καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου· καὶ ἐπιθυμήσει ὁ βασιλεὺς τοῦ κάλλους σου, ὅτι αὐτός ἐστι κύριός σου, καὶ προσκυνήσεις αὐτῷ [PS., XLIV, 11-13].

E Trifão: "Fortemente e por meio de muitas [passagens] te é demonstrado isto, amigo", disse. "Doravante, pois, demonstra também que este suportou nascer homem por meio da virgem, segundo a vontade do seu Pai, e ser crucificado e morrer; e manifesta também que, depois disso, tendo ressuscitado, subiu ao céu."

E eu respondi: "Já também isto me foi demonstrado, ó homens, nas palavras das profecias já narradas, as quais, por vossa causa, de novo recordando e expondo, tentarei conduzir-vos também ao assentimento acerca disto. Pois a palavra que Isaías disse — 'A sua geração, quem a narrará? Porque a sua vida é tirada da terra' — não te parece ter sido dita [para indicar] que ele não tinha a estirpe [proveniente] de homens, ele que, por causa das iniquidades do povo, foi dito por Deus [ter sido] entregue à morte? Acerca de quem também Moisés, [falando] do sangue, como já disse, dizendo em parábola 'sangue de uva', disse que lavaria a sua veste — [indicando] que o seu sangue não foi gerado de sêmen humano, mas da vontade de Deus.

E as coisas ditas por Davi: 'Nos esplendores dos teus santos, do ventre, antes da estrela-d'alva, eu te gerei. Jurou o Senhor e não se arrependerá: Tu és sacerdote para sempre, segundo a ordem de Melquisedec' — não vos indica que, desde o alto, e por meio de um ventre humano, Deus e Pai de todas as coisas havia de gerá-lo?

E, dizendo em outros [lugares], que também já foram ditos antes: 'O teu trono, ó Deus, [é] pelo século do século; vara de retidão [é] a vara do teu reino. Amaste a justiça e odiaste a iniquidade; por isso te ungiu, ó Deus, o teu Deus, com óleo de exultação mais que os teus companheiros. Mirra, aloés e cássia [exalam] das tuas vestes, dos palácios de marfim, com que te alegraram. Filhas de reis [estão] na tua honra; a rainha pôs-se à tua direita, vestida de manto entretecido de ouro, adornada. Ouve, filha, e vê, e inclina o teu ouvido, e esquece o teu povo e a casa de teu pai; e o rei desejará a tua beleza, porque ele é o teu Senhor, e o adorarás.'

Que, pois, ele é digno de adoração, e Deus, e Cristo, testemunhado por aquele que fez estas coisas, também estas palavras expressamente [o] indicam. E que, aos que nele creem — como sendo uma só alma, uma só sinagoga e uma só igreja —, a palavra de Deus fala como a uma filha, à igreja que se formou do seu nome e participou do seu nome (pois todos nos chamamos cristãos), igualmente as palavras proclamam manifestamente, ensinando-nos a esquecer também os antigos costumes paternos, tendo assim: 'Ouve, filha, e vê, e inclina o teu ouvido, e esquece o teu povo e a casa de teu pai; e o rei desejará a tua beleza, porque ele é o teu Senhor, e o adorarás.'"

LXIV

Καὶ ὁ Τρύφων· Ἔστω ὑμῶν, τῶν ἐξ ἐθνῶν, κύριος καὶ Χριστὸς καὶ θεὸς γνωριζόμενος, ὡς αἱ γραφαὶ σημαίνουσιν, οἵτινες καὶ ἀπὸ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ Χριστιανοὶ καλεῖσθαι πάντες ἐσχήκατε· ἡμεῖς δέ, τοῦ θεοῦ [fol. 117] τοῦ καὶ αὐτὸν τοῦτον πονήσαντος λατρευταὶ ὄντες, οὐ δεόμεθα τῆς ὁμολογίας αὐτοῦ οὐδὲ τῆς προσκυνήσεως. Κἀγὼ πρὸς ταῦτα εἶπον· Ὦ Τρύφων, εἰ ὁμοίως ὑμῖν φιλέριστος καὶ κενὸς ὑπῆρχον, οὐκ ἂν ἔτι προσέμενον κοινωνῶν ὑμῖν τῶν λόγων, οὐ συνιέναι τὰ λεγόμενα παρασκευαζομένοις, ἀλλά τι λέγειν μόνον θήγουσιν ἑαυτούς· νῦν δέ, ἐπεὶ κρίσιν θεοῦ δέδοικα, οὐ φθάνω ἀποφαίνεσθαι περὶ οὐδενὸς τῶν ἀπὸ τοῦ γένους ὑμῶν, εἰ μήτι ἐστὶν ἀπὸ τῶν κατὰ χάριν τὴν ἀπὸ κυρίου σαβαὼθ σωθῆναι δυναμένων. Διὸ κἂν ὑμεῖς πονηρεύησθε, προσμενῶ πρὸς ὁτιοῦν προβαλεῖσθε καὶ ἀντιλέγετε ἀποκρινόμενος· καὶ τὸ αὐτὸ καὶ πρὸς πάντας ἁπλῶς τοὺς ἐκ παντὸς γένους ἀνθρώπων, συζητεῖν ἢ πυνθάνεσθαί μου περὶ τούτων βουλομένους πράττω. Ὅτι οὖν καὶ οἱ σωζόμενοι ἀπὸ τοῦ γένους τοῦ ὑμετέρου διὰ τούτου σώζονται καὶ ἐν τῇ τούτου μερίδι εἰσί, τοῖς προλελεγμένοις ὑπ᾿ ἐμοῦ ἀπὸ τῶν γραφῶν εἰ προσεσχήκειτε, ἐνενοήκειτε ἄν ἤδη, κἀμὲ δηλονότι περὶ τούτου οὐκ ἂν ἠρωτήσατε. Πάλιν δὲ ἐρῶ τὰ προλελεγμένα μοι ἀπὸ τοῦ Δαυΐδ, καὶ ἀξιῶ ὑμᾶς πρὸς τὸ συνιέναι, μὴ πρὸς τὸ πονηρεύεσθαι καὶ ἀντιλέγειν μόνον ἑαυτοὺς ὀτρῦναι. Εἰσὶν οὖν οἱ λόγοι, οὕς φησιν ὁ Δαυίδ, οὗτοι· Ὁ κύριος ἐβασί[fol. 117]λευσεν, ὀργιζέσθωσαν λαοί· ὁ καθήμενος ἐπὶ τῶν Χερουβίμ, σαλευθήτω ἡ γῆ. Κύριος ἐν Σιὼν μέγας καὶ ὑψηλός ἐστιν ἐπὶ πάντας τοὺς λαούς. Ἐξομολογησάσθωσαν τῷ ὀνόματί σου τῷ μεγάλῳ, ὅτι φοβερὸν καὶ ἅγιον ἐστι, καὶ τιμὴ βασιλέως κρίσιν ἀγαπᾷ. Σὺ ἡτοίμασας εὐθύτητας, κρίσιν καὶ δικαιοσύνην ἐν Ἰακὼβ σὺ ἐποίησας. Ὑψοῦτε κύριον τὸν θεὸν ἡμῶν καὶ προσκυνεῖτε τῷ ὑποποδίῳ τῶν ποδῶν αὐτοῦ, ὅτι ἅγιός ἐστι. Μωσῆς καὶ Ἀαρὼν ἐν τοῖς ἱερεῦσιν αὐτοῦ, καὶ Σαμουὴλ ἐν τοῖς ἐπικαλουμένοις τὸ ὄνομα αὐτοῦ· ἐπεκαλοῦντο τὸν κύριον, καὶ αὐτὸς εἰσήκουεν αὐτῶν. Ἐν στύλῳ νεφέλης ἐλάλει πρὸς αὐτούς, ὅτι ἐφύλασσον τὰ μαρτύρια αὐτοῦ, καὶ τὰ προστάγματα αὐτοῦ ἃ ἔδωκεν αὐτοῖς [Ps., XCVIII, 1-7]. Καὶ ἐν ἄλλοις, τοῖς καὶ αὐτοῖς προανιστορημένοις, διὰ τοῦ Δαυῒδ λεχθεῖσι λόγοις, οὓς εἰς Σολομῶνα ἀνοήτως φάσκετε εἰρῆσθαι, ἐπιγεγραμένους εἰς Σολομῶνα, ἐξ ὧν καὶ τὸ ὅτι εἰς Σολομῶνα οὐκ εἴρηνται ἀποδείκνυται, καὶ ὅτι οὗτος καὶ πρὸ τοῦ ἡλίου ἦν, καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ λαοῦ ὑμῶν σωζόμενοι δι᾿ αὐτοῦ σωθήσονται. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Ὁ θεός, τὸ κρίμα σου τῷ βασιλεῖ δὸς καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τῷ υἱῷ τοῦ βασίλεως· κρινεῖ τὸν λαὸν σου ἐν δικαιοσύνῃ καὶ τοὺς πτωχούς σου ἐν κρίσει. Ἀναλαβέτωσαν τὰ ὄρη τῷ λαῷ εἰρήνην καὶ οἱ βουνοὶ δικαιοσύνην. Κρινεῖ τοὺς πτωχοὺς τοῦ λαοῦ, [fol. 118] καὶ σώσει τοὺς υἱοὺς τῶν πενήτων, καὶ ταπεινώσει συκοφάντην· καὶ συμπαραμενεῖ τῷ ἡλίῳ καὶ πρὸ τῆς σελήνης εἰς γενεὰς γενεῶν [Ps., LXXI, 1-5]· καὶ τὰ λοιπὰ ἄχρι τοῦ· Πρὸ τοῦ ἡλίου διαμένει τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν αὐτῷ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς· πάντα τὰ ἔθνη μακαριοῦσιν αὐτόν. Εὐλογητὸς κύριος, ὁ θεὸς Ἰσραήλ, ὁ ποιῶν θαυμάσια μόνος, καὶ εὐλογητὸν τὸ ὄνομα τῆς δόξης αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· καὶ πληρωθήσεται τῆς δόξης αὐτοῦ πᾶσα ἡ γῆ. Γένοιτο, γένοιτο [Ps., LXXI, 17-19]. Καὶ ἐκ τῶν ἄλλων ὧν προεῖπον ὁμοίως διὰ Δαυΐδ λελέχθαι λόγων, ὅτι ἀπ᾿ ἄκρων τῶν οὐρανῶν προέρχεσθαι ἔμελλεν καὶ πάλιν εἰς τοὺς αὐτοὺς τόπους ἀνιέναι ἐμηνύετο, ἀναμνήσθητε, ἵνα καὶ θεὸν ἄνωθεν προελθόντα καὶ ἄνθρωπον ἐν ἀνθρώποις γενόμενον γνωρίσητε, καὶ πάλιν ἐκεῖνον παραγενησόμενον, ὃν ὁρᾶν μέλλουσι καὶ κόπτεσθαι οἱ ἐκκεντήσαντες αὐτόν [cf. ZACH., XII, 10]. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα. Ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα, καὶ νὺξ τῇ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν. Οὐκ εἰσὶ λαλιαὶ οὐδὲ λόγοι, ὧν οὐχὶ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν. Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν. Ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ, καὶ αὐτός, ὡς νυμφίος ἐκπο[fol. 118] ρευόμενος ἐκ παστοῦ αὐτοῦ, ἀγαλλιάσεται ἰσχυρὸς ὡς γίγας δραμεῖν ὁδόν. Ἀπ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος αὐτοῦ, καὶ τὸ κατάντημα αὐτοῦ ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν ὃς ἀποκρυβήσεται τῆς θέρμης αὐτοῦ [Ps. XVIII, 1-6].

E Trifão: "Seja, para vós, os das nações, [ele] reconhecido [como] Senhor, Cristo e Deus, como as Escrituras indicam — vós que, do seu nome, tivestes todos [o privilégio de] ser chamados cristãos; mas nós, sendo adoradores do Deus que também a este mesmo fez, não precisamos da confissão dele nem da [sua] adoração."

E eu a isto disse: "Ó Trifão, se eu fosse, como vós, amante de contendas e vazio, não permaneceria mais partilhando convosco as palavras, [vós] que não vos preparais para compreender o que é dito, mas [apenas] vos aguçais para dizer algo; mas agora, já que temo o juízo de Deus, não me apresso a declarar [nada] acerca de nenhum do vosso povo, [para ver] se acaso é dos que, pela graça [que vem] do Senhor Sabaoth, podem salvar-se. Por isso, ainda que vós ajais perversamente, permanecerei respondendo a qualquer coisa que proponhais e contradigais; e o mesmo faço também com todos, simplesmente, os de toda raça de homens que queiram discutir ou perguntar-me acerca destas coisas.

Que, pois, também os que se salvam do vosso povo por meio deste se salvam e estão na porção dele, [isso] — se tivésseis prestado atenção ao que foi dito por mim das Escrituras — já teríeis compreendido, e evidentemente não me teríeis perguntado acerca disto. Mas de novo direi as coisas ditas por mim [tiradas] de Davi, e vos peço [que atenteis] para compreender, e não [apenas] vos incitar a agir perversamente e a contradizer.

São, pois, as palavras que Davi diz estas: 'O Senhor reinou; irem-se os povos; o que está assentado sobre os querubins, abale-se a terra. O Senhor em Sião [é] grande e alto sobre todos os povos. Confessem o teu nome grande, porque é temível e santo, e a honra do rei ama o juízo. Tu preparaste retidões; juízo e justiça em Jacó tu fizeste. Exaltai o Senhor nosso Deus e adorai o escabelo dos seus pés, porque é santo. Moisés e Aarão entre os seus sacerdotes, e Samuel entre os que invocam o seu nome; invocavam o Senhor, e ele os ouvia. Na coluna de nuvem falava-lhes, porque guardavam os seus testemunhos e os seus preceitos que lhes deu.'

E em outros [lugares], também já narrados, [nas] palavras ditas por meio de Davi, que insensatamente afirmais terem sido ditas a respeito de Salomão, inscritas [como referidas] a Salomão — a partir das quais se demonstra tanto que não foram ditas a respeito de Salomão, quanto que este existia também antes do sol, e [que] os que do vosso povo se salvam por meio dele se salvarão.

E são estas: 'Ó Deus, dá o teu juízo ao rei, e a tua justiça ao filho do rei; julgará o teu povo em justiça e os teus pobres em juízo. Recebam os montes paz para o povo, e as colinas justiça. Julgará os pobres do povo, e salvará os filhos dos indigentes, e humilhará o caluniador; e permanecerá com o sol e antes da lua, por gerações de gerações'; e o restante, até: 'Antes do sol permanece o seu nome. E nele serão abençoadas todas as tribos da terra; todas as nações o chamarão bem-aventurado. Bendito o Senhor, o Deus de Israel, o único que faz maravilhas, e bendito o nome da sua glória pelo século do século; e encher-se-á da sua glória toda a terra. Assim seja, assim seja.'

E das outras [palavras] que eu disse igualmente terem sido ditas por meio de Davi — [a saber] que era indicado que ele havia de proceder dos confins dos céus e de novo subir aos mesmos lugares —, lembrai-vos, para que reconheçais tanto [que ele é] Deus que procedeu do alto, quanto [que se fez] homem entre os homens, e [que] de novo aquele há de vir, o qual hão de ver e prantear os que o traspassaram.

E são estas: 'Os céus narram a glória de Deus, e o firmamento anuncia a obra das suas mãos. O dia ao dia profere palavra, e a noite à noite anuncia conhecimento. Não há falas nem palavras cujas vozes não sejam ouvidas. Por toda a terra saiu a sua voz, e até os confins do mundo as suas palavras. No sol pôs a sua tenda, e ele, como noivo que sai do seu tálamo, exultará, forte como gigante a correr o caminho. Do confim do céu [é] a sua saída, e o seu retorno [vai] até o confim do céu, e não há quem se oculte do seu calor.'"

LXV

Καὶ ὁ Τρύφων ἔφη· Ὑπὸ τῶν τοσούτων γραφῶν δυσωπούμενος οὐκ οἶδα τί φῶ περὶ τῆς γραφῆς ἣν ἔφη Ἡσαΐας, καθ᾿ ἣν ὁ θεὸς οὐδενὶ ἑτέρῳ δοῦναι τὴν δόξαν αὐτοῦ λέγει, οὕτως εἰπών· Ἐγὼ κύριος ὁ θεός, τοῦτό μου ὄνομα, τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ μὴ δώσω οὐδὲ τὰς ἀρετάς μου [Is., XLII, 8]. Κἀγώ· Εἰ μὲν ἁπλῶς καὶ μὴ μετὰ κακὶας τούτους τοὺς λόγους εἰπὼν ἐσίγησας, ὦ Τρύφων, μήτε τοὺς πρὸ αὐτῶν προειπὼν μήτε τοὺς ἐπακολουθοῦντας συνάψας, συγγνωστὸς εἶ, εἰ δὲ χάριν τοῦ νομίζειν δύνασθαι εἰς ἀπορίαν ἐμβάλλειν τὸν λόγον, ἵνα εἴπω ἐναντίας εἶναι τὰς γραφὰς ἀλλήλαις, πεπλάνησαι· οὐ γὰρ τολμήσω τοῦτό ποτε ἢ ἐνθυμηθῆναι ἢ εἰπεῖν, ἀλλ᾿ ἐὰν τοιαύτη τις δοκοῦσα εἶναι γραφὴ προβληθῇ, καὶ πρόφασιν ἔχῃ ὡς ἐναντία οὖσα, ἐκ παντὸς πεπεισμένος ὅτι οὐδεμία γραφὴ τῇ ἑτέρᾳ ἐναντία ἐστίν, αὐτὸς μὴ νοεῖν μᾶλλον ὁμολογήσω τὰ εἰρημένα, καὶ τοὺς ἐναντίας τὰς γραφὰς ὑπολαμβάνοντας τὸ αὐτὸ φρονεῖν μᾶλλον ἐμοὶ πεῖσαι ἀγωνίσομαι. Ὅπως δ᾿ ἂν ᾖς προτεθεικὼς τὸ πρόβλημα, [fol. 119] θεὸς ἐπίσταται. Ἐγὼ δὲ ὡς εἴρηται ὁ λόγος ἀναμνήσω ὑμᾶς, ὅπως καὶ ἐξ αὐτοῦ τούτου γνωρίσητε ὅτι ὁ θεὸς τῷ Χριστῷ αὐτοῦ μόνῳ τὴν δόξαν δίδωσιν. Ἀναλήψομαι δὲ βραχεῖς τινας λόγους, ὦ ἄνδρες, τοὺς ἐν συναφείᾳ τῶν εἰρημένων ὑπὸ τοῦ Τρύφωνος καὶ τοὺς ὁμοίως συνημμένους κατ᾿ ἐπακολούθησιν· οὐ γὰρ ἐξ ἑτέρας περικοπῆς αὐτοὺς ἐρῶ, ἀλλ᾿ ὑφ᾿ ἓν ὥς εἰσι συνημμένοι· καὶ ὑμεῖς τὸν νοῦν χρήσατέ μοι. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Οὕτως λέγει κύριος ὁ θεός, ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ πήξας αὐτόν, ὁ στερεώσας τὴν γῆν καὶ τὰ ἐν αὐτῇ, καὶ διδοὺς πνοὴν τῷ λαῷ τῷ ἐπ᾿ αὐτῆς καὶ πνεῦμα τοῖς πατοῦσιν αὐτήν. Ἐγὼ κύριος ὁ θεὸς ἐκάλεσά σε ἐν δικαιοσύνῃ, καὶ κρατήσω τῆς χειρός σου καὶ ἰσχύσω σε, καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν, ἀνοῖξαι ὀφθαλμοὺς τυφλῶν, ἐξαγαγεῖν ἐκ δεσμῶν πεπεδημένους καὶ ἐξ οἴκου φυλακῆς καθημένους ἐν σκότει. Ἐγὼ κύριος ὁ θεός, τοῦτό μου ὄνομα, τὴν δόξαν μου ἑτέρῳ οὐ μὴ δώσω οὐδὲ τὰς ἀρετάς μου τοῖς γλυπτοῖς. Τὰ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἰδοὺ ἥκει, καινὰ ἃ ἐγὼ ἀναγγέλλω. καὶ πρὸ τοῦ ἀναγγεῖλαι ἐδηλώθη ὑμῖν. Ὑμνήσατε τῷ θεῷ ὕμνον καινόν· ἀρχὴ αὐτοῦ ἀπ᾿ ἄκρου τῆς γῆς· οἱ καταβαίνοντες τὴν θάλασσαν καὶ πλέοντες, αἱ νῆσοι καὶ οἱ κατοικοῦντες αὐτάς. Εὐφράνθητι ἔρημος [fol. 119] καὶ αἱ κῶμαι αὐτῶν καὶ αἱ ἐπαύλεις, καὶ οἱ κατοικοῦντες Κηδάρ εὐφρανθήσονται, καὶ οἱ κατοικοῦντες πέτραν ἀπ᾿ ἄκρου τῶν ὀρέων βοήσονται, δώσουσι τῷ θεῷ δόξαν, τὰς ἀρετάς αὐτοῦ ἐν ταῖς νήσοις ἀναγγελοῦσι. Κύριος ὁ θεὸς τῶν δυνάμεων ἐξελεύσεται, συντρίψει πόλεμον, ἐπεγερεῖ ζῆλον καὶ βοήσεται ἐπὶ τοὺς ἐχθροὺς μετ᾿ ἰσχύος [Is., XLII, 6-13]. Καὶ ταῦτα εἰπὼν ἔφην πρὸς αὐτούς· Νενοήκατε, ὧ φίλοι, ὅτι ὁ θεὸς λέγει δώσειν τούτῳ, ὃν εἰς φῶς ἐθνῶν κατέστησε, δόξαν καὶ οὐκ ἄλλῳ τινί, ἀλλ᾿ οὐχ, ὡς ἔφη Τρύφων, ὡς ἑαυτῷ κατέχοντος τοῦ θεοῦ τὴν δόξαν; Καὶ ὁ Τρύφων ἀπεκρίνατο· Νενοήκαμεν καὶ τοῦτο· πέραινε τοιγαροῦν καὶ τὰ ἐπίλοιπα τοῦ λόγου.

E Trifão disse: "Envergonhado por tantas Escrituras, não sei que dizer acerca da Escritura que Isaías disse, segundo a qual Deus diz que não dá a nenhum outro a sua glória, dizendo assim: 'Eu [sou] o Senhor Deus; este [é] o meu nome; a minha glória a outro não darei, nem as minhas virtudes.'"

E eu: "Se, simplesmente e não com malícia, tendo dito estas palavras, silenciaste, ó Trifão, sem dizer antes as que as precedem nem ligar as que se seguem, és perdoável; mas, se [foi] para julgar poder lançar o discurso em perplexidade, a fim de que eu diga que as Escrituras são contrárias umas às outras, enganaste-te; pois eu nunca ousarei nem pensar nem dizer isto, mas, se tal Escritura, que pareça ser [contrária], for proposta e tiver pretexto de ser contrária, estando de todo modo persuadido de que nenhuma Escritura é contrária à outra, antes confessarei eu mesmo não compreender o que é dito, e esforçar-me-ei por persuadir os que supõem [serem] contrárias as Escrituras a pensar antes como eu.

Mas com que intenção propuseste o problema, Deus [o] sabe. Eu, porém, como a palavra foi dita, vos recordarei, para que também disto mesmo reconheçais que Deus dá a glória só ao seu Cristo. Retomarei, ó homens, algumas breves palavras, as que estão em ligação com as ditas por Trifão, e as que igualmente se ligam em sequência; pois não as direi de outra perícope, mas [como estão] ligadas, num só [conjunto]; e vós, dai-me a [vossa] atenção.

E são estas: 'Assim diz o Senhor Deus, o que fez o céu e o firmou, o que consolidou a terra e o que nela há, e dá sopro ao povo que sobre ela está, e espírito aos que a pisam. Eu, o Senhor Deus, chamei-te em justiça, e tomar-te-ei pela mão e te fortalecerei, e te dei por aliança da estirpe, por luz das nações, para abrir os olhos dos cegos, tirar dos grilhões os presos e da casa da prisão os que jazem nas trevas.'"

"'Eu [sou] o Senhor Deus; este [é] o meu nome; a minha glória a outro não darei, nem as minhas virtudes às esculturas. As coisas [que eram] desde o princípio, eis que vieram; e coisas novas [são] as que eu anuncio, e antes de anunciá-[las] vos foram manifestadas. Cantai a Deus um cântico novo; o seu princípio [vem] do confim da terra: os que descem ao mar e navegam, as ilhas e os que as habitam.

Alegra-te, deserto, e as suas aldeias e os seus casais; e os que habitam Cedar se alegrarão, e os que habitam a rocha, do cimo dos montes clamarão, darão a Deus glória, anunciarão as suas virtudes nas ilhas. O Senhor Deus das forças sairá, esmagará a guerra, despertará o zelo e clamará contra os inimigos com força.'"

E, tendo dito estas coisas, disse-lhes: "Compreendestes, ó amigos, que Deus diz [que] dará a este, que estabeleceu por luz das nações, a glória, e não a nenhum outro — mas não, como disse Trifão, [como se] Deus retivesse para si a glória?" E Trifão respondeu: "Compreendemos também isto; termina, pois, também o restante do discurso."

LXVI

Κἀγὼ πάλιν ἀναλαβὼν τὸν λόγον, ὁπόθεν τὴν ἀρχὴν ἐπεπαύμην ἀποδεικνύων ὅτι ἐκ παρθένου γεννητος καὶ διὰ παρθένου γεννηθῆναι αὐτὸν διὰ Ἡσαίου ἐπεπροφήτευτο, καὶ αὐτὴν προφητείαν πάλιν ἔλεγον. Ἔστι δὲ αὕτη· Καὶ προσέθετο κύριος λαλῆσαι τῷ Ἄχαζ, λέγων· Αἴτησαι σεαυτῷ σημεῖον παρὰ κυρίου τοῦ θεοῦ σου εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος. Καὶ εἶπεν Ἄχαζ· Οὐ μὴ αἰτήσω οὐδὲ μὴ πειράσω κύριον. Καὶ εἶπεν Ἡσαίας· Ἀκούσατε δή, οἶκος Δαυΐδ. Μὴ μικρὸν ὑμῖν ἀγῶνα παρέχειν ἀνθρώποις; Καὶ πῶς κυρίῳ παρέχετε ἀγῶνα; Διὰ τοῦτο δώσει κύριος αὐτὸς ὑμῖν σημεῖον· ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λή[fol. 120]ψεται καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ. Βούτυρον καὶ μέλι φάγεται. Πρὶν ἢ γνῶναι αὐτὸν ἢ προελέσθαι πονηρὰ ἐκλέξεται τὸ ἀγαθόν· διότι, πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον κακὸν ἢ ἀγαθόν, ἀπειθεῖ πονηρὰ τοῦ ἐκλέξασθαι τὸ ἀγαθόν. Διότι, πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον καλεῖν πατέρα ἢ μητέρα, λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ καὶ τὰ σκύλα Σαμαρείας ἔναντι βασιλέως Ἀσσυρίων. Καὶ καταληφθήσεται ἡ γῆ, ἥν σὺ σκληρῶς οἴσεις ἀπὸ προσώπου τῶν δύο βασιλέων. Ἀλλ᾿ ἐπάξει ὁ θεὸς ἐπὶ σὲ καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον τοῦ πατρός σου ἡμέρας, αἳ οὐδέπω ἥκασιν, ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἧς ἀφεῖλεν Ἐφραῒμ ἀπὸ Ἰούδα τὸν βασιλέα Ἀσσυρίων [Is., VII, 10-16; VIII, 4; VII, 16-17]. Καὶ ἐπέφερον· Ὅτι μὲν οὖν ἐν τῷ γένει τῷ κατὰ σάρκα Ἀβραὰμ οὐδεὶς οὐδέποτε ἀπὸ παρθένου γεγέννηται οὐδὲ λέλεκται γεγεννημένος ἀλλ᾿ ἢ οὗτος ὁ ἡμέτερος Χριστός, πᾶσι φανερόν ἐστι.

E eu de novo, retomando o discurso donde no princípio parara de demonstrar que fora profetizado por Isaías que ele nasceria de uma virgem e por meio de uma virgem, dizia de novo a própria profecia.

E é esta: "'E o Senhor continuou a falar a Acaz, dizendo: Pede para ti um sinal da parte do Senhor teu Deus, na profundidade ou na altura. E disse Acaz: Não pedirei, nem tentarei o Senhor. E disse Isaías: Ouvi, pois, ó casa de Davi. É pouco para vós dar trabalho aos homens? E como dais trabalho ao Senhor? Por isso o próprio Senhor vos dará um sinal: eis que a virgem conceberá no ventre e dará à luz um filho, e chamarão o seu nome Emanuel. Manteiga e mel comerá.

Antes de saber ou preferir o mal, escolherá o bem; porque, antes de a criança saber [distinguir] o mal ou o bem, rejeita o mal para escolher o bem. Porque, antes de a criança saber chamar pai ou mãe, tomará o poder de Damasco e os despojos de Samaria diante do rei dos assírios. E será tomada a terra que tu com dificuldade suportas [manter] da face dos dois reis. Mas Deus trará sobre ti, e sobre o teu povo, e sobre a casa de teu pai, dias que ainda não vieram, desde o dia em que Efraim tirou de Judá o rei dos assírios.'

E acrescentei: 'Que, pois, na estirpe segundo a carne de Abraão nenhum jamais nasceu de uma virgem, nem se disse ter nascido, senão este nosso Cristo, é manifesto a todos.'"

LXVII

Καὶ ὁ Τρύφων ἀπεκρίνατο · ῾Π γραφὴ οὐκ ἔχει· Ἰδοῦ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱόν, ἀλλ᾿· Ἰδοὺ ἡ νεᾶνις ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱόν, καὶ τὰ ἑξῆς λοιπὰ ὡς ἔφης. Ἔστι δὲ ἡ πᾶσα προφητεία λελεγμένη εἰς Ἐζεκίαν, εἰς ὃν καὶ ἀποδείκνυται ἀποβάντα κατὰ τὴν προφητείαν ταύτην. (??)ν δὲ τοῖς τῶν λεγομένων Ἑλλήνων μύθοις λέλεκται ὅτι Περσεὺς ἐκ [fol. 120] Δανάης, παρθένου οὔσης, ἐν χρυσοῦ μορφῇ ῥεύσαντος ἐπ᾿ αὐτὴν τοῦ παρ᾿ αὐτοῖς Διὸς καλουμένου, γεγέννηται· καὶ ὑμεῖς τὰ αὐτὰ ἐκείνοις λέγοντες αἰδεῖσθαι ὀφείλετε, καὶ μᾶλλον ἄνθρωπον ἐξ ἀνθρώπων γενόμενον λέγειν τὸν Ἰησοῦν τοῦτον, καί, ἐὰν ἀποδείκνυτε ἀπὸ τῶν γραφῶν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Χριστός, διὰ τὸ ἐννόμως καὶ τελέως πολιτεύεσθαι αὐτὸν κατηξιῶσθαι τοῦ ἐκλεγῆναι εἰς Χριστόν, ἀλλὰ μὴ τερατολογεῖν τολμᾶτε, ὅπως μηδὲ ὁμοίως τοῖς Ἕλλησι μωραίνειν ἐλέγχησθε. Καὶ ἐγὼ πρὸς ταῦτα ἔφην· Ὤ Τρύφων, ἐκεῖνό σε πεπεῖσθαι βούλομαι καὶ πάντας ἁπλῶς ἀνθρώπους, ὅτι, κἄν γελοιάζοντες ἢ ἐπιτωθάζοντες χείρονα λέγητε, οὐκ ἐκστήσετέ με τῶν προκειμένων, ἀλλ᾿ ἐξ ὧν εἰς ἔλεγχον νομίζετε προβάλλειν λόγων τε ἢ πραγμάτων, ἐξ αὐτῶν τὰς ἀποδείξεις τῶν ὑπ᾿ ἐμοῦ λεγομένων μετὰ μαρτυρίας τῶν γραφῶν ἀεὶ ποιήσομαι. Οὐκ ὀρθῶς μέντοι οὐδὲ φιλαλήθως ποιεῖς, κἀκεῖνα περὶ ὧν ἀεὶ συγκαταθέσεις ἡμῖν γεγένηνται, ὅτι διὰ τὸ σκληροκάρδιον τοῦ λαοῦ ὑμῶν διὰ Μωσέως τινὲς τῶν ἐντολῶν τεθειμέναι εἰσίν, ἀναλύειν πειρώμενος. Ἔφης γὰρ διὰ τὸ ἐννόμως πολιτεύεσθαι ἐκλελέχθαι αὐτὸν καὶ Χριστὸν γεγενῆσθαι, εἰ ἄρα οὗτος ἀποδειχθείη ὤν. Καὶ [fol. 124] ὁ Τρύφων· Σὺ γὰρ ὡμολόγησας ἡμῖν, ἔφη, ὅτι καὶ περιετμήθη καὶ τὰ ἄλλα τὰ νόμιμα τὰ διὰ Μωσέως διαταχθέντα ἐφύλαξε. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Ὡμολόγησά τε καὶ ὁμολογῶ· ἀλλ᾿ οὐχ ὡς δικαιούμενον αὐτὸν διὰ το(??)των ὡμολόγησα ὑπομεμενηκέναι πάντα, ἀλλὰ τὴν οἰκονομίαν ἀπαρτίζοντα, ἣν ἤθελεν ὁ πατὴρ αὐτοῦ καὶ τῶν ὅλων ποιητὴς καὶ κύριος καὶ θεός. Καὶ γὰρ τὸ ἀποθανεῖν σταυρωθέντα ὁμολογῶ ὑπομεῖναι αὐτὸν καὶ τὸ ἄνθρωπον γενέσθαι καὶ τοσαῦτα παθεῖν ὅσα διέθεσαν αὐτὸν οἱ ἀπὸ τοῦ γένους ὑμῶν. Ἐπεὶ πάλιν, ὦ Τρύφων, μὴ συντίθεσαι οἶς φθάνεις συντεθειμένος, ἀπόκριναί μοι· Οἱ πρὸ Μωσέως γενόμενοι δίκαιοι καὶ πατριάρχαι, μηδὲν φυλάξαντες τῶν ὅσα ἀποδείκνυσιν ὁ λόγος ἀρχὴν διαταγῆς εἰληφέναι διὰ Μωσέως, σώζονται ἐν τῇ τῶν μακαρίων κληρονομίᾳ ἢ οὔ; Καὶ ὁ Τρύφων ἔφη· Αἱ γραφαὶ ἀναγκάζουσί με ὁμολογεῖν. Ὁμοίως δ᾿ ἀνερωτῶ σε πάλιν, ἔφην· Τὰς προσφορὰς καὶ τὰς θυσίας δι᾿ ἔνδειαν ὁ θεὸς ἐνετείλατο ποιεῖν τοὺς πατέρας ὑμῶν, ἢ διὰ τὸ σκληροκάρδιον αὐτῶν καὶ εὐχερὲς πρὸς εἰδωλολατρείαν; Καὶ τοῦτο, ἔφη, αἱ γραφαὶ ὁμοίως ἀναγκάζουσιν ὁμολογεῖν ἡμᾶς. Καὶ ὅτι, φημί, καινὴν διαθήκην διαθή-[fol. 121] εσθαι [cf. JÉR., XXXI, 31] ὁ θεὸς ἐπήγγελται παρὰ τὴν ἐν ὄρει Χωρήβ, ὁμοίως αἱ γραφαὶ προεῖπον; Καὶ τοῦτο ἀπεκρίνατο προειρῆσθαι. Κἀγὼ πάλιν· Ἡ δὲ παλαιὰ διαθήκη, ἔφην, μετὰ φόβου καὶ τρόμου διετάγη τοῖς πατράσιν ὑμῶν, ὡς μηδὲ δύνασθαι αὐτοὺς ἐπαίειν τοῦ θεοῦ [cf. Exod., XIX, 16-18; XX, 18-19, et Hebr., XII, 18-19]; Κἀκεῖνος ὡμολόγησε. Τί οὖν; ἔφην. Ἑτέραν διαθήκην ἔσεσθαι ὁ θεὸς ὑπέσχετο, οὐχ ὡς ἐκείνη διετάγη, καὶ ἄνευ φόβου καὶ τρόμου καὶ ἀστραπῶν διαταγῆναι αὐτοῖς ἔφη, καὶ δεικνύουσαν τί μὲν ὡς αἰώνιον καὶ παντὶ γένει ἁρμόζον καὶ ἔνταλμα καὶ ἔργον ὁ θεὸς ἐπίσταται, τί δὲ πρὸς τὸ σκληροκάρδιον τοῦ λαοῦ ὑμῶν ἁρμοσάμενος, ὡς καὶ διὰ τῶν προφητῶν βοᾷ, ἐνετέταλτο. Καὶ τούτῳ συνθέσθαι, ἔφη, ἐκ παντὸς τοὺς φιλαλήθεις, ἀλλὰ μὴ φιλέριδας, ἀναγκαῖον. Κἀγώ· Οὐκ οἶδ᾿ ὅπως, ἔφην, φιλερίστους τινὰς ἀποκαλῶν, αὐτὸς πολλάκις ἐν τούτῳ ἐφάνης τῷ ἔργῳ ὤν, ἀντειπὼν πολλάκις οἷς συνετέθης.

E Trifão respondeu: "A Escritura não tem 'Eis que a virgem conceberá no ventre e dará à luz um filho', mas 'Eis que a jovem conceberá no ventre e dará à luz um filho', e o restante que se segue, como disseste. E toda a profecia foi dita a respeito de Ezequias, no qual também se demonstra ter-se cumprido segundo esta profecia.

E nos mitos dos chamados gregos se diz que Perseu nasceu de Dânae, sendo [ela] virgem, tendo escorrido sobre ela, em forma de ouro, aquele que entre eles é chamado Zeus; e vós, dizendo as mesmas coisas que aqueles, deveis envergonhar-vos, e antes dizer que este Jesus é homem [nascido] de homens; e, se demonstrais a partir das Escrituras que ele é o Cristo, [dizer] que por viver de modo legal e perfeito foi julgado digno de ser eleito para [ser] Cristo — mas não ousar contar prodígios, para que não sejais refutados de deliriar do mesmo modo que os gregos."

E eu a isto disse: "Ó Trifão, quero que estejas persuadido daquilo, e todos os homens simplesmente: que, ainda que, gracejando ou zombando, digais coisas piores, não me tirareis do que está proposto; mas, das palavras ou fatos que julgais propor para refutação, delas mesmas farei sempre as demonstrações do que é dito por mim, com o testemunho das Escrituras.

Não corretamente, contudo, nem com amor à verdade fazes ao tentar dissolver também aquelas [coisas] a respeito das quais sempre houve concordâncias entre nós — [a saber] que, por causa da dureza de coração do vosso povo, alguns dos mandamentos foram estabelecidos por meio de Moisés. Pois disseste que, por viver de modo legal, ele foi eleito e se tornou Cristo, se é que este é demonstrado sê-lo."

E Trifão: "Pois tu nos confessaste", disse, "que ele foi circuncidado e guardou as demais coisas legais ordenadas por meio de Moisés."

E eu respondi: "Confessei e confesso; mas não confessei que ele suportou todas essas coisas como [se fosse] justificado por elas, e sim [como quem] cumpria a economia que o seu Pai, criador de todas as coisas, Senhor e Deus, queria. Pois também confesso que ele suportou morrer crucificado, e fazer-se homem, e padecer tantas coisas quantas lhe infligiram os do vosso povo."

"Já que, de novo, ó Trifão, não concordas com o que já concordaste, responde-me: os justos e patriarcas que houve antes de Moisés, sem guardar nada do que a palavra demonstra ter recebido início de ordenança por meio de Moisés, salvam-se na herança dos bem-aventurados, ou não?"

E Trifão disse: "As Escrituras obrigam-me a confessar[que sim]." "E igualmente te pergunto de novo", disse; "as oferendas e os sacrifícios, [foi] por necessidade [sua] que Deus ordenou aos vossos pais que os fizessem, ou por causa da dureza de coração deles e da [sua] propensão à idolatria?" "Também isto", disse, "as Escrituras igualmente nos obrigam a confessar."

"E que", digo, "Deus prometeu estabelecer uma aliança nova, além da [dada] no monte Horebe, igualmente as Escrituras predisseram?" E respondeu que [assim] fora predito. E eu de novo: "E a aliança antiga", disse, "foi estabelecida para os vossos pais com temor e tremor, de modo que nem podiam eles suportar [ouvir] a Deus?" E ele confessou.

"Que, então?", disse. "Deus prometeu que haveria uma outra aliança, não como aquela [que] foi estabelecida, e disse que seria estabelecida para eles sem temor, tremor e relâmpagos, e mostrando o que Deus reconhece como eterno e ajustado a toda raça — tanto mandamento quanto obra —, e o que ordenou ajustando-o à dureza de coração do vosso povo, como também por meio dos profetas clama."

"E a isto concordar", disse, "é de todo modo necessário aos amantes da verdade, mas não aos amantes de contenda." E eu: "Não sei como", disse, "chamando alguns [de] amantes de contenda, tu mesmo muitas vezes apareceste sendo, de fato, [amante de contenda], contradizendo muitas vezes o que concordaste."

LXVIII

Καὶ ὁ Τρύφων· Ἄπιστον γὰρ καὶ ἀδύνατον σχεδὸν πρᾶγμα ἐπιχειρεῖς ἀποδεικνύναι, ὅτι θεὸς ὑπέμεινε γεννηθῆναι καὶ ἄνθρωπος γενέσθαι. Εἰ τοῦτο, ἔφην, ἀπ᾿ ἀνθρωπείοις διδάγμασιν ἢ ἐπιχειρήμασιν ἐπεβαλόμην ἀποδεικνύναι, ἀνασχέσθαι μου οὐκ ἂν ἔδει ὑμᾶς· εἰ δὲ γραφὰς καὶ εἰς τοῦτο εἰρημένας [fol. 122] τοσαύτας, πλειστάκις αὐτὰς λέγων. ἀξιῶ ὑμᾶς ἐπιγνῶναι αὐτάς, σκληροκάρδιοι πρὸς τὸ γνῶναι νοῦν καὶ θέλημα τοῦ θεοῦ γίνεσθε. Εἰ δὲ βουλεσθε τοιοῦτοι ἀεὶ μένειν, ἐγὼ μὲν οὐδὲν ἂν βλαβείην· τὰ δὲ αὐτὰ ἀεὶ ἔχων, ἃ καὶ πρὸ τοῦ συμβαλεῖν ὑμῖν εἶχον, ἀπαλλάξομαι ὑμῶν. Καὶ ὁ Τρύφων· Ὅρα, ὦ φίλε, ἔφη, ὅτι μετὰ πολλοῦ κόπου καὶ καμάτου γέγονέ σοι τὸ κτήσασθαι αὐτά· καὶ ἡμᾶς οὖν, βασανίσαντας πάντα τὰ ἐπιτρέχοντα, συνθέσθαι δεῖ οἷς ἀναγκάζουσιν ἡμᾶς αἱ γραφαί. Κἀγὼ πρὸς ταῦτα· Οὐκ ἀξιῶ, εἶπον, ὑμᾶς μὴ παντὶ τρόπῳ ἀγωνιζομένους τὴν ἐξέτασιν τῶν ζητουμένων ποιεῖσθαι, ἀλλ᾿ ἐκείνοις μὴ πάλιν ἀντιλέγειν, μηδὲν ἔχοντας λέγειν, οἷς ἔφητε συνθέσθαι. Καὶ ὁ Τρύφων ἔφη· Τοῦτο πειρασόμεθα πράξειν. Πάλιν ἐγὼ ἔφην· Πρὸς τοῖς ἀνηρωτημένοις καὶ νῦν ὑπ᾿ ἐμοῦ πάλιν ἀνερωτήσασθαι ὑμᾶς βούλομαι· διὰ γὰρ τῶν ἀνερωτήσεων τούτων καὶ περαιωθῆναι σὺν τάχει τὸν λόγον ἀγωνιοῦμαι. Καὶ ὁ Τρύφων ἔφη· Ἀνερώτα. Κἀγὼ εἶπον· Μήτι ἄλλον τινὰ προσκυνητὸν καὶ κύριον καὶ θεὸν λεγόμενον ἐν ταῖς γραφαῖς νοεῖτε εἶναι πλὴν τοῦ τοῦτο ποιήσαντος τὸ πᾶν καὶ τοῦ Χριστοῦ, ὃς [fol. 122] διὰ τῶν τοσούτων γραφῶν ἀπεδείχθη ὑμῖν ἄνθρωπος γενόμενος; Καὶ ὁ Τρύφων· Πῶς τοῦτο δυνάμεθα εἷναι ὁμολογῆσαι, ὁπότε, εἰ καὶ ἄλλος τίς ἐστι πλὴν τοῦ πατρὸς μόνου. τὴν τοσαύτην ζήτησιν ἐποιησάμεθα; Κἀγὼ πάλιν· Ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ ταῦτα ὑμᾶς ἐρωτῆσαι, ὅπως γνῶ μήτι ἄλλο φρονεῖτε παρ᾿ ἃ τέως ὡμολογήσατε. Κἀκεῖνος· Οὔ, ἄνθρωπε, ἔφη. Κἀγὼ πάλιν· Ὑμῶν οὖν ταῦτα ἀληθῶς συντιθεμένων καὶ τοῦ λόγου λέγοντος· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται [Is., LIII, 8]; οὐκ ἤδη καὶ νοεῖν ὀφείλετε ὅτι οὐκ ἔστι γένους ἀνθρώπου σπέρμα; Καὶ ὁ Τρύφων· Πῶς οὖν ὁ λόγος λέγει τῷ Δαυῒδ ὅτι ἀπὸ τῆς ὀσφύος αὐτοῦ λήψεται ἑαυτῷ υἱὸν ὁ θεὸς καὶ κατορθώσει αὐτῷ τὴν βασιλείαν καὶ καθίσει αὐτὸν ἐπὶ θρόνου τῆς δόξης αὐτοῦ [cf. Ps. CXXXI, 11; II R. VII, 12-16, et Act., II, 30]; Κἀγὼ ἔφην· Ὦ Τρύφων, εἰ μὲν καὶ τὴν προφητείαν, ἣν ἔφη Ἡσαΐας, οὔ φησι πρὸς τὸν οἶκον τοῦ Δαυΐδ· Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται [Is., VII, 13-14]· ἀλλὰ πρὸς ἕτερον οἶκον τῶν δώδεκα φυλῶν, ἴσως ἂν ἀπορίαν εἶχε τὸ πρᾶγμα· ἐπειδὴ δὲ καὶ αὐτὴ ἡ προφητεία πρὸς τὸν οἶκον Δαυῒδ εἴρηται, τὸ εἰρημένον πρὸς Δαυῒδ ὑπὸ θεοῦ ἐν μυστηρίῳ διὰ Ἡσαΐου ὡς ἔμελλε γίνεσθαι ἐξηγήθη· εἰ μήτι τοῦτο οὐκ ἐπίστασθε, ὦ φίλοι, ἔφην, ὅτι πολλοὺς λόγους, τους ἐπικεκαλυμμένως καὶ ἐν παραβο[fol. 123]λαῖς ἢ μυστηρίοις ἣ ἐν συμβόλοις ἔργων λελεγμένους, οἱ μετ᾿ ἐκείνους τοὺς εἰπόντας ἢ πράξαντας γενόμενοι προφῆται ἐξηγήσαντο. Καὶ μάλα, ἔφη ὁ Τρύφων. Ἐὰν οὖν ἀποδείξω τὴν προφητείαν ταύτην τοῦ Ἡσαίου εἰς τοῦτον τὸν ἡμέτερον Χριστὸν εἰρημένην, ἀλλ᾿ οὐκ εἰς τὸν Ἐζεκίαν, ὥς φατε ὑμεῖς, οὐχὶ καὶ ἐν τούτῳ δυσωπήσω ὑμᾶς μὴ πείθεσθαι τοῖς διδασκάλοις ὑμῶν, οἵτινες τολμῶσι λέγειν τὴν ἐξήγησιν, ἣν ἐξηγήσαντο οἱ ἑβδομήκοντα ὑμῶν πρεσβύτεροι παρὰ Πτολεμαίῳ τῷ τῶν Αἰγυπτίων βασιλεῖ γενόμενοι, μὴ εἶναι ἔν τισιν ἀληθῆ; Ἃ γὰρ ἂν διαρρήδην ἐν ταῖς γραφαῖς φαίνονται ἐλέγχοντα αὐτῶν τὴν ἀνόητον καὶ φίλαυτον γνώμην, ταῦτα τολμῶσι λέγειν μὴ οὕτω γεγράφθαι· ἃ δ᾿ ἂν καὶ ἕλκειν πρὸς ἃς νομίζουσι δύνασθαι ἁρμόζειν πράξεις ἀνθρωπείους, ταῦτα οὐκ εἰς τοῦτον τὸν ἡμέτερον Ἰησοῦν Χριστὸν εἰρῆσθαι λέγουσιν, ἀλλ᾿ εἰς ὃν αὐτοὶ ἐξηγεῖσθαι ἐπιχειροῦσιν. Ὁποῖον καὶ τὴν γραφὴν ταύτην, περὶ ἧς ἡ νῦν ὁμιλία ἐστίν, ἐδίδαξαν ὑμᾶς λέγοντες εἰς Ἐζεκίαν αὐτὴν εἰρῆσθαι, ὅπερ, ὡς ὑπεσχόμην, ἀποδείξω ψεύδεσθαι αὐτούς. Ἃς δ᾿ ἂν λέγωμεν αὐτοῖς γραφάς, αἵ διαρρήδην τὸν Χριστὸν καὶ παθητὸν καὶ προσκυνητὸν καὶ [fol. 123] θεὸν ἀποδεικνύουσιν, ἃς καὶ προανιστόρησα ὑμῖν, ταύτας εἰς Χριστὸν μὲν εἰρῆσθαι ἀναγκαζόμενοι συντίθενται, τοῦτον δὲ μὴ εἶναι τὸν Χριστὸν τολμῶσι λέγειν, ἐλεύσεσθαι δὲ καὶ παθεῖν καὶ βασιλεῦσαι καὶ προσκυνητὸν γενέσθαι θεὸν ὁμολογοῦσιν· ὅπερ γελοῖον καὶ ἀνόητον ὂν ὁμοίως ἀποδείξω. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ κατεπείγει με πρότερον πρὸς τὰ ὑπὸ σοῦ ἐν γελοίῳ τρόπῳ εἰρημένα ἀποκρίνασθαι, πρὸς ταῦτα τὰς ἀποκρίσεις ποιήσομαι, καὶ πρὸς τὰ ἐπίλοιπα ἐς ὕστερον τὰς ἀποδείξεις δώσω.

E Trifão: "Pois é coisa incrível e quase impossível que tentas demonstrar: que Deus suportou nascer e fazer-se homem." "Se isto", disse, "eu tentasse demonstrar a partir de ensinos ou argumentos humanos, não deveríeis suportar-me; mas, [dizendo eu] Escrituras ditas para isto, tantas, muitíssimas vezes dizendo-as, [e] vos peço que as reconheçais — sois de coração duro para conhecer a mente e a vontade de Deus. E, se quereis permanecer sempre tais, eu em nada seria prejudicado; mas, tendo sempre as mesmas coisas que também antes de me encontrar convosco tinha, apartar-me-ei de vós."

E Trifão: "Vê, ó amigo", disse, "que com muito labor e cansaço se deu para ti o adquiri-las; e nós, pois, tendo escrutinado tudo o que se apresenta, devemos concordar com o que as Escrituras nos obrigam." E eu a isto: "Não peço", disse, "que não façais o exame do que se investiga lutando de todo modo, mas [peço] que não contradigais de novo, nada tendo a dizer, aquilo com que dissestes concordar."

E Trifão disse: "Isto tentaremos fazer." De novo eu disse: "Além das coisas [já] perguntadas, quero também agora de novo perguntar-vos; pois, por meio destas perguntas, lutarei também por levar a termo com rapidez o discurso." E Trifão disse: "Pergunta." E eu disse: "Acaso entendeis haver, nas Escrituras, algum outro dito digno de adoração, Senhor e Deus, além do que fez este universo e do Cristo, que por meio de tantas Escrituras vos foi demonstrado ter-se feito homem?"

E Trifão: "Como podemos confessar isto, quando fizemos tão grande investigação [sobre] se há algum outro além do Pai somente?" E eu de novo: "É necessário perguntar-vos também isto, para que eu saiba se acaso pensais algo diferente do que até agora confessastes." E ele: "Não, ó homem", disse. E eu de novo: "Concordando vós, pois, verdadeiramente com estas coisas, e dizendo a palavra 'A sua geração, quem a narrará?', não deveis já também compreender que ele não é semente de raça humana?"

E Trifão: "Como, então, a palavra diz a Davi que dos seus lombos Deus tomará para si um filho, e lhe estabelecerá o reino, e o assentará no trono da sua glória?"

E eu disse: "Ó Trifão, se a profecia que Isaías disse ele não [a] disse à casa de Davi — 'Eis que a virgem conceberá no ventre' —, mas a uma outra casa das doze tribos, talvez a coisa tivesse dificuldade; mas, já que esta profecia foi dita à casa de Davi, o que foi dito a Davi por Deus, em mistério, foi exposto por meio de Isaías [como] havendo de dar-se — a não ser que não saibais isto, ó amigos", disse, "que muitas palavras, ditas de modo encoberto e em parábolas, ou mistérios, ou em símbolos de obras, os profetas que vieram depois daqueles que [as] disseram ou fizeram [as] expuseram."

"Sem dúvida", disse Trifão. "Se, pois, eu demonstrar que esta profecia de Isaías foi dita a respeito deste nosso Cristo, e não a respeito de Ezequias, como vós dizeis, não vos envergonharei também nisto [a ponto de] não vos deixardes persuadir pelos vossos mestres, que ousam dizer que a exposição que expuseram os vossos setenta anciãos, que estiveram junto de Ptolomeu, o rei dos egípcios, não é, em certos [pontos], verdadeira?

Pois as [passagens] que nas Escrituras aparecem expressamente refutando a insensata e egoísta opinião deles, essas ousam dizer que não estão escritas assim; mas as que julgam poder puxar para ajustar-se às ações humanas que supõem, essas dizem não terem sido ditas a respeito deste nosso Jesus Cristo, mas a respeito daquele que eles mesmos tentam expor. Como também esta Escritura, acerca da qual é a conversa de agora, vos ensinaram, dizendo que foi dita a respeito de Ezequias — o que, como prometi, demonstrarei [que] eles mentem.

E as Escrituras que lhes dizemos, que expressamente demonstram que o Cristo é tanto passível quanto digno de adoração e Deus — as quais também já vos narrei —, estas, sendo obrigados [a admitir] que foram ditas a respeito de Cristo, concordam; mas ousam dizer que este não é o Cristo, e confessam que [o Cristo] há de vir, e padecer, e reinar, e tornar-se Deus digno de adoração — o que, sendo igualmente ridículo e insensato, demonstrarei. Mas, já que me urge primeiro responder ao que por ti foi dito de modo ridículo, farei a isto as respostas, e ao restante darei depois as demonstrações."

LXIX

Εὖ ἴσθι οὖν, ὦ Τρύφων, λέγων ἐπέφερον, ὅτι ἃ παραποιήσας ὁ λεγόμενος διάβολος ἐν τοῖς Ἕλλησι λεχθῆναι ἐποίησεν, ὡς καὶ διὰ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μάγων [cf. Exod., VII, 11 et suiv.] ἐνήρησε καὶ διὰ τῶν ἐπὶ Ἡλίᾳ ψευδοπροφητῶν [cf. III R., XVIII], καὶ ταῦτα βεβαίαν μου τὴν ἐν ταῖς γραφαῖς γνῶσιν· καὶ πίστιν κατέστησεν. Ὅταν γὰρ Διόνυσον μὲν υἱὸν τοῦ Διὸς ἐκ μίξεως, ἣν μεμῖχθαι αὐτὸν τῇ Σεμέλῃ, γεγενῆσθαι λέγωσι, καὶ τοῦτον εὑρετήν ἀμπέλου γενόμενον, καὶ διασπαραχθέντα καὶ ἀποθανόντα ἀναστῆναι, εἰς οὐρανόν τε ἀνεληλυθέναι ἱστορῶσι, καὶ ὄνον ἐν τοῖς μυστηρίοις αὐτοῦ παραφέρωσιν, οὐχὶ τὴν προλελεγμένην ὑπὸ Μωσέως ἀναγραφεῖσαν Ἰακώβ τοῦ πατριάρχου προφητείαν [cf. Gen., XLIX, 11-12] μεμιμῆσθαι αὐτὸν νοῶ; Ἐπὰν δὲ τὸν [fol. 124] Ἡρακλέα ἰσχυρὸν καὶ περινοστήσαντα πᾶσαν τὴν γῆν, καὶ αὐτὸν τῷ Διῒ ἐξ Ἀλκμήνης γενόμενον, καὶ ἀποθανόντα εἰς οὐρανὸν ἀνεληλυθέναι λέγωσιν, οὐχὶ τὴν, Ἰσχυρὸς ὡς γίγας δραμεῖν ὁδὸν αὐτοῦ [Ps., XVIII. 6], περὶ Χριστοῦ λελεγμένην γραφὴν ὁμοίως μεμιμῆσθαι νοῶ; Ὅταν δὲ τὸν Ἀσκληπιὸν νεκροὺς ἀνεγείραντα καὶ τὰ ἄλλα πάθη θεραπεύσαντα παραφέρῃ, οὐχὶ τὰς περὶ Χριστοῦ ὁμοίως προφητείας μεμιμῆσθαι τοῦτον καὶ ἐπὶ τούτῳ φημί; Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἀνιστόρησα πρὸς ὑμᾶς τοιαύτην γραφήν, ἣ σημαίνει τὸν Χριστὸν ταῦτα ποιήσειν, καὶ μιᾶς τινὸς ἀναγκαίως ἐπιμνησθήσομαι, ἐξ ἧς καὶ συνεῖναι ὑμῖν δυνατόν, πῶς καὶ τοῖς ἐρήμοις γνώσεως θεοῦ, λέγω δὲ τοῖς ἔθνεσιν, οἳ καὶ ὀφθαλμοὺς ἔχοντες οὐχ ἑώρων οὐδὲ καρδίαν ἔχοντες συνίεσαν, τά ἐξ ὕλης κατασκευάσματα προσκυνοῦντες [cf. Ps., CXIII, 12-13, et Is., VI, 10], ὁ λόγος προέλεγεν ἀρνηθῆναι αὐτὰ καὶ ἐλπίζειν ἐπὶ τοῦτον τὸν Χριστόν. Εἴρηται δὲ οὕτως· Εὐφράνθητι ἔρημος ἡ διψῶσα, ἀγαλλιάσθω ἔρημος καὶ ἐξανθείτω ὡς κρίνον. Καὶ ἐξανθήσει καὶ ἀγαλλιάσεται τά ἔρημα τοῦ Ἰορδάνου, καὶ ἡ δόξα τοῦ Λιβάνου ἐδόθη αὐτῇ καὶ ἡ τιμή τοῦ Καρμήλου. Καὶ ὁ λαός μου ὄψεται τὸ ὕψος κυρίου καὶ τὴν δόξαν τοῦ θεοῦ. Ἰσχύσατε χεῖρες ἀνειμέναι καὶ γόνατα παραλελυμένα. Παρακαλεῖσθε [fol. 124] οἱ ὀλιγόψυχοι τῇ καρδίᾳ, ἰσχύσατε, μὴ φοβεῖσθε. Ἰδοὺ ὁ θεὸς ἡμῶν κρίσιν ἀνταποδίδωσι καὶ ἀνταποδώσει· αὐτὸς ἥξει καὶ σώσει ἡμᾶς. Τότε ἀνοιχθήσονται ὀφθαλμοί τυφλῶν, καὶ ὦτα κωφῶν ἀκούσονται· τότε ἁλεῖται ὡς ἔλαφος ὁ χωλός, καὶ τρανὴ ἔσται γλῶσσα μογγιλάλων, ὅτι ἐρράγη ἐν ἐρήμῳ ὕδωρ καὶ φάραγξ ἐν γῇ διψώσῃ, καὶ ἡ ἄνυδρος ἔσται εἰς ἔλη, καὶ εἰς διψῶσαν γῆν πηγή ὕδατος ἔσται [Is., XXXV, 1-7]. Πηγὴ ὕδατος ζῶντος [cf. JEAN, IV, 10] παρὰ θεοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ γνώσεως θεοῦ τῇ τῶν ἐθνῶν γῇ ἀνέβλυσεν οὗτος ὁ Χριστός, ὃς καὶ ὲν τῷ γένει ὑμῶν πέφανται, καὶ τοὺς ἐκ γενετῆς καὶ κατὰ τὴν σάρκα πηροὺς καὶ κωφοὺς καὶ χωλοὺς ἰάσατο, τὸν μὲν ἅλεσθαι, τὸν δὲ καὶ ἀκούειν, τὸν δὲ καὶ ὁρᾶν τῷ λόγῳ αὐτοῦ ποιήσας· καὶ νεκροὺς δὲ ἀναστήσας καὶ ζῆν ποιήσας, καὶ διὰ τῶν ἔργων ἐδυσώπει τοὺς τότε ὄντας ἀνθρώπους ἐπιγνῶναι αὐτόν. Οἱ δὲ καὶ ταῦτα ὁρῶντες γινόμενα φαντασίαν μαγικὴν γίνεσθαι ἔλεγον· καὶ γὰρ μάγον [cf. MT., IX, 34; XII, 24 et pll.] εἶναι αὐτὸν ἐτόλμων λέγειν καὶ λαοπλάνον [cf. JEAN, VII, 12, et MT., XXVII, 63]. Αὐτὸς δὲ καὶ ταῦτα ἐποίει πείθων καὶ τοὺς ἐπ᾿ αὐτὸν πιστεύειν μέλλοντας, ὅτι, κἄν τις, ἐν λώβῃ τινὶ σώματος ὑπάρχων, φύλαξ τῶν παραδεδομένων ὑπ᾿ αὐτοῦ διδαγμάτων ὑπάρξῃ, ὁλόκληρον αὐτὸν ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτοῦ παρουσίᾳ [fol. 125] μετὰ τοῦ καὶ ἀθάνατον καὶ ἄφθαρτον καὶ ἀλύπητον ποιῆσαι ἀναστήσει.

"Fica bem sabendo, pois, ó Trifão", dizia, acrescentando, "que as coisas que o chamado diabo, falsificando-as, fez serem ditas entre os gregos — como também operou por meio dos magos no Egito e por meio dos falsos profetas no [tempo] de Elias —, também estas tornaram firme o meu conhecimento e a [minha] fé nas Escrituras.

Pois, quando dizem que Dioniso, filho de Zeus, nasceu de uma união com que ele se uniu a Sêmele, e narram que este, tendo sido o inventor da videira e tendo sido despedaçado e morto, ressuscitou e subiu ao céu, e introduzem um jumento nos seus mistérios — não percebo que ele imitou a profecia de Jacó, o patriarca, escrita antes por Moisés?

E, quando dizem que Héracles [era] forte e percorreu toda a terra, e [que] ele também nasceu de Zeus, de Alcmena, e, tendo morrido, subiu ao céu — não percebo que ele imitou igualmente a Escritura dita a respeito de Cristo: 'Forte como gigante a correr o seu caminho'? E, quando introduz Asclépio ressuscitando mortos e curando os demais padecimentos — não digo que também neste ele imitou igualmente as profecias a respeito de Cristo?

Mas, já que eu não vos narrei tal Escritura, que indica que o Cristo faria estas coisas, necessariamente recordarei uma, a partir da qual também vos é possível compreender como, também aos que estavam privados do conhecimento de Deus — digo, às nações, que, tendo olhos, não viam, e, tendo coração, não compreendiam, adorando as coisas feitas de matéria —, a palavra predizia que renunciariam a elas e esperariam neste Cristo.

E foi dito assim: 'Alegra-te, deserto sedento; exulte o deserto e floresça como o lírio. E florescerá e exultará o deserto do Jordão, e a glória do Líbano lhe foi dada, e a honra do Carmelo. E o meu povo verá a altura do Senhor e a glória de Deus. Fortalecei-vos, mãos desfalecidas, e joelhos paralisados. Consolai-vos, os de ânimo pusilânime no coração; fortalecei-vos, não temais. Eis que o nosso Deus retribui o juízo, e [o] retribuirá; ele mesmo virá e nos salvará. Então se abrirão os olhos dos cegos, e os ouvidos dos surdos ouvirão; então saltará como cervo o coxo, e clara será a língua dos gagos, porque irrompeu água no deserto, e um vale [de águas] em terra sedenta, e a [terra] sem água se tornará em pântanos, e em terra sedenta haverá fonte de água.'

Uma fonte de água viva [vinda] de Deus, no deserto do conhecimento de Deus que é a terra das nações, brotou este Cristo, o qual também no vosso povo apareceu, e curou os cegos de nascença, e segundo a carne mutilados, e surdos, e coxos — fazendo, pela sua palavra, um saltar, outro ouvir, e outro ver; e, ressuscitando mortos e fazendo[-os] viver, também por meio das obras envergonhava os homens de então [a] reconhecê-lo.

Mas eles, mesmo vendo estas coisas dar-se, diziam ser fantasia mágica que se dava; pois ousavam dizer que ele era mago e enganador do povo. Mas ele também estas coisas fazia, persuadindo também os que haviam de crer nele, [a saber] que, ainda que alguém, existindo em alguma mutilação do corpo, seja guardião dos ensinos por ele transmitidos, ele o ressuscitará íntegro na sua segunda vinda, junto com fazê-lo imortal, incorruptível e sem dor."

LXX

Ὅταν δὲ οἱ τὰ τοῦ Μίθρου μυστήρια παραδιδόντες λέγωσιν ἐκ πέτρας γεγεννῆσθαι αὐτόν, καὶ σπήλαιον καλῶσι τὸν τόπον ἔνθα μυεῖν τοὺς πειθομένους αὐτῷ παραδιδοῦσιν, ἐνταῦθα οὐχὶ τὸ εἰρημένον ὑπο Δανιήλ. ὅτι Λίθος ἄνευ χειρῶν ἐτμήθη ἐξ ὄρους μεγάλου [cf. DAN., II, 34], μεμιμῆσθαι αὐτοὺς ἐπίσταμαι, καὶ τὰ ὑπὸ Ἡσαίου ὁμοίως [cf. Is., XXXIII. 16], οὗ καὶ τοὺς λόγους πάντας μιμήσασθαι ἐπεχείρησαν; Δικαιοπραξίας γὰρ λόγους καὶ παρ᾿ ἐκείνοις λέγεσθαι ἐτεχνάσαντο. Τοὺς δὲ εἰρημένους λόγους τοῦ Ἡσαΐου ἀναγκαίως ἀνιστορήσω ὑμῖν, ὅπως ἐξ αὐτῶν γνῶτε ταῦθ᾿ οὕτως ἔχειν. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Ἀκούσατε, οἱ πόρρωθεν, ἃ ἐποίησα· γνώσονται οἱ ἐγγίζοντες τὴν ἰσχύν μου. Ἀπέστησαν οἱ ἐν Σιὼν ἄνομοι· λήψεται τρόμος τοὺς ἀσεβεῖς. Τίς ἀναγγελεῖ ὑμῖν τὸν τόπον τὸν αἰώνιον; Πορευόμενος ἐν δικαιοσύνῃ, λαλῶν εὐθεῖαν ὁδόν, μισῶν ἀνομίαν καὶ ἀδικίαν, καὶ τὰς χεῖρας ἀφωσιωμένος ἀπὸ δώρων, βαρύνων ὦτα ἵνα μὴ ἀκούσῃ κρίσιν ἄδικον αἵματος, καμμύων τοὺς ὀφθαλμοὺς ἵνα μὴ ἴδῃ ἀδικίαν· οὗτος οἰκήσει ἐν ὑψηλῷ σπηλαίῳ πέτρας ἰσχυρᾶς. Ἄρτος δοθήσεται [fol. 125] αὐτῷ, καὶ τὸ ὕδωρ αὐτοῦ πιστόν. Βασιλέα μετὰ δόξης ὄψεσθε, καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ ὑμῶν ὄψονται πόρρωθεν. Ἡ ψυχὴ ὑμῶν μελετήσει φόβον κυρίου. Ποῦ ἔστιν ὁ γραμματικός; Ποῦ εἰσιν οἱ βουλεύοντες; Ποῦ ἔστιν ὁ ἀριθμῶν τοὺς τρεφομένους, μικρὸν καὶ μέγαν λαόν; Ὧι οὐ συνεβουλεύσαντο, οὐδὲ ᾔδεισαν βάθη φωνῶν, ὥστε μὴ ἀκοῦσαι· λαὸς πεφαυλισμένος, καὶ οὐκ ἔστι τῷ ἀκούοντι σύνεσις [Is., XXXIII, 13-19]. Ὅτι μὲν οὖν καὶ λέγει ἐν ταύτῃ τῇ προφητείᾳ περὶ τοῦ ἄρτου, ὅν παρέδωκεν ἡμῖν ὁ ἡμέτερος Χριστὸς ποιεῖν εἰς ἀνάμνησιν τοῦ σεσωματοποιῆσθαι αὐτὸν διὰ τοὺς πιστεύοντας εἰς αὐτόν, δι᾿ οὓς καὶ παθητὸς γέγονε, καὶ περὶ τοῦ ποτηρίου, ὃ εἰς ἀνάμνησιν τοῦ αἵματος αὐτοῦ παρέδωκεν εὐχαριστοῦντας ποιεῖν [cf. I Cor., XI, 24, et LUC, XXII, 19], φαίνεται. Καὶ ὅτι βασιλέα τοῦτον αὐτὸν μετὰ δόξης ὀψόμεθα. αὕτη ἡ προφητεία δηλοῖ. Καὶ ὅτι λαός, ὁ εἰς αὐτὸν πιστεύειν προεγνωσμένος, μελετήσειν φόβον κυρίου προέγνωστο, αὗται αἱ λέξεις τῆς προφητείας βοῶσι. Καὶ ὅτι οἱ τὰ γράμματα τῶν γραφῶν ἐπίστασθαι λογιζόμενοι, καὶ ἀκούοντες τῶν προφητειῶν, οὐκ ἔχουσι σύνεσιν, ὁμοίως αὗται αἱ γραφαὶ κεκράγασιν. Ὅταν δέ, ὦ Τρύφων, ἔφην, ἐκ παρθένου γεγεννῆσθαι τὸν Περσέα ἀκούσω, καὶ τοῦτο μιμήσασθαι τὸν πλάνον ὄφιν συνίημι.

"E, quando os que transmitem os mistérios de Mitra dizem que ele nasceu de uma rocha, e chamam caverna o lugar onde transmitem a iniciação aos que lhes creem — aqui não reconheço que eles imitaram o dito por Daniel, que 'uma pedra sem [obra de] mãos foi cortada de um grande monte', e igualmente o [dito] por Isaías, cujas palavras todas tentaram imitar? Pois maquinaram que também entre eles se dissessem palavras de prática de justiça.

E as palavras ditas por Isaías necessariamente vos narrarei, para que a partir delas saibais que estas coisas são assim. E são estas: 'Ouvi, os que [estais] longe, o que fiz; conhecerão os que se aproximam a minha força. Afastaram-se os iníquos em Sião; tremor tomará os ímpios. Quem vos anunciará o lugar eterno? O que anda em justiça, o que fala o caminho reto, o que odeia a iniquidade e a injustiça, e afasta as mãos de presentes, o que tapa os ouvidos para não ouvir juízo injusto de sangue, o que fecha os olhos para não ver injustiça: este habitará numa alta caverna de rocha forte.

Pão ser-lhe-á dado, e a sua água [será] fiel. Vereis um rei com glória, e os vossos olhos verão de longe. A vossa alma meditará o temor do Senhor. Onde está o letrado? Onde estão os que deliberam? Onde está o que conta os que se alimentam, o povo pequeno e grande? Com quem não deliberaram, nem conheceram profundezas de vozes, de modo a não ouvir: povo desprezado, e não há entendimento para o que ouve.'

Que, pois, também fala nesta profecia acerca do pão, que o nosso Cristo nos transmitiu fazer em memória de ele se ter feito corpo por causa dos que creem nele, por quem também se fez passível, e acerca do cálice, que transmitiu que fizéssemos, dando graças, em memória do seu sangue — é evidente. E que a este veremos [como] rei com glória, esta profecia [o] manifesta.

E que um povo, de antemão conhecido [como havendo de] crer nele, foi de antemão conhecido [como havendo de] meditar o temor do Senhor, estas palavras da profecia clamam. E que os que julgam saber as letras das Escrituras, e ouvem as profecias, não têm entendimento — igualmente estas Escrituras clamaram. E, quando, ó Trifão", disse, "ouço que Perseu nasceu de uma virgem, também isto compreendo [que] a serpente enganadora imitou."

LXXI

Ἀλλ᾿ οὐχὶ τοῖς διδασκάλοις ὑμῶν πείθομαι, μὴ συντεθειμένοις [fol. 126] καλῶς ἐξηγεῖσθαι τὰ ὑπὸ τῶν παρὰ Πτολεμαίῳ τῷ Αἰγυπτίων γενομένῳ βασιλεῖ ἑβδομήκοντα πρεσβυτέρων, ἀλλ᾿ αὐτοὶ ἐξηγεῖσθαι πειρῶνται. Καὶ ὅτι πολλὰς γραφὰς τέλεον περιεῖλον ἀπὸ τῶν ἐξηγήσεων τῶν γεγενημένων ὑπὸ τῶν παρὰ Πτολεμαίῳ γεγενημένων, πρεσβυτέρων, ἐξ ὧν διαρρήδην οὗτος αὐτὸς ὁ σταυρωθεὶς ὅτι θεὸς καὶ ἄνθρωπος καὶ σταυρούμενος καὶ ἀποθνήσκων κεκηρυγμένος ἀποδείκνυται, εἰδέναι ὑμᾶς βούλομαι· ἅς, ἐπειδὴ ἀρνεῖσθαι πάντας τοὺς ἀπὸ τοῦ γένους ὑμῶν ἐπίσταμαι, ταῖς τοιαύταις ζητήσεσιν οὐ προσβάλλω, ἀλλ᾿ ἐπὶ τὰς ἐκ τῶν ὁμολογουμένων ἔτι παρ᾿ ὑμῖν τὰς ζητήσεις ποιεῖν ἔρχομαι. Καὶ γὰρ ὅσας ὑμῖν ἀνήνεγκα ταύτας γνωριζετε, πλὴν ὅτι περὶ τῆς λέξεως, τῆς Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται [Is., VII, 14], ἀντείπατε, λέγοντες εἰρῆσθαι· Ἰδοὺ ἡ νεᾶνις ἐν γαστρὶ λήψεται. Καὶ ὑπεσχόμην ἀπόδειξιν ποιήσασθαι οὐκ εἰς Ἐζεκίαν, ὡς ἐδιδάχθητε, τὴν προφητείαν εἰρῆσθαι ἀλλ᾿ εἰς τοῦτον τὸν ἐμὸν Χριστόν· καὶ δὴ τὴν ἀπόδειξιν ποιήσομαι. Καὶ ὁ Τρύφων εἶπε· Πρῶτον ἀξιοῦμεν εἰπεῖν σε ἡμῖν καί τινας ὧν λέγεις τέλεον παραγεγράφθαι γραφῶν.

"Mas não creio nos vossos mestres, que não concordam que os setenta anciãos que estiveram junto de Ptolomeu, o rei dos egípcios, expuseram bem [as Escrituras], mas eles mesmos tentam expô-las."

"E que muitas Escrituras eles removeram completamente das exposições feitas pelos anciãos que estiveram junto de Ptolomeu — [Escrituras] a partir das quais se demonstra expressamente que este mesmo crucificado foi proclamado [como] Deus e homem, e crucificado, e morrendo — quero que saibais; as quais, já que sei que todos os do vosso povo [as] negam, com tais questões não me atraco, mas venho fazer as investigações a partir das [Escrituras] ainda confessadas entre vós.

Pois todas estas que vos aduzi, [as] reconheceis, salvo que, acerca da expressão 'Eis que a virgem conceberá no ventre', contradissestes, dizendo ter sido dito 'Eis que a jovem conceberá no ventre'. E prometi fazer a demonstração de que a profecia não foi dita a respeito de Ezequias, como fostes ensinados, mas a respeito deste meu Cristo; e, com efeito, farei a demonstração."

E Trifão disse: "Primeiro pedimos que nos digas também algumas das Escrituras que dizes terem sido completamente suprimidas."

LXXII

Κἀγὼ εἶπον· Ὡς ὑμῖν φίλον, πράξω. Ἀπὸ μὲν οὖν τῶν ἐξηγήσεων, ὧν ἐξηγήσατο Ἔσδρας εἰς τὸν νόμον τὸν περὶ τοῦ πάσχα, τὴν [fol. 126] ἐξήγησιν ταύτην ἀφείλοντο· Καὶ εἶπεν Ἔσδρας τῷ λαῷ· Τοῦτο τὸ πάσχα ὁ σωτὴρ ἡμῶν καὶ ἡ καταφυγὴ ἡμῶν. Καὶ ἐὰν διανοηθῆτε καὶ ἀναβῇ ὑμῶν ἐπὶ τὴν καρδίαν, ὅτι μέλλομεν αὐτὸν ταπεινοῦν ἐν σημείῳ, καὶ μετὰ ταῦτα ἐλπίσωμεν ἐπ᾿ αὐτόν, οὐ μὴ ἐρημωθῇ ὁ τόπος οὗτος εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον, λέγει ὁ θεὸς τῶν δυνάμεων· ἂν δὲ μὴ πιστεύσητε αὐτῷ μηδὲ εἰσακούσητε τοῦ κηρύγματος αὐτοῦ. ἔσεσθε ἐπίχαρμα τοῖς ἔθνεσι [Esdr. ?]. Καὶ ἀπὸ τῶν διὰ Ἱερεμίου λεχθέντων ταῦτα περιέκοψαν· Ἐγὼ ὡς ἀρνίον ἄκακον. φερόμενον τοῦ θύεσθαι. Ἐπ᾿ ἐμὲ ἐλογίζοντο λογισμόν, λέγοντες· Δεῦτε, ἐμβάλωμεν ξύλον εἰς τὸν ἄρτον αὐτοῦ καὶ ἐκτρίψωμεν αὐτὸν ἐκ γῆς ζώντων, καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ οὐ μὴ μνησθῇ οὐκέτι [JÉR., XI, 19]. Καὶ ἐπειδὴ αὕτη ή περικοπή, ἡ ἐκ τῶν λόγων τοῦ Ἱερεμίου, ἔτι ἐστὶν ἐγγεγραμμένη ἔν τισιν ἀντιγράφοις τῶν ἐν συναγωγαῖς Ἰουδαίων (πρὸ γὰρ ὀλίγου χρόνου ταῦτα ἐξέκοψαν), ἐπειδὰν καὶ ἐκ τούτων τῶν λόγων ἀποδεικνύηται ὅτι ἐβουλεύσαντο Ἰουδαῖοι περὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, ἀναιρεῖν αὐτὸν σταυρώσαντες βουλευσάμενοι, καὶ αὐτὸς μηνύεται, ὡς καὶ διὰ τοῦ Ἡσαΐου προεφητεύθη, ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἀγόμενος [cf. Is., LIII, 7], καὶ ἐνθάδε ὡς ἀρνίον ἄκακον [cf. JÉR., XI, 19] δηλοῦται· ὥστ᾿ ἀπορούμενοι ἐπὶ τὸ βλασφημεῖν [fol. 127] χωροῦσι. Καὶ ἀπὸ τῶν λόγων τοῦ αὐτοῦ Ἱερεμίου ὁμοίως ταῦτα περιέκοψαν· Ἐμνήσθη δὲ κύριος ὁ θεὸς ἅγιος Ἰσραὴλ τῶν νεκρῶν αὐτοῦ, τῶν κεκοιμημένων εἰς γῆν χώματος, καὶ κατέβη πρὸς αὐτοὺς εὐαγγελίσασθαι αὐτοῖς τὸ σωτήριον αὐτοῦ [JÉR. ? cf. I Pierre, III, 19, et IV. 6].

E eu disse: "Como vos [é] caro, farei. Das exposições, pois, que Esdras expôs acerca da lei sobre a Páscoa, removeram esta exposição: 'E disse Esdras ao povo: Esta Páscoa [é] o nosso Salvador e o nosso refúgio. E, se refletirdes e vos subir ao coração que havemos de humilhá-lo num sinal, e depois disso esperarmos nele, não ficará deserto este lugar por todo o tempo, diz o Deus das forças; mas, se não crerdes nele nem ouvirdes a sua proclamação, sereis objeto de escárnio para as nações.'

E das [palavras] ditas por meio de Jeremias cortaram estas: 'Eu [sou] como um cordeiro inocente, levado a ser sacrificado. Contra mim maquinavam maquinação, dizendo: Vinde, lancemos madeira no seu pão e apaguemo-lo da terra dos vivos, e o seu nome não seja mais lembrado.'

E, já que esta perícope, [tirada] das palavras de Jeremias, ainda está escrita em alguns exemplares [dos que estão] nas sinagogas dos judeus (pois há pouco tempo cortaram estas coisas) — já que também a partir destas palavras se demonstra que os judeus deliberaram acerca do próprio Cristo, tendo deliberado matá-lo crucificando-o, e ele mesmo é indicado, como também por meio de Isaías foi profetizado, [como] levado como ovelha ao matadouro, e aqui [como] cordeiro inocente é manifestado —, de modo que, em apuros, passam a blasfemar.

E das palavras do mesmo Jeremias, igualmente cortaram estas: 'E lembrou-se o Senhor Deus, o Santo de Israel, dos seus mortos, dos que dormiam na terra do sepulcro, e desceu a eles para lhes anunciar a boa nova da sua salvação.'

LXXIII

Καὶ ἀπὸ τοῦ ἐνενηκοστοῦ πέμπτου ψαλμοῦ τῶν διὰ Δαυῒδ λεχθέντων λόγων λέξεις βραχείας ἀφείλοντο ταύτας· ἀπὸ τοῦ ξύλου. Εἰρημένου γὰρ τοῦ λόγου· Εἴπατε ἐν τοῖς ἔθνεσιν· Ὁ κύριος ἐβασίλευσεν ἀπὸ τοῦ ξύλου, ἀφῆκαν· Εἴπατε ἐν τοῖς ἔθνεσιν· Ὁ κύριος ἐβασίλευσεν [Ps., XCV, 10]. Ἐν δὲ τοῖς ἔθνεσι περὶ οὐδενὸς ὡς θεοῦ καὶ κυρίου ἐλέχθη ποτὲ ἀπὸ τῶν τοῦ γένους ὑμῶν ἀνθρώπων ὅτι ἐβασίλευσεν, ἀλλ᾿ ἢ περὶ τούτου μόνου τοῦ σταυρωθέντος. ὃν καὶ σεσῶσθαι ἀναστάντα ἐν τῷ αὐτῷ ψαλμῷ τὸ πνεῦμα τὸ ἄγιον λέγει. μηνύον ὅτι οὐκ ἔστιν ὅμοιος τοῖς τῶν ἐθνῶν θεοῖς· ἐκεῖνα γὰρ εἴδωλά ἐστι δαιμονίων [cf. Ps. XCV, 5, et I Par., XVI, 26]. Ἀλλ᾿ ὅπως τὸ λεγόμενον νοήσητε, τὸν πάντα ψαλμὸν ἀπαγγελῶ ὑμῖν. Ἔστι δὲ οὗτος· Ἄισατε τῷ κυρίῳ ᾆσμκ καινόν, ᾄσατε τῷ κυρίῳ πᾶσα ἡ γῆ. Ἄισατε τῷ κυρίῳ καὶ εὐλογῄσατε τὸ ὄνομα αὐτοῦ· εὐαγγελίζεσθε ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὸ σωτήριον αὐτοῦ. Ἀναγγείλατε ἐν τοῖς ἔθνεσι τὴν δόξαν αὐτοῦ, ἐν πᾶσι τοῖς λαοῖς τὰ θαυμάσια αὐτοῦ· ὅτι μέγας κύριος καὶ αἰνετὸς σφόδρα, φοβερός ἐστιν ὑπὲρ [fol. 127] πάντας τοὺς θεούς· ὅτι πάντες οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια. ὁ δὲ κύριος τοὺς οὐρανοὺς ἐποίησεν. Ἐξομολόγησις καὶ ὡραιότης ἐνώπιον αὐτοῦ. ἁγιωσύνη καὶ μεγαλοπρέπεια ἐν τῷ ἁγιάσματι αὐτοῦ. Ἐνέγκατε τῷ κυρίῳ, αἱ πατριαὶ τῶν ἐθνῶν, ἐνέγκατε τῷ κυρίῳ δόξαν καὶ τιμήν, ἐνέγκατε τῷ κυρίῳ δόξαν ἐν ὀνόματι αὐτοῦ. Αἴρετε θυσίας καὶ εἰσπορεύεσθε εἰς τὰς αὐλάς αὐτοῦ, προσκυνήσατε τῷ κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Σαλευθήτω ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ πᾶσα ἡ γῆ. Εἴπατε ἐν τοῖς ἔθνεσιν· Ὁ κύριος ἐβασίλευσεν ἀπὸ τοῦ ξύλου. Καὶ γὰρ κατώρθωσε τὴν οἰκουμένην. ἥτις οὐ σαλευθήσεται· κρινεῖ λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Εὐφραινέσθωσαν οἱ οὐρανοί καὶ ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ, σαλευθήσεται ἡ θάλασσα καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς. Χαρήσεται τὰ πεδία καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς, ἀγαλλιάσονται πάντα τὰ ξύλα τοῦ δρυμοῦ ἀπὸ προσώπου κυρίου. ὅτι ἔρχεται, ὅτι ἔρχεται κρῖναι τὴν γῆν. Κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ καὶ λαοὺς ἐν τῇ ἀληθείᾳ αὐτοῦ [Ps., XCV]. Καὶ ὁ Τρύφων· Εἰ μέν. ὡς ἔφης. εἶπε, παρέγραψάν τι ἀπὸ τῶν γραφῶν οἱ ἄρχοντες τοῦ λαοῦ. θεὸς δύναται ἐπίστασθαι· ἀπίστῳ δὲ ἔοικε τὸ τοιοῦτον. Ναί. ἔφην, ἀπίστῳ ἔοικε· φοβερώτερον γάρ ἐστι τῆς μοσχοποιΐας, ἣν ἐποίησαν ἐπὶ γῆς μάννα πεπλησμένοι, καὶ τοῦ τὰ τέκνα [fol. 128] θύειν τοῖς δαιμονίοις. ἢ τοῦ αὐτοὺς τοὺς προφήτας ἀνῃρηκέναι. Ἀλλὰ δή. ἔφην. μοι νομίζεσθε μηδὲ ἀκηκοέναι ἃς εἶπον περικεκοφέναι αὐτοὺς γραφάς. Ὑπὲρ αὐταρκείας γὰρ αἱ τοσαῦται προανιστορημέναι εἰσὶν εἰς ἀπόδειξιν τῶν ζητηθέντων μετὰ τῶν λεχθήσεσθαι μελλόντων παρ᾿ ὑμῖν παραπεφυλαγμένων.

E do nonagésimo quinto salmo, [tirado] das palavras ditas por meio de Davi, removeram estas breves expressões: 'desde o madeiro'. Pois, tendo sido dita a palavra 'Dizei entre as nações: O Senhor reinou desde o madeiro', deixaram: 'Dizei entre as nações: O Senhor reinou.'

E entre as nações, a respeito de nenhum dos homens do vosso povo se disse jamais, como [se fosse] Deus e Senhor, que reinou, senão a respeito só deste crucificado, o qual o Espírito Santo diz, no mesmo salmo, ter sido salvo tendo ressuscitado — indicando que ele não é semelhante aos deuses das nações; pois aqueles são ídolos de demônios.

Mas, para que compreendais o que é dito, anunciar-vos-ei todo o salmo. E é este: 'Cantai ao Senhor um cântico novo; cantai ao Senhor, toda a terra. Cantai ao Senhor e bendizei o seu nome; anunciai de dia em dia a sua salvação. Anunciai entre as nações a sua glória, entre todos os povos as suas maravilhas; porque grande é o Senhor e muito louvável, temível é acima de todos os deuses; porque todos os deuses das nações [são] demônios, mas o Senhor fez os céus. Confissão e formosura [estão] diante dele, santidade e magnificência no seu santuário. Trazei ao Senhor, ó famílias das nações, trazei ao Senhor glória e honra, trazei ao Senhor glória em [honra do] seu nome.

Erguei sacrifícios e entrai nos seus átrios, adorai o Senhor no seu átrio santo. Abale-se diante da sua face toda a terra. Dizei entre as nações: O Senhor reinou desde o madeiro. Pois firmou o mundo, que não se abalará; julgará os povos em retidão. Alegrem-se os céus e exulte a terra; abale-se o mar e a sua plenitude. Rejubilarão os campos e tudo o que neles há; exultarão todas as árvores do bosque diante da face do Senhor, porque vem, porque vem julgar a terra. Julgará o mundo em justiça e os povos na sua verdade.'"

E Trifão: "Se, como disseste", falou, "os príncipes do povo suprimiram algo das Escrituras, Deus [o] pode saber; mas tal coisa parece incrível."

"Sim", disse, "parece incrível; pois é mais terrível que a fabricação do bezerro, que fizeram na terra estando cheios de maná, e que o sacrificar os filhos aos demônios, ou que o terem eles mesmos matado os profetas. Mas, de fato", disse, "parece-me que nem sequer ouvistes as Escrituras que eu disse que eles cortaram. Pois, para [demonstração] suficiente, tantas foram já narradas antes, para a demonstração do que se investigava, junto com as que hão de ser ditas [e que estão] preservadas entre vós."

LXXIV

Καὶ ὁ Τρύφων ἔφη· Ὅτι δι᾿ ἡμᾶς ἀξιώσαντας ἀνιστόρησας αὐτάς, ἐπιστάμεθα. Περὶ δὲ τοῦ ψαλμου τούτου. ὃν τελευταῖον ἔφης ἀπὸ τῶν Δαυΐδ λόγων. οὐ δοκει μοι εἰς ἄλλον τινὰ εἰρῆσθαι ἀλλ᾿ εἰς τὸν πατέρα, τὸν καὶ τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὴν γῆν ποιήσαντα· σὺ δ᾿ αὐτὸν φῂς εἰς τὸν παθητὸν τοῦτον. ὅν καὶ Χριστὸν εἶναι σπουδάζεις ἀποδεικνύναι. εἰρῆσθαι. Καὶ ἀπεκρινάμην· Διὰ λέξεως. ἢν τὸ ἄγιον πνεῦμα ἐν τούτῳ τῷ ψαλμῷ ἀνεφθέγξατο. νοήσατε λέγοντος μου. παρακαλῶ, καὶ γνώσεσθε οὔτε κακῶς με λέγειν οὐθ᾿ ὑμᾶς ὄντως κεκηλῆσθαι· οὕτως γὰρ ἄν καὶ πολλὰ ἄλλα νοῆσαι τῶν ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος εἰρημένων καθ᾿ ἑαυτοὺς γενόμενοι δυνήσεσθε. Ἄισατε τῷ κυρίῳ ᾆσμα καινόν. ᾄσατε τῷ κυρίῳ πᾶσα ἡ γῆ. Ἄισατε τῷ κυρίῳ καὶ εὐλογήσατε τὸ ὄνομα αὐτοῦ· εὐαγγελίζεσθε ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὸ σωτήριον αὐτοῦ. ἐν πᾶσι τοῖς λαοῖς τὰ θαυμάσια αὐτοῦ [Ps., XCV, 1-3]. Ὡς τῷ θεῷ καὶ πατρὶ τῶν ὅλων ᾄδοντας καὶ ψάλλοντας τοὺς [fol. 128] ἀπὸ πάσης τῆς γῆς γνόντας τὸ σωτήριον τοῦτο μυστήριον, τουτέστι τὸ πάθος τοῦ Χριστοῦ, δι᾿ οὗ τούτους ἔσωσεν, ἐνδιάγοντας κελεύει, ἐπιγνόντας ὅτι καὶ αἰνετὸς καὶ φοβερὸς καὶ ποιητὴς τοῦ τε οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς ὁ τοῦτο τὸ σωτήριον ὑπὲρ τοῦ ἀνθρωπείου γένους ποιήσας, τὸν καὶ μετὰ τὸ σταυρωθῆναι ἀποθνήσκοντα καὶ βασιλεύειν πάσης τῆς γῆς κατηξιωμένον ὑπ᾿αὐτοῦ, ὡς καὶ διὰ. . . ... τῆς γῆς, εἰς ἣν οὗτος εἰσπορεύεται εἰς αὐτήν, καὶ ἐγκαταλείψουσί με, καὶ διασκεδάσουσι τὴν διαθήκην μου, ἣν διεθέμην αὐτοῖς ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. Καὶ καταλείψω αὐτοὺς καὶ ἀποστρέψω τὸ πρόσωπόν μου ἀπ᾿ αὐτῶν· καὶ ἔσται κατάβρωμα, καὶ εὑρήσουσιν αὐτὸν κακὰ πολλὰ καὶ θλίψεις. Καὶ ἐρεῖ τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ· Διότι οὐκ ἔστι κύριος ὁ θεὸς μου ἐν ἡμῖν, εὕροσάν με τὰ κακὰ ταῦτα. Ἐγὼ δὲ ἀποστροφῇ ἀποστρέψω τὸ πρόσωπόν μου ἀπ᾿ αὐτῶν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, διὰ πάσας τὰς κακίας ἃς ἐποίησαν, ὅτι ἐπέστρεψαν ἐπὶ θεοὺς ἀλλοτρίους [Deut. XXXI, 16-18].

E Trifão disse: "Que foi por nós, que [o] pedimos, que as narraste, [isso] sabemos. Mas, acerca deste salmo que disseste por último, [tirado] das palavras de Davi, não me parece ter sido dito a respeito de algum outro, senão a respeito do Pai, o que fez também os céus e a terra; mas tu dizes que ele foi dito a respeito deste passível, que te empenhas por demonstrar ser também o Cristo."

E respondi: "Pela expressão que o Espírito Santo proferiu neste salmo, compreendei o que eu digo, rogo, e conhecereis que nem eu falo mal, nem vós estais realmente enfeitiçados; pois assim, tornando-vos [capazes], por vós mesmos, de compreender também muitas outras coisas ditas pelo Espírito Santo, [o] podereis. 'Cantai ao Senhor um cântico novo; cantai ao Senhor, toda a terra. Cantai ao Senhor e bendizei o seu nome; anunciai de dia em dia a sua salvação, entre todos os povos as suas maravilhas.'

Ordena que os de toda a terra, tendo conhecido este mistério salvífico — isto é, a paixão de Cristo, por meio da qual os salvou —, vivam cantando e salmodiando ao Deus e Pai de todas as coisas, reconhecendo que é louvável, temível e criador tanto do céu quanto da terra aquele que operou esta salvação em favor da raça humana — a ele, que, depois de crucificado, morrendo, foi julgado digno por [Deus] de reinar sobre toda a terra, como também por meio [do salmo... — lacuna no texto-fonte —]

[...da] terra, para a qual este entra, e me abandonarão, e dissiparão a minha aliança, que estabeleci com eles naquele dia. E abandoná-los-ei e desviarei a minha face deles; e [ele] será presa [dos males], e achá-lo-ão muitos males e tribulações. E dirá naquele dia: Porque o Senhor meu Deus não está entre nós, acharam-me estes males. E eu, com desvio, desviarei a minha face deles naquele dia, por causa de todas as maldades que fizeram, porque se voltaram para deuses estranhos.'"

LXXV

Ἐν δὲ τῷ βιβλίῳ τῆς Ἐξόδου, ὅτι αὐτοῦ τὸ ὄνομα τοῦ θεοῦ καὶ Ἰησοῦς ἦν, ὃ λέγει τῷ Ἀβραὰμ μὴ δεδηλῶσθαι μηδὲ τῷ Ἰακώβ, διὰ Μωσέως ἐν μυστηρίῳ ὁμοίως ἐξηγγέλθη, καὶ ἡμεῖς νενοήκαμεν. Οὕτως δὲ εἴρηται· Καὶ εἶπε κύριος τῷ Μωσεῖ· Εἰπὲ τῷ λαῷ τούτῳ· Ἰδοὺ ἐγὼ [fol. 129] ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ἴνα φυλάσσῃ σε ἐν τῇ ὁδῷ, ὅπως εἰσαγάγῃ σε εἰς τὴν γῆν ἢν ἡτοίμασά σοι. Πρόσεχε αὐτῷ καὶ εἰσάκουε αὐτοῦ, μὴ ἀπείθει αὐτῷ. Οὐ γὰρ μὴ ὑποστείληταί σε· τὸ γὰρ ὄνομά μου ἐστὶν ἐπ᾿ αὐτῷ [Exod., XX, 22; XXIII, 20-21]. Τίς οὖν εἰς τὴν γῆν εἰσήγαγε τοὺς πατέρας ὑμῶν; Ἤδη ποτὲ νοήσατε ὅτι ὁ ἐν τῷ ὀνόματι τούτῳ ἐπονομασθεὶς Ἰησοῦς, πρότερον Αὐσῆς καλούμενος. Εἰ γὰρ τοῦτο νοήσετε, καὶ ὅτι τὸ ὄνομα αὐτοῦ τοῦ εἰπόντος τῷ Μωσεῖ· τὸ γὰρ ὄνομά μου ἐστὶν ἐπ᾿ αὐτῷ [Exod., XXIII, 21 et cf. Nombr., XIII, 17], Ἰησοῦς ἦν, ἐπιγνώσεσθε. Καὶ γὰρ καὶ Ἰσραὴλ αὐτὸς ἦν καλούμενος, καὶ τὸν Ἰακὼβ τούτῳ τῷ ὀνόματι ὁμοίως μετωνομάκει [cf. Gen., XXXII, 25]. Ὅτι δὲ καὶ ἄγγελοι καὶ ἀπόστολοι τοῦ θεοῦ λέγονται οἱ ἀγγέλλειν τὰ παρ᾿ αὐτοῦ ἀποστελλόμενοι προφῆται, ἐν τῷ Ἡσαΐα δεδήλωται. Λέγει γὰρ ἐκεῖ ὁ Ἡσαΐας· Ἀπόστειλόν με [Is., VI, 8]. Καὶ ὅτι προφήτης ἰσχυρὸς καὶ μέγας γέγονεν ὁ ἐπονομασθεὶς τῷ Ἰησοῦ ὀνόματι, φανερὸνπᾶσίν ἐστιν. Εἰ οὖν ἐν τοσαύταις μορφαῖς οἴδαμεν πεφανερῶσθαι τὸν θεὸν ἐκείνον τῷ Ἀβραὰμ καὶ τῷ Ἰακὼβ καὶ τῷ Μωσεῖ, πῶς ἀποροῦμεν καὶ ἀπιστοῦμεν κατὰ τὴν τοῦ πατρὸς τῶν ὅλων βουλὴν καὶ ἄνθρωπον αὐτὸν διὰ παρθένου γεννηθῆναι μὴ δεδυνῆσθαι, καὶ ταῦτα ἔχοντες [fol. 129] γραφὰς τοσαύτας. ἐξ ὤν συννοῆσαι ἔστι διαρρήδην ὅτι κατὰ τὴν τοῦ πατρὸς βουλὴν καὶ τοῦτο γέγονεν.

"E no livro do Êxodo, que o nome do próprio Deus era também Jesus [Josué] — o que ele diz não ter sido manifestado a Abraão nem a Jacó —, por meio de Moisés, em mistério, foi igualmente anunciado; e nós [o] compreendemos. E foi dito assim: 'E disse o Senhor a Moisés: Dize a este povo: Eis que eu envio o meu anjo diante da tua face, para que te guarde no caminho, a fim de te introduzir na terra que te preparei. Atenta-o e ouve-o, não lhe sejas desobediente. Pois não te perdoará; pois o meu nome está sobre ele.'

Quem, pois, introduziu os vossos pais na terra? Compreendei agora, de uma vez, que [foi] o que neste nome foi denominado Jesus [Josué], antes chamado Ausés [Oseias]. Pois, se compreenderdes isto, também reconhecereis que o nome daquele que disse a Moisés 'pois o meu nome está sobre ele' era Jesus. Pois também Israel era ele mesmo chamado, e a Jacó [Deus] igualmente renomeara com este nome.

E que também são chamados anjos e apóstolos de Deus os profetas enviados para anunciar as coisas [vindas] dele, em Isaías está manifestado. Pois Isaías diz ali: 'Envia-me.' E que se tornou profeta forte e grande o que foi denominado com o nome de Jesus [Josué], é manifesto a todos.

Se, pois, sabemos que aquele Deus se manifestou em tantas formas a Abraão, a Jacó e a Moisés, como estamos perplexos e descremos que, segundo a vontade do Pai de todas as coisas, ele pudesse também [ser] gerado homem por meio de uma virgem — e isto tendo tantas Escrituras, a partir das quais é possível compreender expressamente que também isto se deu segundo a vontade do Pai?"

LXXVI

Ὅταν γὰρ ὡς υἱὸν ἀνθρώπου λέγῃ Δανιὴλ τὸν παραλαμβάνοντα τὴν αἰώνιον βασιλείαν [cf. Dan.. VII, 13-14], οὐκ αὐτὸ τοῦτο αἰνίσσεται; Τὸ γὰρ ὡς υἱὸν ἀνθρώπου εἰπεῖν, φαινόμενον μὲν καὶ γενόμενον ἄνθρωπον μηνύει, οὐκ ἐξ ἀνθρωπίνου δὲ σπέρματος ὑπάρχοντα δηλοῖ. Καὶ τὸ λίθον τοῦτον εἰπεῖν ἄνευ χειρῶν τμηθέντα [cf. id., II. 34], ἐν μυστηρίῳ τὸ αὐτὸ κέκραγε· τὸ γὰρ ἄνευ χειρῶν εἰπεῖν αὐτὸν ἐκτετμῆσθαι δηλοῖ ὅτι οὐκ ἔστιν ἀνθρώπινον ἔργον, ἀλλὰ τῆς βουλῆς τοῦ προβάλλοντος αὐτὸν πατρὸς τῶν ὅλων θεοῦ. Καὶ τὸ Ἡσαίαν φάναι· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται [Is., LIII, 8] ; ἀνεκδιήγητον ἔχοντα τὸ γένος αὐτὸν ἐδήλου· οὐδεὶς γάρ, ἄνθρωπος ὢν ἐξ ἀνθρώπων, ἀνεκδιήγητον ἔχει τὸ γένος. Καὶ τὸν Μωσέα εἰπεῖν πλυνεῖν αὐτὸν τὴν στολὴν αὐτοῦ ἐν αἵματι σταφυλῆς [Gen., XLIX, 11], οὐχ ὅ καὶ ἤδη πολλάκις πρὸς ὑμᾶς παρακεκαλυμμένως προπεφητευκέναι αὐτὸν εἶπον ἐστίν. ὅτι αἷμα μὲν ἔχειν αὐτὸν προεμήνυεν, ἀλλ᾿ οὐκ ἐξ ἀνθρώπων, ὃν τρόπον τὸ τῆς ἀμπέλου αἷμα οὐκ ἄνθρωπος ἐγέννησεν ἀλλ᾿ ὁ θεός; Καὶ Ἡσαίας δὲ μεγάλης βουλῆς ἄγγελον αὐτὸν εἰπών [Is., IX, 6], οὐχὶ τούτων ὧνπερ ἐδίδαξεν ἐλθὼν διδάσκαλον αὐτὸν γεγενῆσθαι προεκήρυσσεν; Ἃ γὰρ μεγάλα [fol. 130] ἐβεβούλευτο ὁ πατὴρ εἴς τε πάντας τοὺς εὐαρέστους γενομένους αὐτῷ καἰ γενησομένους ἀνθρώπους, καὶ τοὺς ἀποστάντας τῆς βουλῆς αὐτοῦ ὁμοίως ἀνθρώπους ἢ ἀγγέλους, οὗτος μόνος ἀπαρακαλύπτως ἐδίδαξεν, εἰπών· Ἥξουσιν ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν, καὶ ἀνακλιθήσονται μετὰ Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν· οἱ δὲ υἱοὶ τῆς βασιλείας ἐκβληθήσονται εἰς τὸ σκότος τὸὲ ξώτερον [MT., VIII, 11-12]. Καί· Πολλοὶ ἐροῦσί μοι τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ· Κύριε, κύριε, οὐ τῷ σῷ ὀνόματι ἐφάγομεν καὶ ἐπίομεν καὶ προεφητεύσαμεν καὶ δαιμόνια ἐξεβάλομεν: Καὶ ἐρῶ αὐτοῖς· Ἀναχωρεῖτε ἀπ᾿ ἐμοῦ [ΜΤ., VII, 22-23, et LC., XIII, 26-27]. Καὶ ἐν ἄλλοις λόγοις, οἶς καταδικάζειν τοὺς ἀναξίους μὴ σώζεσθαι μέλλει, ἔφη ἐρεῖν· Ὑπάγετε εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον, ὃ ἡτοίμασεν ὁ πατὴρ τῷ σατανᾷ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ [MT., XXV, 41]. Καὶ πάλιν ἐν ἑτέροις λόγοις ἔφη· Δίδωμι ὑμῖν ἐξουσίαν καταπατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ σκολοπενδρῶν καὶ ἐπάνω πάσης δυνάμεως τοῦ ἐχθρου [LUC. X, 19]. Καὶ νῦν ἡμεῖς, οἱ πιστεύοντες ἐπὶ τὸν σταυρωθέντα ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου Ἰησοῦν κύριον ἡμῶν, τὰ δαιμόνια πάντα καὶ πνεύματα πονηρὰ ἐξορκίζοντες ὑποτασσόμενα ἡμῖν ἔχομεν. Εἰ γὰρ διὰ τῶν προφητῶν παρακεκαλυμμένως κεκή[fol. 130]ρυκτο παθητὸς γενησόμενος ὁ Χριστὸς καὶ μετὰ ταῦτα πάντων κυριεύσων, ἀλλ᾿ οὖν γε ὑπ᾿ οὐδενὸς νοεῖσθαι ἐδύνατο. μέχρις αὐτὸς ἔπεισε τοὺς ἀποστόλους ἐν ταῖς γραφαῖς ταῦτα κεκηρύχθαι διαρρήδην. Ἐβόα γὰρ πρὸ τοῦ σταυρωθῆναι· Δεῖ τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου πολλὰ παθεῖν καὶ ἀποδοκιμασθῆναι ὑπὸ τῶν γραμματέων καὶ Φαρισαίων, καὶ σταυρωθῆναι καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστῆναι [MC., VIII, 31; LC., IX, 22]. Καὶ Δαυΐδ δὲ πρὸ ἡλίου καὶ σελήνης ἐκ γαστρὸς γεννηθήσεσθαι αὐτὸν [cf. Ps., CIX, 3, et LXXI, 5, 17] κατὰ τὴν τοῦ πατρὸς βουλὴν ἐκήρυξε, καὶ θεὸν ἰσχυρὸν [cf. Ps., XVIII, 6] καὶ προσκυνητόν [cf. Ps., XLIV, 13, et LXXI, 11], Χριστὸν ὄντα, ἐδήλωσε.

"Pois, quando Daniel diz [ser] como Filho do homem o que recebe o reino eterno, não insinua isto mesmo? Pois o dizer 'como Filho do homem' indica que ele apareceu e se fez homem, mas manifesta que não [é] proveniente de sêmen humano. E o dizer que esta pedra foi cortada sem [obra de] mãos clama, em mistério, o mesmo; pois o dizer que ele foi cortado sem [obra de] mãos manifesta que não é obra humana, mas da vontade do Pai de todas as coisas, Deus, que o emitiu.

E o dizer Isaías 'A sua geração, quem a narrará?' manifestava que ele tem a estirpe inenarrável; pois ninguém que seja homem [nascido] de homens tem a estirpe inenarrável. E o dizer Moisés que ele lavará a sua veste em sangue de uva — não é o que já muitas vezes vos disse que ele profetizou de antemão, de modo encoberto, [a saber] que indicava que ele teria sangue, mas não [proveniente] de homens, do mesmo modo que o sangue da videira não [foi] o homem [que o] gerou, mas Deus?

E Isaías, tendo-o chamado anjo do grande conselho, não proclamava de antemão que ele se tornaria mestre daquelas coisas que ensinou ao vir? Pois as grandes coisas que o Pai deliberara, tanto para com todos os homens que se tornaram e se tornariam agradáveis a ele, quanto para com os que se afastaram do seu conselho, igualmente homens ou anjos — só ele, sem véu, [as] ensinou, dizendo:"

"'Virão do oriente e do ocidente, e reclinar-se-ão com Abraão, Isaque e Jacó no reino dos céus; mas os filhos do reino serão lançados nas trevas exteriores.'

E: 'Muitos me dirão naquele dia: Senhor, Senhor, não comemos e bebemos em teu nome, e profetizamos, e expulsamos demônios? E dir-lhes-ei: Apartai-vos de mim.' E em outras palavras, com as quais há de condenar os indignos de ser salvos, disse que diria: 'Ide para as trevas exteriores, que o Pai preparou para Satanás e para os seus anjos.'

E de novo, em outras palavras, disse: 'Dou-vos poder de pisar sobre serpentes, escorpiões e centopeias, e sobre todo poder do inimigo.' E agora nós, os que cremos em Jesus, nosso Senhor, o crucificado sob Pôncio Pilatos, exorcizando todos os demônios e espíritos maus, [os] temos sujeitos a nós. Pois, se por meio dos profetas fora proclamado, de modo encoberto, que o Cristo haveria de tornar-se passível e depois disso senhorear-se de todos, contudo não podia ser compreendido por ninguém, até que ele mesmo persuadiu os apóstolos [de] que estas coisas eram proclamadas expressamente nas Escrituras.

Pois clamava, antes de ser crucificado: 'É necessário que o Filho do homem padeça muito, e seja reprovado pelos escribas e fariseus, e seja crucificado, e ao terceiro dia ressuscite.' E Davi proclamou que ele seria gerado, antes do sol e da lua, do ventre, segundo a vontade do Pai, e manifestou [ser ele] Deus forte e digno de adoração, sendo o Cristo."

LXXVII

Καὶ ὁ Τρύφων εἶπεν· Ὅτι μὲν οὖν καὶ τοιαῦτα καὶ τοσαῦτα ἱκανὰ δυσωπῆσαί ἐστι. σύμφημί σοι· ὅτι δὲ ἀπαιτῶ σε τὸν λόγον, ὅν πολλάκις προεβάλλου, ἀποδεῖξαι. εἰδέναι σε βούλομαι. Περαίωσον οὖν καὶ αὐτὸν ἡμῖν, ἵνα ἴδωμεν καὶ ὡς ἐκεῖνον εἰς χριστὸν τοῦτον τὸν ὑμέτερον ἀποδεικνύεις εἰρῆσθαι· ἡμεῖς γὰρ εἰς Ἐζεκίαν αὐτὸν λέγομεν πεπροφητεῦσθαι. Κἀγὼ ἔφην· Ὡς βούλεσθε, καὶ τοῦτο πράξω· ἀποδείξατε δέ μοι ὑμεῖς πρῶτον ὅτι εἰς τὸν Ἐζεκίαν εἴρηται, ὅτι, πρὶν ἢ γνῶναι αὐτὸν καλεῖν πατέρα ἣ μητέρα, ἔλαβε δύναμιν Δαμασκοῦ καὶ τὰ σκύλα Σαμαρείας ἔναντι βασιλέως Ἀσσυρίων. Οὐ γὰρ ὡς βούλεσθε [fol. 131] ἐξηγεῖσθαι συγχωρηθήσεται ὑμῖν, ὅτι Ἐζεκίας ἐπολέμησε τοῖς ἐν Δαμασκῷ ἢ ἐν Σαμαρείᾳ ἔναντι βασιλέως Ἀσσυρίων. Πρὶν ἢ γὰρ γνῶναι τὸ παιδίον καλεῖν πατέρα ἢ μητέρα, ὁ προφητικὸς λόγος ἔφη. λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ καὶ σκύλα Σαμαρείας ἔναντι βασιλέως Ἀσσυρίων [IS., VIII, 4]. Εἰ γὰρ μὴ μετὰ προσθήκης ταῦτα εἶπε τὸ προφητικὸν πνεῦμα· Πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον καλεῖν πατέρα ἢ μητέρα λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ καὶ σκύλα Σαμαρείας, ἀλλὰ μόνον εἰρήκει· Καὶ τέξεται υἱὸν καὶ λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ καὶ σκύλα Σαμαρείας, ἐδύνασθε λέγειν· Ἐπειδὴ προεγίνωσκεν ὁ θεὸς μέλλειν αὐτὸν λήψεσθαι ταῦτα, προειρήκει. Νῦν δὲ μετὰ τῆς προσθήκης ταύτης εἴρηκεν ἡ προφητεία· Πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον καλεῖν πατέρα ἢ μητέρα λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ καὶ σκύλα Σαμαρείας. Καὶ οὐδενὶ τῶν ἐν Ἰουδαίοις ποτὲ συμβεβηκέναι τοῦτο ἀποδεῖξαι ἔχετε, ἡμεῖς δὲ ἔχομεν ἀποδεῖξαι τοῦτο γενόμενον ἐν τῷ ἡμετέρῳ Χριστῷ. Ἅμα γὰρ τῷ γεννηθῆναι αὐτὸν μάγοι ἀπὸ Ἀρραβίας παραγενόμενοι προσεκύνησαν αὐτῷ, πρότερον ἐλθόντες πρὸς Ἡρώδην τὸν ἐν τῇ γῇ ὑμῶν τότε βασιλεύοντα, ὅν ὁ λόγος καλεῖ βασιλέα [fol. 131] Ἀσσυρίων διὰ τὴν ἄθεον καὶ ἄνομον αὐτοῦ γνώμην. Ἐπίστασθε γὰρ τοιαῦτα. ἔφην, ὲν παραβολαῖς καὶ ὁμοιώσεσι πολλάκις λαλοῦν τὸ ἅγιον πνεῦμα· οἷον πεποίηκε καὶ πρὸς τὸν λαὸν ἅπαντα τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις, πολλάκις φῆσαν πρὸς αὐτούς· Ὁ πατήρ σου Ἀμορραῖος καὶ ἡ μήτηρ σου Χετταία [EZ., XVI, 3].

E Trifão disse: "Que, pois, tais e tantas [coisas] bastam para [me] envergonhar, concordo contigo; mas que eu te peço [que] demonstres a palavra que muitas vezes propuseste, quero que saibas. Leva[-a], pois, também a termo para nós, para que vejamos também como demonstras que aquela [profecia] foi dita a respeito deste vosso Cristo; pois nós dizemos que ela foi profetizada a respeito de Ezequias."

E eu disse: "Como quereis, também isto farei; mas demonstrai-me vós primeiro que foi dito a respeito de Ezequias, que, antes de ele saber chamar pai ou mãe, tomou o poder de Damasco e os despojos de Samaria diante do rei dos assírios. Pois não vos será concedido expor, como quereis, que Ezequias guerreou os de Damasco ou de Samaria diante do rei dos assírios. Pois 'antes de a criança saber chamar pai ou mãe', disse a palavra profética, 'tomará o poder de Damasco e os despojos de Samaria diante do rei dos assírios.'

Pois, se o Espírito profético não tivesse dito estas coisas com o acréscimo 'Antes de a criança saber chamar pai ou mãe, tomará o poder de Damasco e os despojos de Samaria', mas só tivesse dito 'E dará à luz um filho, e [este] tomará o poder de Damasco e os despojos de Samaria', poderíeis dizer: já que Deus conhecia de antemão que ele havia de tomar estas coisas, [as] predisse. Mas agora, com este acréscimo, a profecia disse: 'Antes de a criança saber chamar pai ou mãe, tomará o poder de Damasco e os despojos de Samaria.' E não podeis demonstrar que isto aconteceu jamais a nenhum dos [que estão] entre os judeus; nós, porém, podemos demonstrar que isto se deu no nosso Cristo.

Pois, logo ao nascer ele, magos, vindo da Arábia, adoraram-no, tendo primeiro ido a Herodes, que então reinava na vossa terra — a quem a palavra chama rei dos assírios, por causa da sua opinião ateia e iníqua. Pois sabeis", disse, "que o Espírito Santo muitas vezes fala tais coisas em parábolas e semelhanças; como fez também com todo o povo de Jerusalém, dizendo-lhe muitas vezes: 'Teu pai [é] amorreu e tua mãe [é] heteia.'"

LXXVIII

Καὶ γὰρ οὗτος ὁ βασιλεὺς Ἡρώδης, μαθὼν παρὰ τῶν πρεσβυτέρων τοῦ λαοῦ ὑμῶν, τότε ἐλθόντων πρὸς αὐτὸν τῶν ἀπὸ Ἀρραβίας μάγων, καὶ εἰπόντων ἐξ ἀστέρος τοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ φανέντος ἐγνωκέναι ὅτι βασιλεὺς γεγέννηται ἐν τῇ χώρᾳ ὑμῶν, καὶ ἤλθομεν προσκυνῆσαι αὐτόν [cf. MT., II, 2], καὶ ἐν Βηθλεὲμ τῶν πρεσβυτέρων εἰπόντων, ὅτι γέγραπται ἐν τῷ προφήτῃ οὕτως· Καὶ σὺ Βηθλεέμ, γῆ Ἰούδα, οὐδαμῶς ἐλαχίστη εἶ ἐν τοῖς ἡγεμόσιν Ἰούδα· ἐκ σοῦ γὰρ ἐξελεύσεται ἡγούμενος, ὅστις ποιμανεῖ τὸν λαόν μου [cf. ibid., 5 et 6, et MICH.; V, 2]. Τῶν ἀπὸ Ἀρραβίας οὖν μάγων ἐλθόντων εἰς Βηλεὲμ καὶ προσκυνησάντων τὸ παιδίον καὶ προσενεγκάντων αὐτῷ δῶρα, χρυσὸν καὶ λίβανον καὶ σμύρναν, ἔπειτα κατ᾿ ἀποκάλυψιν, μετὰ τὸ προσκυνῆσαι τὸν παῖδα ἐν Βηθλεέμ, ἐκελεύσθησαν μὴ ἐπανελθεῖν πρὸς τὸν Ἡρώδην [cf. MT., II, 11-12]. Καὶ Ἰωσὴφ δέ, ὁ τὴν Μαρίαν μεμνηστευμένος, βουληθεὶς πρότερον [fol. 132] ἐκβαλεῖν τὴν μνηστὴν αὐτῷ Μαριάμ. νομίζων ἐγκυμονεῖν αὐτὴν ἀπὸ συνουσίας ἀνδρός, τουτέστιν ἀπὸ πορνείας. δι᾿ ὁράματος κεκέλευστο μὴ ἐκβαλεῖν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, εἰπόντος αὐτῷ τοῦ φανέντος ἀγγέλου ὅτι ἐκ πνεύματος ἁγίου ὅ ἔχει κατὰ γαστρός ἐστι. Φοβηθεὶς οὖν οὐκ ἐκβέβληκεν αὐτήν [cf. MT., I, 18-20], ἀλλά, ἀπογραφῆς οὔσης ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ τότε πρώτης ἐπὶ Κυρηνίου, ἀνεληλύθει ἀπὸ Ναζαρέτ, ἔνθα ᾤκει, εἰς Βηθλεέμ., ὅθεν ἦν. ἀπογράψασθαι· ἀπὸ γὰρ τῆς κατοικούσης τὴν γῆν ἐκείνην φυλῆς Ἱούδα τὸ γένος ἦν [cf. LUC, II, 1-5]. Καὶ αὐτὸς ἅμα τῇ Μαρίᾳ κελεύεται ἐξελθεῖν εἰς Αἴγυπτον καὶ εἶναι ἐκεῖ ἁμα τῷ παιδίῳ, ἄχρις ἂν αὐτοῖς πάλιν ἀποκαλυφθῇ ἐπανελθεῖν εἰς τὴν Ἰουδαίαν [cf. MT., II, 13]. Γεννηθέντος δὲ τότε τοῦ παιδίου ἐν Βηθλεέμ [cf. MT., II, 1], ἐπειδὴ Ἰωσὴφ οὐκ εἶχεν ἐν τῇ κώμῃ ἐκείνῃ που καταλῦσαι, ἐν σπηλαίῳ τινὶ [cf. Protéu. de Jacq., XVII, 3] σύνεγγυς τῆς κώμης κατέλυσε· καὶ τότε, αὐτῶν ὄντων ἐκεῖ, ἐτετόκει ἡ Μαρία τὸν Χριστὸν καὶ ἐν φάτνῃ αὐτὸν ἐτεθείκει [LUC, II, 6-7], ὅπου ἐλθόντες οἱ ἀπὸ Ἀρραβίας μάγοι εὗρον αὐτόν [MT., II, 11]. Ὅτι δὲ Ἡσαΐας καὶ περὶ τοῦ συμβόλου τοῦ κατὰ τὸ σπήλαιον προεκεκηρύχει [IS., XXXIII, 16], ἀνιστόρησα ὑμῖν, ἔφην, καὶ δι᾿ αὐτοὺς δὲ τοὺς σήμερον σὺν ὑμῖν ἐλθόντας πάλιν τῆς περικοπῆς ἐπιμνησθήσομαι, εἶπον· καὶ ἀνιστόρησα [fol. 132] ἥν καὶ προέγραψα ἀπὸ τοῦ Ἡσαίου περικοπήν, εἰπὼν διὰ τοὺς λόγους ἐκείνους τοὺς τὰ Μίθρα μυστήρια παραδιδόντας, ἐν τόπῳ ἐπικαλουμένῳ παρ᾿ αὐτοῖς σπηλαίῳ μυεῖσθαι ὑπ᾿ αὐτῶν, ὑπὸ τοῦ διαβόλου ἐνεργηθῆναι εἰπεῖν. Καὶ ὁ Ἡρώδης, μὴ ἐπανελθόντων πρὸς αὐτὸν τῶν ἀπὸ Ἀρραβίας μάγων, ὡς ἠξίωσεν αὐτοὺς ποιῆσαι. ἀλλὰ κατὰ τὰ κελευσθέντα αὐτοῖς δι᾿ ἄλλης ὁδοῦ εἰς τὴν χώραν αὐτῶν ἀπαλλαγέντων, καὶ τοῦ Ἰωσήφ ἅμα τῇ Μαρίᾳ καὶ τῷ παιδίῳ, ὡς καὶ αὐτοῖς ἀποκεκάλυπτο, ἤδη ἐξελθόντων εἰς Αἴγυπτον, οὐ γινώσκων τὸν παῖδα, ὅν ἐληλύθεισαν προσκυνῆσαι οἱ μάγοι, παντας ἁπλῶς τοὺς παῖδας τοὺς ἐν Βηθλεὲμ ἐκέλευσεν ἀναιρεθῆναι. Καὶ τοῦτο ἐπεπροφήτευτο μέλλειν γίνεσθαι διὰ Ἱερεμίου, εἰπόντος δι᾿ αὐτοῦ τοῦ ἁγίου πνεύματος οὕτως· Φωνὴ ἐν Ῥαμᾶ ἠκούσθη. κλαυθμὸς καὶ ὀδυρμὸς πολύς· Ῥαχὴλ κλαίουσα τὰ τέκνα αὐτῆς, καὶ οὐκ ἤθελε παρακληθῆναι, ὅτι οὐκ εἰσί cf. MT., I, 8; 12-14; et JÉR., XXXI, 15. Διὰ οὖν τὴν φωνήν, ἣ ἔμελλεν ἀκούεσθαι ἀπὸ Ῥαμᾶ, τουτέστιν ἀπὸ τῆς Ἀρραβίας (ἔστι γὰρ καὶ μέχρι τοῦ νῦν τόπος καλούμενος ἐν Ἀρραβίᾳ Ῥαμᾶ), κλαυθμὸς ἔμελλεν τὸν τόπον καταλαμβάνειν, ὅπου Ῥαχήλ, ἡ γυνὴ Ἰακώβ. τοῦ ἐπικληθέντος Ἰσραήλ, τοῦ ἁγίου πατριάρχου, τέθαπται, τουτέστι τὴν Βηθλεέμ, [fol. 133] κλαιουσῶν τῶν γυναικῶν τὰ τέκνα τὰ ἴδια τὰ ἀνῃρημένα καὶ μὴ παράκλησιν ἐχουσῶν ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι αὐταῖς. Καὶ γὰρ τὸ εἰπεῖν τὸν Ἡσαΐαν· Λήψεται δύναμιν Δαμασκοῦ καὶ σκύλα Σαμαρείας [Is., VIII, 4], τὴν τοῦ πονηροῦ δαίμονος, τοῦ ἐν Δαμασκῷ οἰκοῦντος, δύναμιν ἐσήμαινε νικηθήσεσθαι τῷ Χριστῷ ἅμα τῷ γεννηθῆναι· ὅπερ δείκνυται γεγενημένον. Οἱ γὰρ μάγοι, οἵτινες ἐσκυλευμένοι ἦσαν πρὸς πάσας κακὰς πράξεις, τὰς ἐνεργουμένας ὑπὸ τοῦ δαιμονίου ἐκείνου, ἐλθόντες καὶ προσκυνήσαντες τῷ Χριστῳ φαίνονται ἀποστάντες τῆς σκυλευσάσης αὐτοὺς δυνάμεως ἐκείνης, ἣν ἐν μυστηρίῳ ἐσήμαινεν ἡμῖν ὁ λόγος οἰκεῖν ἐν Δαμασκῷ. Ἁμαρτωλὸν δὲ καὶ ἄδικον οὖσαν ἐν παραβολῇ τὴν δύναμιν ἐκείνην καλῶς Σαμάρειαν καλεῖ. Ὅτι δὲ Δαμασκὸς τῆς ἀρραβικῆς γῆς ἦν καὶ ἔστιν, εἰ καὶ νῦν προσνενέμηται τῇ Συροφοινίκῃ λεγομένῃ, οὐδ᾿ ὑμῶν τινες ἀρνήσασθται δύνανται. Ὥστε καλὸν ἂν εἴη ὑμᾶς, ὦ ἄνδρες, ἃ μὴ νενοήκατε, παρὰ τῶν λαβόντων χάριν ἀπὸ τοῦ θεοῦ ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν μανθάνειν, ἀλλὰ μὴ κατὰ πάντα ἀγωνίζεσθαι τὰ ὑμέτερα διδάγματα κρατύνειν, ἀτιμάζοντας τὰ τοῦ θεοῦ. Διὸ καὶ εἰς ἡμᾶς μετετέθη [fol. 133] ἡ χάρις αὕτη, ὡς Ἡσαΐας φησὶν εἰπὼν οὕτως· Ἐγγίζει μοι ὁ λαὸς οὗτος· τοῖς χείλεσιν αὐτῶν τιμῶσί με, ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρρω ἀπέχει ἀπ᾿ ἐμοῦ· μάτην δὲ σέβονταί με, ἐντάλματα ἀνθρώπων καὶ διδασκαλίας διδάσκοντες. Διὰ τοῦτο ἰδοὺ ἐγὼ προσθήσω τοῦ μεταθεῖναι τὸν λαὸν τοῦτον, καὶ μεταθήσω αὐτούς, καὶ ἀφελῶ τὴν σοφίαν τῶν σοφῶν αὐτῶν, τὴν δὲ σύνεσιν τῶν συνετῶν ἀθετήσω [IS., XXIX, 13-14].

"Pois também este rei Herodes, tendo aprendido dos anciãos do vosso povo — quando vieram a ele os magos da Arábia e disseram que, por uma estrela que apareceu no céu, souberam que um rei nasceu na vossa região, e viemos adorá-lo —, e tendo os anciãos [dito] que em Belém [nasceria], porque está escrito no profeta assim: 'E tu, Belém, terra de Judá, de modo algum és a menor entre os príncipes de Judá; pois de ti sairá o chefe que apascentará o meu povo' —

vindo, pois, os magos da Arábia a Belém e adorando a criança, e oferecendo-lhe dons — ouro, incenso e mirra —, depois, por revelação, tendo adorado o menino em Belém, foram ordenados a não voltar a Herodes.

E José, o que se desposara com Maria, querendo primeiro repudiar a sua noiva Maria, julgando que ela estava grávida de união de varão, isto é, de fornicação, por uma visão foi ordenado a não repudiar a sua mulher, dizendo-lhe o anjo que apareceu que o que ela tem no ventre é do Espírito Santo."

"Tendo, pois, temido, não a repudiou; mas, havendo então na Judeia o primeiro recenseamento, sob Quirino, subiu de Nazaré, onde morava, a Belém, donde era, para se recensear; pois era da estirpe da tribo de Judá, que habitava aquela terra. E ele mesmo, junto com Maria, é ordenado a sair para o Egito e estar ali com a criança, até que de novo lhes fosse revelado voltar à Judeia.

E, tendo então nascido a criança em Belém, já que José não tinha onde alojar-se naquela aldeia, alojou-se numa caverna próxima à aldeia; e então, estando eles ali, Maria dera à luz o Cristo e o pusera numa manjedoura, onde, vindo os magos da Arábia, o acharam.

E que Isaías profetizara também acerca do símbolo relativo à caverna, [já] vos narrei", disse; "e, por causa dos que hoje vieram convosco, de novo recordarei a perícope", disse; e narrei a perícope de Isaías que já escrevi antes, dizendo que fora por causa daquelas palavras — [a saber] que os que transmitem os mistérios de Mitra são iniciados por eles num lugar chamado por eles caverna — que eu disse ter sido operado pelo diabo.

E Herodes, não tendo voltado a ele os magos da Arábia, como pedira que fizessem, mas, segundo o que lhes fora ordenado, tendo partido por outro caminho para a sua região, e tendo José, junto com Maria e a criança, como também a eles fora revelado, já saído para o Egito, não conhecendo o menino que os magos tinham vindo adorar, ordenou que fossem mortos, simplesmente, todos os meninos de Belém.

E isto fora profetizado que haveria de dar-se por meio de Jeremias, dizendo por meio dele o próprio Espírito Santo assim: 'Uma voz se ouviu em Ramá, pranto e muito lamento; Raquel chorando os seus filhos, e não queria ser consolada, porque não existem.' Por causa, pois, da voz que havia de ouvir-se de Ramá — isto é, da Arábia (pois há até agora um lugar chamado Ramá na Arábia) —, o pranto havia de tomar o lugar onde Raquel, a mulher de Jacó, o santo patriarca que foi chamado Israel, está sepultada — isto é, Belém —, chorando as mulheres os seus próprios filhos, mortos, e não tendo consolação pelo que lhes sucedera.

Pois também o dizer Isaías 'Tomará o poder de Damasco e os despojos de Samaria' indicava que o poder do demônio perverso que habita em Damasco seria vencido por Cristo logo ao nascer; o que se mostra ter acontecido. Pois os magos, que estavam despojados [entregues] a todas as más ações operadas por aquele demônio, vindo e adorando a Cristo, aparecem tendo-se apartado daquele poder que os despojara, que a palavra nos indicava, em mistério, habitar em Damasco.

E, sendo pecador e injusto, com razão chama, em parábola, 'Samaria' aquele poder. E que Damasco era e é da terra arábica, ainda que agora esteja atribuída à chamada Sirofenícia, nem alguns de vós podem negar. De modo que seria bom, ó homens, que vós aprendêsseis o que não compreendestes dos que receberam a graça [vinda] do nosso Deus, os cristãos, e não lutásseis de todo modo por firmar os vossos ensinos, desonrando as coisas de Deus.

Por isso também para nós foi transferida esta graça, como Isaías diz, falando assim: 'Aproxima-se de mim este povo; com os seus lábios me honram, mas o seu coração está longe de mim; e em vão me veneram, ensinando mandamentos de homens e doutrinas. Por isso, eis que eu continuarei a transladar este povo, e os transladarei, e tirarei a sabedoria dos seus sábios, e rejeitarei o entendimento dos seus inteligentes.'"

LXXIX

Καὶ ὁ Τρύφων, ὑπαγανακτῶν μέν, αἰδούμενος δὲ τὰς γραφάς, ὡς ἐδηλοῦτο ἀπὸ τοῦ προσώπου αὐτοῦ, εἶπε πρός με· Τὰ μὲν τοῦ θεοῦ ἅγιά ἐστιν, αἱ δὲ ὑμέτεραι ἐξηγήσεις τετεχνασμέναι εἰσίν, ὡς φαίνεται καὶ ἐκ τῶν ἐξηγημένων ὑπὸ σοῦ, μᾶλλον δὲ καὶ βλάσφημοι· ἀγγέλους γὰρ πονηρευσαμένους καὶ ἀποστάντας τοῦ θεοῦ λέγεις. Κἀγὼ ἐνδοτικώτερον τῇ φωνῇ, παρασκευάσαι αὐτὸν βουλόμενος πρὸς τὸ ἀκούειν μου, ἀπεκρινάμην λέγων· Ἄγαμαί σου, ἄνθρωπε, τὸ εὐλαβὲς τοῦτο, καὶ εὔχομαι τὴν αὐτὴν διάθεσίν σε ἔχειν καὶ περὶ ὃν διακονεῖν γεγραμμένοι εἰσὶν οἱ ἄγγελοι, ὡς Δανιήλ φησιν, ὅτι ὡς υἱὸς ἀνθρώπου πρὸς τὸν παλαιὸν τῶν ἡμερῶν προσάγεται, καὶ αὐτῷ δίδοται πᾶσα βασιλεία εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος [DAN., VII., 13-14]. Ἵνα δὲ γνωρίζῃς, εἶπον, ὦ ἄνθρωπε, μὴ ἡμετέρᾳ τόλμῃ χρησαμένους τὴν ἐξήγησιν [fol. 134] ταύτην, ἣν μέμφῃ, πεποιῆσθαι ἡμᾶς, μαρτυρίαν σοι ἀπ᾿ αὐτοῦ τοῦ Ἡσαΐου δώσω, ὅτι πονηροὺς ἀγγέλους κατῳκηκέναι καὶ κατοικεῖν λέγει καὶ ἐν Τάνει, τῇ Αἰγυπτίᾳ χώρᾳ. Εἰσὶ δὲ οἱ λόγοι οὗτοι· Οὐαὶ τέκνα ἀποστάται, τάδε λέγει κύριος· Ἐποιήσατε βουλὴν οὐ δι᾿ ἐμοῦ καὶ συνθήκας οὐ διὰ τοῦ πνεύματός μου, προσθεῖναι ἁμαρτίας ἐφ᾿ ἁμαρτίαις· οἱ πορευόμενοι καταβῆναι εἰς Αἴγυπτον, ἐμὲ δὲ οὐκ ἠρώτησαν, τοῦ βοηθηθῆναι ὑπὸ Φαραὼ καὶ σκεπασθῆναι σκέπην Αἰγυπτίων. Ἔσται γὰρ ὑμῖν ή σκέπη Φαραὼ εἰς αἰσχύνην, καὶ τοῖς πεποιθόσιν ἐπ᾿ Αἰγυπτίους ὄνειδος, ὅτι εἰσὶν ἐν Τάνει ἀρχηγοὶ ἄγγελοι πονηροί. Μάτην κοπιάσουσι πρὸς λαόν, ὃς οὐκ ὠφελήσει αὐτοὺς εἰς βοήθειαν, ἀλλ᾿ εἰς αἰσχύνην καὶ ὄνειδος [Is., XXX, 1-5] . Ἀλλὰ καὶ Ζαχαρίας φησίν, ὡς καὶ αὐτὸς ἐμνημόνευσας, ὅτι ὁ διάβολος εἱστήκει ἐκ δεξιῶν Ἰησοῦ τοῦ ἱερέως, ἀντικεῖσθαι αὐτῷ, καὶ εἰπεῖν κύριον· Ἐπιτιμήσαι σοι κύριος, ὁ ἐκλεξάμενος Ἱερουσαλήμ [ZACH., III, 1-2]. Καὶ πάλιν ἐν τῷ Ἰὼβ γέγραπται, ὡς καὶ αὐτὸς ἔφης, ὅτι οἱ ἄγγελοι ἦλθον στῆναι ἔμπροσθεν κυρίου, καὶ ὁ διάβολος ἅμα αὐτοῖς ἐληλύθει [JOB., I, 6; II, 1]. Καὶ ὑπὸ Μωσέως ἐν ἀρχῇ τῆς Γενέσεως ὄφιν πλανήσαντα τὴν Εὔαν γεγραμμένον ἔχομεν καὶ κεκατηραμένον [III, 1-6, 14]. Καὶ ἐν Αἰγύπτῳ ὅτι μάγοι ἐπείρησαν ἐξι[fol. 134]σοῦσθαι τῇ δυνάμει τῇ ἐνεργουμένῃ διὰ τοῦ πιστοῦ θεράποντος [cf. Nomb., XII, 7] Μωσέως ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ἔγνωμεν [cf. Exod., VII-VIII]. Καὶ Δαυῒδ ὅτι Οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνιά εἰσιν [Ps.. XCV, 5] εἶπεν, ἐπίστασθε.

E Trifão, indignando-se um pouco, mas envergonhado das Escrituras, como se manifestava do seu rosto, disse-me: "As coisas de Deus são santas, mas as vossas exposições são artificiosas, como se mostra também pelas coisas expostas por ti, e antes até blasfemas; pois dizes que houve anjos que agiram perversamente e se afastaram de Deus."

E eu, mais brandamente na voz, querendo prepará-lo para ouvir-me, respondi, dizendo: "Admiro em ti, ó homem, esta piedade, e rogo que tenhas a mesma disposição também para com aquele a quem está escrito que os anjos servem, como Daniel diz, [a saber] que, como Filho do homem, é conduzido ao Ancião de dias, e a ele é dado todo reino pelo século do século. E, para que reconheças, ó homem", disse, "que não [foi] usando de ousadia nossa que fizemos esta exposição que censuras, dar-te-ei testemunho do próprio Isaías, [a saber] que ele diz que anjos perversos habitaram e habitam também em Tânis, na região egípcia.

E são estas as palavras: 'Ai, filhos apóstatas, assim diz o Senhor: Fizestes um conselho não por mim, e pactos não pelo meu espírito, para acrescentar pecados sobre pecados; os que caminhais para descer ao Egito, e a mim não perguntastes, para serdes socorridos por Faraó e abrigados no abrigo dos egípcios. Pois o abrigo de Faraó vos será para vergonha, e para os que confiam nos egípcios [será] opróbrio, porque em Tânis há príncipes, anjos perversos. Em vão se afadigarão junto de um povo que não os aproveitará para socorro, mas para vergonha e opróbrio.'"

"Mas também Zacarias diz, como tu mesmo recordaste, que o diabo estava de pé à direita de Josué, o sacerdote, para se lhe opor, e que o Senhor disse: 'Repreenda-te o Senhor, que escolheu Jerusalém.' E de novo, em Jó, está escrito, como tu mesmo disseste, que os anjos vieram apresentar-se diante do Senhor, e o diabo veio junto com eles. E temos escrito, por Moisés, no princípio do Gênesis, que uma serpente extraviou Eva e foi amaldiçoada. E sabemos que no Egito os magos tentaram igualar-se ao poder operado, por Deus, por meio de Moisés, o servo fiel. E que Davi disse 'Os deuses das nações são demônios', [isso] sabeis."

LXXX

Καὶ ὁ Τρύφων πρὸς ταῦτα ἔφη· Εἶπον πρός σε, ὦ ἄνθρωπε, ὅτι ἀσφαλὴς ἐν πᾶσι σπουδάζεις εἶναι ταῖς γραφαῖς προσπλεκόμενος. Εἰπὲ δέ μοι. ἀληθῶς ὑμεῖς ἀνοικοδομηθῆναι τὸν τόπον Ἱερουσαλὴμ τοῦτον ὁμολογεῖτε, καὶ συναχθήσεσθαι τὸν λαὸν ὑμῶν καὶ εὐφρανθῆναι σὺν τῷ Χριστῷ, ἅμα τοῖς πατριάρχαις καὶ τοῖς προφήταις καὶ τοῖς ἁγίοις τοῦ ἡμετέρου γένους ἢ καὶ τῶν προσηλύτων γενομένων πρὶν ἐλθεῖν ὑμῶν τὸν Χριστόν, προσδοκᾶτε, ἤ, ἵνα δόξῃς περικρατεῖν ἡμῶν ἐν ταῖς ζητήσεσι, πρὸς τὸ ταῦτα ὁμολογεῖν ἐχώρησας; Κἀγὼ εἶπον· Οὐχ οὕτω τάλας ἐγώ, ὦ Τρύφων, ὡς ἕτερα λέγειν παρ᾿ ἃ φρονῶ. Ὡμολόγησα οὖν σοι καὶ πρότερον ὅτι ἐγὼ μὲν καὶ ἄλλοι πολλοὶ ταῦτα φρονοῦμεν, ὡς καὶ πάντως ἐπίστασθαι τοῦτο γενησόμενον· πολλοὺς δ᾿ αὖ καὶ τῶν τῆς καθαρᾶς καὶ εὐσεβοῦς ὄντων Χριστιανῶν γνώμης τοῦτο μὴ γνωρίζειν ἐσήμανά σοι. Τοὺς γὰρ λεγομένους μὲν Χριστιανούς, ὄντας δὲ ἀθέους καὶ ἀσεβεῖς αἱρεσιώτας, ὅτι κατὰ πάντα βλάσφημα καὶ ἄθεα καὶ ἀνόητα διδάσκουσιν, ἐδήλωσά σοι. Ὅτι δ᾿ οὐκ [fol. 135] ἐφ᾿ ὑμῶν μόνων τοῦτο λέγειν με ἐπίστασθε, τῶν γεγενημένων ἡμῖν λόγων ἁπάντων, ὡς δύναμίς μου, σύνταξιν ποιήσομαι, ἐν οἷς καὶ τοῦτο ὁμολογοῦντά με, ὃ καὶ πρὸς ὑμᾶς ὁμολογῶ, ἐγγράψω. Οὐ γὰρ ἀνθρώποις μᾶλλον ἢ ἀνθρωπίνοις διδάγμασιν αἱροῦμαι ἀκολουθεῖν, ἀλλὰ θεῷ [cf. Actes, V, 29] καὶ τοῖς παρ᾿ ἐκείνου διδάγμασιν. Εἰ γὰρ καὶ συνεβάλετε ὑμεῖς τισι λεγομένοις Χριστιανοῖς. καὶ τοῦτο μὴ ὁμολογοῦσιν, ἀλλὰ καὶ βλασφημεῖν τολμῶσι τὸν θεὸν Ἀβραὰμ καὶ τὸν θεὸν Ἰσαὰκ καὶ τὸν θεὸν Ἰακώβ. οἳ καὶ λέγουσι μὴ εἶναι νεκρῶν ἀνάστασιν, ἀλλὰ ἅμα τῷ ἀποθνήσκειν τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἀναλαμβάνεσθαι εἰς τὸν οὐρανόν, μὴ ὑπολάβητε αὐτοὺς Χριστιανούς, ὥσπερ οὐδὲ Ἰουδαίους, ἄν τις ὀρθῶς ἐξετάσῃ, ὁμολογήσειεν εἶναι τοὺς Σαδδουκαίους ἢ τὰς ὁμοίας αἱρέσεις Γενιστῶν καὶ Μεριστῶν καὶ Γαλιλαίων καὶ Ἑλληνιανῶν καὶ Φαρισαίων καὶ Βαπτιστῶν (καὶ μὴ ἀηδῶς ἀκούσητέ μου πάντα ἃ φρονῶ λέγοντος), ἀλλὰ λεγομένους μὲν Ἰουδαίους καὶ τέκνα Ἀβραάμ, καὶ χείλεσιν ὁμολογοῦντας τὸν θεόν, ὡς αὐτὸς κέκραγεν ὁ θεός, τὴν δὲ καρδίαν πόρρω ἔχειν ἀπ᾿ αὐτοῦ [Is., XXIX, 13]. Ἐγὼ δέ, καὶ εἴ τινές εἰσιν ὁρθογνώμονες κατὰ πάντα Χριστιανοί, καὶ σαρκὸς ἀνάστασιν γενήσεσθαι ἐπιστάμεθα καὶ χίλια ἔτη ἐν Ἱερουσαλὴμ οἰκοδομηθείσῃ [fol. 135] καὶ κοσμηθείσῃ καὶ πλατυνθείσῃ. ὡς οἱ προφῆται Ἰεζεκιὴλ [XXXVII, 12-14] καὶ Ήσαΐας [voy. ch. suivant] καὶ οἱ ἄλλοι ὁμολογοῦσιν.

E Trifão a isto disse: "Disse-te, ó homem, que te empenhas por ser seguro em tudo, apegando-te às Escrituras. Mas dize-me: verdadeiramente confessais vós que este lugar, Jerusalém, será reedificado, e esperais que o vosso povo se reunirá e se alegrará com o Cristo, junto com os patriarcas, os profetas e os santos do nosso povo, ou também dos que se tornaram prosélitos antes de o vosso Cristo vir — ou, para pareceres prevalecer sobre nós nas questões, passaste a confessar estas coisas?"

E eu disse: "Não [sou] eu tão miserável, ó Trifão, a ponto de dizer coisas diferentes do que penso. Confessei-te, pois, também antes, que eu e muitos outros pensamos assim, de modo a saber de todo modo que isto há de dar-se; mas também te indiquei que muitos, [ainda que] da opinião dos cristãos puros e piedosos, não reconhecem isto.

Pois os ditos cristãos, mas que são ateus e ímpios hereges, que em tudo ensinam coisas blasfemas, ateias e insensatas, [os] manifestei a ti. E, para que saibais que não [é] só para convosco que eu digo isto, farei, quanto está em meu poder, uma compilação de todas as palavras que tivemos, na qual também escreverei que eu confesso isto, o que também para convosco confesso. Pois não escolho seguir homens ou ensinos humanos, mas Deus e os ensinos [vindos] dele.

Pois, ainda que vós vos tenhais encontrado com alguns ditos cristãos que não confessam isto, mas até ousam blasfemar o Deus de Abraão, o Deus de Isaque e o Deus de Jacó — os quais também dizem não haver ressurreição dos mortos, mas [que], logo ao morrer, as suas almas são levadas ao céu —, não os suponhais cristãos; assim como, se alguém examinar corretamente, não confessaria [serem] judeus os saduceus ou as seitas semelhantes dos genistas, meristas, galileus, helenianos, fariseus e batistas (e não me ouçais com desagrado dizer tudo o que penso), mas [são] ditos judeus e filhos de Abraão, e confessam a Deus com os lábios, como o próprio Deus clamou, mas têm o coração longe dele.

Mas eu, e todos os cristãos de reta opinião em tudo, sabemos que haverá ressurreição da carne e mil anos em Jerusalém reedificada, ornada e alargada, como os profetas Ezequiel e Isaías e os demais confessam."

LXXXI

Οὕτως γὰρ Ἡσαΐας περὶ τῆς χιλιονταετηρίδος ταύτης εἶπεν· Ἔσται γὰρ ὁ οὐρανὸς καινὸς καὶ ἡ γῆ καινή, καὶ οὐ μὴ μνησθῶσι τῶν προτέρων οὐδὲ μὴ ἐπέλθῃ αὐτῶν ἐπὶ τὴν καρδίαν, ἀλλ᾿ εὐφροσύνην καὶ ἀγαλλίαμα εὑρήσουσιν ἐν αὐτῇ, ὅσα ἐγὼ κτίζω· ὅτι ἰδοὺ ἐγὼ ποιῶ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἀγαλλίαμα καὶ τὸν λαόν μου εὐφροσύνην, καὶ ἀγαλλιάσομαι ἐπὶ Ἰερουσαλὴμ καὶ εὐφρανθήσομαι ἐπὶ τῷ λαῷ μου. Καὶ οὐκέτι οὐ μὴ ἀκουσθῇ ἐν αὐτῇ φωνὴ κλαυθμοῦ οὐδὲ φωνὴ κραυγῆς, καὶ οὐ μὴ γένηται ἔτι ἐκεῖ ἄωρος ἡμέραις καὶ πρεσβύτης ὃς οὐκ ἐμπλήσει τὸν χρόνον αὐτοῦ· ἔσται γὰρ ὁ νέος υἱὸς ἑκατὸν ἐτῶν, ὁ δὲ ἀποθνήσκων ἁμαρτωλὸς υἱὸς ἑκατὸν ἐτῶν καὶ ἐπικατάρατος ἔσται. Καὶ οἰκοδομήσουσιν οἰκίας καὶ αὐτοὶ ἐνοικήσουσι, καὶ καταφυτεύσουσιν ἀμπελῶνας καὶ αὐτοὶ φάγονται τὰ γεννήματα αὐτῶν. Οὐ μὴ οἰκοδομήσωσι καὶ ἄλλοι κατοικήσουσι, καὶ οὐ μὴ φυτεύσωσι καὶ ἄλλοι φάγονται· κατὰ γὰρ τὰς ἡμέρας τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς αἱ ἡμέραι τοῦ λαοῦ μου ἔσονται, τὰ ἔργα τῶν πόνων αὐτῶν παλαιώσουσιν. Οἱ ἐκλεκτοί μου οὐ μὴ πονέσουσιν εἰς κενὸν οὐδὲ τεκνοποιήσουσιν εἰς κατάραν· [fol. 136] ὅτι σπέρμα δίκαιον καὶ εὐλογημένον ὑπὸ κυρίου ἔσονται, καὶ ἔγγονα αὐτῶν μετ᾿ αὐτῶν. Καὶ ἔσται πρὶν ἢ κεκράξαι αὐτοὺς ἐγὼ ἐπακούσομαι αὐτῶν· ἔτι λαλούντων αὐτῶν ἐρῶ· Τί ἐστι; Τότε λύκοι καὶ ἄρνες ἅμα βοσκηθήσονται, καὶ λέων ὡς βοῦς φάγεται ἄχυρα, ὄφις δὲ γῆν ὡς ἄρτον. Οὐκ ἀδικήσουσιν οὐδὲ λυμανοῦνται ἐπὶ τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ, λέγει κύριος [Is., LXV, 17-25]. Τὸ οὖν εἰρημένον ἐν τοῖς λόγοις τούτοις, ἔφην· Κατὰ γὰρ τὰς ἡμέρας τοῦ ξύλου αἱ ἡμέραι τοῦ λαοῦ μου ἔσονται, τὰ ἔργα τῶν πόνων αὐτῶν παλαιώσουσι [Is., LXV, 22], νενοήκαμεν ὅτι χίλια ἔτη ἐν μυστηρίῳ μηνύει. Ὡς γὰρ τῷ Ἀδὰμ εἴρητο, ὅτι ᾗ δ᾿ ἂν ἡμέρᾳ φάγῃ ἀπὸ τοῦ ξύλου, ἐν ἐκείνῃ ἀποθανεῖται [Gen., II, 17], ἔγνωμεν αὐτὸν μὴ ἀναπληρώσαντα χίλια ἔτη. Συνήκαμεν καὶ τὸ εἰρημένον, ὅτι Ἡμέρα κυρίου ὡς χίλια ἔτη [cf. PS., LXXXIX, 4], εἰς τοῦτο συνάγειν. Καὶ ἔπειτα καὶ παρ᾿ ἡμῖν ἀνήρ τις, ᾧ ὄνομα Ἰωάννης, εἷς τῶν ἀποστόλων τοῦ Χριστοῦ, ἐν ἀποκαλύψει γενομένῃ αὐτῷ χίλια ἔτη ποιήσειν ἐν Ἱερουσαλὴμ τοὺς τῷ ἡμετέρῳ Χριστῷ πιστεύσαντας προεφήτευσε [APOC., XX, 4-6]. καὶ μετὰ ταῦτα τὴν καθολικὴν καί, συνελόντι φάναι, αἰωνίαν [cf. ΗΕΒΡ., VI, 2] ὁμοθυμαδὸν ἅμα πάντων ἀνάστασιν γενήσεσθαι καὶ κρίσιν. Ὅπερ καὶ ὁ κύριος ἡμῶν εἶπεν, ὅτι Οὔτε γαμήσουσιν οὔτε γαμηθήσονται, ἀλλὰ ἰσάγγελοι ἔσονται, τέκνα τοῦ θεοῦ τῆς [fol. 136] ἀναστάσεως ὄντες [LUC, XX, 35-36].

"Pois assim Isaías disse acerca deste período de mil anos: 'Pois haverá um céu novo e uma terra nova, e não se lembrarão das coisas anteriores, nem [estas] lhes subirão ao coração, mas acharão nela alegria e exultação, [em] tudo o que eu crio; porque eis que eu faço de Jerusalém exultação, e do meu povo alegria, e exultarei sobre Jerusalém e alegrar-me-ei sobre o meu povo. E já não se ouvirá nela voz de pranto nem voz de clamor, e não haverá mais ali quem morra prematuro de dias, nem velho que não cumpra o seu tempo; pois o jovem será filho de cem anos, e o pecador que morrer, filho de cem anos, será também maldito.

E edificarão casas e eles mesmos [as] habitarão, e plantarão vinhas e eles mesmos comerão os seus frutos. Não edificarão para que outros habitem, nem plantarão para que outros comam; pois, segundo os dias da árvore da vida, serão os dias do meu povo; as obras dos seus labores envelhecerão. Os meus eleitos não se afadigarão em vão, nem gerarão filhos para a maldição; porque serão semente justa e abençoada pelo Senhor, e os seus descendentes com eles. E acontecerá que, antes de eles clamarem, eu os ouvirei; ainda estando eles a falar, direi: Que há? Então lobos e cordeiros pastarão juntos, e o leão comerá palha como o boi, e a serpente [comerá] terra como pão. Não farão injustiça nem causarão dano no meu monte santo, diz o Senhor.'

O dito, pois, nestas palavras", disse, "'Pois, segundo os dias da árvore, serão os dias do meu povo; as obras dos seus labores envelhecerão' — compreendemos que indica, em mistério, mil anos. Pois, assim como a Adão fora dito que, no dia em que comesse da árvore, nesse [dia] morreria, sabemos que ele não cumpriu mil anos. Compreendemos também que o dito 'Um dia do Senhor [é] como mil anos' concorda com isto.

E, além disso, também entre nós um homem, de nome João, um dos apóstolos de Cristo, numa revelação que se lhe deu profetizou que os que creram no nosso Cristo passariam mil anos em Jerusalém, e que depois disso se daria a ressurreição universal — para dizer em resumo, eterna — de todos, de comum acordo, e o juízo. O que também o nosso Senhor disse: que 'Nem casarão nem se darão em casamento, mas serão iguais aos anjos, sendo filhos de Deus, [filhos] da ressurreição'."

LXXXII

Παρὰ γὰρ ἡμῖν καὶ μέχρι νῦν προφητικὰ χαρίσματά ἐστιν, ἐξ οὗ καὶ αὐτοὶ συνιέναι ὀφείλετε, ὅτι τὰ πάλαι ἐν τῷ γένει ὑμῶν ὄντα εἰς ἡμᾶς μετετέθη. Ὅνπερ δὲ τρόπον καὶ ψευδοπροφῆται ἐπὶ τῶν παρ᾿ ὑμῖν γενομένων ἁγίων προφητῶν ἦσαν, καὶ παρ᾿ ἡμῖν νῦν πολλοί εἰσι καὶ ψευδοδιδάσκαλοι, οὓς φυλάσσεσθαι προεῖπεν ἡμῖν ὁ ἡμέτερος κύριος, ὡς ἐν μηδενὶ ὑστερεῖσθαι ἡμᾶς, ἐπισταμένους ὅτι προγνώστης ἦν τῶν μετὰ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ τὴν ἀπὸ τῶν νεκρῶν καὶ ἄνοδον τὴν εἰς οὐρανὸν μελλόντων γίνεσθαι ἡμῖν. Εἶπε γὰρ ὅτι φονεύεσθαι καὶ μισεῖσθαι διὰ τὸ ὄνομα αὐτοῦ μέλλομεν, καὶ ὅτι ψευδοπροφῆται καὶ ψευδόχριστοι πολλοὶ ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ παρελεύσονται καὶ πολλοὺς πλανήσουσιν [cf. MT., XXIV, 5, 9, 11, 24, et X, 21-22]· ὅπερ καὶ ἔστι. Πολλοὶ γὰρ ἄθεα καὶ βλάσφημα καὶ ἄδικα ἐν ὀνόματι αὐτοῦ παραχαράσσοντες ἐδίδαξαν, καὶ τὰ ἀπὸ τοῦ ἀκαθάρτου πνεύματος διαβόλου ἐμβαλλόμενα ταῖς διανοίαις αὐτῶν ἐδίδαξαν καὶ διδάσκουσι μέχρι νῦν· οὓς ὁμοίως ὑμῖν μεταπείθειν μὴ πλανᾶσθαι ἀγωνιζόμεθα, εἰδότες ὅτι πᾶς ὁ δυνάμενος λέγειν τὸ ἀληθὲς καὶ μὴ λέγων κριθήσεται ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ὡς διὰ τοῦ Ἰεζεκιὴλ διεμαρτύρατο ὁ θεός, εἰπὼν ὅτι Σκοπὸν τέθεικά σε [fol. 137] τῷ οἴκῳ Ἰούδα. Ἐὰν ἁμάρτῃ ὁ ἁμαρτωλὸς καὶ μὴ διαμαρτύρῃ αὐτῷ, αὐτὸς μὲν τῇ ἁμαρτίᾳ αὐτοῦ ἀπολεῖται, παρὰ τοῦ δὲ τὸ αἷμα αὺτοῦ ἐκζητήσω· ἐὰν δὲ διαμαρτύρῃ αὐτῷ, ἀθῷος ἔσῃ [cf. EZ., III, 17-19. et XXXIII, 7-9]. Διὰ δέος οὖν καὶ ἡμεῖς σπουδάζομεν ὁμιλεῖν κατὰ τὰς γραφάς, ἀλλ᾿ οὐ διὰ φιλοχρηματίαν ἢ φιλοδοξίαν ἢ φιληδονίαν· ἐν οὐδενὶ γὰρ τούτων ἐλέγξαι ἡμᾶς ὄντας δύναταί τις. Οὐδὲ γὰρ ὁμοίως τοῖς ἄρχουσι τοῦ λαοῦ τοῦ ὑμετέρου θέλομεν ζῆν, οὓς ὀνειδίζει ὁ θεὸς λέγων· Οἱ ἄρχοντες ὑμῶν κοινωνοὶ κλεπτῶν, φιλοῦντες δῶρα, διώκοντες ἀνταπόδομα [IS., I, 23]. Εἰ δέ τινας καὶ ἐν ἡμῖν τοιούτους γνωρίζετε, ἀλλ᾿ οὖν γε τὰς γραφὰς καὶ τὸν Χριστὸν διὰ τοὺς τοιούτους μὴ βλλασφημῆτε καὶ παρεξηγεῖσθαι σπουδάζητε.

"Pois entre nós, até agora, há carismas proféticos, donde também vós mesmos deveis compreender que as coisas que antigamente havia no vosso povo foram transferidas para nós. E, do mesmo modo que também havia falsos profetas no [tempo] dos santos profetas que houve entre vós, também entre nós agora há muitos falsos mestres, dos quais o nosso Senhor nos predisse que nos guardássemos, de modo a não sermos deficientes em nada, sabendo que ele era conhecedor prévio das coisas que haviam de dar-se conosco depois da sua ressurreição dos mortos e da [sua] subida ao céu."

"Pois disse que havíamos de ser mortos e odiados por causa do seu nome, e que muitos falsos profetas e falsos cristos passariam em seu nome e extraviariam a muitos; o que também é [o caso].

Pois muitos ensinaram coisas ateias, blasfemas e injustas, falsificando[-as] em seu nome, e ensinaram, e ensinam até agora, as coisas lançadas nas suas mentes pelo espírito impuro, o diabo; aos quais, igualmente a vós, lutamos por persuadir a não se extraviarem, sabendo que todo o que pode dizer a verdade e não [a] diz será julgado por Deus, como por meio de Ezequiel testemunhou Deus, dizendo: 'Pus-te por vigia à casa de Judá. Se o pecador pecar e não [o] advertires, ele perecerá pelo seu pecado, mas de ti buscarei o seu sangue; mas, se o advertires, serás inocente.'

Por temor, pois, também nós nos empenhamos em falar segundo as Escrituras, mas não por amor ao dinheiro, à glória ou ao prazer; pois em nenhuma destas coisas alguém pode refutar-nos [como] sendo [assim]. Pois nem queremos viver como os príncipes do vosso povo, a quem Deus censura, dizendo: 'Os vossos príncipes [são] cúmplices de ladrões, amantes de presentes, perseguidores de recompensa.' E, se conheceis também entre nós alguns tais, não [por isso] blasfemeis as Escrituras e o Cristo por causa de tais [pessoas], nem vos empenheis em interpretá-los mal."

LXXXIII

Καὶ γὰρ τὸ Λέγει κύριος τῷ κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου [PS., CIX, 1], εἰς Ἐζεκίαν εἰρῆσθαι ἐτόλμησαν ὑμῶν οἱ διδάσκαλοι ἐξηγήσασθαι, ὡς κελευσθέντος αὐτοῦ ἐν δεξιᾷ τοῦ ναοῦ καθεσθῆναι, ὅτε προσέπεμψεν αὐτῷ ὁ βασιλεὺς Ἀσσυρίων ἀπειλῶν, καὶ ἐσημάνθη αὐτῷ διὰ τοῦ Ἡσαίου μὴ φοβεῖσθαι αὐτόν. Καὶ ὅτι μὲν γέγονε τὰ λεχθέντα ὑπὸ Ἡσαΐου [cf. IS., XXXVII. 33-38, et IV R., XIX, 32-37] οὕτως, καὶ ἀπεστράφη ὁ βασιλεὺς Ἀσσυρίων τοῦ μὴ πολεμῆσαι τὴν [fol. 137] Ἱερουσαλὴμ ἐν ἡμέραις τοῦ Ἐζεκίου, καὶ ἄγγελος κυρίου ἀνεῖλεν ἐκ τῆς παρεμβολῆς τῶν Ἀσσυρίων εἰς ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χιλιάδας, καὶ ἐπιστάμεθα καὶ ὁμολογοῦμεν. Ὅτι δὲ εἰς αὐτὸν οὐκ εἴρηται ὁ ψαλμός, δῆλον. Ἔχει γὰρ οὕτως· Λέγει κύριος τῷ κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. Ῥάβδον δυνάμεως ἐξαποστελεῖ ἐπὶ Ἱερουσαλήμ. καὶ κατακυριεύσει ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου. Ἐν λαμπρότητι τῶν ἁγίων, πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε. Ὤμοσε κύριος καὶ οὐ μεταμεληθήσεται· Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ [PS., CIX, 1-4] Ὅτι οὖν Ἐζεκίας οὐκ ἔστιν ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ, τίς οὐχ ὁμολογεῖ; Καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ λυτρούμενος τὴν Ἱερουσαλήμ, τίς οὐκ ἐπίσταται; Καὶ ὅτι ῥάβδον δυνάμεως αὐτὸς οὐκ ἀπέστειλεν εἰς Ἱερουσαλὴμ καὶ κατεκυρίευσεν ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, ἀλλ᾿ ὁ θεὸς ἦν ὁ ἀποστρέψας ἀπ᾿ αὐτοῦ κλαίοντος καὶ ὀδυρομένου τοὺς πολεμίους, τίς οὐ γινώσκει; Ὁ δὲ ἡμέτερος Ἰησοῦς, οὐδέπω ἐνδόξως ἐλθών. ῥάβδον δυναμεως εἰς Ἱερουσαλὴμ ἐξαπέστειλε, τὸν λόγον τῆς κλήσεως καὶ τῆς μετανοίας πρὸς τὰ ἔθνη ἅπαντα, ὅπου τὰ δαιμόνια ἀπεκυρίευεν αὐτῶν, ὥς φησι Δαυίδ· Οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια [PS., XCV, 5]. Καὶ ἰσχυρὸς ὁ λόγος αὐτοῦ πέπεικε πολλοὺς καταλιπεῖν δαιμόνια, [fol. 138] οἷς ἐδούλευον, καὶ ἐπὶ τὸν παντοκράτορα θεὸν δι᾿ αὐτοῦ πιστεύειν, ὅτι δαιμόνιά εἰσιν οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν. Καὶ τὸ Ἐν τῇ λαμπρότητι τῶν ἁγίων, ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε [PS., CIX, 3], τῷ Χριστῷ εἴρηται, ὡς προέφημεν.

"Pois também o 'Disse o Senhor ao meu Senhor: Senta-te à minha direita, até que eu ponha os teus inimigos por escabelo dos teus pés', os vossos mestres ousaram expor [como] dito a respeito de Ezequias — como se lhe fosse ordenado assentar-se à direita do templo, quando o rei dos assírios lhe enviou ameaças, e lhe foi indicado, por meio de Isaías, que não o temesse. E que as coisas ditas por Isaías se deram assim, e [que] o rei dos assírios se desviou de guerrear Jerusalém nos dias de Ezequias, e um anjo do Senhor matou do acampamento dos assírios cento e oitenta e cinco mil — [isso] sabemos e confessamos.

Mas que o salmo não foi dito a respeito dele, é claro. Pois tem assim: 'Disse o Senhor ao meu Senhor: Senta-te à minha direita, até que eu ponha os teus inimigos por escabelo dos teus pés. Vara de poder enviará sobre Jerusalém, e dominará no meio dos teus inimigos. No esplendor dos santos, antes da estrela-d'alva, eu te gerei. Jurou o Senhor e não se arrependerá: Tu és sacerdote para sempre, segundo a ordem de Melquisedec.'

Que, pois, Ezequias não é sacerdote para sempre, segundo a ordem de Melquisedec, quem não [o] confessa? E que não é o que resgata Jerusalém, quem não [o] sabe? E que ele não enviou uma vara de poder sobre Jerusalém e [não] dominou no meio dos seus inimigos, mas foi Deus quem desviou dele, [enquanto ele] chorava e lamentava, os inimigos, quem não [o] conhece?

Mas o nosso Jesus, ainda não tendo vindo gloriosamente, enviou uma vara de poder sobre Jerusalém — a palavra da vocação e do arrependimento [dirigida] a todas as nações, onde os demônios se assenhoreavam delas, como diz Davi: 'Os deuses das nações [são] demônios.' E a sua palavra forte persuadiu a muitos [a] abandonar os demônios, aos quais serviam, e a crer, por meio dele, no Deus todo-poderoso, [reconhecendo] que os deuses das nações são demônios. E o 'No esplendor dos santos, do ventre, antes da estrela-d'alva, eu te gerei' foi dito ao Cristo, como já dissemos."

LXXXIV

Καὶ τὸ Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱὸν [IS., VII, 14] εἰς τοῦτον προείρητο. Εἰ γὰρ μὴ ἐκ παρθένου οὗτος, περὶ οὗ Ἡσαίας ἔλεγεν, ἔμελλε γεννᾶσθαι, εἰς ὃν τὸ ἅγιον πνεῦμα ἐβόα· Ἰδοὺ κύριος αὐτὸς ἡμῖν δώσει σημεῖον· ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱόν [ibid.]; Εἰ γὰρ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις ἅπασι πρωτοτόκοις καὶ οὗτος γεννᾶσθαι ἐκ συνουσίας ἔμελλε, τί καὶ ὁ θεὸς σημεῖον, ὃ μὴ πᾶσι τοῖς πρωτοτόκοις κοινόν ἐστιν, ἔλεγε ποιεῖν; Ἀλλ᾿ ὅπερ ἐστὶν ἀληθῶς σημεῖον καὶ πιστὸν τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων ἔμελλε γίνεσθαι, τουτέστι διὰ παρθενικῆς μήτρας τὸν πρωτότοκον [cf. Coloss., I, 15] τῶν πάντων ποιημάτων σαρκοποιηθέντα ἀληθῶς παιδίον γενέσθαι, προλαβὼν αὐτὸ διὰ τοῦ προφητικοῦ πνεύματος κατὰ ἄλλον καὶ ἄλλον τρόπον. ὡς ἀνιστόρησα ὑμῖν, προεκήρυξεν, ἵνα ὅταν γένηται δυνάμει καὶ βουλῇ τοῦ τῶν ὅλων ποιητοῦ γενόμενον γνωσθῇ· ὡς καὶ ἀπὸ πλευρᾶς μιᾶς τοῦ Ἀδὰμ ἡ Εὔα γέγονε, καὶ ὥσπερ τἄλλα πάντα ζῶα λόγῳ θεοῦ τὴν ἀρχὴν ἐγεννήθη. Ὑμεῖς δὲ καὶ ἐν τούτοις παραγράφειν τὰς ἐξηγήσεις, ἃς ἐξηγήσαντο οἱ πρεσβύτεροι ὑμῶν [fol. 138] παρὰ Πτολεμαίῳ τῷ τῶν Αἰγυπτίων βασιλεῖ γενομένῳ. τολμᾶτε, λέγοντες μὴ ἔχειν τὴν γραφὴν ὡς ἐκεῖνοι ἐξηγήσαντο, ἀλλ᾿· Ἰδού, φησίν, ἡ νεᾶνις ἐν γαστρὶ ἕξει, ὡς μεγάλων πραγμάτων σημαινομένων, εἰ γυνὴ ἀπὸ συνουσίας τίκτειν ἔμελλεν, ὅπερ πᾶσαι αἱ νεάνιδες γυναῖκες ποιοῦσι πλὴν τῶν στειρῶν, ἃς καὶ αὐτὰς βουληθεὶς ὁ θεὸς γεννᾶν ποιῆσαι δυνατός. Ἡ μήτηρ γὰρ τοῦ Σαμουὴλ μὴ τίκτουσα διὰ βουλὴν θεοῦ τέτοκε [cf. IR., I, 20], καὶ ἡ γυνὴ τοῦ ἁγίου πατριάρχου Ἀβραάμ [cf. Gen., XXI, 2] καὶ Ἐλισάβετ ἡ τὸν βαπτιστὴν Ἰωάννην τεκοῦσα [cf. LUC, I, 57], καὶ ἄλλαι τινὲς ὁμοίως. Ὥστε οὐκ ἀδύνατον ὑπολαμβάνειν δεῖ ὑμᾶς πάντα δύνασθαι τὸν θεὸν ὅσα βούλεται. Καὶ μάλιστα, ἐπειδὴ ἐπεπροφήτευτο μέλλειν γίνεσθται, μὴ παραγράφειν ἢ παρεξηγεῖσθαι τολμᾶτε τὰς προφητείας, ἐπεὶ ἑαυτοὺς μόνους ἀδικήσετε, τὸν δὲ θεὸν οὐ βλάψετε.

"E o 'Eis que a virgem conceberá no ventre e dará à luz um filho' foi dito de antemão a respeito deste. Pois, se não fosse de uma virgem que este, a respeito de quem Isaías falava, havia de nascer, a respeito de quem o Espírito Santo clamava: 'Eis que o próprio Senhor nos dará um sinal: eis que a virgem conceberá no ventre e dará à luz um filho'? Pois, se, igualmente a todos os demais primogênitos, também este houvesse de nascer de união [carnal], por que Deus dizia fazer um sinal que não é comum a todos os primogênitos?

Mas o que é verdadeiramente um sinal e fiável para a raça dos homens havia de dar-se — isto é, [que], por meio de um ventre virginal, o primogênito de todas as criaturas, feito carne, se tornasse verdadeiramente criança —, antecipando-o por meio do Espírito profético, de um e de outro modo, como vos narrei, proclamou de antemão, para que, quando se desse, feito pelo poder e vontade do criador de todas as coisas, fosse conhecido; assim como de uma só costela de Adão se fez Eva, e assim como todos os demais animais, no princípio, foram gerados pela palavra de Deus.

E vós, também nestas coisas, ousais falsificar as exposições que expuseram os vossos anciãos junto de Ptolomeu, o rei dos egípcios, dizendo que a Escritura não tem como aqueles expuseram, mas: 'Eis que a jovem conceberá no ventre' — como se grandes coisas fossem indicadas [pelo fato de] uma mulher haver de dar à luz de união [carnal], o que todas as jovens mulheres fazem, exceto as estéreis, as quais também, se Deus quiser, é ele poderoso [para] fazer gerar.

Pois a mãe de Samuel, não [podendo] dar à luz, deu à luz por vontade de Deus; e a mulher do santo patriarca Abraão, e Isabel, que deu à luz João Batista, e algumas outras igualmente. De modo que não deveis supor impossível que Deus possa tudo o que quer. E sobretudo, já que fora profetizado que haveria de dar-se, não ouseis falsificar nem interpretar mal as profecias, pois só a vós mesmos prejudicareis, e a Deus não prejudicareis."

LXXXV

Καὶ γὰρ τὴν προφητείαν τὴν λέγουσαν· Ἄρατε πύλας οἱ ἄρχοντες ὑμῶν. καὶ ἐπάρθητε πύλαι αἰώνιοι, ἵνα εἰσέλθῃ ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης [Ps., XXIII, 7], ὁμοίως εἰς τὸν Ἐζεκίαν τολμῶσί τινες ἐξ ὑμῶν ἐξηγεῖσθαι εἰρῆσθαι, ἄλλοι δὲ εἰς Σολομῶνα. Οὐ δὲ εἰς τοῦτον οὐδὲ εἰς ἐκεῖνον οὔτε εἰς ἄλλον ἁπλῶς λεγόμενον ὑμῶν βασιλέα δυνατὸν ἀποδειχθῆναι εἰρῆσθαι, εἰς δὲ μόνον τοῦτον τὸν [fol. 139] ἡμέτερον Χριστόν, τὸν ἀειδῆ καὶ ἄτιμον [cf. IS., LIII, 2-3] φανέντα, ὡς Ἡσαίας ἔφη καὶ Δαυΐδ καὶ πᾶσαι αἱ γραφαί, ὅς ἐστι κύριος τῶν δυνάμεων [cf. Ps., XXIII, 10] διὰ τὸ θέλημα τοῦ δόντος αὐτῷ πατρός, ὃς καὶ ἀνέστη ἐκ νεκρῶν καὶ ἀνῆλθεν εἰς τὸν οὐρανόν, ὡς καὶ ὁ ψαλμὸς καὶ αἱ ἄλλαι γραφαὶ ἐδήλουν, καὶ κύριον αὐτὸν τῶν δυνάμεων κατήγγελλον, ὡς καὶ νῦν ἐκ τῶν ὑπ᾿ ὄψιν γινομένων ῥᾷον ὑμᾶς πεισθῆναι, ἐὰν θέλητε. Κατὰ γὰρ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ τούτου τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ καὶ πρωτοτόκου πάσης κτίσεως [cf. Col., I, 15], καὶ διὰ παρθένου γεννηθέντος καὶ παθητοῦ γενομένου ἀνθρώπου, καὶ σταυρωθέντος ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου ὑπὸ τοῦ λαοῦ ὑμῶν καὶ ἀποθανόντος, καὶ ἀναστάντος ἐκ νεκρῶν καὶ ἀναβάντος εἰς τὸν οὐρανόν. πᾶν δαιμόνιον ἐξορκιζόμενον νικᾶται καὶ ὑποτάσσεται. Ἐὰν δὲ κατὰ παντὸς ὀνόματος τῶν παρ᾿ ὑμῖν γεγενημένων ἢ βασιλέων ἢ δικαίων ἢ προφητῶν ἢ πατριαρχῶν ἐξορκίζητε ὑμεῖς, οὐχ ὑποταγήσεται οὐδὲν τῶν δαιμονίων· ἀλλ᾿ εἰ ἄρα ἐξορκίζοι τις ὑμῶν κατὰ τοῦ θεοῦ Ἀβραὰμ καὶ θεοῦ Ἰσαὰκ καὶ θεοῦ Ἰακώβ, ἴσως ὑποταγήσεται. Ἢδη μέντοι οἱ ἐξ ὑμῶν ἐπορκισταὶ τῇ τέχνῃ, ὥσπερ καὶ τὰ ἔθνη, χρώμενοι ἐξορκίζουσι καὶ θυμιάμασι καὶ καταδέσμοις χρῶνται, εἶπον. Ὅτι δὲ καὶ ἄγγελοι καὶ δυνάμεις εἰσίν, οἷς ὁ λόγος ὁ τῆς προφητείας [fol. 139] τῆς διὰ Δαυΐδ ἐπᾶραι τὰς πύλας, ἵνα εἰσέλθῃ οὗτος ὁ ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς κύριος τῶν δυνάμεων κατὰ τὸ θέλημα τοῦ πατρός, Ἰησους Χριστός, ὁ λόγος τοῦ Δαυῒδ ὁμοίως ἀπέδειξεν, οὗ καὶ πάλιν ἐπιμνησθήσομαι διὰ τούτους τοὺς μὴ καὶ χθὲς συνόντας ἡμῖν, δι᾿ οὓς καὶ πολλὰ τῶν χθὲς εἰρημένων ἐπὶ κεφαλαίων λέγω. Καὶ νῦν πρὸς ὑμᾶς ἐὰν τοῦτο λέγω, εἰ καὶ ἐταυτολόγησα πολλάκις, οὐκ ἄτοπον εἰπεῖν ἐπίσταμαι· γελοῖον μὲν γὰρ πρᾶγμά ἐστιν, ὁρᾶν τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τὰ ἄλλα ἄστρα τὴν αὐτὴν ὁδὸν ἀεὶ καὶ τὰς τροπὰς τῶν ὡρῶν ποιεῖσθαι, καὶ τὸν ψηφιστικὸν ἂνδρα, εἰ ἐξετάζοιτο τὰ δὶς δύο πόσα ἐστί, διὰ τὸ πολλάκις εἰρηκέναι ὅτι τέσσαρα, οὐ παύσεσθαι τοῦ πάλιν λέγειν ὅτι τέσσαρα, καὶ τὰ ἄλλα ὁμοίως ὅσα παγίως ὁμολογεῖται ἀεὶ ὡσαύτως λέγεσθαι καὶ ὁμολογεῖσθαι, τὸν δὲ ἀπὸ τῶν γραφῶν τῶν προφητικῶν ὁμιλίας ποιούμενον ἐᾶν καὶ μὴ τὰς αὐτὰς ἀεὶ λέγειν γραφάς, ἀλλ᾿ ἡγεῖσθαι ἑαυτὸν βέλτιον τῆς γραφῆς γεννήσαντα εἰπεῖν. Ἔστιν οὖν ὁ λόγος, δι᾿ οὗ ἐσήμανα τὸν θεὸν δηλοῦν ὅτι καὶ ἄγγελοί εἰσιν ἐν οὐρανῷ καὶ δυνάμεις, οὗτος· Αἰνεῖτε τὸν κύριον ἐκ τῶν οὐρανῶν, αἰνεῖτε αὐτὸν ἐν τοῖς ὑψίστοις· αἰνεῖτε αὐτὸν πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ, αἰνεῖτε αὐτὸν πᾶσαι αἵ δυνάμεις αὐτοῦ [Ps., CXLVIII, 1-2]. [fol. 140] Καὶ Μνασέας δέ τις ὀνόματι τῶν συνελθόντων αὐτοῖς τῇ δευτέρᾳ ἡμέρᾳ εἷπε· Καὶ ἡμεῖς χαίρομεν πάλιν πειρωμένου σου τὰ αὐτὰ λέγειν δι᾿ ἡμᾶς. Κἀγὼ εἶπον· Ἀκούσατε, φίλοι, τίνι γραφῃ πειθόμενος ταῦτα πράττω. Ἰησοῦς ἐκέλευσεν ἀγαπᾶν καὶ τοὺς ἐχθρούς [cf. MT., V, 44, et LUC, VI, 27], ὅπερ καὶ διὰ Ἡσαίου ἐκεκήρυκτο διὰ πλειόνων, ἐν οἷς καὶ τὸ μυστήριον τῆς πάλιν γενέσεως ἡμῶν, καὶ ἁπλῶς πάντων τῶν τὸν Χριστὸν ἐν Ἱερουσαλὴμ φανήσεσθαι προσδοκώντων κα δι᾿ ἔργων εὐαρεστεῖν αὐτῷ σπουδαζόντων. Εἰσὶ δὲ οἱ διὰ Ἡσαΐου λόγοι οὗτοι· Ἀκούσατε τὸ ῥῆμα κυρίου, οἱ τρέμοντες τὸ ῥῆμα αὐτοῦ. Εἴπατε· ἀδελφοὶ ἡμῶν, τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς καὶ βδελυσσομένοις τὸ ὄνομα κυρίου δοξασθῆναι. Ὤφθη ἐν τῇ εὐφροσύνῃ αὐτῶν, κἀκεῖνοι αἰσχυνθήσονται. Φωνὴ κραυγῆς ἐκ πόλεως, φωνὴ λαοῦ, φωνὴ κυρίου ἀποδιδόντος ἀνταπόδοσιν τοῖς ὑπερηφάνοις. Πρὶν ἢ τὴν ὠδίνουσαν τεκεῖν, καὶ πρὶν ἐλθεῖν τὸν πόνον τῶν ὠδίνων, ἐξέτεκεν ἄρσεν. Τίς ἤκουσε τοιοῦτον, καὶ τίς ἑώρακεν οὕτως, εἰ ὤδίνεν ἡ γῆ ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ, εἰ δὲ καὶ τέκοι ἔθνος εἰς ἅπαξ, ὅτι ὤδινε καὶ ἔτεκε Σιὼν τὰ παιδία αὐτῆς; Ἐγὼ δὲ ἔδωκα τὴν προσδοκίαν ταύτην καὶ οὐ γεννώσῃ, εἶπε κύριος. ἰδοὺ ἐγὼ γεννῶσαν καὶ στεῖραν ἐποίησα, λέγει κύριος. Εὐφράνθητι Ἱερουσαλήμ, καὶ πανηγορίσατε [fol. 140] πάντες οἱ ἀγαπῶντες αὐτήν· χαίρετε πάντες ὅσοι πενθεῖτε ἐπ᾿ αὐτήν, ἵνα θηλάσητε καὶ ἐμπλησθῆτε ἀπὸ μασθοῦ παρακλήσεως αὐτῆς, ἵνα ἐκθηλάσαντες τρυφήσητε ἀπὸ εἰσόδου δόξης αὐτοῦ [Is., LXVI, 5–11].

"Pois também a profecia que diz 'Levantai as portas, ó vossos príncipes, e erguei-vos, portas eternas, para que entre o rei da glória', alguns de vós ousam expor [como] dita igualmente a respeito de Ezequias, e outros a respeito de Salomão. Mas nem a respeito deste, nem a respeito daquele, nem a respeito de nenhum outro dito rei vosso é possível demonstrar que foi dita, mas só a respeito deste nosso Cristo, o que apareceu sem beleza e sem honra, como Isaías disse, e Davi, e todas as Escrituras — o qual é Senhor das forças, pela vontade do Pai que lho deu, o qual também ressuscitou dos mortos e subiu ao céu, como também o salmo e as demais Escrituras manifestavam, e o anunciavam [como] Senhor das forças; como também agora, a partir do que se dá à vista, [é] mais fácil serdes persuadidos, se quiserdes."

"Pois pelo nome deste mesmo Filho de Deus e primogênito de toda criatura, e nascido por meio de uma virgem e feito homem passível, e crucificado sob Pôncio Pilatos pelo vosso povo e morto, e ressuscitado dos mortos e subido ao céu — [por esse nome] todo demônio exorcizado é vencido e sujeitado.

Mas, se exorcizais vós por [invocação de] algum nome dos que existiram entre vós — quer reis, quer justos, quer profetas, quer patriarcas —, nenhum dos demônios se sujeitará; mas, se acaso algum de vós exorcizar pelo Deus de Abraão e Deus de Isaque e Deus de Jacó, talvez se sujeite. Já, no entanto, os exorcistas dentre vós, usando da arte, como também as nações, exorcizam e se valem de incensos e de amuletos", disse.

"E que há também anjos e forças, aos quais a palavra da profecia por meio de Davi [manda] erguer as portas, para que entre este Senhor das forças, ressuscitado dos mortos segundo a vontade do Pai, Jesus Cristo — [isso] a palavra de Davi igualmente demonstrou; da qual de novo farei menção, por causa destes que nem ontem estavam conosco, por quem também digo em resumo muitas das coisas ditas ontem.

E, mesmo se agora vos digo isto, ainda que tenha repetido o mesmo muitas vezes, sei [que] não é despropositado dizê-lo. Pois é coisa ridícula ver o sol, a lua e os demais astros fazerem sempre o mesmo caminho e as mudanças das estações, e o homem calculista, se lhe for perguntado quanto é duas vezes dois, por já ter dito muitas vezes que [são] quatro, não deixar de dizer de novo que [são] quatro — e as demais coisas igualmente, quantas se confessam de modo firme, [serem] sempre ditas e confessadas do mesmo modo — mas [ridículo seria] que aquele que faz exposições a partir das Escrituras proféticas [as] deixasse [de lado] e não dissesse sempre as mesmas Escrituras, e antes se julgasse melhor que a Escritura, dizendo [coisa] que ele mesmo gerou.

É, pois, a palavra pela qual assinalei que Deus manifesta que há também anjos no céu e forças, esta: 'Louvai ao Senhor desde os céus, louvai-o nas alturas; louvai-o, todos os seus anjos, louvai-o, todas as suas forças.'" E um certo, de nome Mnaseias, dentre os que se reuniram com eles no segundo dia, disse: "Também nós nos alegramos [de que], ao tentares de novo dizer as mesmas coisas por causa de nós."

E eu disse: "Ouvi, amigos, por [obediência a] que Escritura faço estas coisas. Jesus ordenou amar até os inimigos, o que também por meio de Isaías fora anunciado por muitas [palavras], entre as quais também o mistério do nosso renascimento, e simplesmente de todos os que esperam que o Cristo há de aparecer em Jerusalém e se empenham por lhe ser agradáveis por obras.

E são estas as palavras por meio de Isaías: 'Ouvi a palavra do Senhor, vós que tremeis à sua palavra. Dizei: irmãos nossos [sois], aos que vos odeiam e abominam, para que o nome do Senhor seja glorificado. Ele apareceu na alegria deles, e aqueles serão envergonhados. Voz de clamor da cidade, voz do povo, voz do Senhor que retribui recompensa aos soberbos. Antes que a que está de parto desse à luz, e antes que viesse a dor das dores, deu à luz um varão.

Quem ouviu tal coisa, e quem viu assim, se a terra esteve de parto num só dia, e se deu à luz uma nação de uma só vez, que Sião esteve de parto e deu à luz os seus filhos? Mas eu dei esta expectativa, e [até] à que não gera, disse o Senhor; eis que eu fiz a que gera e a estéril, diz o Senhor. Alegra-te, Jerusalém, e festejai todos os que a amais; regozijai-vos todos quantos por ela pranteais, para que mameis e vos fartes do peito da sua consolação, para que, tendo mamado, vos deleiteis à entrada da glória dele.'"

LXXXVI

Καὶ ταῦτα εἰπὼν προσέθηκα· Ὅτι δέ. μετὰ τὸ σταυρωθῆναι τοῦτον ὃν ἔνδοξον πάλιν παραγενήσεσθαι ἀποδεικνύουσιν αἱ γραφαί [cf. DAN., VII, 13–14, et Ps., XXIII, 7], σύμβολον εἶχε τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς [cf. Gen.. II, 9 et Prou., III, 18], ὃ ἐν τῷ παραδείσῳ πεφυτεῦσθαι ἐλέλεκτο, καὶ τῶν γενησομένων πᾶσι τοῖς δικαίοις. ἀκούσατε. Μωσῆς μετὰ ῥάβδου ἐπὶ τὴν τοῦ λαοῦ ἀπολύτρωσιν ἐπέμφθη [cf. Exode, IV, 17], καὶ ταύτην ἔχων μετὰ χεῖρας ἐν ἀρχῇ τοῦ λαοῦ διέτεμε τὴν θάλασσαν [cf. ibid., XIV, 16], διὰ ταύτης ἀπὸ τῆς πέτρας ὕδωρ ἀναβλύσαν ἑώρα [cf. ibid., XVII, 5–6, et Nombr., XX, 8]· καὶ ξύλον βαλὼν εἰς τὸ ἐν Μερρᾷ ὕδωρ, πικρὸν ὅν, γλυκὺ ἐποίησε [cf. Exod., XV, 23–25]. Ῥάβδους βαλὼν Ἰακὼβ εἰς τὰς ληνοὺς τῶν ὑδάτων ἐγκισσῆσαι τὰ πρόβατα τοῦ μητραδέλφου, ἵνα τὰ γεννώμενα ἐξ αὐτῶν κτήσηται, ἐπέτυχεν· ἐν ῥάβδῳ αὐτοῦ διεληλυθέναι τὸν ποταμὸν ὁ αὐτὸς Ἰακὼβ καυχᾶται [cf. Gen., XXX, 37-38, et XXXII, 10]. Κλίμακα ἔφη ἑωρᾶσθαι αὐτῷ, καὶ τὸν θεὸν ἐπ᾿ αὐτῆς ἐστηρίχθαι ἡ γραφὴ δεδήλωκε [cf. Gen., XXVIII, 12-13]· καὶ ὅτι οὐχ ὁ πατὴρ ἦν, ἀπὸ τῶν γραφῶν ἀπεδείξαμεν. Καὶ ἐπὶ λίθου καταχέας ἔλαιον ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ Ἰακὼβ στήλην τῷ ὀφθέντι αὐτῷ θεῷ ἀληλιφέναι ὑπ᾿ αὐτοῦ τοῦ ὀφθέντος αὐτῷ [fol. 141] θεοῦ μαρτυρεῖται [cf. Gen., XXVIII, 18, et XXXI, 13]. Καὶ ὅτι λίθος Χριστὸς διὰ πολλῶν γραφῶν συμβολικῶς ἐκηρύσσετο, ὁμοίως ἀπεδείξαμεν· καὶ ὅτι τὸ χρῖσμα πᾶν, εἴτε ἐλαίου εἴτε στακτῆς εἴτε τῶν ἄλλων τῶν τῆς συνθέσεως τοῦ μύρου χρισμάτων, τούτου ἦν. ὁμοίως ἀπεδείξαμεν, τοῦ λόγου λέγοντος· Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε, ὁ θεός, ὁ θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου [Ps., XLIV, 7]. Καὶ γὰρ οἱ βασιλεῖς πάντες καὶ οἱ χριστοὶ ἀπὸ τούτου μετέσχον καὶ βασιλεῖς καλεῖσθαι καὶ χριστοί· ὃν τρόπον καὶ αὐτὸς ἀπὸ τοῦ πατρὸς ἔλαβε τὸ βασιλεὺς καὶ Χριστὸς καὶ ἱερεὺς καὶ ἄγγελος, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα ἔχει ἢ ἔσχε. Ῥάβδος ἡ Ἀαρὼν βλαστὸν κομίσασα ἀρχιερέα αὐτὸν ἀπέδειξε [cf. Nombr., XVII, 8]. Ῥάβδον ἐκ ῥίζης Ἰεσσαὶ γενήσεσθαι τὸν Χριστὸν Ἡσαΐας προεφήτευσε [cf. Is., XI, 1]. Καὶ Δαυῒδ ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, ὃ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσειν ἐν καιρῷ αὐτοῦ, καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ ἀπορρυήσεσθαι, φησὶν εἶναι τὸν δίκαιον [cf. Ps., I, 3]. Καὶ ὡς φοῖνιξ ἀνθήσειν ὁ δίκαιος εἴρηται [cf. Ps., XCI, 12]. Ἀπὸ ξύλου τῷ Ἀβραὰμ ὤφθη ὁ θεός, ὡς γέγραπται, πρὸς τῇ δρυῒ τῇ Μαμβρῆ [cf. Gen., XVIII, 1]. Ἑβδομήκοντα ἰτέας καὶ δώδεκα πηγὰς εὗρεν ὁ λαὸς [cf. Exod., XV, 27 et Nombr., XXXIII, 9] διαβὰς τὸν Ἰορδάνην. Ἐν ῥάβδῳ καὶ βακτηρίᾳ παρακεκλῆσθαι ὑπὸ τοῦ θεοῦ Δαυῒδ λέγει [cf. Ps., XXII, 4]. Ξύλον Ἐλισσαῖος [fol. 141] βαλὼν εἰς τὸν Ἰορδάνην ποταμὸν ἀνήνεγκε τὸν σίδηρον τῆς ἀξίνης, ἐν ᾖ πεπορευμένοι ἦσαν οἱ υἱοὶ τῶν προφητῶν κόψαι ξύλα εἰς οἰκοδομὴν τοῦ οἴκου, ἐν ᾧ τὸν νόμον καὶ τὰ προστάγματα τοῦ θεοῦ λέγειν καὶ μελετᾶν ἐβούλοντο [cf. IVR., VI, 1-7]· ὡς καὶ ἡμᾶς βεβαπτισμένους ταῖς βαρυτάταις ἁμαρτίαις, ἃς ἐπράξαμεν, διὰ τοῦ σταυρωθῆναι ἐπὶ τοῦ ξύλου καὶ δι᾿ ὕδατος ἁγνίσαι ὁ Χριστὸς ἡμῶν ἐλυτρώσατο καὶ οἶκον εὐχῆς καὶ προσκυνήσεως ἐποίησε. Καὶ ῥάβδος ἦν ἡ δείξασα Ἰούδαν πατέρα τῶν ἀπὸ Θάμαρ διὰ μέγα μυστήριον γεννηθέντων [cf. Gen., XXXVIII, 25–26].

E, dito isto, acrescentei: "E que, depois de ser crucificado este que as Escrituras demonstram que de novo há de vir glorioso, ele tinha [por] símbolo a árvore da vida, a qual se dizia estar plantada no paraíso, e das coisas que hão de dar-se a todos os justos — ouvi. Moisés foi enviado com uma vara para o resgate do povo, e, tendo-a nas mãos, à frente do povo dividiu o mar; por meio dela viu água jorrar da rocha; e, lançando um pau na água em Mará, que era amarga, fê-la doce.

Lançando varas Jacó nos bebedouros das águas para que as ovelhas do [seu] tio materno concebessem, a fim de adquirir as [crias] geradas delas, conseguiu[-o]; [de haver] atravessado o rio com a sua vara o mesmo Jacó se gloria. Disse ter-lhe sido vista uma escada, e a Escritura manifestou que Deus estava firmado sobre ela; e que não era o Pai, [isso] demonstramos a partir das Escrituras. E, tendo derramado óleo sobre uma pedra no mesmo lugar, testemunha-se que Jacó ungiu uma estela ao Deus que se lhe aparecera, [por ordem] do próprio Deus que se lhe aparecera.

E que Cristo era, por meio de muitas Escrituras, simbolicamente anunciado [como] pedra, igualmente demonstramos; e que toda unção — quer de óleo, quer de mirra, quer das demais unções da composição do ungüento — era dele, igualmente demonstramos, dizendo a palavra: 'Por isso te ungiu, ó Deus, o teu Deus, com óleo de alegria, mais que aos teus companheiros.' Pois também todos os reis e os ungidos [cristos] participaram dele [ao serem] chamados reis e ungidos; do mesmo modo que também ele mesmo recebeu do Pai o [ser] rei e Cristo e sacerdote e anjo, e quantas outras coisas tais tem ou teve.

A vara de Arão, que produziu um rebento, demonstrou-o [como] sumo sacerdote. Que o Cristo havia de dar-se [como] vara da raiz de Jessé, Isaías profetizou. E Davi diz que o justo é como a árvore plantada junto aos canais das águas, a qual dará o seu fruto no seu tempo, e cuja folha não cairá. E disse-se que o justo florescerá como a palmeira.

Junto de uma árvore apareceu Deus a Abraão, como está escrito, junto ao carvalho de Mambré. Setenta salgueiros e doze fontes achou o povo, tendo atravessado o Jordão. Davi diz ter sido consolado por Deus com vara e cajado.

Eliseu, lançando um pau no rio Jordão, fez subir o ferro do machado, com o qual haviam ido os filhos dos profetas cortar madeira para a construção da casa em que queriam recitar e meditar a lei e os mandamentos de Deus; assim como também a nós, batizados nos pecadíssimos gravíssimos que praticamos, o nosso Cristo [nos] resgatou por ser crucificado na madeira e [nos] purificar por meio da água, e [nos] fez casa de oração e de adoração. E [uma] vara foi a que apontou Judá [como] pai dos gerados de Tamar por um grande mistério."

LXXXVII

Καὶ ὁ Τρύφων, εἰπόντος μου ταῦτα, ἔφη· Μή με λοιπὸν ὑπολάμβανε, ἀνατρέπειν πειρώμενον τὰ ὑπὸ σοῦ λεγόμενα, πυνθάνεσθαι ὅσα ἂν πυνθάνωμαι, ἀλλὰ βούλεσθαι μανθάνειν περὶ τούτων αὐτῶν ὧν ἂν ἐρωτῶ. Εἰπὲ οὖν μοι, διὰ τοῦ Ἡσαΐου εἰπόντος τοῦ λόγου· Ἐξελεύσεται ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαί, καὶ ἄνθος ἀναβήσεται ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαί, καὶ ἀναπαύσεται ἐπ᾿ αὐτὸν πνεῦμα θεοῦ, πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως, πνεῦμα βουλῆς καὶ ἰσχύος, πνεῦμα γνώσεως καὶ εὐσεβείας, καὶ ἐμπλήσει αὐτὸν πνεῦμα φόβου θεοῦ [Is., XI, 1-3], καὶ ὁμολογήσας ταῦτα πρός με, ἔλεγεν, εἰς Χριστὸν εἰρῆσθαι, καὶ θεὸν αὐτὸν προϋπάρχοντα λέγεις, καὶ κατὰ τὴν βουλὴν τοῦ θεοῦ σαρκοποιηθέντα αὐτὸν [fol. 142] λέγεις διὰ τῆς παρθένου γεγεννῆσθαι ἄνθρωπον, πῶς δύναται ἀποδειχθῆναι προϋπάρχων, ὅστις διὰ τῶν δυνάμεων τοῦ πνεύματος τοῦ ἁγίου, ἃς καταριθμεῖ ὁ λόγος διὰ Ἡσαίου, πληροῦται ὡς ἐνδεὴς τούτων ὑπάρχων; Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Νουνεχέστατα μὲν καὶ συνετώτατα ἠρώτησας· ἀληθῶς γὰρ ἀπόρημα δοκεῖ εἶναι· ἀλλ᾿ ἵνα ἴδῃς καὶ τὸν περὶ τούτων λόγον, ἄκουε ὧν λέγω. Ταύτας τὰς κατηριθμημένας τοῦ πνεύματος δυνάμεις οὐχ ὡς ἐνδεοῦς αὐτοῦ τούτων ὄντος φησὶν ὁ λόγος ἐπεληλυθέναι ἐπ᾿ αὐτόν, ἀλλ᾿ ὡς ἐπ᾿ ἐκεῖνον ἀνάπαυσιν μελλουσῶν ποιεῖσθαι, τουτέστιν ἐπ᾿ αὐτοῦ πέρας ποιεῖσθαι, τοῦ μηκέτι ἐν τῷ γένει ὑμῶν κατὰ τὸ παλαιὸν ἔθος προφήτας γενήσεσθαι, ὅπερ καὶ ὄψει ὑμῖν ἰδεῖν ἔστι· μετ᾿ ἐκεῖνον γὰρ οὐδεὶς ὅλως προφήτης παρ᾿ ὑμῖν γεγένηται. Καὶ ὅτι οἱ παρ᾿ ὑμῖν προφῆται, ἕκαστος μίαν τινὰ ἢ καὶ δευτέραν δύναμιν παρὰ τοῦ θεοῦ λαμβάνοντες, ταῦτα ἐποίουν καὶ ἐλάλουν ἃ καὶ ἡμεῖς ἀπὸ τῶν γραφῶν ἐμάθομεν, κατανοήσατε καὶ τὰ ὑπ᾿ ἐμοῦ λεγόμενα. Σοφίας μὲν γὰρ πνεῦμα Σολομῶν ἔσχε, συνέσεως δὲ καὶ βουλῆς Δανιήλ, ἰσχύος δὲ καὶ εὐσεβείας Μωσῆς, καὶ Ἡλίας φόβου, καὶ γνώσεως Ἡσαΐας· καὶ οἱ ἄλλοι αὖ ὁμοίως ἢ μίαν ἕκαστος ἢ ἐναλλὰξ ἄλλην [fol. 142] τινὰ μετ᾿ ἄλλης δυνάμεως ἔσχον, οἶον καὶ Ἱερεμίας καὶ οἱ δώδεκα καὶ Δαυῒδ καὶ οἱ ἄλλοι ἁπλῶς ὅσοι γεγόνασι παρ᾿ ὑμῖν προφῆται. Ἀνεπαύσατο οὖν, τουτέστιν ἐπαύσατο, ἐλθόντος ἐκείνου, μεθ᾿ ὅν, τῆς οἰκονομίας ταύτης τῆς ἐν ἀνθρώποις αὐτοῦ γενομένης χρόνοις, παύσασθαι ἔδει αὐτὰ ἀφ᾿ ὑμῶν, καὶ ἐν τούτῳ ἀνάπαυσιν λαβόντα πάλιν, ὡς ἐπεπροφήτευτο, γενήσεσθαι δόματα, ἅ ἀπὸ τῆς χάριτος τῆς δυνάμεως τοῦ πνεύματος ἐκείνου τοῖς ἐπ᾿ αὐτὸν πιστεύουσι δίδωσιν, ὡς ἄξιον ἕκαστον ἐπίσταται. Καὶ ὅτι ἐπεπροφήτευτο τοῦτο μέλλειν γίνεσθαι ὑπ᾿ αὐτοῦ μετὰ τὴν εἰς οὐρανὸν ἀνέλευσιν αὐτοῦ, εἶπον μὲν ἤδη καὶ πάλιν λέγω. Εἶπεν οὖν· Ἀνέβη εἰς ὕψος, ᾐχμαλώτευσεν αἰχμαλωσίαν, ἔδωκε δόματα τοῖς υἱοῖς τῶν ἀνθρώπων [Ps., LXVII, 18, cf. Éphés., IV, 8]. Καὶ πάλιν ἐν ἑτέρᾳ προφητείᾳ εἴρηται· Καὶ ἔσται μετὰ ταῦτα, ἐκχεῶ τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα καὶ ἐπὶ τοὺς δούλους μου καὶ ἐπὶ τὰς δούλας μου, καὶ προφητεύσουσι [JOEL, II, 28-29].

E Trifão, tendo eu dito estas coisas, disse: "Não me suponhas, doravante, que, tentando refutar as coisas ditas por ti, pergunte quanto pergunto, mas [que] quero aprender a respeito destas mesmas coisas que pergunto.

Dize-me, pois: tendo a palavra dito por meio de Isaías 'Sairá uma vara da raiz de Jessé, e uma flor subirá da raiz de Jessé, e repousará sobre ela o Espírito de Deus, espírito de sabedoria e de entendimento, espírito de conselho e de fortaleza, espírito de conhecimento e de piedade, e o encherá o espírito do temor de Deus' — e, tendo tu confessado a mim que estas coisas foram ditas a respeito de Cristo, e o dizes Deus preexistente, e dizes que ele, feito carne segundo a vontade de Deus, nasceu homem por meio da virgem — como pode demonstrar-se [que é] preexistente, ele que se enche por meio das forças do Espírito Santo, as quais a palavra enumera por meio de Isaías, como se fosse carente delas?"

E eu respondi: "Muito sensata e muito inteligentemente perguntaste; pois verdadeiramente parece ser uma dificuldade; mas, para que vejas também a explicação a respeito destas coisas, ouve o que digo. Estas forças enumeradas do Espírito, a palavra não diz que vieram sobre ele por ser ele carente delas, mas [por] haverem de fazer repouso sobre aquele, isto é, [por] fazerem nele o seu termo — [no sentido] de que já não se dariam profetas na vossa raça segundo o antigo costume, o que também vos é dado ver com os [próprios] olhos; pois, depois daquele, absolutamente nenhum profeta se deu entre vós.

E que os profetas dentre vós, recebendo cada um uma ou até uma segunda força de Deus, faziam e falavam estas coisas que também nós aprendemos das Escrituras, considerai também o que é dito por mim. Pois o espírito de sabedoria teve Salomão, e o de entendimento e de conselho, Daniel, e o de fortaleza e de piedade, Moisés, e Elias o de temor, e Isaías o de conhecimento; e os demais, por sua vez, igualmente, [tiveram] cada um ou uma [força], ou alternadamente uma outra com outra força — como também Jeremias, e os doze, e Davi, e os demais, simplesmente quantos profetas se deram entre vós.

Repousaram, pois, isto é, cessaram, tendo vindo aquele, depois de quem, feita esta economia dele nos [seus] tempos entre os homens, era preciso que elas cessassem dentre vós; e, tendo nele de novo tomado repouso, como fora profetizado, dar-se-iam [como] dons, os quais, a partir da graça da força daquele Espírito, ele dá aos que nele creem, conforme conhece cada um [como] digno.

E que fora profetizado que isto haveria de dar-se por ele depois da sua ascensão ao céu, já [o] disse e de novo [o] digo. Disse, pois: 'Subiu ao alto, cativou o cativeiro, deu dons aos filhos dos homens.' E de novo, em outra profecia, foi dito: 'E será, depois destas coisas, [que] derramarei o meu Espírito sobre toda carne e sobre os meus servos e sobre as minhas servas, e profetizarão.'

LXXXVIII

Καὶ παρ᾿ ἡμῖν ἔστιν ἰδεῖν καὶ θηλείας καὶ ἄρσενας, χαρίσματα ἀπὸ τοῦ πνεύματος τοῦ θεοῦ ἔχοντας. Ὥστε οὐ διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν ἐνδεῆ δυνάμεως ἐπεπροφήτευτο ἐλεύσεσθαι ἐπ᾿ αὐτὸν τὰς δυνάμεις τὰς κατηριθμημένας ὑπὸ Ἡσαΐου, ἀλλὰ διὰ τὸ ἐπέκεινα μὴ μέλλειν ἔσεσθαι. Μαρτύριον δὲ καὶ τοῦτο ἔστω ὑμῖν, [fol. 143] ὃ ἔφην πρὸς ὑμᾶς γεγονέναι ὑπὸ τῶν ἀπὸ Ἀρραβίας μάγων, οἵτινες ἅμα τῷ γεννηθῆναι τὸ παιδίον ἐλθόντες προσεκύνησαν αὐτῷ. Καὶ γὰρ γεννηθεὶς δύναμιν τὴν αὐτοῦ ἔσχε· καὶ αὐξάνων κατὰ τὸ κοινὸν τῶν ἄλλων ἁπάντων ἀνθρώπων, χρώμενος τοῖς ἁρμόζουσιν, ἑκάστῃ αὐξήσει τὸ οἰκεῖον ἀπένειμε [cf. LUC, II, 40, 52], τρεφόμενος τὰς πάσας τροφάς, καὶ τριάκοντα ἔτη ἢ πλείονα ἢ καὶ ἐλάσσονα μείνας, μέχρις οὗ προελήλυθεν Ἰωάννης κῆρυξ αὐτοῦ τῆς παρουσίας καὶ τὴν τοῦ βαπτίσματος ὁδὸν προϊών [cf. LUC, III, 23], ὡς καὶ προαπέδειξα. Καὶ τότε ἐλθόντος τοῦ Ἰησοῦ ἐπὶ τὸν Ἰορδάνην ποταμόν, ἔνθα ὁ Ἰωάννης ἐβάπτιζε, κατελθόντος τοῦ Ἰησοῦ ἐπὶ τὸ ὕδωρ καὶ πῦρ ἀνήφθη ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ ἀναδύντος αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ ὕδατος ὡς περιστερὰν τὸ ἅγιον πνεῦμα ἐπιπτῆναι ἐπ᾿ αὐτὸν ἔγραψαν οἱ ἀπόστολοι αὐτοῦ τούτου τοῦ Χριστοῦ ἡμῶν [cf. LUC, III, 21-22, et MT., III, 13-16]. Καὶ οὐχ ὡς ἐνδεᾶ αὐτὸν τοῦ βαπτισθῆναι ἢ τοῦ ἐπελθόντος ἐν εἴδει περιστερᾶς πνεύματος οἴδαμεν αὐτὸν ἐληλυθέναι ἐπὶ τὸν ποταμόν, ὥσπερ οὐδὲ τὸ γεννηθῆναι αὐτὸν καὶ σταυρωθῆναι ὡς ἐνδεὴς τούτων ὑπέμεινεν, ἀλλ᾿ ὑπὲρ τοῦ γένους τοῦ τῶν ἀνθρώπων, ὃ ἀπὸ τοῦ Ἀδὰμ ὑπὸ θάνατον καὶ πλάνην τὴν τοῦ ὄφεως ἐπεπτώκει, παρὰ τὴν ἰδίαν αἰτίαν ἑκάστου αὐτῶν πονηρευσαμένου. Βουλόμενος [fol. 143] γὰρ τούτους ἐν ἐλευθέρᾳ προαιρέσει καὶ αὐτεξουσίους γενομένους, τούς τε ἀγγέλους καὶ τοὺς ἀνθρώπους, ὁ θεὸς πράττειν ὅσα ἕκαστον ἐνεδυνάμωσε δύνασθαι ποιεῖν, ἐποίησεν, εἰ μὲν τὰ εὐάρεστα αὐτῷ αἱροῖντο, καὶ ἀφθάρτους καὶ ἀτιμωρήτους αὐτοὺς τηρῆσαι, ἐὰν δὲ πονηρεύσωνται, ὡς αὐτῷ δοκεῖ, ἕκαστον κολάζειν. Καὶ γὰρ οὐδὲ τὸ καθεσθέντα αὐτὸν ὄνῳ εἰσελθεῖν εἰς Ἱεροσόλυμα, ὡς ἀπεδείξαμεν πεπροφητεῦσθαι, δύναμιν αὐτῷ ἐνεποίει εἰς τὸ Χριστὸν εἶναι, ἀλλὰ τοῖς ἀνθρώποις γνώρισμα ἔφερεν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Χριστός, ὅνπερ τρόπον καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰωάννου ἔδει γνώρισμα τοῖς ἀνθρώποις εἶναι, ὅπως ἐπιγνῶσι τίς ἐστιν ὁ Χριστός. Ἰωάννου γὰρ καθεζομένου ἐπὶ τοῦ Ἰορδάνου καὶ κηρύσσοντος βάπτισμα μετανοίας, καὶ ζώνην δερματίνην καὶ ἔνδυμα ἀπὸ τριχῶν καμήλου μόνον φοροῦντος καὶ μηδὲν ἐσθίοντος πλὴν ἀκρίδας καὶ μέλι ἄγριον [cf. MT., III, 1-4; MC., I, 4-6 et LUC, III, 3], οἱ ἄνθρωποι ὑπελάμβανον αὐτὸν εἶναι τὸν Χριστόν [cf. LUC, III, 15]· πρὸς οὓς καὶ αὐτὸς ἐβόα· Οὐκ εἰμὶ ὁ Χριστός, ἀλλὰ φωνὴ βοῶντος [cf. JEAN, I, 20-23]· ἥξει γὰρ ὁ ἰσχυρότερός μου, οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς τὰ ὑποδήματα βαστάσαι [cf. MT., III, 11 et LUC, III, 16]. Καὶ ἐλθόντος τοῦ Ἰησοῦ ἐπὶ τὸν Ἰορδάνην, καὶ νομιζομένου Ἰωσὴφ τοῦ τέκτονος υἱοῦ ὑπάρχειν [cf. MT., XIII, 55 et LUC, III, 23], καὶ ἀειδοῦς, ὡς αἱ γραφαὶ ἐκήρυσσον [cf. Is., LIII, 2-3], φαινομένου, καὶ τέκτονος νομιζομένου [cf. MC., VI, 3] [fol. 144] (ταῦτα γὰρ τὰ τεκτονικὰ ἔργα εἰργάζετο ἐν ἀνθρώποις ὤν, ἄροτρα καὶ ζυγά, διὰ τούτων καὶ τὰ τῆς δικαιοσύνης σύμβολα διδάσκων καὶ ἐνεργῆ βίον [cf. Éuang. de Thomas, XIII, 1]), τὸ πνεῦμα οὖν τὸ ἅγιον καὶ διὰ τοὺς ἀνθρώπους, ὡς προέφην, ἐν εἴδει περιστερᾶς ἐπέπτη αὐτῷ, καὶ φωνὴ ἐκ τῶν οὐρανῶν ἅμα ἐληλύθει. ἥτις καὶ διὰ Δαυῒδ λεγομένη, ὡς ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ λέγοντος ὅπερ αὐτῷ ἀπὸ τοῦ πατρὸς ἔμελλε λέγεσθαι· Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε [cf. LUC, III, 21-22 et Ps., II, 7· τότε γένεσιν αὐτοῦ λέγων γίνεσθαι τοῖς ἀνθρώποις, ἐξ ὅτου ἡ γνῶσις αὐτοῦ ἔμελλε γίνεσθαι.

E entre nós é possível ver mulheres e homens que têm carismas do Espírito de Deus. De modo que não [foi] por ser ele carente de força [que] fora profetizado virem sobre ele as forças enumeradas por Isaías, mas por não haver [profecia] daí em diante. E seja também para vós um testemunho isto que eu disse ter-se dado — [feito] pelos magos vindos da Arábia, os quais, logo ao nascer a criança, vieram e o adoraram.

Pois, tendo nascido, teve a sua força; e, crescendo segundo o comum de todos os demais homens, valendo-se do que é próprio [a cada idade], atribuiu a cada crescimento o que lhe é próprio, alimentando-se de todos os alimentos, e permanecendo trinta anos, ou mais, ou também menos, até que se apresentou João, arauto da sua vinda e precedendo[-o] no caminho do batismo, como já demonstrei antes.

E então, tendo vindo Jesus ao rio Jordão, onde João batizava, ao descer Jesus à água, também um fogo se acendeu no Jordão; e, ao emergir ele da água, escreveram os apóstolos deste mesmo Cristo nosso [que] o Espírito Santo voou sobre ele como [uma] pomba.

E não [é] como se ele fosse carente do ser batizado ou do Espírito que veio em forma de pomba [que] sabemos que ele veio ao rio; assim como tampouco suportou o ser nascido e o ser crucificado por ser carente destas coisas, mas em favor da raça dos homens, que desde Adão caíra sob a morte e o extravio da serpente, tendo cada um deles agido mal por sua própria causa.

Pois, querendo Deus [que] estes, tornados de escolha livre e senhores de si mesmos — tanto os anjos quanto os homens —, fizessem quanto ele deu a cada um poder de poder fazer, fê-los [de modo que], se escolhessem as coisas que lhe são agradáveis, [ele] os guardasse incorruptíveis e sem castigo; mas, se agirem mal, castigar cada um como lhe parece.

Pois nem o [fato de], assentado sobre uma jumenta, entrar ele em Jerusalém, como demonstramos ter sido profetizado, lhe produzia força para ser Cristo, mas trazia aos homens um sinal de que ele é o Cristo — do mesmo modo que também, no caso de João, era preciso haver um sinal para os homens, para que reconhecessem quem é o Cristo.

Pois, estando João assentado junto ao Jordão e anunciando batismo de arrependimento, e trajando somente um cinto de couro e uma veste de pelos de camelo e nada comendo exceto gafanhotos e mel silvestre, os homens supunham [que] ele era o Cristo; aos quais ele mesmo clamava: 'Não sou o Cristo, mas voz do que clama; pois virá o mais forte que eu, de quem não sou digno de carregar as sandálias.'

E, tendo vindo Jesus ao Jordão, e sendo tido [como] filho de José o carpinteiro, e aparecendo sem beleza, como as Escrituras anunciavam, e sendo tido [como] carpinteiro (pois estas obras de carpintaria fazia, [enquanto] estava entre os homens: arados e jugos, por meio destes ensinando também os símbolos da justiça e uma vida operosa) — o Espírito Santo, pois, também por causa dos homens, como já disse antes, voou sobre ele em forma de pomba, e ao mesmo tempo veio uma voz dos céus, a qual também é dita por meio de Davi, como [dita] da parte dele [Cristo], falando o que a ele havia de ser dito da parte do Pai: 'Meu Filho és tu, eu hoje te gerei' — dizendo [que] então se dava a geração dele para os homens, a partir do momento em que o conhecimento dele havia de dar-se."

LXXXIX

Καὶ ὁ Τρύφων· Εὖ ἴσθι. ἔφη, ὅτι καὶ πᾶν τὸ γένος ἡμῶν τὸν Χριστὸν ἐκδέχεται, καὶ ὅτι πᾶσαι αἱ γραφαί, ἃς ἔφης, εἰς αὐτὸν εἴρηνται, ὁμολογοῦμεν· καὶ ὅτι τὸ Ἰησοῦς ὄνομα δεδυσώπηκέ με, τῷ τοῦ Ναυῆ υἱῷ ἐπικληθέν, ἐνδοτικῶς ἔχειν καὶ πρὸς τοῦτο, καὶ τοῦτό φημι. Εἰ δὲ καὶ ἀτίμως οὕτως σταυρωθῆναι τὸν Χριστόν, ἀποροῦμεν· ἐπικατάρατος γὰρ ὁ σταυρούμενος ἐν τῷ νόμῳ [cf. Dtn., XXI, 23, et Gal., III, 13] λέγεται εἶναι· ὥστε πρὸς τοῦτο ἀκμὴν δυσπείστως ἔχω. Παθητὸν μὲν τὸν Χριστὸν ὅτι αἱ γραφαὶ κηρύσσουσι, φανερόν ἐστιν· εἰ δὲ διὰ τοῦ ἐν τῷ νόμῳ κεκατηραμένου πάθους, βουλόμεθα μαθεῖν, εἰ ἔχεις καὶ περὶ τούτου ἀποδεῖξαι. Εἰ μὲν μὴ ἔμελλε [fol. 144] πάσχειν ὁ Χριστός, φημὶ αὐτῷ ἐγώ, μηδὲ προεῖπον οἱ προφῆται ὅτι ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν τοῦ λαοῦ ἀχθήσεται εἰς θάνατον [Is., LIII, 8] καὶ ἀτιμωθήσεται [ibid., 3] καὶ μαστιχθήσεται καὶ ἐν τοῖς ἀνόμοις λογισθήσεται [ibid., 12] καὶ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἀχθήσεται [ibid., 7], οὗ τὸ γένος ἐξηγήσασθαι ἔχειν οὐδένα [ibid., 8] φησὶν ὁ προφήτης, καλῶς εἶχε θαυμάζειν. Εἰ δὲ τοῦτό ἐστι τὸ χαρακτηρίζον αὐτὸν καὶ πᾶσι μηνύον, πῶς οὐχὶ καὶ ἡμεῖς θαρροῦντες πεπιστεύκαμεν εἰς αὐτόν; Καὶ ὅσοι νενοήκασι τὰ τῶν προφητῶν, τοῦτον φήσουσιν, οὐκ ἄλλον, εἰ μόνον ἀκούσειαν ὅτι οὗτος ἐσταυρωμένος.

E Trifão: "Fica bem sabendo", disse, "que também toda a nossa raça aguarda o Cristo, e que confessamos [que] todas as Escrituras que disseste foram ditas a respeito dele; e que o nome Jesus me constrangeu — [nome] dado ao filho de Nave —, [de modo] a ter [eu] disposição condescendente também a respeito disto, também [isso] afirmo.

Mas [quanto a] que o Cristo tenha sido crucificado assim, sem honra, ficamos em dificuldade; pois o crucificado é dito ser maldito na lei; de modo que, a respeito disto, ainda estou em posição de difícil persuasão. Que as Escrituras anunciam [ser] o Cristo passível, é manifesto; mas, se [foi] por meio da paixão amaldiçoada na lei, queremos aprender, se tens também a respeito disto [algo com que] demonstrar."

"Se não houvesse o Cristo de padecer", digo-lhe eu, "nem [se] os profetas [não] tivessem predito que, [por causa] das iniquidades do povo, ele seria levado à morte e seria desonrado e açoitado e contado entre os iníquos e conduzido como ovelha à degola, cuja geração o profeta diz [que] ninguém pode narrar — [então] bem caberia [vos] admirardes. Mas, se é isto o que o caracteriza e a todos [o] indica, como não haveríamos também nós, confiantemente, [de] ter crido nele? E quantos entenderam as [coisas] dos profetas, dirão [ser] este, não outro, se apenas ouvirem que este [foi] crucificado."

XC

Καὶ ἡμᾶς οὖν, ἔφη, προβίβασον ἐκ τῶν γραφῶν, ἵνα σοι πεισθῶμεν καὶ ἡμεῖς. Ηαθεῖν μὲν γὰρ καὶ ὡς πρόβατον ἀχθήσεσθαι [Is., LIII, 7] οἴδαμεν· εἰ δὲ καὶ σταυρωθῆναι καὶ οὕτως αἰσχρῶς καὶ ἀτίμως ἀποθανεῖν διὰ τοῦ κεκατηραμένου ἐν τῷ νόμῳ [cf. Dth., XXI, 23 et Gal., III, 13] θανάτου, ἀπόδειξον ἡμῖν· ἡμεῖς γὰρ οὐδ᾿ εἰς ἔννοιαν τούτου ἐλθεῖν δυνάμεθα. Οἶσθα, ἔφην, ὅτι ὅσα εἶπον καὶ ἐποίησαν οἱ προφῆται, ὡς καὶ ὡμολογήθη ὑμῖν, παραβολαῖς καὶ τύποις ἀπεκάλυψαν, ὡς μὴ ῥᾳδίως τὰ πλεῖστα ὑπὸ πάντων νοηθῆναι, κρύπτοντες τὴν ἐν αὐτοῖς ἀλήθειαν, ὡς καὶ πονέσαι τοὺς ζητοῦντας εὑρεῖν καὶ μαθεῖν. Οἱ δὲ ἔφησαν· [fol. 145] Καὶ ὡμολογήθη ἡμῖν. Ἀκούοις ἂν οὖν, φημί, τὸ μετὰ τοῦτο. Μωσῆς γὰρ πρῶτος ἐξέφανεν αὐτοῦ ταύτην τὴν δοκοῦσαν κατάραν δι᾿ ὧν ἐποίησε σημείων. Τίνων τούτων, ἔφη, λέγεις; Ὅτε ὁ λαός, φημί, ἐπολέμει τῷ Ἀμαλὴκ καὶ ὁ τοῦ Ναυῆ υἱός, ὁ ἐπονομασθεὶς τῷ Ἰησοῦ ὀνόματι, τῆς μάχης ἦρχεν, αὐτὸς Μωσῆς ηὔχετο τῷ θεῷ τὰς χεῖρας ἑκατέρως ἐκπετάσας, Ὢρ δὲ καὶ Ἀαρὼν ὑπεβάσταζον αὐτὰς πανῆμαρ, ἵνα μὴ κοπωθέντος αὐτοῦ χαλασθῶσιν. Εἰ γὰρ ἐνεδεδώκει τι τοῦ σχήματος τούτου τοῦ τὸν σταυρὸν μιμουμένου, ὡς γέγραπται ἐν ταῖς Μωσέως γραφαῖς [cf. Ex., XVII, 9 suiv.] ὁ λαὸς ἡττᾶτο· εἰ δὲ ἐν τῇ τάξει ἔμενε ταύτῃ, Ἀμαλὴκ ἐνικᾶτο τοσοῦτον, καὶ ἰσχύων διὰ τοῦ σταυροῦ ἴσχυεν. Οὐ γάρ, ὅτι οὕτως ηὔχετο Μωσῆς, διὰ τοῦτο κρείττων ὁ λαὸς ἐγίνετο, ἀλλ᾿ ὅτι, ὲν ἀρχῇ τῆς μάχης τοῦ ὀνόματος τοῦ Ἰησοῦ ὄντος, αὐτὸς τὸ σημεῖον τοῦ σταυροῦ ἐποίει. Τίς γὰρ οὐκ ἐπίσταται ὑμῶν, ὅτι μάλιστα μὲν ἡ μετὰ οἴκτου καὶ δακρύων εὐχὴ μειλίσσεται τὸν θεὸν καὶ ἡ ἐν πρηνεῖ κατακλίσει καὶ ἐν γόνασιν ὀκλάσαντός τινος; Τοῦτον δὲ τὸν τρόπον ἐπὶ λίθου καθεζόμενος οὔτε αὐτὸς ηὔξατο οὔτε ἄλλος ὕστερον. Ἔχει δὲ καὶ ὁ λίθος σύμβολον, ὡς ἀπέδειξα, πρὸς τὸν Χριστόν.

"Faze-nos, pois, avançar a partir das Escrituras", disse, "para que também nós te sejamos persuadidos. Pois que ele havia de padecer e de ser levado como ovelha, sabemos; mas, [quanto a] que também [havia de] ser crucificado e morrer assim, vergonhosa e desonrosamente, pela morte amaldiçoada na lei, demonstra-[o] a nós; pois nós nem sequer à ideia disto podemos chegar."

"Sabes", disse, "que quanto disseram e fizeram os profetas, como também vos foi confessado, [o] revelaram em parábolas e tipos, de modo a não serem a maioria das coisas facilmente entendidas por todos, ocultando a verdade [contida] nelas, [de modo] a que se esforçassem os que buscam achar e aprender." E eles disseram: "Também [isso] nos foi confessado."

"Ouve, pois", digo, "o [que vem] depois disto. Pois Moisés primeiro manifestou esta que parece [ser] maldição dele, por meio dos sinais que fez." "De quais destes falas?", disse.

"Quando o povo", digo, "guerreava contra Amaleque, e o filho de Nave, o sobrenomeado com o nome de Jesus, comandava o combate, o próprio Moisés orava a Deus, estendendo as mãos para ambos os lados, e Hur e Arão as sustentavam o dia todo, para que não desfalecessem, ao cansar-se ele. Pois, se ele afrouxasse algo desta figura que imita a cruz, como está escrito nos escritos de Moisés, o povo era vencido; mas, se permanecia nesta postura, Amaleque era vencido em tal grau, e o [povo], sendo forte, era forte por meio da cruz.

Pois não [foi] porque assim orava Moisés [que] por isso o povo se tornava mais forte, mas porque, estando no início do combate o nome de Jesus, ele mesmo fazia o sinal da cruz. Pois quem de vós não sabe que sobretudo a oração com lamento e lágrimas abranda a Deus, e a [feita] em prostração de bruços e de joelhos dobrados de alguém? Mas, deste modo, assentado sobre a pedra, nem ele mesmo orou, nem outro depois. E a pedra tem também [seu] símbolo, como demonstrei, em relação ao Cristo."

XCI

Καὶ γὰρ δι᾿ ἄλλου μηνύων τὴν ἰσχὺν τοῦ μυστηρίου τοῦ σταυροῦ [fol. 145] ὁ θεὸς διὰ Μωσέως εἶπεν ἐν εὐλογίᾳ, ἣν εὐλόγει τὸν Ἰωσήφ. Ἀπὸ εὐλογίας κυρίου ἡ γῆ αὐτοῦ, ἀπὸ ὡρῶν οὐρανοῦ καὶ δρόσων, καὶ ἀπὸ ἀβύσσου πηγῶν κάτωθεν, καὶ καθ᾿ ὥραν γεννημάτων ἡλίου τροπῶν, καὶ ἀπὸ συνόδων μηνῶν, καὶ ἀπὸ κορυφῆς ὀρέων ἀρχῆς, καὶ ἀπὸ κορυφῆς βουνῶν, καὶ ποταμῶν ἀεννάων, καὶ καρπῶν γῆς πληρώσεως. Καὶ τὰ δεκτὰ τῷ ὀφθέντι ἐν τῇ βάτῳ ἔλθοισαν ἐπὶ κεφαλὴν Ἰωσὴφ καὶ ἐπὶ κορυφῆς. Δοξασθεὶς ἐν ἀδελφοῖς πρωτότοκος, ταύρου τὸ κάλλος αὐτοῦ, κέρατα μονοκέρωτος τὰ κέρατα αὐτοῦ, ἐν αὐτοῖς ἔθνη κερατιεῖ ἅμα ἕως ἀπὸ ἄκρου τῆς γῆς [Dtn., XXXIII, 13-17]. Μονοκέρωτος γὰρ κέρατα οὐδενὸς ἄλλου πράγματος ἢ σχήματος ἔχοι ἄν τις εἰπεῖν καὶ ἀποδεῖξαι, εἰ μὴ τοῦ τύπου ὃς τὸν σταυρὸν δείκνυσιν. Ὄρθιον γὰρ τὸ ἕν ἐστι ξύλον, ἀφ᾿ οὗ ἐστι τὸ ἀνώτατον μέρος εἰς κέρας ὑπερηρμένον, ὅταν τὸ ἄλλο ξύλον προσαρμοσθῇ, καὶ ἑκατέρωθεν ὡς κέρατα τῷ ἑνὶ κέρατι παρεζευγμένα τὰ ἄκρα φαίνηται· καὶ τὸ ἐν τῷ μέσῳ πηγνύμενον ὡς κέρας καὶ αὐτὸ ἐξέχον ἐστίν, ἐφ᾿ ᾧ ἐποχοῦνται οἱ σταυρούμενοι, καὶ βλέπεται ὡς κέρας καὶ αὐτὸ σὺν τοῖς ἄλλοις κέρασι συνεσχηματισμένον καὶ πεπηγμένον. Καὶ τὸ Ἐν αὐτοῖς ἔθνη κερατιεῖ ἅμα ἕως ἀπ᾿ ἄκρου τῆς γῆς [Dtn., XXXIII, 17] δηλωτικόν ἐστι τοῦ νῦν γεγενημένου πράγματος ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι. Κερατισθέντες [fol. 146] γάρ, τουτέστι κατανυγέντες, οἱ ἐκ πάντων τῶν ἐθνῶν διὰ τούτου τοῦ μυστηρίου εἰς τὴν θεοσέβειαν ἐτράπησαν ἀπὸ τῶν ματαίων εἰδώλων καὶ δαιμόνων, τοῖς δὲ ἀπίστοις τὸ αὐτὸ σχῆμα εἰς κατάλυσιν καὶ καταδίκην δηλοῦται· ὃν τρόπον ἐν τῷ ἀπ᾿ Αἰγύπτου ἐξελθόντι λαῷ διά τε τοῦ τύπου τῆς ἐκτάσεως τῶν χειρῶν τοῦ Μωσέως καὶ τῆς τοῦ Ναυῆ υἱοῦ ἐπικλήσεως τοῦ ὀνόματος Ἰησοῦ ὁ Ἀμαλὴκ μὲν ἡττᾶτο, Ἰσραὴλ δὲ ἐνίκα. Καὶ διὰ τοῦ τύπου δὲ καὶ σημείου τοῦ κατὰ τῶν δακόντων τὸν Ἰσραὴλ ὄφεων ἡ ἀνάθεσις φαίνεται γεγενημένη ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν πιστευόντων cf. JEAN, III, 15] ὅτι διὰ τοῦ σταυροῦσθαι μέλλοντος θάνατος γενήσεσθαι ἔκτοτε προεκηρύσσετο τῷ ὄφει, σωτηρία δὲ τοῖς καταδακνομένοις ὑπ᾿ αὐτοῦ καὶ προσφεύγουσι τῷ τὸν ἐσταυρωμένον υἱὸν αὐτοῦ πέμψαντι εἰς τὸν κόσμον [cf. JEAN, III, 14-16]· οὐ γὰρ ἐπὶ ὄφιν ἡμᾶς πιστεύειν τὸ προφητικὸν πνεῦμα διὰ Μωσέως ἐδίδασκεν, ὁπότε καὶ κατηρᾶσθαι αὐτὸν τὴν ἀρχὴν ὑπὸ τοῦ θεοῦ [cf. Gen., III, 14] δηλοῖ, καὶ ἐν τῷ Ἡσαίᾳ ἀναιρεθήσεσθαι ὡς πολέμιον διὰ τῆς μεγάλης μαχαίρας, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστός, σημαίνει [Is., XXVII, 1].

"Pois também, por meio de outro [sinal], indicando a força do mistério da cruz, Deus disse por meio de Moisés, na bênção com que abençoava José: 'Da bênção do Senhor [é] a sua terra: das estações do céu e dos orvalhos, e do abismo das fontes de baixo, e [dos frutos] das estações dos produtos dos solstícios do sol, e das conjunções dos meses, e do cume dos montes do princípio, e do cume das colinas, e dos rios perenes, e da plenitude dos frutos da terra. E as coisas aceitáveis ao que apareceu na sarça venham sobre a cabeça de José e sobre o [seu] cume. Glorificado entre os irmãos [como] primogênito, a beleza dele [é] de touro, os chifres dele [são] chifres de unicórnio; com eles escorneará as nações juntamente, até desde a extremidade da terra.'

Pois ninguém poderia dizer e demonstrar que os chifres do unicórnio [são] de nenhuma outra coisa ou figura senão do tipo que mostra a cruz. Pois um dos madeiros está na vertical, do qual a parte mais alta se ergue como chifre, quando o outro madeiro é ajustado [a ele], e de ambos os lados as extremidades aparecem como chifres emparelhados ao único chifre; e o [madeiro] fixado no meio, também ele, é saliente como chifre, sobre o qual são erguidos os crucificados, e vê-se também ele como chifre, configurado e fixado junto com os outros chifres.

E o 'Com eles escorneará as nações juntamente, até desde a extremidade da terra' é indicativo do que agora se deu entre todas as nações. Pois, escorneados — isto é, compungidos —, os de todas as nações, por meio deste mistério, voltaram-se para a piedade, [afastando-se] dos ídolos vãos e dos demônios; mas aos incrédulos a mesma figura se manifesta para dissolução e condenação; do mesmo modo que, no povo saído do Egito, por meio tanto do tipo da extensão das mãos de Moisés quanto da invocação, [feita] pelo filho de Nave, do nome de Jesus, Amaleque era vencido e Israel vencia.

E, por meio do tipo e sinal [feito] contra as serpentes que mordiam Israel, aparece ter-se dado a suspensão [da serpente de bronze] para salvação dos que creem — [indicando] que, por meio daquele que havia de ser crucificado, morte haveria de dar-se desde então à serpente, mas salvação aos mordidos por ela e que se refugiam n'Aquele que enviou ao mundo o seu Filho crucificado; pois não [era] a crer numa serpente [que] o Espírito profético nos ensinava por meio de Moisés, visto que manifesta [que] ela desde o princípio foi amaldiçoada por Deus, e em Isaías indica [que] ela será destruída como inimiga pela grande espada, que é o Cristo."

XCII

Εἰ οὖν τις μὴ μετὰ μεγάλης χάριτος τῆς παρὰ θεοῦ λάβοι νοῆσαι τὰ εἰρημένα καὶ γεγενημένα ὑπὸ τῶν προφητῶν, οὐδὲν αὐτὸν ὀνήσει τὸ τὰς ῥήσεις δοκεῖν λέγειν ἢ τὰ γεγενημένα, εἰ μὴ λόγον ἔχει καὶ περὶ αὐτῶν ἀποδιδόναι. Ἀλλὰ [fol. 146] μήτι γε καὶ εὐκαταφρόνητα δόξει τοῖς πολλοῖς ὑπὸ τῶν μὴ νοούντων αὐτὰ λεγόμενα; Εἰ γάρ τις ἐξετάζειν βούλοιτο ὑμᾶς, ὅτι Ἐνὼχ καὶ Νῶε ἅμα τοῖς τέκνοις, καὶ εἴ τινες ἄλλοι τοιοῦτοι γεγόνασι, μήτε ἐν περιτομῇ γενόμενοι μήτε σαββατίσαντες εὐηρέστησαν τῷ θεῷ, τίς ἡ αἰτία τοῦ δι᾿ ἄλλων προστατῶν καὶ νομοθεσίας μετὰ τοσαύτας γενεὰς ἀξιοῦν τὸν θεὸν δικαιοῦσθαι τοὺς μὲν ἀπὸ Ἀβραὰμ μέχρι Μωσέως διὰ περιτομῆς, τοὺς δὲ ἀπὸ Μωσέως καὶ διὰ περιτομῆς καὶ τῶν ἄλλων ἐντολῶν, τουτέστι σαββάτου καὶ θυσιῶν καὶ σποδῶν καὶ προσφορῶν, εἰ μή, ὡς προείρηται ὑπ᾿ ἐμοῦ, ἀποδείξετε ὅτι διὰ τὸ τὸν θεόν, προγνώστην ὄντα, ἐγνωκέναι ἄξιον γενησόμενον τὸν λαὸν ὑμῶν ἐκβληθῆναι ἀπὸ τῆς Ἱερουσαλὴμ καὶ μηδένα ἐπιτρέπεσθαι εἰσελθεῖν ἐκεῖ; Οὐδαμόθεν γὰρ ἀλλαχόθεν ἐστὲ γνωριζόμενοι, ὡς προέφην, εἰ μὴ ἀπὸ τῆς περὶ τὴν σάρκα περιτομῆς. Οὐδὲ γὰρ Ἀβραὰμ διὰ τὴν περιτομὴν δίκαιος εἶναι ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἐμαρτυρήθη, ἀλλὰ διὰ τὴν πίστιν· πρὸ τοῦ γὰρ περιτμηθῆναι αὐτὸν εἴρηται περὶ αὐτοῦ οὕτως· Ἐπίστευσε δὲ Ἀβραὰμ τῷ θεῷ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην [Gen., XV, 6; cf. Rom., IV, 10]. καὶ ἡμεῖς οὖν, ἐν ἀκροβυστίᾳ τῆς σακρὸς ἡμῶν πιστεύοντες τῷ θεῷ διὰ τοῦ Χριστοῦ καὶ περιτομὴν ἔχοντες τὴν [fol. 147] ὠφελοῦσαν ἡμᾶς τοὺς κεκτημένους, τουτέστι τῆς καρδίας, δίκαιοι καὶ εὐάρεστοι τῷ θεῷ ἐλπίζομεν φανῆναι, ἐπειδὴ καὶ ἤδη μεμαρτυρήμεθα διὰ τῶν προφητικῶν λόγων ὑπ᾿ αὐτοῦ. Τὸ δὲ σαββατίζειν καὶ τὰς προσφορὰς φέρειν κελευσθῆναι ὑμᾶς, καὶ τόπον εἰς ὄνομα τοῦ θεοῦ ἐπικληθῆναι ἀνασχέσθαι τὸν κύριον, ἵνα, ὡς εἴρηται, μὴ εἰδωλολατροῦντες καὶ ἀμνημονοῦντες τοῦ θεοῦ ἀσεβεῖς καὶ ἄθεοι γένησθε, ὡς ἀεὶ φαίνεσθε γεγενημένοι. Καὶ ὅτι διὰ ταῦτα ἐνετέταλτο ὁ θεὸς τὰς περὶ σαββάτων καὶ προσφορῶν ἐντολάς, προαποδέδεικταί μοι διὰ τῶν προειρημένων· διὰ δὲ τοὺς σήμερον ἐλθόντας καὶ τὰ αὐτὰ σχεδὸν πάντα βούλομαι ἀναλαμβάνειν. Ἐπεί, εἰ μὴ τοῦτό ἐστι, συκοφαντηθήσεται ὁ θεος, ὡς μήτε πρόγνωσιν ἔχων μήτε τά αὐτὰ δίκαια πάντας διδάσκων καὶ εἰδέναι καὶ πράττειν (πολλαὶ γὰρ γενεαὶ ἀνθρώπων πρὸ Μωσέως φαίνονται γεγενημέναι), καὶ οὐκ ἔστι λόγος ὁ λέγων ὡς ἀληθὴς ὁ θεὸς καὶ δίκαιος καὶ πᾶσαι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ κρίσεις, καὶ οὐκ ἔστιν ἀδικία ἐν αὐτῷ [Dtn., XXXII, 4; cf. Ps., XCI, 16]. Ἐπειδὴ δὲ ἀληθὴς ὁ λόγος, καὶ θεὸς ὑμᾶς τοιούτους μὴ εἶναι ἀσυνέτους καὶ φιλαύτους ἀεὶ βούλεται, ὅπως σωθῆτε μετὰ τοῦ Χριστοῦ, τοῦ εὐαρεστοῦντος τῷ θεῷ καὶ μεμαρτυρημένου, ὡς προέφην διὰ τῶν ἀγίων προφητικῶν [fol. 147] λόγων τὴν ἀπόδειξιν πονήσας.

"Se, pois, alguém não recebesse, com grande graça da parte de Deus, [o poder de] entender as coisas ditas e feitas pelos profetas, de nada lhe aproveitará o parecer dizer as sentenças ou as coisas feitas, se não tem [como] dar razão também a respeito delas. Mas [não] parecerão também desprezíveis à maioria as coisas ditas pelos que não as entendem?

Pois, se alguém quisesse examinar-vos [sobre] que Enoque e Noé, juntamente com os filhos, e se alguns outros tais houve, não estando na circuncisão nem observando o sábado, agradaram a Deus — que causa [há para] Deus, depois de tantas gerações, requerer, por meio de outros dirigentes e de uma legislação, [que] sejam justificados: os de Abraão até Moisés pela circuncisão, e os de Moisés [em diante] tanto pela circuncisão quanto pelos demais mandamentos, isto é, sábado e sacrifícios e cinzas e oblações — se não [for], como já foi dito por mim, [que] demonstrareis que [foi] pelo facto de Deus, sendo presciente, ter conhecido [que] o vosso povo se tornaria digno de ser lançado fora de Jerusalém e [de] ninguém ser permitido entrar ali?"

"Pois de nenhum outro lugar sois reconhecidos, como já disse antes, senão da circuncisão na carne. Pois nem Abraão foi testemunhado por Deus [como] justo por causa da circuncisão, mas por causa da fé; pois, antes de ele ser circuncidado, está dito a respeito dele assim: 'Creu Abraão em Deus, e [isso] lhe foi contado por justiça.'

E nós, pois, no prepúcio da nossa carne crendo em Deus por meio do Cristo, e tendo a circuncisão que aproveita a nós, os que a possuímos — isto é, [a] do coração —, esperamos aparecer justos e agradáveis a Deus, visto que também já fomos testemunhados por ele por meio das palavras proféticas. E [quanto a] terdes recebido ordem de observar o sábado e de trazer as oblações, e [de] tolerar o Senhor um lugar chamado pelo nome de Deus — [foi] para que, como foi dito, não vos tornásseis ímpios e ateus, idolatrando e esquecendo-vos de Deus, como sempre aparece [que] vos tornastes.

E que por estas coisas Deus ordenara os mandamentos a respeito dos sábados e das oblações, já foi demonstrado por mim através do que foi dito antes; mas, por causa dos que vieram hoje, quero retomar quase tudo o mesmo. Pois, se não é isto, Deus será caluniado, como se não tivesse presciência nem ensinasse a todos conhecer e praticar as mesmas coisas justas (pois muitas gerações de homens aparecem ter-se dado antes de Moisés), e não há razão a que diz [ser] verdadeiro Deus e justo, e [que] todos os seus caminhos [são] juízos, e não há injustiça nele.

Mas, visto que a palavra [é] verdadeira, também Deus quer [que] vós não sejais sempre tais insensatos e amantes de si mesmos, para que sejais salvos com o Cristo, o que agrada a Deus e [foi] testemunhado, como já disse antes, tendo [eu] elaborado a demonstração por meio das santas palavras proféticas.

XCIII

Τὰ γὰρ ἀεὶ καὶ δι᾿ ὅλου δίκαια καὶ πᾶσαν δικαιοσύνην παρέχει ἐν παντὶ γένει ἀνθρώπων, καὶ ἔστι πᾶν γένος γνωρίζον ὅτι μοιχεία κακὸν καὶ πορνεία καὶ ἀνδροφονία καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα. Κἂν πάντες πράττωσιν αὐτά, ἀλλ᾿ οὖν γε τοῦ ἐπίστασθαι ἀδικοῦντες, ὅταν πράττωσι ταῦτα, οὐκ ἀπηλλαγμένοι εἰσί, πλὴν ὅσοι ὑπὸ ἀκαθάρτου πνεύματος ἐμπεφορημένοι καὶ ἀνατροφῆς καὶ ἐθῶν φαύλων καὶ νόμων πονηρῶν διαφθαρέντες τὰς φυσικὰς ἐννοίας ἀπώλεσαν, μᾶλλον δὲ ἔσβεσαν ἢ ἐπεσχημένας ἔχουσιν. Ἰδεῖν γὰρ ἔστι καὶ τοὺς τοιούτους μὴ τὰ αὐτὰ παθεῖν βουλομένους ἅπερ αὐτοὶ τοὺς ἄλλους διατιθέασι. καὶ ἐν συνειδήσεσιν ἐχθραῖς ταῦτα ὀνειδίζοντας ἀλλήλοις ἅπερ ἐργάζονται. Ὅθεν μοι δοκεῖ καλῶς εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ ἡμετέρου κυρίου καὶ σωτῆρος Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐν δυσὶν ἐντολαῖς πᾶσαν δικαιοσύνην καὶ εὐσέβειαν πληροῦσθαι [MT., XXII, 40]· εἰσὶ δὲ αὗται· Ἀγαπήσεις κύριον τὸν θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου, καὶ τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν [LUC, X, 27. cf. MC., XII, 30-31]. Ὁ γὰρ ἐξ ὅλης τῆς καρδίας καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος ἀγαπῶν τὸν θεόν, πλήρης θεοσεβοῦς γνώμης ὑπάρχων, οὐδένα ἄλλον τιμήσει θεόν· καὶ ἄγγελον ἐκεῖνον ἂν τιμήσει θεοῦ βουλομένου, τὸν ἀγαπώμενον ὑπ᾿ αὐτοῦ [fol. 148] τοῦ κυρίου καὶ θεοῦ. Καὶ ὁ τὸν πλησίον ὡς ἑαυτὸν ἀγαπῶν. ἅπερ ἑαυτῷ βούλεται ἀγαθά, κἀκείνῳ βουλήσεται· οὐδεὶς δὲ ἑαυτῷ κακὰ βουλήσεται. Ταὐτ᾿ οὖν τῷ πλησίον καὶ εὔξαιτ᾿ ἄν καὶ ἐργάσαιτο γενέσθαι, ἅπερ καὶ ἑαυτῷ, ὁ τὸν πλησίον ἀγαπῶν· πλησίον δὲ ἀνθρώπου οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ τὸ ὁμοιοπαθὲς καὶ λογικὸν ζῶον, ὁ ἄνθρωπος. Διχῇ οὖν τῆς πάσης δικαιοσύνης τετμημένης, πρός τε θεὸν καὶ ἀνθρώπους, ὅστις, φησὶν ὁ λόγος, ἀγαπᾷ κύριον τὸν θεὸν ἐξ ὅλης τῆς καρδίας καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος, καὶ τὸν πλησίον ὡς ἑαυτόν [ibid.], δίκαιος ἀληθῶς ἂν εἴη. Ὑμεῖς δὲ οὔτε πρὸς θεὸν οὔτε πρὸς τοὺς προφήτας οὔτε πρὸς ἑαυτοὺς φιλίαν ἢ ἀγάπην ἔχοντες οὐδέποτε ἐδείχθητε, ἀλλ᾿, ὡς δείκνυται, καὶ εἰδωλολάτραι πάντοτε καὶ φονεῖς τῶν δικαίων εὑρίσκεσθε, ὡς καὶ μέχρις αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ τὰς χεῖρας ἐπιβαλεῖν ὑμᾶς καὶ μέχρι νῦν ἐπιμένειν τῇ κακίᾳ ὑμῶν, καταρωμένους καὶ τῶν τοῦτον τὸν ἐσταυρωμένον ὐφ᾿ ὑμῶν ἀποδεικνύντων εἶναι τὸν Χριστόν· καὶ πρὸς τούτοις ἐκεῖνον μὲν ὡς ἐχθρὸν θεοῦ καὶ κατηραμένον ἀξιοῦτε ἀποδεικνύναι ἐσταυρῶσθαι, ὅπερ τῆς ἀλογίστου ὑμῶν γνώμης ἔργον ἐστίν. Ἔχοντες γὰρ ἀφορμὰς ἀπὸ τῶν γενομένων σημείων διὰ Μωσέως συνιέναι ὅτι οὗτός ἐστιν, οὐ βούλεσθε, ἀλλὰ καὶ πρὸς [fol. 148] τούτοις, ἡμᾶς ἀλογεῖν δύνασθαι ὑπολαμβάνοντες, συζητεῖτε ὅπερ ὑμῖν συμβαίνει, καὶ ὑμεῖς ἀπορεῖτε λόγων, ὅταν εὐτόνῳ τινὶ Χριστιανῷ συμβάλητε.

"Pois [Deus] provê as coisas sempre e por completo justas e toda justiça em toda raça de homens, e há toda raça [que] reconhece que o adultério [é] mau, e a fornicação, e o homicídio, e quantas outras coisas tais. E, ainda que todos as pratiquem, não estão, contudo, livres do saber [que estão] cometendo injustiça quando praticam estas coisas — exceto quantos, saturados por um espírito impuro e corrompidos por [má] criação e por costumes vis e leis perversas, perderam as noções naturais, ou antes [as] apagaram, ou [as] têm retidas.

Pois é possível ver também que tais [pessoas] não querem padecer as mesmas coisas que elas mesmas infligem aos outros, e em consciências hostis reprovam umas às outras estas mesmas coisas que praticam. Donde me parece bem dito pelo nosso Senhor e salvador Jesus Cristo [que] em dois mandamentos se cumpre toda justiça e piedade; e são estes: 'Amarás o Senhor teu Deus de todo o teu coração e de toda a tua força, e ao teu próximo como a ti mesmo.' Pois o que ama a Deus de todo o coração e de toda a força, estando cheio de mente piedosa, a nenhum outro deus honrará; e honraria aquele anjo — [se] Deus [o] quisesse — que é amado por ele mesmo, o Senhor e Deus. E o que ama o próximo como a si mesmo, os mesmos bens que quer para si, também para aquele quererá; e ninguém quererá males para si mesmo.

As mesmas coisas, pois, [que] deseja e faz para si mesmo, também para o próximo desejaria e faria que se dessem, o que ama o próximo; e próximo do homem não é outra coisa senão o ser vivo de igual paixão e racional, o homem. Estando, pois, toda a justiça dividida em duas [partes], para com Deus e [para com] os homens, quem quer que — diz a palavra — ame o Senhor Deus de todo o coração e de toda a força, e ao próximo como a si mesmo, seria verdadeiramente justo.

Mas vós nunca vos mostrastes tendo amizade ou amor nem para com Deus, nem para com os profetas, nem para convosco mesmos, mas, como se mostra, sois sempre achados idólatras e assassinos dos justos, a ponto de deitardes as mãos até no próprio Cristo, e [de] até agora persistirdes na vossa malícia, amaldiçoando também os que demonstram [que] este crucificado por vós é o Cristo; e, além disso, [quereis] julgar demonstrar [que] aquele foi crucificado como inimigo de Deus e amaldiçoado — o que é obra da vossa mente irracional.

Pois, tendo ocasiões, a partir dos sinais dados por meio de Moisés, [para] entender que este é [o Cristo], não [o] quereis, mas, além disso, supondo [que] nós podemos [ser levados a] falar irracionalmente, disputais — o que vos sucede também [a vós]: vós [é que] ficais sem palavras, quando encontrais algum cristão vigoroso."

XCIV

Εἴπατε γάρ μοι, οὐχὶ θεὸς ἦν ὁ ἐντειλάμενος διὰ Μωσέως μήτε εἰκόνα μήτε ὁμοίωμα μήτε τῶν ἐν οὐρανῷ ἄνω μήτε τῶν ἐπὶ γῆς ὅλως ποιῆσαι [cf. Ex.. XX, 4], καὶ αὐτὸς ἐν τῇ ἐρήμῳ διὰ τοῦ Μωσέως τὸν χαλκοῦν ὄφιν ἐνήργησε γενέσθαι, καὶ ἐπὶ σημεῖον ἔστησε, δι᾿ οὖ σημείου ἐσώζοντο οἱ ὀφιόδηκτοι [cf. Nombr., XXI, 8-9], καὶ ἀναίτιός ἐστιν ἀδικίας; Μυστήριον γὰρ διὰ τούτου, ὡς προέφην, ἐκήρυσσε, δι᾿ οὖ καταλύειν μὲν τὴν δύναμιν τοῦ ὄφεως, τοῦ καὶ τὴν παράβασιν ὑπὸ τοῦ Ἀδὰμ γενέσθαι ἐργασαμένου, ἐκήρυσσε, σωτηρίαν δὲ τοῖς πιστεύουσιν ἐπὶ τοῦτον [cf. JEAN, III, 15] τὸν διὰ τοῦ σημείου τούτου, τουτέστι τοῦ σταυροῦ, θανατοῦσθαι μέλλοντα ἀπὸ τῶν δηγμάτων τοῦ ὄφεως, ἅπερ εἰσὶν αἰ κακαὶ πράξεις, εἰδωλολατρεῖαι καὶ ἄλλαι ἀδικίαι. Ἐπεὶ εἰ μὴ τοῦτο νοηθήσεται, δότε μοι λόγον (??)τον χάριν τὸν χαλκοῦν ὄφιν Μωσῆς ἐπὶ σημείου ἔστησε, καὶ προσβλέπειν αὐτὸν τοὺς δακνομένους ἐκέλευσε, καὶ ἐθεραπεύοντο οἱ δακνόμενοι, καὶ ταῦτα αὐτὸς κελεύσας μηδενὸς ὅλως ὁμοίωμα ποιεῖν. Καἰ ὁ ἕτερος τῶν τῇ δευτέρα ἀφιγμένων εἶπεν· Ἀληθῶς εἶπας· οὐκ ἔχομεν λόγον διδόναι· καὶ γὰρ ἐγὼ περὶ τούτου πολλάκις τοὺς [fol. 149] διδασκάλους ἠρώτησα, καὶ οὐδείς μοι λόγον ἀπέδωκεν. Ὥστε λέγε σὺ ἃ λέγεις· προσέχομεν γάρ σοι μυστήριον ἀποκαλύπτοντι, δι᾿ ὧν καὶ τὰ τῶν προφητῶν διδάγματα συκοφαντητά ἐστι. Κἀγώ· Ὅνπερ οὖν τρόπον τὸ σημεῖον διὰ τοῦ χαλκοῦ ὄφεως γενέσθαι ὁ θεὸς ἐκέλευσε καὶ ἀναίτιός ἐστιν, οὕτω δὴ καὶ ἐν τῷ νόμῳ κατάρα κεῖται κατὰ τῶν σταυρουμένων ἀνθρώπων· οὐκ ἔτι δὲ καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ τοῦ θεοῦ κατάρα κεῖται, δι᾿ οὗ σώζει πάντας τοὺς κατάρας ἄξια πράξαντας.

"Pois dizei-me: não era Deus o que ordenou por meio de Moisés não fazer nenhuma imagem, nem semelhança, nem das coisas no céu acima, nem das coisas na terra em absoluto — e ele mesmo, no deserto, por meio de Moisés, fez com que se desse a serpente de bronze, e [a] pôs por sinal, por meio de qual sinal se salvavam os mordidos por serpentes — e é inocente de injustiça?

Pois, por meio disto, como já disse antes, anunciava um mistério, pelo qual anunciava dissolver a força da serpente, a que operou também a transgressão feita por Adão, e [anunciava] salvação aos que creem naquele que, por meio deste sinal, isto é, da cruz, havia de ser dado à morte a partir das mordidas da serpente, as quais são as más ações, idolatrias e outras injustiças.

Pois, se isto não for entendido, dai-me razão pela qual Moisés pôs por sinal a serpente de bronze, e ordenou aos mordidos olhá-la, e eram curados os mordidos — e isto tendo ele mesmo ordenado não fazer semelhança de coisa nenhuma em absoluto."

E o outro dos que haviam chegado no segundo [dia] disse: "Verdadeiramente disseste; não temos razão [para] dar; pois também eu, a respeito disto, muitas vezes perguntei aos mestres, e nenhum me deu razão. De modo que dize tu o que dizes; pois te prestamos atenção, [a ti] que revelas um mistério, por meio do qual também os ensinamentos dos profetas são caluniados."

E eu: "Do mesmo modo, pois, que Deus ordenou dar-se o sinal por meio da serpente de bronze e é inocente, assim também na lei jaz uma maldição contra os homens crucificados; mas já não jaz maldição também contra o Cristo de Deus, por meio de quem [Deus] salva todos os que praticaram coisas dignas de maldição."

XCV

Καὶ γὰρ πᾶν γένος ἀνθρώπων εὑρεθήσεται ὑπὸ κατάραν ὂν κατὰ τὸν νόμον Μωσέως. Ἐπικατάρατος γὰρ εἴρηται πᾶς ὃς οὐκ ἐμμένει ἐν πᾶσι τοῖς γεγραμμένοις ἐν τῷ βιβλίῳ τοῦ νόμου τοῦ ποιῆσαι αὐτά [Dtn., XXVII, 26; cf. Gal., III, 10]. Καὶ οὐδεὶς ἀκριβῶς πάντα ἐποίησεν, οὐδ᾿ ὑμεῖς τολμήσετε ἀντειπεῖν· ἀλλ᾿ εἰσὶν οἳ μᾶλλον καὶ ἧττον ἀλλήλων τὰ ἐντεταλμένα ἐφύλαξαν. Εἰ δὲ οἱ ὑπὸ τὸν νόμον τοῦτον ὑπὸ κατάραν φαίνονται εἶναι, διὰ τὸ μὴ πάντα φυλάξαι, οὐχὶ πολὺ μᾶλλον πάντα τὰ ἔθνη φανήσονται ὑπὸ κατάραν ὄντα, καὶ εἰδωλολατροῦντα καὶ παιδοφθοροῦντα καὶ τὰ ἄλλα κακὰ ἐργαζόμενα; Εἰ οὖν καὶ τὸν ἑαυτοῦ Χριστὸν ὑπὲρ τῶν ἐκ παντὸς γένους ἀνθρώπων ὁ πατὴρ τῶν ὅλων τὰς πάντων κατάρας ἀναδέξασθαι ἐβουλήθη, [fol. 149] εἰδὼς ὅτι ἀναστήσει αὐτὸν σταυρωθέντα καὶ ἀποθανόντα, διὰ τί ὡς κεκατηραμένου τοῦ ὑπομείναντος κατὰ τὴν τοῦ πατρὸς βουλὴν ταῦτα παθεῖν τὸν λόγον ποιεῖτε, καὶ οὐχὶ μᾶλλον ἑαυτοὺς θρηνεῖτε; Εἰ γὰρ καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ καὶ αὐτὸς παθεῖν ταῦτα αὐτὸν ὑπὲρ τοῦ ἀνθρωπείου γένους ἐνήργησεν, ὑμεῖς οὐχ ὡς γνώμῃ θεοῦ ὑπηρετοῦντες τοῦτο ἐπράξατε· οὐδὲ γὰρ τοὺς προφήτας ἀναιροῦντες εὐσέβειαν εἰργάσασθε [cf. MT., XXIII, 31 et LUC, XIII, 34]. Καὶ μή τις ὑμῶν λεγέτω· Εἰ ὁ πατὴρ αὐτὸν ἠθέλησε ταῦτα παθεῖν, ἵνα τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἴσαις γένηται τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων [cf. IS., LIII, 5], ἡμεῖς οὐδὲν ἠδικήσαμεν. Εἰ μὲν οὗν μετανοοῦντες ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις καὶ ἐπιγνόντες τοῦτον εἶναι τὸν Χριστὸν καὶ φυλάσσοντες αὐτοῦ τὰς ἐντολὰς ταῦτα φήσετε, ἄφεσις ὑμῖν τῶν ἁμαρτιῶν ὅτι ἔσται προεῖπον. Εἰ δὲ αὐτοῦ τε ἐκείνου καὶ τῶν εἰς ἐκεῖνον πιστευόντων καταρᾶσθε καί, ὁπόταν ἐξουσίαν ἔχητε, ἀναιρεῖτε, πῶς οὐχὶ καὶ τὸ ἐκείνῳ ἐπιβεβληκέναι τὰς χεῖρας ὑμῶν, ὡς παρὰ ἀδίκων καὶ ἁμαρτωλῶν καὶ μέχρις ὅλου σκληροκαρδίων καὶ ἀσυνέτων, ἐκζητηθήσεται;

"Pois também toda a raça dos homens será achada estando sob maldição segundo a lei de Moisés. Pois está dito: 'Maldito todo o que não permanece em todas as coisas escritas no livro da lei, [de modo] a praticá-las.' E ninguém praticou exatamente todas [elas], nem vós ousareis contradizer; mas há os que mais e [os que] menos que uns aos outros guardaram os mandamentos. Ora, se os [que estão] sob esta lei aparecem estar sob maldição por não guardarem todas [as coisas], não [é] muito mais [que] todas as nações aparecerão estar sob maldição, idolatrando e corrompendo crianças e praticando os demais males?

Se, pois, o Pai de todas as coisas quis [que] também o seu próprio Cristo recebesse sobre si as maldições de todos, em favor [dos homens] de toda raça, sabendo que o ressuscitaria, [depois de] crucificado e morto — por que fazeis o discurso de que aquele que suportou padecer estas coisas segundo a vontade do Pai [foi] amaldiçoado, e não antes vos lamentais a vós mesmos? Pois, ainda que o Pai dele e ele mesmo operaram que ele padecesse estas coisas em favor da raça humana, vós não [o] praticastes como servindo à mente de Deus; pois nem, matando os profetas, praticastes piedade.

E não diga algum de vós: 'Se o Pai quis [que] ele padecesse estas coisas, para que, pela sua chaga, se desse cura à raça dos homens, nós em nada cometemos injustiça.' Se, pois, arrependendo-vos das coisas em que pecastes, e reconhecendo [que] este é o Cristo, e guardando os seus mandamentos, disserdes estas coisas, [então] predisse [eu] que haverá para vós remissão dos pecados.

Mas, se amaldiçoais tanto aquele mesmo quanto os que nele creem, e, sempre que tendes poder, [os] matais, como não será também requerido o [facto de] terdes deitado as vossas mãos naquele — como [feito] por injustos e pecadores e por completo de coração duro e insensatos?"

XCVI

Καὶ γὰρ τὸ εἰρημένον ἐν τῷ νόμῳ, ὅτι Ἐπικατάρατος πᾶς ὁ κρεμάμενος ἐπὶ ξύλου [Dtn., XXI, 23; cf. Gal., III, 13], οὐχ ὡς τοῦ θεοῦ καταρωμένου τούτου τοῦ ἐσταυρωμένου, [fol. 150] ἡμῶν τονοῖ τὴν ἐλπίδα ἐκκρεμαμένην ἀπὸ τοῦ σταυρωθέντος Χριστοῦ, ἀλλ᾿ ὡς προειπόντος τοῦ θεοῦ τὰ ὑφ᾿ ὑμῶν πάντων καὶ τῶν ὁμοίων ὑμῖν, μὴ ἐπισταμένων τοῦτον εἶναι τὸν πρὸ πάντων ὄντα καὶ αἰώνιον τοῦ θεοῦ ἱερέα [cf. PS., CIX, 4] καὶ βασιλέα καὶ Χριστόν μέλλοντα γίνεσθαι. Ὅπερ καὶ ὄψει ἰδεῖν ὑμῖν ἔστι γινόμενον· ὑμεῖς γὰρ ἐν ταῖς συναγωγαῖς ὑμῶν καταρᾶσθε πάντων τῶν ἀπ᾿ ἐκεῖνου γενομένων Χριστιανῶν, καὶ τὰ ἄλλα ἔθην, ἃ καὶ ἐνεργῆ τὴν κατάραν ἐργάζονται, ἀναιροῦντα τοὺς μόνον ὁμολογοῦντας ἑαυτοὺς εἶναι Χριστιανούς· οἷς ἡμεῖς ἅπασι λέγομεν, ὅτι Ἀδελφοὶ ἡμῶν [cf. IS., LXVI, 5] ἐστε, ἐπίγνωτε μᾶλλον τὴν ἀλήθειαν τοῦ θεοῦ. Καὶ μὴ πειθομένων ἡμῖν μήτε ἐκείνων μήτε ὑμῶν, ἀλλὰ ἀρνεῖσθαι ἡμᾶς τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ ἀγωνιζομένων, θανατοῦσθαι μᾶλλον αἱρούμεθα καὶ ὑπομένομεν, πεπεισμένοι ὅτι πανθ᾿ ὅσα ὑπέσχηται ὁ θεὸς διὰ τοῦ Χριστοῦ ἀγαθὰ ἀποδώσει ἡμῖν. Καὶ πρὸς τούτοις πᾶσιν εὐχόμεθα ὑπὲρ ὑμῶν, ἵνα ἐλεηθῆτε ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ. Οὗτος γὰρ ἐδίδαξεν ἡμᾶς καὶ ὑπὲρ τῶν ἐχθρῶν εὔχεσθαι, εἰπών· Γίνεσθε χρηστοὶ καὶ οἰκτίρμονες, ὡς καὶ ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος [cf. LUC, VI, 35-36]. Καὶ γὰρ τὸν παντοκράτορα θεὸν χρηστὸν καὶ οἰκτίρμονα ὁρῶμεν. τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλοντα ἐπὶ ἀχαρίστους [fol. 150] καὶ δικαίους, καὶ βρέχοντα ἐπὶ ὁσίους καὶ πονηρούς [cf. ibid. et MT., V, 45], οὓς πάντας ὅτι καὶ κρίνειν μέλλει ἐδίδαξε.

"Pois também o dito na lei, que 'Maldito todo o pendurado num madeiro', não [é] como se Deus amaldiçoasse este crucificado [que] fortalece a nossa esperança pendente do Cristo crucificado, mas [é] como [tendo] Deus predito as coisas [que seriam feitas] por todos vós e pelos semelhantes a vós, que não sabeis [que] este é o que existe antes de todas as coisas e [é] eterno sacerdote de Deus, e rei, e havia de tornar-se Cristo.

O que também vos é dado ver com os [próprios] olhos [que] se dá; pois vós, nas vossas sinagogas, amaldiçoais todos os cristãos que se deram desde aquele, e as demais nações, que também tornam efetiva a maldição, matando os que apenas confessam a si mesmos [como] cristãos; aos quais todos nós dizemos: 'Irmãos nossos sois, reconhecei antes a verdade de Deus.' E, não nos obedecendo nem aqueles nem vós, mas empenhando-vos [para] que neguemos o nome do Cristo, escolhemos antes ser mortos e [o] suportamos, persuadidos de que Deus nos retribuirá todos os bens que prometeu por meio do Cristo.

E, além de todas estas coisas, oramos por vós, para que sejais compadecidos pelo Cristo. Pois este nos ensinou a orar também pelos inimigos, dizendo: 'Sede bons e misericordiosos, como também o vosso Pai celestial.' Pois vemos [que] o Deus todo-poderoso [é] bom e misericordioso, fazendo nascer o seu sol sobre ingratos e justos, e chovendo sobre santos e maus; a todos os quais ensinou [que] também há de julgar."

XCVII

Καὶ γὰρ οὐδὲ τὸ μέχρις ἑσπέρας [cf. Exode, XVII, 12] μεῖναι τὸν προφήτην Μωσῆν, ὅτε τὰς χεῖρας αὐτοῦ ὑπεβάσταζον Ὢρ καὶ Ἀαρών, ἐπὶ τοῦ σχήματος τούτου εἰκῆ γέγονε. Καὶ γὰρ ὁ κύριος σχεδὸν μέχρις ἑσπέρας ἔμεινεν ἐπὶ τοῦ ξύλου, καὶ πρὸς ἑσπέραν ἔθαψαν αὐτόν [cf. MT., XXVII, 57 et MC., XV, 42]· εἶτα ἀνέστη τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ. Τοῦτο διὰ Δαυῒδ οὕτως ἐκπεφώνητο· Φωνῇ μου πρὸς κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὄρους ἁγίου αὐτοῦ. Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην, ὅτι κύριος ἀντελάβετό μου [PS., III, 5-6]. Καὶ διὰ Ἡσαΐου ὁμοίως εἴρητο περὶ τούτου, δι᾿ οὗ τρόπου ἀποθνήσκειν ἔμελλεν, οὕτως· Ἐξεπέτασά μου τὰς χεῖρας ἐπὶ λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα, τοῖς πορευομένοις ἐν ὁδῷ οὐ καλῇ [IS., LXV, 2]. Καὶ ὅτι ἔμελλεν ἀνίστασθαι, αὐτὸς Ἡσαΐας ἔφη Ἡ ταφὴ αὐτοῦ ᾖρται ἐκ τοῦ μέσου [IS., LVII, 2]. Καί· Δώσω τοὺς πλουσίους ἀντὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ [IS., LIII, 9]. Καὶ ἐν ἄλλοις πάλιν λόγοις Δαυῒδ εἰς τὸ πάθος καὶ τὸν σταυρὸν ἐν παραβολῇ μυστηριώδει οὕτως εἶπεν ἐν εἰκοστῷ πρώτῳ ψαλμῷ ‘ Ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου· αὐτοὶ δὲ κατενόησαν καὶ ἐπεῖδόν με. Διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου ἔβαλον κλῆρον [PS. XXI, 16-18]. [fol. 151] Ὅτε γὰρ ἐσταύρωσαν αὐτόν, ἐμπήσσοντες τοὺς ἥλους τὰς χεῖρας καὶ τοὺς πόδας αὐτοῦ ὤρυξαν, καὶ οἱ σταυρῶσαντες αὐτὸν ἐμέρισαν τὰ ἱμάτια αὐτοῦ ἑαυτοῖς, λαχμὸν βάλλοντες ἕκαστος κατὰ τὴν τοῦ κλήρου ἐπιβολὴν ὃ ἐκλέξασθαι ἐβεβούλητο [cf. Éuang. de Pierre, 21, 12; MT., XXVII, 35; JEAN XX, 25]. Καὶ τοῦτον αὐτὸν τὸν ψαλμὸν οὐκ εἰς τὸν Χριστὸν εἰρῆσθαι λέγετε, κατὰ πάντα τυφλώττοντες, καὶ μὴ συνιέντες ὅτι οὐδεὶς ἐν τῷ γένει ὑμῶν λεχθείς ποτε βασιλεὺς πόδας καὶ χεῖρας ὠρύγη ζῶν καὶ διὰ τούτου τοῦ μυστηρίου ἀποθανών, τουτέστι τοῦ σταυρωθῆναι, εἰ μὴ μόνος οὗτος ὁ Ἰησοῦς.

"Pois nem o [facto de] o profeta Moisés permanecer até a tarde, quando Hur e Arão lhe sustentavam as mãos nesta figura, se deu em vão. Pois também o Senhor permaneceu quase até a tarde no madeiro, e pela tarde o sepultaram; depois ressuscitou no terceiro dia. Isto por meio de Davi foi assim proclamado: 'Com a minha voz clamei ao Senhor, e me ouviu do seu monte santo. Eu deitei-me e dormi; despertei, porque o Senhor me amparou.'

E por meio de Isaías igualmente foi dito a respeito disto — do modo pelo qual ele havia de morrer — assim: 'Estendi as minhas mãos sobre um povo desobediente e contradizente, sobre os que andam por um caminho não bom.' E que havia de ressuscitar, o próprio Isaías disse: 'O seu sepulcro foi tirado do meio.' E: 'Darei os ricos em troca da sua morte.'

E em outras palavras, de novo, Davi, a respeito da paixão e da cruz, em parábola misteriosa assim disse no salmo vinte e um: 'Perfuraram as minhas mãos e os meus pés, contaram todos os meus ossos; e eles [me] observaram e me fitaram. Repartiram entre si as minhas vestes, e sobre a minha veste lançaram sorte.' Pois, quando o crucificaram, cravando os pregos, perfuraram as suas mãos e os pés, e os que o crucificaram repartiram entre si as suas vestes, lançando sorte cada um segundo o lance do sorteio [para decidir] o que quisera escolher.

E dizeis [que] este mesmo salmo não foi dito a respeito do Cristo, [estando] em tudo cegos, e não entendendo que nenhum jamais dito rei na vossa raça teve mãos e pés perfurados [enquanto] vivo, e morto por meio deste mistério, isto é, [o] de ser crucificado, senão só este Jesus."

XCVIII

Καὶ τὸν πάντα δὲ ψαλμὸν εἴποιμι ἄν, ὅπως καὶ τὸ πρὸς τὸν πατέρα εὐσεβὲς αὐτοῦ ἀκούσητε, καὶ ὡς εἰς ἐκεῖνον πάντα ἀναφέρει, ὡς αὐτὸς δι᾿ ἐκείνου καὶ σωθῆναι ἀπὸ τοῦ θανάτου τούτου αἰτῶν, ἅμα τε δηλῶν ἐν τῷ ψαλμῷ ὁποῖοι ἦσαν οἱ ἐπισυνιστάμενοι κατ᾿ αὐτοῦ, καὶ ἀποδεικνύων ὄτι ἀληθῶς γέγονεν ἄνθρωπος ἀντιληπτικὸς παθῶν. Ἔστι δὲ οὗτος· Ὁ θεός, ὁ θεός μου, πρόσχες μοι. Ἵνα τί ἐγκατέλιπές με; Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τῶν παραπτωμάτων μου. Ὁ θεός μου, κεκράξομαι ἡμέρας πρὸς σὲ καὶ οὐκ εἰσακούσῃ, καὶ νυκτὸς καὶ οὐκ εἰς ἄνοιαν ἐμοί. Σὺ δὲ ἐν ἁγίῳ κατοικεῖς, ὁ ἔπαινος, Ἰσραήλ. Ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν οἱ πατέρες ἡμῶν, ἤλπισαν καὶ ἐρύσω αὐτούς· πρὸς σὲ [fol. 151] ἐκέκραξαν καὶ ἐσώθησαν, ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν καὶ οὐ κατῃσχύνθησαν. Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, ὄνειδος ἀνθρώπων καὶ ἐξουθένημα λαοῦ. Πάντες οἱ θεωροῦντές με ἐξεμυκτήρισάν με, καὶ ἐλάλησαν χείλεσιν, ἐκίνησαν κεφαλήν· Ἤλπισεν ἐπὶ κύριον, ῥυσάσθω αὐτόν, σωσάτω αὐτόν, ὅτι θέλει αὐτόν. Ὅτι σὺ εἶ ὁ ἐκσπάσας με ἐκ γαστρός, ἡ ἐλπίς μου ἀπὸ μασθῶν τῆς μητρός μου· ἐπὶ σὲ ἐπερρίφην ἐκ μήτρας, ἀπὸ γαστρὸς μητρός μου θεός μου εἶ σύ. Μὴ ἀποστῇς ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι θλῖψις ἐγγύς, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ βοηθῶν μοι. Περιεκύκλωσάν με μόσχοι πολλοί, ταῦροι πίονες περιέσχον με· ἤνοιξαν ἐπ᾿ ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν ὡς λέων ἁρπάζων καὶ ὠρυόμενος. Ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθη καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου. Ἐγενήθη ἡ καρδία μου ὡσεὶ κηρὸς τηκόμενος ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου· ἐξηράνθη ὡς ὄστρακον ἡ ἰσχύς μου, καὶ ἡ γλῶσσά μου κεκόλληται τῷ λάρυγγί μου, καὶ εἰς χοῦν θανάτου κατήγαγές με· ὅτι ἐκύκλωσάν με κύνες πολλοί, συναγωγὴ πονηρευομένων περιέσχον με. Ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου· αὐτοὶ δὲ κατενόησαν καὶ ἐπεῖδόν με. Διεμερίσαντο τὰ ἰμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου ἔβαλον κλῆρον. Σὺ δέ, κύριε, [fol. 152] μὴ μακρύνῃς τὴν βοήθειάν σου ἀπ᾿ ἐμοῦ· εἰς τὴν ἀντίληψίν μου πρόσχες. Ῥῦσαι ἀπὸ ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου· σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου. Διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ ἐκκλησίας ὑμνήσω σε. Οἱ φοβούμενοι τὸν κύριον αἰνέσατε αὐτόν, ἅπαν τὸ σπέρμα Ἰακὼβ δοξάσατε αὐτόν, φοβηθήτωσαν ἀπ᾿ αὐτοῦ ἅπαν τὸ σπέρμα Ἰσραήλ [Ps., XXI, 2-23].

"E eu diria o salmo todo, para que ouçais também a sua piedade para com o Pai, e como refere tudo àquele, como ele mesmo, por meio daquele, pedindo também ser salvo desta morte, ao mesmo tempo manifestando no salmo quais eram os que se conjuravam contra ele, e demonstrando que verdadeiramente se tornou homem capaz de [padecer] paixões.

E é este: 'Ó Deus, meu Deus, atende-me. Por que me abandonaste? Longe da minha salvação [estão] as palavras dos meus delitos. Meu Deus, clamarei de dia a ti, e não [me] ouvirás, e de noite, e não [é] insensatez para mim. Mas tu habitas no santuário, ó louvor de Israel. Em ti esperaram os nossos pais, esperaram e os livraste; a ti clamaram e foram salvos, em ti esperaram e não foram envergonhados.

Mas eu sou verme, e não homem, opróbrio dos homens e desprezo do povo. Todos os que me contemplam escarneceram de mim, e falaram com os lábios, meneiam a cabeça: Esperou no Senhor, livre-o, salve-o, pois o quer. Porque tu és o que me tirou do ventre, a minha esperança desde os peitos de minha mãe; sobre ti fui lançado desde o [seio] materno, desde o ventre de minha mãe és tu o meu Deus. Não te afastes de mim, porque a tribulação [está] próxima, porque não há quem me ajude.'"

"'Cercaram-me muitos novilhos, touros gordos me rodearam; abriram contra mim a sua boca como leão que arrebata e ruge. Como água me derramei, e desconjuntaram-se todos os meus ossos. Tornou-se o meu coração como cera que se derrete no meio das minhas entranhas; secou-se como caco a minha força, e a minha língua se colou à minha garganta, e ao pó da morte me conduziste; porque me cercaram muitos cães, uma sinagoga de malfeitores me rodeou. Perfuraram as minhas mãos e os meus pés, contaram todos os meus ossos; e eles [me] observaram e me fitaram.

Repartiram entre si as minhas vestes, e sobre a minha veste lançaram sorte. Mas tu, Senhor, não afastes de mim o teu auxílio; atende ao meu amparo. Livra da espada a minha alma, e da mão do cão a minha única. Salva-me da boca do leão, e dos chifres dos unicórnios a minha humilhação. Narrarei o teu nome aos meus irmãos, no meio da assembleia te louvarei. Vós que temeis o Senhor, louvai-o; toda a semente de Jacó, glorificai-o; tema[-o] toda a semente de Israel.'"

XCIX

Καὶ εἰπὼν ταῦτα ἐπήνεγκα· Ὅλον οὖν τὸν ψαλμὸν οὕτως ἀποδείξω ὑμῖν εἰς τὸν Χριστὸν εἰρημένον, δι᾿ ὧν πάλιν αὐτὸν ἐξηγοῦμαι. Ὅ οὖν εὐθὺς λέγει· Ὁ θεός, ὁ θεός μου, πρόσχες μοι· ἵνα τί ἐγκατέλιπές με [Ps., XXI, 2]; τοῦτο ἄνωθεν προεῖπεν ὅπερ ὑπὸ Χριστοῦ ἔμελλε λέγεσθαι. Σταυρωθεὶς γὰρ εἶπεν· Ὁ θεός, ὁ θεός, ἵνα τί ἐγκατέλιπές με [MT. XXVII, 46 et MC., XV, 34]; Καὶ τὰ ἑξῆς· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τῶν παραπτωμάτων μου· ὁ θεός μου, κεκράξομαι ἡμέρας πρὸς σὲ καὶ οὐκ εἰσακούσῃ, καὶ νυκτὸς καὶ οὐκ εἰς ἄνοιαν ἐμοί [Ps., XXI, 2-3], ὥσπερ καὶ αὐτὰ ἃ ποιεῖν ἔμελλε, ἐλέλεκτο. Τῇ γὰρ ἡμέρᾳ, ᾗπερ ἔμελλε σταυροῦσθαι, τρεῖς τῶν μαθητῶν αὐτοῦ παραλαβὼν εἰς τὸ ὄρος τὸ λεγόμενον Ἐλαιών, παρακείμενον εὐθὺς τῷ ναῷ τῷ ἐν Ἱερουσαλήμ, ηὔχετο λέγων· Πάτερ, εἰ δυνατόν ἐστι, παρελθέτω [fol. 152] τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ᾿ ἐμοῦ [MT., XXVI, 39]. Καὶ μετὰ τοῦτο εὐχόμενος λέγει· Μὴ ὡς ἐγὼ βούλομαι, ἀλλ᾿ ὡς σὺ θέλεις· δηλῶν διὰ τούτων ὅτι ἀληθῶς παθητὸς ἄνθρωπος γεγένηται. Ἀλλ᾿ ἵνα μή τις λέγῃ· Ἠγνόει οὖν ὅτι μέλλει πάσχειν· ἐπάγει ἐν τῷ ψαλμῷ εὐθύς· Καὶ οὐκ εἰς ἄνοιαν ἐμοί. Ὅνπερ τρόπον οὐδὲ τῷ θεῷ εἰς ἄνοιαν ἦν τὸ ἐρωτᾶν τὸν Ἀδὰμ ποῦ ἐστιν [cf. Gen., III, 9], οὐδὲ τὸν Κάϊν ποῦ Ἄβελ [cf. Gen., IV, 9], ἀλλ᾿ εἰς τὸ ἕκαστον ἐλέγξαι ὁποῖός ἐστι, καὶ εἰς ἡμᾶς τὴν γνῶσιν πάντων διὰ τοῦ ἀναγραφῆναι ἐλθεῖν, καὶ οὗτος ἐσήμαινεν οὐκ εἰς ἄνοιαν τὴν ἑαυτοῦ ἀλλὰ τῶν νομιζόντων μὴ εἶναι αὐτὸν Χριστόν, ἀλλ᾿ ἡγουμένων θανατώσειν αὐτὸν καὶ ὡς κοινὸν ἄνθρωπον ἐν ᾅδου μενεῖν.

E, dito isto, acrescentei: "O salmo todo, pois, assim vos demonstrarei [ter sido] dito a respeito do Cristo, expondo-o de novo. O que, pois, logo diz — 'Ó Deus, meu Deus, atende-me; por que me abandonaste?' — isto, desde o alto [dos tempos], predisse o que havia de ser dito pelo Cristo. Pois, crucificado, disse: 'Ó Deus, ó Deus, por que me abandonaste?'

E o que segue: 'Longe da minha salvação [estão] as palavras dos meus delitos; meu Deus, clamarei de dia a ti, e não [me] ouvirás, e de noite, e não [é] insensatez para mim' — assim como também as próprias coisas que ele havia de fazer, foi dito. Pois, no dia em que havia de ser crucificado, tomando três dos seus discípulos ao monte chamado das Oliveiras, situado logo junto ao templo em Jerusalém, orava, dizendo: 'Pai, se é possível, passe de mim este cálice.' E, depois disto, orando, diz: 'Não como eu quero, mas como tu queres' — manifestando por estas coisas que verdadeiramente se tornou homem passível.

Mas, para que ninguém diga 'Ignorava, pois, que havia de padecer', acrescenta logo no salmo: 'E não [é] insensatez para mim.' Do mesmo modo que tampouco era insensatez para Deus o perguntar a Adão onde está, nem a Caim onde [está] Abel, mas [foi] para reprovar cada um [quanto a] como ele é, e [para] o conhecimento de tudo chegar a nós por meio do [que foi] escrito — [assim] também este indicava, não [como] insensatez sua, mas [insensatez] dos que julgavam [que] ele não é o Cristo, mas presumiam matá-lo e [que ele] permaneceria no Hades como homem comum."

C

Τὸ δὲ ἀκόλουθον· Σὺ δὲ ἐν ἁγίῳ κατοικεῖς, ὁ ἔπαινος, Ἰσραήλ [Ps., XXI, 4]· ἐσήμαινεν ὅτι ἐπαίνου ἄξιον καὶ θαυμασμοῦ μέλλει ποιεῖν, μετὰ τὸ σταυρωθῆναι ἀνίστασθαι μέλλων τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἐκ νεκρῶν, ὃ ἀπὸ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ λαβὼν ἔχει [cf. JEAN, X, 18]. Ὅτι γὰρ καὶ Ἰακὼβ καὶ Ἰσραὴλ καλεῖται ὁ Χριστός, ἀπέδειξα· καὶ οὐ μόνον ἐν τῇ εὐλογίᾳ καὶ Ἰωσὴφ καὶ Ἰούδα τὰ περὶ αὐτοῦ κεκηρύχθαι ἐν μυστηρίῳ ἀπέδειξα, καὶ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ δὲ γέγραπται εἰπών· Πάντα μοι παραδέδοται ὑπὸ τοῦ πατρός, καὶ οὐδεὶς γινώσκει τὸν πατέρα εἰ μὴ ὁ υἱός, οὐδὲ τὸν υἱὸν εἰ μὴ ὁ πατὴρ καὶ οἷς ἂν ὁ υἱὸς [fol. 153] ἀποκαλύψῃ [MT., XI, 22]. Ἀπεκάλυψεν οὖν ἡμῖν πάντα ὅσα καὶ ἀπὸ τῶν γραφῶν διὰ τῆς χάριτος αὐτοῦ νενοήκαμεν, γνόντες αὐτὸν πρωτότοκον μὲν τοῦ θεοῦ καὶ πρὸ πάντων τῶν κτισμάτων [cf. Coloss, I, 15-17], καὶ τῶν πατριαρχῶν υἱόν, ἐπειδή, διὰ τῆς ἀπὸ γένους αὐτῶν παρθένου σαρκοποιηθείς, ἄνθρωπος ἀειδής καὶ ἄτιμος καὶ παθητὸς [cf. Is., LIII, 2, 3] ὑπέμεινε γενέσθαι. Ὅθεν καὶ ἐν τοῖς λόγοις αὐτοῦ ἔφη, ὅτε περὶ τοῦ πάσχειν αὐτὸν μέλλειν διελέγετο, ὅτι Δεῖ τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου πολλὰ παθεῖν καὶ ἀποδοκιμασθῆναι ὑπὸ τῶν Φαρισαίων καὶ γραμματέων, καὶ σταυρωθῆναι καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστῆναι [MC., VIII, 31 et LUC, IX, 22]. Υἱὸν οὖν ἀνθρώπου ἑαυτὸν ἔλεγεν, ἤτοι ἀπὸ τῆς γεννήσεως τῆς διὰ παρθένου, ἥτις ἦν, ὡς ἔφην, ἀπὸ τοῦ Δαυῒδ καὶ Ἰακὼβ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἀβραὰμ γένους, ἢ διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν τὸν Ἀδὰμ πατέρα καὶ τούτων τῶν καθηριθμημένων, ἐξ ὧν κατάγει ἡ Μαρία τὸ γένος [cf. LUC, III, 38]· καὶ γὰρ πατέρας τῶν γεννωμένων ταῖς θυγατράσιν αὐτῶν τέκνων τοὺς τῶν θηλειῶν γεννήτορας ἐπιστάμεθα. Καὶ γὰρ υἱὸν θεοῦ, Χριστόν, κατὰ τὴν τοῦ πατρὸς αὐτοῦ ἀποκάλυψιν ἐπιγνόντα αὐτὸν ἔνα τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, Σίμωνα πρότερον καλούμενον, ἐπωνόμασε Πέτρον [cf. MT., XVI, 15-18]. Καὶ υἱὸν θεοῦ γεγραμμένον αὐτὸν ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασι τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ [ibid.] ἔχοντες καὶ [fol. 153] υἱὸν αὐτὸν λέγοντες νενοήκαμεν ὄντα καὶ πρὸ πάντων ποιημάτων ἀπὸ τοῦ πατρὸς δυνάμει αὐτοῦ καὶ βουλῇ προελθόντα, ὃς καὶ σοφία [Prov., VIII, 1 sqq.] καὶ ἡμέρα [Ps., CXVII, 24] καὶ ἀνατολὴ [ZACH., VI, 12] καὶ μάχαιρα [Is., XXVII, 1] καὶ λίθος [DAN., II, 34] καὶ ῥάβδος [Is., XI, 1] καὶ Ἰακὼβ [Ps., XXIII, 6] καὶ Ἰσραὴλ [Ps., LXXI, 18] κατ᾿ ἄλλον καὶ ἄλλον τρόπον ἐν τοῖς τῶν προφητῶν λόγοις προσηγόρευται, καὶ διὰ τῆς παρθένου ἄνθρωπον γεγονέναι, ἵνα καὶ δι᾿ ἦς ὁδοῦ ἡ ἀπὸ τοῦ ὄφεως παρακοὴ τὴν ἀρχὴν ἔλαβε, διὰ ταύτης τῆς ὁδοῦ καὶ κατάλυσιν λάβῃ. Παρθένος γὰρ οὖσα Εὔα καὶ ἄφθορος, τὸν λόγον τὸν ἀπὸ τοῦ ὄφεως συλλαβοῦσα, παρακοὴν καὶ θάνατον ἔτεκε [cf. JACQ., I, 15]· πίστιν δὲ καὶ χαρὰν λαβοῦσα Μαρία ἡ παρθένος, εὐαγγελιζομένου αὐτῇ Γαβριὴλ ἀγγέλου ὅτι πνεῦμα κυρίου ἐπ᾿ αὐτὴν ἐπελεύσεται καὶ δύναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει αὐτήν, διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἐξ αὐτῆς ἅγιόν ἐστιν υἱὸς θεῦ [cf. LUC, I, 26, 35 et Protév. de Jacq., XI, 2 suiv. ; XII, 2], ἀπεκρίνατο· Γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου [cf. LUC, I, 38]. Καὶ διὰ ταύτης γεγέννηται οὗτος, περὶ οὗ τὰς τοσαύτας γραφὰς ἀπεδείξαμεν εἰρῆσθαι, δι᾿ οὗ ὁ θεὸς τόν τε ὄφιν καὶ τοὺς ὁμοιωθέντας ἀγγέλους καὶ ἀνθρώπους καταλύει, ἀπαλλαγὴν δὲ τοῦ θανάτου τοῖς μεταγινώσκουσιν ἀπὸ τῶν φαύλων καὶ πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν ἐργάζεται.

"E o que segue — 'Mas tu habitas no santuário, ó louvor de Israel' — indicava que ele havia de fazer coisa digna de louvor e de admiração, havendo de, depois de ser crucificado, ressuscitar dos mortos ao terceiro dia, o que [poder] tem, [tendo-o] recebido do seu Pai. Pois que o Cristo é chamado também Jacó e Israel, [o] demonstrei; e demonstrei [que] não somente na bênção de José e de Judá as coisas a respeito dele foram anunciadas em mistério, mas também no evangelho está escrito ter [ele] dito: 'Todas as coisas me foram entregues pelo Pai, e ninguém conhece o Pai senão o Filho, nem o Filho senão o Pai e aqueles a quem o Filho [o] revelar.'

Revelou-nos, pois, todas as coisas que também das Escrituras, por sua graça, entendemos, tendo conhecido que ele [é] primogênito de Deus e [existe] antes de todas as criaturas, e [é] filho dos patriarcas, visto que, feito carne por meio da virgem [oriunda] da raça deles, suportou tornar-se homem sem beleza e sem honra e passível.

Donde também nas suas palavras disse, quando discorria a respeito de haver de padecer, que 'É preciso [que] o Filho do homem padeça muitas coisas e seja reprovado pelos fariseus e escribas, e seja crucificado e ao terceiro dia ressuscite.' Filho do homem, pois, a si mesmo chamava — quer a partir da geração por meio da virgem, a qual era, como disse, da raça de Davi e de Jacó e de Isaque e de Abraão, quer por ser o próprio Adão pai também destes enumerados, dos quais Maria traz a [sua] raça; pois também sabemos [que] os progenitores das mulheres [são] pais dos filhos gerados às suas filhas.

Pois também [foi] a um dos seus discípulos, chamado antes Simão, que, por ter reconhecido, segundo a revelação do seu Pai, [que] ele [é] filho de Deus, Cristo, [ele] sobrenomeou Pedro. E, tendo-o [nós] escrito [como] filho de Deus nas memórias dos seus apóstolos, e chamando-o filho, entendemos [que ele] existe também antes de todas as criaturas, [tendo] procedido do Pai pelo poder e vontade dele — o qual também [como] sabedoria, e dia, e oriente, e espada, e pedra, e vara, e Jacó, e Israel, de um e de outro modo, nas palavras dos profetas foi denominado — e [entendemos] que se tornou homem por meio da virgem, para que também, pelo caminho por que a desobediência [oriunda] da serpente tomou o princípio, por esse caminho também tomasse dissolução.

Pois, sendo Eva virgem e incorrupta, tendo concebido a palavra [oriunda] da serpente, gerou desobediência e morte; mas, tendo tomado fé e alegria, Maria a virgem, ao anunciar-lhe o anjo Gabriel a boa-nova de que o Espírito do Senhor viria sobre ela e o poder do Altíssimo a cobriria com sua sombra, pelo que também o gerado dela [é] santo, filho de Deus, respondeu: 'Faça-se-me segundo a tua palavra.'

E por meio desta [Maria] foi gerado este a respeito de quem demonstramos [terem sido] ditas tão numerosas Escrituras, por meio de quem Deus dissolve tanto a serpente quanto os anjos e homens que a ela se assemelharam, mas opera livramento da morte para os que se arrependem das [obras] vis e creem nele."

CI

Τὰ δὲ ἀκόλουθα τοῦ ψαλμοῦ ταῦτα ἐν οἷς λέγει· Ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν οἱ πατέρες ἡμῶν, ἤλπισαν [fol. 154] καὶ ἐρρύσω αὐτούς· πρὸς σὲ ἐκέκραξαν καὶ ἐσώθησαν, ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν καὶ οὐ κατῃσχύνθησαν· ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, ὄνειδος ἀνθρώπων καὶ ἐξουδένωμα λαοῦ [Ps., XXI, 5-7]· δηλωτικά ἐστι τοῦ καὶ πατέρας αὐτὸν ὁμολογεῖν τοὺς ἐλπίσαντας ἐπὶ τὸν θεὸν καὶ σωθέντας ὑπ᾿ αὐτοῦ, οἵτινες καὶ πατέρες ἦσαν τῆς παρθένου, δι᾿ ἧς ἐγεννήθη ἄνθρωπος γενόμενος, καὶ αὐτὸς σωθήσεσθαι ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ θεοῦ μηνύων, ἀλλ᾿ οὐ τῇ αὐτοῦ βουλῇ ἢ ἰσχύϊ πράττειν τι καυχώμενος. Καὶ γὰρ ἐπὶ γῆς τὸ αὐτὸ ἔπραξε· λέγοντος αὐτῷ τινος· Διδάσκαλε ἀγαθέ, ἀπεκρίνατο· Τί με λέγεις ἀγαθόν; Εἶς ἐστιν ἀγαθός, ὁ πατήρ μου ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς [cf. MT., XIX, 16-17; MC., X, 17-18; LUC, XVIII, 18-19]. Τὸ δὲ εἰπεῖν Ἐγώ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, ὄνειδος ἀνθρώπων καὶ ἐξουθένημα λαοῦ, ἅπερ φαίνεται καὶ ὄντα καὶ γινόμενα αὐτῷ προέλεγεν. Ὄνειδος μὲν γὰρ ἡμῖν, τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν ἀνθρώποις, πανταχοῦ ἐστιν· ἐξουθένημα δὲ τοῦ λαοῦ, ὅτι ὑπὸ τοῦ λαοῦ ὑμῶν ἐξουδενωθεὶς καὶ ἀτιμωθεὶς ταῦτα ἔπαθεν ἅπερ διεθήκατε αὐτόν. Καὶ τὰ ἀκόλουθα· Πάντες οἱ θεωροῦντές με ἐξεμυκτήρισάν με, καὶ ἐλάλησαν ἐν χείλεσιν, ἐκίνησαν κεφαλήν· Ἤλπισεν ἐπὶ κύριον, ῥυσάσθω αὐτόν, σωσάτω αὐτόν, ὅτι θέλει αὐτόν [Ps., XXI, 8-9]· τὰ αὐτὰ ὁμοίως ἐγγίνεσθαι αὐτῷ προεῖπεν. Οἱ γὰρ θεωροῦντες αὐτὸν ἐσταυρωμένον καὶ κεφαλὰς ἕκαστος ἐκίνουν [cf. MT., XVII, 39 et MC., XV. 29] καὶ [fol. 154] τὰ χείλη διέστρεφον, καὶ τοῖς μυξωτῆρσιν [cf. LUC, XXIII, 35] ἐν ἀλλήλοις διαρρινοῦντες ἔλεγον εἰρωνευόμενοι ταῦτα ἃ καὶ ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασι τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ γέγραπται· Υἱὸν θεοῦ ἑαυτὸν ἔλεγε, καταβὰς περιπατείτω· σωσάτω αὐτὸν ὁ θεός [cf. MT., XVII, 40-43; Mc., XV, 29-30; LUC, XXIII, 35].

"E o que segue no salmo, isto em que diz: 'Em ti esperaram os nossos pais, esperaram e os livraste; a ti clamaram e foram salvos, em ti esperaram e não foram envergonhados; mas eu sou verme, e não homem, opróbrio dos homens e desprezo do povo' — é indicativo de que ele confessa [como] pais os que esperaram em Deus e foram salvos por ele, os quais também eram pais da virgem, por meio de quem [ele] foi gerado, tornando-se homem; e [é indicativo de] que ele mesmo indica que será salvo pelo mesmo Deus, mas não se gloria de fazer algo por sua própria vontade ou força.

Pois também na terra fez o mesmo: dizendo-lhe alguém 'Mestre bom', respondeu: 'Por que me chamas bom? Um só é bom, o meu Pai que [está] nos céus.' E o dizer 'Eu sou verme, e não homem, opróbrio dos homens e desprezo do povo' predizia as coisas que aparecem tanto sendo quanto dando-se a ele. Pois opróbrio é para nós, os homens que nele creem, em toda parte; e desprezo do povo, porque, desprezado e desonrado pelo vosso povo, padeceu estas coisas que lhe infligistes.

E o que segue: 'Todos os que me contemplam escarneceram de mim, e falaram com os lábios, menearam a cabeça: Esperou no Senhor, livre-o, salve-o, pois o quer' — predisse igualmente [que] as mesmas coisas se dariam a ele. Pois os que o contemplavam crucificado meneavam cada um a cabeça e torciam os lábios, e, franzindo entre si as narinas, diziam ironicamente estas coisas que também estão escritas nas memórias dos seus apóstolos: 'Dizia-se filho de Deus; desça e ande; salve-o Deus.'"

CII

Καὶ τὰ ἑξῆς· Ἡ ἐλπίς μου ἀπὸ μασθῶν τῆς μητρός μου· ἐπὶ σὲ ἐπερρίφην ἐκ μήτρας, ἀπὸ γαστρὸς μητρός μου θεός μου εἶ σύ, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ βοηθῶν μοι. Περιεκύκλωσάν με μόσχοι πολλοί, ταῦροι πίονες περιέσχον με· ἤνοιξαν ἐπ᾿ ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν ὡς λέων ἁρπάζων καὶ ὠρυόμενος. Ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθη καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου. Ἐγενήθη ἡ καρδία μου ὡσεὶ κηρὸς τηκόμενος ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου· ἐξηράνθη ὡς ὄστρακον ἡ ἰσχύς μου, καὶ ἡ γλῶσσά μου κεκόλληται τῷ λάρυγγί μου [Ps., XXI, 10-16]· τῶν γεγενημένων τὴν προαγγελίαν ἐποιεῖτο. Τὸ γὰρ Ἡ ἐλπίς μου ἀπὸ μασθῶν τῆς μητρός μου. Ἅμα γὰρ τῷ γεννηθῆναι αὐτὸν ἐν Βηθλεέμ, ὡς προέφην, παρὰ τῶν ἀπὸ Ἀρραβίας μάγων μαθὼν Ἡρώδης ὁ βασιλεὺς τὰ κατ᾿ αὐτὸν ἐπεβούλευσεν ἀνελεῖν αὐτόν, καὶ κατὰ τὴν τοῦ θεοῦ κέλευσιν Ἰωσὴφ λαβὼν αὐτὸν ἅμα τῇ Μαρίᾳ ἀπῆλθεν εἰς Αἴγυπτον· μετὰ γὰρ τὸ κηρύξαι αὐτὸν τὸν παρ᾿ αὐτοῦ λόγον ἀνδρωθέντα ὁ πατὴρ θανατωθήσεσθαι αὐτὸν [fol. 155] ἐκεκρίκει ὅν ἐγεγεννήκει. Ἐὰν δέ τις ἡμῖν λέγῃ· Μὴ γὰρ οὐκ ἠδύνατο ὁ θεὸς μᾶλλον τὸν Ἡρώδην ἀποκτεῖναι; προλαβὼν λέγω· Μὴ γὰρ οὐκ ἠδύνατο ὁ θεὸς τὴν ἀρχὴν καὶ τὸν ὄφιν ἐξᾶραι τοῦ μὴ εἶναι, καὶ μὴ εἰπεῖν ὅτι Καὶ ἔχθραν θήσω ἀνὰ μέσον αὐτοῦ καὶ τῆς γυναικός, καὶ τοῦ σπέρματος αὐτοῦ καὶ τοῦ σπέρματος αὐτῆς [Gen., III, 15]; Μὴ γὰρ οὐκ ἠδύνατο εὐθὺς πλῆθος ἀνθρώπων ποιῆσαι; Ἀλλ᾿, ὡς ἐγίνωσκε καλὸν εἶναι γενέσθαι, ἐποίησεν αὐτεξουσίους πρὸς δικαιοπραξίαν καὶ ἀγγέλους καὶ ἀνθρώπους, καὶ χρόνους ὥρισε μέχρις οὗ ἐγίνωσκε καλὸν εἶναι τὸ αὐτεξούσιον ἔχειν αὐτούς· καὶ ὅτι καλὸν εἶναι ὁμοίως ἐγνώριζε, καὶ καθολικὰς καὶ μερικὰς κρίσεις ἐποίει, πεφυλαγμένου μέντοι τοῦ αὐτεξουσίου. Ὅθεν φησὶν ὁ λόγος καὶ ἐν τῇ τοῦ πύργου καταβολῇ καὶ τῇ τῶν γλωσσῶν πολυφθογγίᾳ καὶ ἐξαλλοιώσει ταῦτα. Καὶ εἶπε κύριος· Ἰδοὺ γένος ἓν καὶ χεῖλος ἓν πάντων, καὶ τοῦτο ἤρξαντο ποιῆσαι· καὶ νῦν οὐκ ἐκλείψει ἐξ αὐτῶν πάντα ὅσα ἂν ἐπιθῶνται ποιεῖν [Gen., XI, 6]. Καὶ τό τε Ἐξηράνθη ὡς ὄσταακον ἡ ἰσχύς μου, καὶ ἡ γλῶσσά μου κεκόλληται τῷ λάρυγγί μου, ὁμοίως τῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ μελλόντων γίνεσθαι κατὰ τὸ τοῦ πατρὸς θέλημα προαγγελία ἦν. Ἡ γὰρ τοῦ ἰσχυροῦ αὐτοῦ λόγου δύναμις, δι᾿ ἦς [fol. 155] ἀεὶ ἤλεγχε τοὺς συζητοῦντας αὐτῷ Φαρισαίους καὶ γραμματεῖς καὶ ἁπλῶς τοὺς ἐν τῷ γένει ὑμῶν διδασκάλους, ἐποχὴν ἔσχε δίκην πολυΰδρου καὶ ἰσχυρᾶς πηγῆς, ἦς τὸ ὕδωρ ἀπεστράφη, σιγήσαντος αὐτοῦ καὶ μηκέτι ἐπὶ Πιλάτου ἀποκρίνασθαι μηδὲν μηδενὶ βουλομένου, ὡς ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασι τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ δεδήλωται [cf. MT., XXVII, 13-14; MC., XV, 4-5; LUC, XXIII, 9], ὅπως καὶ τὸ διὰ Ἡσαΐου εἰρημένον καρπὸν ἐνεργῆ ἔχῃ, ὅπου εἴρηται· Κύριος δίδωσί μοι γλῶσσαν τοῦ γνῶναι ἡνίκα με δεῖ εἰπεῖν λόγον [Is., L, 4]. Τὸ δὲ καὶ εἰπεῖν αὐτόν· Θεός μου εἶ σύ, μὴ ἀποστῇς ἀπ᾿ ἐμοῦ, διδάσκοντος ἅμα ὅτι ἐπὶ θεὸν τὸν πάντα ποιήσαντα ἐλπίζειν δεῖ πάντας καὶ παρ᾿ ἐκείνου μόνου σωτηρίαν καὶ βοήθειαν ζητεῖν, ἀλλὰ μή, ὡς τοὺς λοιποὺς τῶν ἀνθρώπων, διὰ γένος ἢ πλοῦτον ἢ ἰσχὺν ἢ σοφίαν νομίζειν δύνασθαι σώζεσθαι· ὁποῖον καὶ ὑμεῖς ἀεὶ ἐπράξατε, ποτὲ μὲν μοσχοποιήσαντες, ἀεὶ δὲ ἀχάριστοι καὶ φονεῖς τῶν δικαίων καὶ τετυφωμένοι διὰ τὸ γένος φαινόμενοι. Εἰ γὰρ ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ φαίνεται μήτε διὰ τὸ εἶναι υἱὸς μήτε κατὰ τὸ εἶναι ἰσχυρὸς μήτε διὰ τὸ σοφὸς λέγων δύνασθαι σώζεσθαι, ἀλλὰ πρὸς τὸ ἀναμάρτητος εἶναι, ὡς Ἡσαίας φησίν, μηδὲ μέχρι φωνῆς ἡμαρτηκέναι αὐτόν, ἀνομίαν γὰρ [fol. 156] οὐκ ἐποίησεν οὐδὲ δόλον τῷ στόματι [Is., LIII, 9], ἄνευ τοῦ θεοῦ σωθήσεσθαι μὴ δύνασθαι, πῶς ὑμεῖς ἢ καὶ οἱ ἄλλοι οἱ ἄνευ τῆς ἐλπίδος ταύτης σωθήσεσθαι προσδοκῶντες οὐχ ἑαυτοὺς ἀπατᾶν λογίζεσθε.

"E o que segue: 'A minha esperança [é] desde os peitos de minha mãe; sobre ti fui lançado desde o [seio] materno, desde o ventre de minha mãe és tu o meu Deus, porque não há quem me ajude. Cercaram-me muitos novilhos, touros gordos me rodearam; abriram contra mim a sua boca como leão que arrebata e ruge. Como água me derramei, e desconjuntaram-se todos os meus ossos. Tornou-se o meu coração como cera que se derrete no meio das minhas entranhas; secou-se como caco a minha força, e a minha língua se colou à minha garganta' — fazia a proclamação antecipada das coisas que se deram.

Pois o 'A minha esperança [é] desde os peitos de minha mãe': [pois] logo ao nascer ele em Belém, como já disse antes, tendo o rei Herodes sabido dos magos [vindos] da Arábia as coisas a respeito dele, maquinou matá-lo; e, segundo a ordem de Deus, José, tomando-o juntamente com Maria, partiu para o Egito; pois, depois que ele anunciasse, feito homem, a palavra [vinda] dele, o Pai decidira [que] o [Herodes] seria matado — [Herodes] que [Deus] gerara.

E, se alguém nos diz 'Pois não podia Deus antes matar Herodes?', respondendo digo: pois não podia Deus, no princípio, também tirar a serpente do existir, e não dizer 'E porei inimizade entre ela e a mulher, e entre a sua semente e a semente dela'? Pois não podia [Deus] fazer logo uma multidão de homens?

Mas, como sabia [que] era bom que se dessem, fez [de modo] a serem senhores de si mesmos para a prática da justiça tanto os anjos quanto os homens, e determinou tempos até quando sabia [que] era bom [que] eles tivessem [esse] senhorio de si; e, porque igualmente sabia [que] era bom, fazia também juízos gerais e parciais, guardando-se, contudo, o senhorio de si. Donde diz a palavra também na demolição da torre e na multiplicidade e alteração das línguas estas coisas: 'E disse o Senhor: eis uma só raça e um só lábio de todos, e começaram a fazer isto; e agora não faltará deles nada de tudo quanto se propuserem fazer.'

E o 'Secou-se como caco a minha força, e a minha língua se colou à minha garganta' era igualmente proclamação antecipada das coisas que haviam de dar-se por ele segundo a vontade do Pai. Pois a força da sua palavra forte, pela qual sempre reprovava os fariseus e escribas que disputavam com ele, e simplesmente os mestres da vossa raça, teve uma pausa, à maneira de uma fonte de muitas águas e forte cuja água se desviou — [quando] ele se calou e já não quis, diante de Pilatos, responder nada a ninguém, como está manifesto nas memórias dos seus apóstolos — para que também o dito por meio de Isaías tivesse fruto efetivo, onde está dito: 'O Senhor me dá uma língua [capaz] de conhecer quando devo dizer palavra.'

E o dizer ele também 'Meu Deus és tu, não te afastes de mim' [é] para ensinar, ao mesmo tempo, que é preciso [que] todos esperem em Deus, que fez todas as coisas, e busquem só daquele salvação e auxílio, mas não, como os demais homens, presumam poder ser salvos por raça, ou riqueza, ou força, ou sabedoria; o que também vós sempre praticastes, ora fazendo um bezerro, [e] sempre aparecendo ingratos e assassinos dos justos e ensoberbecidos por causa da raça.

Pois, se o Filho de Deus aparece dizendo [que] não pode ser salvo nem por ser filho, nem por ser forte, nem por ser sábio, mas [somente] pelo ser sem pecado — como diz Isaías, nem até de voz ter ele pecado, pois iniquidade não fez, nem dolo na sua boca —, [e que] sem Deus não pode ser salvo, como não considerais [que] vós, ou também os outros que esperam ser salvos sem esta esperança, vos enganais a vós mesmos?"

CIII

Τὰ δὲ ἑξῆς εἰρημένα ἐν τῷ ψαλμῷ· Ὅτι θλῖψις ἐγγύς, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ βοηθῶν μοι. Περιεκύκλωσάν με μόσχοι πολλοί, ταῦροι πίονες περιέσχον με· ἤνοιξαν ἐπ᾿ ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν ὡς λέων ἁρπάζων καὶ ὠρυόμενος· ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθη καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου [Ps., XXI, 11-15]· τῶν ὁμοίως αὐτῷ συμβάντων προαγγελία ἦν. Ἐκείνης γὰρ τῆς νυκτός [cf. MT., XXVI, 30], ὅτε ἐπὶ τὸ ὄρος τῶν ἐλαιῶν ἐπῆλθον αὐτῷ οἱ ἀπὸ τοῦ λαοῦ ὑμῶν [cf. MT., XXVI, 47; MC., XIV, 43] ὑπὸ τῶν Φαρισαίων καὶ γραμματέων καὶ τῶν διδασκάλων ἐπιπεμφθέντες, ἐκύκλωσαν αὐτὸν οὓς μόσχους κερατιστὰς καὶ προώλεις ὁ λόγος ἔλεγε [cf. Exod., XXI, 29?]. Καὶ τὸ Ταῦροι πίονες περιέσχον με εἰπεῖν τοὺς καὶ αὐτοὺς μὲν τὰ ὅμοια τοῖς μόσχοις ποιήσαντας, ὅτε ἤχθη πρὸς τοὺς διδασκάλους ὑμῶν, προέλεγεν· οὓς ὡς ταύρους διὰ τοῦτο ὁ λόγος εἶπεν, ἐπειδὴ τοὺς ταύρους τοῦ εἶναι μόσχους αἰτίους οἴδαμεν. Ὡς οὖν πατέρες εἰσὶ τῶν μόσχων οἱ ταῦροι, οὕτως οἱ διδάσκαλοι ὑμῶν τοῖς τέκνοις αὐτῶν αἴτιοι ἦσαν τοῦ ἐξελθόντας εἰς τὸ ὄρος τῶν ἐλαιῶν συλλαβεῖν [fol. 156] αὐτὸν καὶ ἄγειν ἐπ᾿ αὐτούς [cf. MT., XXVI, 3 et 47]. Καὶ τὸ εἰπεῖν Ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ βοηθῶν δηλωτικὸν καὶ αὐτὸ τοῦ γενομένου. Οὐδεὶς γὰρ οὐδὲ μέχρις ἑνὸς ἀνθρώπου βοηθεῖν αὐτῷ ὡς ἀναμαρτήτῳ βοηθὸς ὑπῆρχε [cf. MT., XXVI, 56 et MC., XIV, 50, 52]. Καὶ τὸ Ἤνοιξαν ἐπ᾿ ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν ὡς λέων ὠρυόμενος δηλοῖ τὸν βασιλέα τῶν Ἰουδαίων τότε ὄντα, καὶ αὐτὸν Ἡρώδην λεγόμενον, διάδοχον γεγενημένον Ἡρώδου τοῦ, ὅτε ἐγεγέννητο, ἀνελόντος πάντας τοὺς ἐν Βηθλεὲμ ἐκείνου τοῦ καιροῦ γεννηθέντας παῖδας, διὰ τὸ ὑπονοεῖν ἐν αὐτοῖς πάντως εἶναι τὸν περὶ οὗ εἰρήκεισαν αὐτῷ οἱ ἀπὸ Ἀρραβίας ἐλθόντες μάγοι· μὴ ἐπιστάμενος τὴν τοῦ ἰσχυροτέρου πάντων βουλήν, ὡς εἰς Αἴγυπτον τῷ Ἰωσὴφ καὶ τῇ Μαρίᾳ ἐκεκελεύκει ἀπαλλαγῆναι λαβοῦσι τὸ παιδίον, καὶ εἶναι ἐκεῖ ἄχρις ἂν πάλιν αὐτοῖς ἀποκαλυφθῇ ἐπανελθεῖν εἰς τὴν χώραν αὐτῶν· κἀκεῖ ἦσαν ἀπελθόντες ἄχρις ἂν ἀπέθανεν ὁ ἀποκτείνας τὰ ἐν Βηθλεὲμ παιδία Ἡρώδης καὶ Ἀρχέλαος αὐτὸν διεδέξατο [cf. MT., II, 1-23]· καὶ οὗτος ἐτελεύτα πρὶν τὸν Χριστὸν τὴν οἰκονομίαν τὴν κατὰ τὸ βούλημα τοῦ πατρὸς γεγενημένην ὑπ᾿ αὐτοῦ ἐπὶ τῷ σταυρωθῆναι ἐλθεῖν. Ἡρώδου δέ, τοῦ Ἀρχέλαον διαδεξαμένου, λαβόντος τὴν ἐξουσίαν τὴν ἀπονεμηθεῖσαν αὐτῷ, ᾧ καὶ Πιλάτος χαριζόμενος δεδεμένον [fol. 157] τὸν Ἰησοῦν ἔπεμψε [cf. LC., XXIII, 7-8], καὶ τοῦτο γενησόμενον προειδὼς ὁ θεὸς εἰρήκει οὕτως· Καὶ δήσαντες αὐτὸν εἰς Ἀσσυρίου ἀπήνεγκαν ξένια τῷ βασιλεῖ [OS., X, 16]. Ἤ λέοντα τὸν ὠρυόμενον ἐπ᾿ αὐτὸν ἔλεγε τὸν διάβολον, ὃν Μωσῆς μὲν ὄφιν καλεῖ [Gen., III, 1 sq.], ἐν δὲ τῷ Ἰὼβ [JOB, I, 2] καὶ τῷ Ζαχαρίᾳ [ZACH., III, 1-2] διάβολος κέκληται, καὶ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ σατανᾶς [ΜT., IV, 10, etc.] προσηγόρευται, ὄνομα ἀπὸ τῆς πράξεως ἧς ἔπραξε σύνθετον κτησάμενον αὐτὸν μηνύων· τὸ γὰρ σατᾶ ἐν τῇ Ἰουδαίων καὶ Σύρων φωνῇ ἀποστάτης ἐστί, τὸ δὲ νᾶς ὄνομα ἐξ οὗ ἡ ἑρμηνεία ὄφις ἐκλήθη· ἐξ ὧν ἀμφοτέρων τῶν εἰρημένων ἓν ὄνομα γίνεται σατανᾶς. Καὶ γὰρ οὗτος ὁ διάβολος ἅμα τῷ ἀναβῆναι αὐτὸν ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ τοῦ Ἰορδάνου, τῆς φωνῆς αὐτῷ λεχθείσης· Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε [cf. LUC, III, 22]· ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασι τῶν ἀποστόλων γέγραπται προσελθὼν αὐτῷ καὶ πειράζων μέχρι τοῦ εἰπεῖν αὐτῷ· Προσκύνησόν μοι· καὶ ἀποκρίνασθαι αὐτῷ τὸν Χριστόν. Ὕπαγε ὀπίσω μου, σατανᾶ· κύριον τὸν θεόν σου προσκυνήσεις καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις [cf. MT., IV, 9-10, et LUC, IV, 7-8]. Ὡς γὰρ τὸν Ἀδὰμ ἐπλάνησεν, ἔλεγε καὶ τοῦτον δυνηθῆναι ἐργάσασθαί τι. Καὶ τὸ Ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθη καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου, ἐγενήθη ἡ καρδία μου ὡσεὶ κηρὸς [fol. 157] τηκόμενος ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου, ὅπερ γέγονεν αὐτῷ ἐκείνης τῆς νυκτός, ὅτε ἐπ᾿ αὐτὸν ἐξῆλθον εἰς τὸ ὄρος τῶν ἐλαιῶν συλλαβεῖν αὐτόν, προαγγελία ἦν. Ἐν γὰρ τοῖς ἀπομνημονεύμασιν, ἅ φημι ὑπὸ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ καὶ τῶν ἐκείνοις παρακολουθησάντων συντετάχθαι, γέγραπται ὅτι ἱδρὼς ὡσεὶ θρόμβοι κατεχεῖτο [cf. LUC, XXII, 44], αὐτοῦ εὐχομένου καὶ λέγοντος· Παρελθέτω, εἰ δυνατόν, τὸ ποτήριον τοῦτο [cf. MT., XXVI, 39; LUC, XXII, 42]· ἐντρόμου τῆς καρδίας δηλονότι οὔσης καὶ τῶν ὀστῶν ὁμοίως καὶ ἐοικυίας τῆς καρδίας κηρῷ τηκομένῳ εἰς τὴν κοιλίαν, ὅπως εἰδῶμεν ὅτι ὁ πατὴρ τὸν ἑαυτοῦ υἱὸν καὶ ἐν τοιούτοις πάθεσιν ἀληθῶς γεγονέναι δι᾿ ἡμᾶς βεβούληται, καὶ μὴ λέγωμεν ὅτι ἐκεῖνος, τοῦ θεοῦ υἱὸς ὤν, οὐκ ἀντελαμβάνετο τῶν γινομένων καὶ συμβαινόντων αὐτῷ. Καὶ τὸ Ἐξηράνθη ὡς ὄστρακον ἡ ἰσχύς μου, καὶ ἡ γλῶσσά μου κεκόλληται τῷ λάρυγγί μου, ὅπερ προεῖπον, τῆς σιγῆς, ἐν μηδενὶ μηδὲν ἀποκρινόμενος ὁ πάντας ἐλέγχων ἀσόφους τοὺς παρ᾿ ὑμῖν διδασκάλους, προαγγελία ἦν.

"E o que segue, dito no salmo — 'Porque a tribulação [está] próxima, porque não há quem me ajude. Cercaram-me muitos novilhos, touros gordos me rodearam; abriram contra mim a sua boca como leão que arrebata e ruge; como água me derramei, e desconjuntaram-se todos os meus ossos' — era proclamação antecipada das coisas que igualmente lhe sobrevieram. Pois naquela noite, quando vieram sobre ele, ao monte das Oliveiras, os do vosso povo, enviados pelos fariseus e escribas e mestres, cercaram-no os que a palavra chamava novilhos que escorneiam e prematuros.

E o dizer 'Touros gordos me rodearam' predizia os que também eles fizeram as coisas semelhantes aos novilhos, quando ele foi levado aos vossos mestres; aos quais a palavra chamou touros por isto: visto que sabemos [que] os touros são causa de os novilhos existirem. Como, pois, os touros são pais dos novilhos, assim os vossos mestres eram causa, para os seus filhos, de que, tendo saído ao monte das Oliveiras, o prendessem e o levassem a eles. E o dizer 'Porque não há quem [me] ajude' [é] indicativo também isto do que se deu. Pois ninguém, nem até um só homem, havia [como] auxiliador para ajudá-lo, [a ele que era] sem pecado.

E o 'Abriram contra mim a sua boca como leão que ruge' manifesta o [que] era então rei dos judeus, chamado também ele Herodes, tornado sucessor daquele Herodes que, quando ele foi gerado, matou todas as crianças nascidas em Belém naquele tempo, por suspeitar estar entre elas, por completo, aquele a respeito de quem lhe haviam dito os magos vindos da Arábia; não conhecendo a vontade do mais forte de todos, [de modo] que a José e a Maria [Deus] ordenara partirem para o Egito, tomando a criança, e estarem ali até que de novo lhes fosse revelado voltar à sua terra; e ali estiveram, tendo partido, até que morreu Herodes, o que matou as crianças em Belém, e Arquelau o sucedeu; e este morreu antes que o Cristo viesse [ao ponto] de ser crucificado, [após] a economia que, segundo a vontade do Pai, foi por ele realizada.

E, tendo Herodes, que sucedeu a Arquelau, recebido o poder que lhe foi atribuído — a quem também Pilatos, para lhe agradar, enviou Jesus amarrado —, Deus, prevendo que isto se daria, disse assim: 'E, amarrando-o, [o] levaram como presentes ao rei da Assíria.'

Ou chamava leão que ruge sobre ele o diabo, a quem Moisés chama serpente, mas em Jó e em Zacarias é chamado diabo, e por Jesus é denominado Satanás — indicando [que] ele adquiriu um nome composto a partir da ação que praticou; pois 'satã', na língua dos judeus e dos sírios, é 'apóstata', e 'nas' é um nome de que a interpretação foi chamada 'serpente'; das quais duas [palavras] ditas se faz um só nome, 'Satanás'.

Pois também este diabo, logo ao subir ele do rio Jordão, dita-lhe a voz 'Meu Filho és tu, eu hoje te gerei', está escrito nas memórias dos apóstolos [que], aproximando-se dele e tentando-[o] até dizer-lhe 'Adora-me', também o Cristo lhe respondeu: 'Vai atrás de mim, Satanás; ao Senhor teu Deus adorarás e só a ele servirás.' Pois, como enganou a Adão, dizia também poder operar algo neste.

E o 'Como água me derramei, e desconjuntaram-se todos os meus ossos; tornou-se o meu coração como cera que se derrete no meio das minhas entranhas' — o que lhe aconteceu naquela noite, quando saíram sobre ele ao monte das Oliveiras para o prender — era proclamação antecipada."

"Pois nas memórias, que digo terem sido compostas pelos seus apóstolos e pelos que os acompanharam, está escrito que o suor descia como coágulos, [enquanto] ele orava e dizia: 'Passe, se possível, este cálice'; estando o coração, evidentemente, trêmulo, e os ossos igualmente, e assemelhando-se o coração a cera que se derrete nas entranhas — para que saibamos que o Pai quis [que] o seu próprio Filho verdadeiramente se tornasse, por nós, [presente] também em tais paixões, e [para que] não digamos que aquele, sendo Filho de Deus, não percebia as coisas que se davam e lhe sobrevinham.

E o 'Secou-se como caco a minha força, e a minha língua se colou à minha garganta', o que já disse antes, era proclamação antecipada do silêncio [dele], nada a ninguém respondendo aquele que a todos reprovava, [como] insensatos, os mestres dentre vós."

CIV

Καὶ τὸ Εἰς χοῦν θανάτου κατήγαγές με, ὅτι ἐκύκλωσάν με κύνες πολλοί, συναγωγὴ πονηρευομένων περιέσχον με· ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου· αὐτοὶ δὲ κατενόησαν καὶ ἐπεῖδόν με· [fol. 158] διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου ἔβαλον κλῆρον [Ps. XXI, 16-19], ὡς προεῖπον, προαγγελία ἦν διὰ ποίου θανάτου καταδικάζειν αὐτὸν ἔμελλεν ἡ συναγωγὴ τῶν πονηρευομένων, οὕς καὶ κύνας καλεῖ, καὶ κυνηγοὺς μηνύων, ὅτι αὐτοὶ οἱ κυνηγήσαντες καὶ συνήχθησαν οἱ ἀγωνιζόμενοι ἐπὶ τῷ καταδικάσασθαι αὐτόν· ὅπερ καὶ ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασι τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ γέγραπται γενόμενον [MT., XXVI, 57, et MC., XIV, 53]. Καὶ ὅτι μετὰ τὸ σταυρωθῆναι αὐτὸν ἐμέρισαν ἑαυτοῖς οἱ σταυρώσαντες αὐτὸν τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, ἐδήλωσα.

"E o 'Ao pó da morte me conduziste, porque me cercaram muitos cães, uma sinagoga de malfeitores me rodeou; perfuraram as minhas mãos e os meus pés, contaram todos os meus ossos; e eles [me] observaram e me fitaram; repartiram entre si as minhas vestes, e sobre a minha veste lançaram sorte', como já disse, era proclamação antecipada de por qual morte a sinagoga dos malfeitores havia de condená-lo — aos quais também chama cães, indicando também [que eram] caçadores, [no sentido] de que os próprios que caçaram também se reuniram [como] os que se empenhavam em condená-lo; o que também está escrito nas memórias dos seus apóstolos [como] tendo-se dado.

E que, depois de ele ser crucificado, repartiram entre si os que o crucificaram as suas vestes, [o] manifestei."

CV

Τὰ δὲ ἀκόλουθα τοῦ ψαλμοῦ· Σὺ δέ, κύριε, μὴ μακρύνῃς τὴν βοήθειάν σου ἀπ᾿ ἐμοῦ· εἰς τὴν ἀντίληψίν μου πρόσχες· ῥῦσαι ἀπὸ ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου· σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου [Ps. XXI, 20-22]· ὁμοίως πάλιν διδασκαλία καὶ προαγγελία τῶν ὄντων αὐτῷ καὶ συμβαίνειν μελλόντων. Μονογενὴς γὰρ ὅτι ἦν τῷ πατρὶ τῶν ὅλων οὗτος, ἰδίως ἐξ αὐτοῦ λόγος καὶ δύναμις γεγεννημένος [cf. JEAN, I, 18], καὶ ὕστερον ἄνθρωπος διὰ τῆς παρθένου γενόμενος, ὡς ἀπὸ τῶν ἀπομνημονευμάτων ἐμάθομεν, προεδήλωσα. Καὶ ὅτι σταυρωθεὶς ἀπέθανεν, ὁμοίως προεῖπε. Τὸ γὰρ Ῥῦσαι ἀπὸ ῥομφαίας τὴν [fol. 158] ψυχήν μου καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου· σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου· ὁμοίως μηνύοντος δι᾿ οὖ πάθους ἔμελλεν ἀποθνήσκειν, τουτέστι σταυροῦσθαι· τὸ γὰρ Κεράτων μονοκερώτων ὅτι τὸ σχῆμα τοῦ σταυροῦ ἐστι μόνου, προεξηγησάμην ὑμῖν. Καὶ τὸ ἀπὸ ῥομφαίας καὶ στόματος λέοντος καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς αἰτεῖν αὐτὸν τὴν ψυχὴν σωθῆναι, ἵνα μηδεὶς κυριεύσῃ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ αἴτησις ἦν, ἵνα, ἡνίκα ἡμεῖς πρὸς τῇ ἐξόδῳ τοῦ βίου γινόμεθα, τὰ αὐτὰ αἰτῶμεν τὸν θεόν, τὸν δυνάμενον ἀποστρέψαι πάντα ἀναιδῆ πονηρὸν ἄγγελον μὴ λαβέσθαι ἡμῶν τῆς ψυχῆς. Καὶ ὅτι μένουσιν αἱ ψυχαὶ ἀπέδειξα ὑμῖν ἐκ τοῦ καὶ τὴν Σαμουὴλ ψυχὴν κληθῆναι ὑπὸ τῆς ἐγγαστριμύθου, ὡς ἠξίωσεν ὁ Σαούλ [cf. I R., XXVIII, 7]. Φαίνεται δὲ καὶ ὅτι πᾶσαι αἱ ψυχαὶ τῶν οὕτως δικαίων καὶ προφητῶν ὑπὸ ἐξουσίαν ἔπιπτον τῶν τοιούτων δυνάμεων, ὁποία δὴ καὶ ἐν τῇ ἐγγαστριμύθῳ ἐκείνῃ ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων ὁμολογεῖται. Ὅθεν καὶ ὁ θεὸς διδάσκει ἡμᾶς καὶ διὰ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ τὸ πάντως ἀγωνίζεσθαι δικαίους γίνεσθαι, καὶ πρὸς τῇ ἐξόδῳ αἰτεῖν μὴ ὑπὸ τοιαύτην τινὰ δύναμιν ὑποπεσεῖν τὰς ψυχὰς ἡμῶν. [fol. 159] Καὶ γὰρ ἀποδιδοὺς τὸ πνεῦμα ἐπὶ τῷ σταυρῷ εἶπε· Πάτερ, εἰς χεῖράς σου παρατίθεμαι τὸ πνεῦμά μου [cf. LUC, XXIII, 46], ὡς καὶ ἐκ τῶν ἀπομνημονευμάτων καὶ τοῦτο ἔμαθον. Καὶ γὰρ πρὸς τὸ ὑπερβάλλειν τὴν Φαρισαίων πολιτείαν τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ συνωθῶν, εἰ δὲ μή γε, ἐπίστασθαι ὅτι οὐ σωθήσονται, ταῦτα εἰρηκέναι ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασι γέγραπται· Ἐὰν μὴ περισσεύσῃ ὑμῶν ἡ δικαιοσύνη πλεῖον τῶν γραμματέων καὶ Φαρισαίων, οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν [MT., V, 20].

"E o que segue no salmo — 'Mas tu, Senhor, não afastes de mim o teu auxílio; atende ao meu amparo; livra da espada a minha alma, e da mão do cão a minha única; salva-me da boca do leão, e dos chifres dos unicórnios a minha humilhação' — [é] igualmente, de novo, ensinamento e proclamação antecipada das coisas que são dele e que hão de sobrevir[-lhe]. Pois que este era único [unigênito] do Pai de todas as coisas, própriamente gerado dele [como] palavra e poder, e depois tornado homem por meio da virgem, como aprendemos das memórias, [o] manifestei antes.

E que, crucificado, morreu, igualmente predisse. Pois o 'Livra da espada a minha alma, e da mão do cão a minha única; salva-me da boca do leão, e dos chifres dos unicórnios a minha humilhação' [é] igualmente [dito] indicando por qual paixão ele havia de morrer, isto é, ser crucificado; pois [quanto ao] 'Dos chifres dos unicórnios', que é a figura só da cruz, já vos expus antes.

E o pedir ele [que] a [sua] alma fosse salva da espada, e da boca do leão, e da mão do cão, era petição para que ninguém se assenhoreasse da sua alma — para que também nós, quando chegamos à saída da vida, peçamos as mesmas coisas a Deus, o que pode desviar todo desavergonhado anjo mau, [de modo] a não se apoderar da nossa alma.

E que as almas persistem, demonstrei-vos [a partir do facto de] também a alma de Samuel ter sido chamada pela ventríloqua, como pediu Saul. E aparece também que todas as almas dos justos e dos profetas dessa [espécie] caíam sob o poder de tais forças — como, de facto, também naquela ventríloqua, pelos próprios factos, se confessa.

Donde também Deus nos ensina, também por meio do seu Filho, o empenhar-nos por completo em tornar-nos justos, e o pedir, à saída [da vida], [que] as nossas almas não caiam sob alguma tal força. Pois também, entregando o espírito na cruz, disse: 'Pai, nas tuas mãos confio o meu espírito', como também isto aprendi das memórias.

Pois também, impelindo os seus discípulos a exceder a conduta dos fariseus — e, se não, saber que não serão salvos —, está escrito nas memórias ter [ele] dito estas coisas: 'Se a vossa justiça não sobejar mais que [a] dos escribas e fariseus, de modo nenhum entrareis no reino dos céus.'"

CVI

Καὶ ὅτι ἠπίστατο τὸν πατέρα αὐτοῦ πάντα παρέχειν αὐτῷ, ὡς ἠξίου, καὶ ἀνεγερεῖν αὐτὸν ἐκ τῶν νεκρῶν [cf. JEAN, XIII, 3, et MT., XI, 26-27; XVI, 21], καὶ πάντας τοὺς φοβουμένους τὸν θεὸν προέτρεπεν αἰνεῖν τὸν θεὸν διὰ τὸ ἐλεῆσαι καὶ διὰ τοῦ μυστηρίου τοῦ σταυρωθέντος τούτου πᾶν γένος τῶν πιστευόντων ἀνθρώπων, καὶ ὅτι ἐν μέσῳ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ ἔστη, τῶν ἀποστόλων [cf. LUC, XXIV, 36; JEAN, XX, 17], οἵτινες, μετὰ τὸ ἀναστῆναι αὐτὸν ἐκ νεκρῶν καὶ πεισθῆναι ὑπ᾿ αὐτοῦ ὅτι καὶ πρὸ τοῦ παθεῖν ἔλεγεν αὐτοῖς ὅτι ταῦτα αὐτὸν δεῖ παθεῖν καὶ ὑπὸ τῶν προφητῶν ὅτι προεκεκήρυκτο ταῦτα, μετενόησαν ἐπὶ τῷ ἀφίστασθαι αὐτοῦ ὅτε ἐσταυρώθη [cf. LUC, XXIV, 25-26, 44-46, 50, et Éuang. de Pierre, 26], καὶ μετ᾿ αὐτῶν διάγων ὕμνησε τὸν θεόν [cf. MT., XXVI, 30; MC., XIV, 26], ὡς καὶ ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασι τῶν ἀποστόλων δηλοῦται γεγενημένον, τὰ λείποντα τοῦ ψαλμοῦ ἐδήλωσεν. [fol. 159] Ἔστι δὲ ταῦτα· Διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ ἐκκλησίας ὑμνήσω σε. Οἱ φοβούμενοι τὸν κύριον αἰνέσατε αὐτόν, ἅπαν τὸ σπέρμα Ἰακὼβ δοξάσατε αὐτόν, φοβηθήτωσαν αὐτὸν ἅπαν τὸ σπέρμα Ἰσραήλ [Ps. XXI, 22-23]. Καὶ τὸ εἰπεῖν μετωνομακέναι αὐτὸν Πέτρον ἕνα τῶν ἀποστόλων, καὶ γεγράφθαι ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασιν αὐτοῦ [cf. Éuang. de pierre ou MC, III, 16-17 ?] γεγενημένον καὶ τοῦτο, μετὰ τοῦ καὶ ἄλλους δύο ἀδελφούς, υἱοὺς Ζεβεδαίου ὄντας, μετωνομακέναι ὀνόματι τοῦ Βοανεργές, ὅ ἐστιν υἱοὶ βροντῆς, σημαντικὸν ἦν τοῦ αὐτὸν ἐκεῖνον εἶναι, δι᾿ οὗ καὶ τὸ ἐπώνυμον Ἰακὼβ τῷ Ἰσραὴλ ἐπικληθέντι ἐδόθη καὶ τῷ Αὐσῇ ὄνομα Ἰησοῦς ἐπεκλήθη, δι᾿ οὖ ὀνόματος καὶ εἰσήχθη εἰς τὴν ἐπηγγελμένην τοῖς πατριάρχαις γῆν ὁ περιλειφθεὶς ἀπὸ τῶν ἀπ᾿ Αἰγύπτου ἐξελθόντων λαός. Καὶ ὅτι ὡς ἄστρον ἔμελλεν ἀνατέλλειν αὐτὸς διὰ τοῦ γένους τοῦ Ἀβραάμ., Μωσῆς παρεδήλωσεν οὕτως εἰπών· Ἀνατελεῖ ἄστρον ἐξ Ἰακὼβ καὶ ἡγούμενος ἐξ Ἰσραήλ [cf. Nomb., XXIV, 17]. Καὶ ἄλλη δὲ γραφή φησιν· Ἰδοὺ ἀνήρ, ἀνατολὴ ὄνομα αὐτῷ [ZACH., VI, 12]. Ἀνατείλαντος οὖν καὶ ἐν οὐρανῷ ἅμα τῷ γεννηθῆναι αὐτὸν ἀστέρος, ὡς γέγραπται ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασι τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ [cf. MT., II, 2, 9, 10], οἱ ἀπὸ Ἀρραβίας μάγοι, ἐκ τούτου ἐπι[fol. 160]γνόντες, παρεγένοντο καὶ προσεκύνησαν αὐτῷ.

"E que sabia [que] o seu Pai lhe proveria todas as coisas, como pedia, e o ressuscitaria dos mortos, e [que] exortava todos os que temem a Deus a louvar a Deus por ter tido compaixão, também por meio do mistério deste crucificado, de toda raça dos homens que creem, e que se pôs no meio dos seus irmãos, os apóstolos — os quais, depois de ele ressuscitar dos mortos e de serem persuadidos por ele de que também, antes de padecer, lhes dizia que era preciso [que] ele padecesse estas coisas, e [que], pelos profetas, estas coisas haviam sido anunciadas de antemão, arrependeram-se de o [terem] abandonado quando foi crucificado —, e, convivendo com eles, louvou a Deus, como também está manifesto nas memórias dos apóstolos [ter-se] dado, [tudo isto] manifestou o que resta do salmo.

E são estas coisas: 'Narrarei o teu nome aos meus irmãos, no meio da assembleia te louvarei. Vós que temeis o Senhor, louvai-o; toda a semente de Jacó, glorificai-o; tema-o toda a semente de Israel.'

E o dizer que ele sobrenomeou Pedro a um dos apóstolos, e [que] está escrito nas suas memórias ter-se dado também isto, juntamente com [o facto de] ter também sobrenomeado outros dois irmãos, [que] eram filhos de Zebedeu, com o nome de Boanerges, que é 'filhos do trovão' — era significativo de que ele era aquele mesmo por meio de quem também foi dado o sobrenome Jacó ao chamado Israel, e a Ausés foi sobrenomeado o nome Jesus, por meio de qual nome também foi introduzido, na terra prometida aos patriarcas, o povo que restou dos que saíram do Egito."

"E que ele havia de despontar como astro por meio da raça de Abraão, Moisés [o] indicou, dizendo assim: 'Despontará um astro de Jacó e um guia de Israel.' E outra Escritura diz: 'Eis um homem, oriente [é] o seu nome.' Tendo, pois, despontado também no céu, ao mesmo tempo em que ele nasceu, um astro, como está escrito nas memórias dos seus apóstolos, os magos [vindos] da Arábia, reconhecendo[-o] a partir disto, chegaram e o adoraram."

CVII

Καὶ ὅτι τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἔμελλεν ἀναστήσεσθαι μετὰ τὸ σταυρωθῆναι, γέγραπται ἐν τοῖς ἀπομνημονεύμασιν ὅτι οἱ ἀπὸ τοῦ γένους ὑμῶν συζητοῦντες αὐτῷ ἔλεγον, ὅτι Δεῖξον ἡμῖν σημεῖον. Καὶ ἀπεκρίνατο αὐτοῖς· Γενεὰ πονηρὰ καὶ μοιχαλὶς σημεῖον ἐπιζητεῖ, καὶ σημεῖον οὐ δοθήσεται αὐτοῖς εἰ μὴ τὸ σημεῖον Ἰωνᾶ [cf. MT., XII, 39, et XVI, 1, 4]. Καὶ ταῦτα λέγοντος αὐτοῦ παρακεκαλυμμένα ἦν νοεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀκουόντων ὅτι μετὰ τὸ σταυρωθῆναι αὐτὸν τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστήσεται. Καὶ πονηροτέραν τὴν γενεὰν ὑμῶν καὶ μοιχαλίδα μᾶλλον τῆς Νινευϊτῶν πόλεως ἐδήλου, οἵτινες, τοῦ Ἰωνᾶ κηρύξαντος αὐτοῖς μετὰ τὸ ἐκβρασθῆναι αὐτὸν τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀπὸ τῆς κοιλίας τοῦ ἁδροῦ ἰχθύος ὅτι μετὰ τρεῖς ἡμέρας παμπληθεὶ ἀπολοῦνται, νηστείαν ἁπλῶς πάντων ζώων, ἀνθρώπων τε καὶ ἀλόγων, μετὰ σακκοφορίας καὶ ἐκτενοῦς ὀλολυγμοῦ καὶ ἀπὸ τῶν καρδιῶν ἀληθινῆς μετανοίας αὐτῶν καὶ ἀποταγῆς τῆς πρὸς ἀδικίαν ἐκήρυξαν, πιστεύσαντες ὅτι ἐλεήμων ὁ θεὸς καὶ φιλάνθρωπός ἐστιν ἐπὶ πάντας τοὺς μετατιθεμένους ἀπὸ τῆς κακίας, ὡς καὶ αὐτὸν τὸν βασιλέα τῆς πόλεως ἐκείνης καὶ τοὺς μεγιστάνας ὁμοίως σακκοφορήσαντας [fol. 160] προσμεμενηκέναι τῇ νηστείᾳ καὶ τῇ ἱκεσίᾳ, καὶ ἐπιτυχεῖν μὴ καταστραφῆναι τὴν πόλιν αὐτῶν [cf. JON., III, 5-9]. Ἀλλὰ καὶ τοῦ Ἰωνᾶ ἀνιωμένου ἐπὶ τῷ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, ὡς ἐκήρυξε, μὴ καταστραφῆναι τὴν πόλιν, διὰ τῆς οἰκονομίας τοῦ ἐκ τῆς γῆς ἀνατεῖλαι αὐτῷ κικυῶνα, ὑφ᾿ ὃν καθεζόμενος ἐσκιάζετο ἀπὸ καύματος (ἦν δὲ ὁ κικυῶν αἰφνίδιος, μήτε φυτεύσαντος τοῦ Ἰωνᾶ μήτε ποτίσαντος, ἀλλ᾿ ἐξαίφνης ἐπανατείλας αὐτῷ σκιὰν παρέχειν), κἀκ τῆς ἄλλης ξηρᾶναι αὐτόν, ἐφ᾿ ᾧ ἐλυπεῖτο Ἰωνᾶς, καὶ ἤλεγξεν αὐτὸν οὐ δικαίως ἀθυμοῦντα ἐπὶ τῷ μὴ κατεστράφθαι τὴν Νινευϊτῶν πόλιν, λέγων· Σὺ ἐφείσω περὶ τοῦ κικυῶνος, οὗ οὐκ ἐκοπίασας ἐν αὐτῷ; οὔτε ἐξέθρεψας αὐτόν, ὅς ὑπὸ νύκτα αὐτοῦ ἦλθε καὶ ὑπὸ νύκτα αὐτοῦ ἀπώλετο· κἀγὼ οὐ φείσομαι ὑπὲρ Νινευΐ, τῆς πόλεως τῆς μεγάλης, ἐν ᾗ κατοικοῦσι πλείους ἢ δώδεκα μυριάδες ἀνδρῶν, οἳ οὐκ ἔγνωσαν ἀνὰ μέσον δεξιᾶς αὐτῶν καὶ ἀνὰ μέσον ἀριστερᾶς αὐτῶν, καὶ κτήνη πολλά [JON., IV, 10-11];

"E que, ao terceiro dia, havia de ressuscitar depois de ser crucificado, está escrito nas memórias que os da vossa raça que disputavam com ele diziam: 'Mostra-nos um sinal.' E respondeu-lhes: 'Uma geração má e adúltera busca um sinal, e sinal não lhe será dado senão o sinal de Jonas.' E, dizendo ele estas coisas, estava velado, para ser entendido pelos que ouviam, que, depois de ele ser crucificado, ao terceiro dia ressuscitaria.

E manifestava [que] a vossa geração [é] mais má e mais adúltera que a cidade dos ninivitas, os quais, tendo-lhes Jonas anunciado, depois de ser lançado ele ao terceiro dia do ventre do grande peixe, que depois de três dias pereceriam em massa, proclamaram jejum simplesmente de todos os viventes, tanto homens quanto irracionais, com vestir de saco e prolongado lamento e, dos [seus] corações, [seu] verdadeiro arrependimento e renúncia à injustiça, crendo que Deus é misericordioso e amigo dos homens para com todos os que se afastam da malícia — de modo que também o próprio rei daquela cidade e os grandes, tendo igualmente vestido saco, perseveraram no jejum e na súplica, e conseguiram [que] a sua cidade não fosse destruída.

Mas também, [estando] Jonas aflito por não ser destruída a cidade ao terceiro dia, como anunciara, por meio da economia de despontar-lhe da terra uma aboboreira, sob a qual, assentado, era sombreado do calor (e a aboboreira era súbita, sem Jonas [a] ter plantado nem regado, mas, despontando de repente, [passou] a prover-lhe sombra), e, [pela economia] de secá-la por outro [modo], pelo que Jonas se entristecia — [Deus] o reprovou [por] não justamente desanimar-se por não ter sido destruída a cidade dos ninivitas, dizendo:

'Tu te compadeceste da aboboreira, na qual não te fatigaste, nem a alimentaste, a qual sob [uma] noite veio e sob [uma] noite pereceu; e eu não me compadecerei de Nínive, a cidade grande, na qual habitam mais de doze miríades de homens que não conheceram [distinguir] entre a sua direita e a sua esquerda, e muito gado?'"

CVIII

Καὶ ταῦτα οἱ ἀπὸ τοῦ γένους ὑμῶν ἐπιστάμενοι ἅπαντες γεγενημένα ὑπὸ τοῦ Ἰωνᾶ, καὶ τοῦ Χριστοῦ παρ᾿ ὑμῖν βοῶντος ὅτι τὸ σημεῖον Ἰωνᾶ δώσει ὑμῖν, προτρεπόμενος ἵνα κἂν μετὰ τὸ ἀναστῆναι αὐτὸν ἀπὸ τῶν νεκρῶν μετα[fol. 161]νοήσητε ἐφ᾿ οἷς ἐπράξατε κακοῖς καὶ ὁμοίως Νινευΐταις προσκλαύσητε τῷ θεῷ, ὅπως καὶ τὸ ἔθνος καὶ ἡ πόλις ὑμῶν μὴ ἁλῷ καταστραφεῖσα, ὡς κατεστράφη, καὶ οὐ μόνον οὐ μετενοήσατε, μαθόντες αὐτὸν ἀναστάντα ἐκ νεκρῶν, ἀλλ᾿, ὡς προεῖπον, ἄνδρας χειροτονήσαντες ἐκλεκτοὺς εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐπέμψατε [cf. MT., XXVIII, 15], κηρύσσοντας ὅτι αἵρεσίς τις ἄθεος καὶ ἄνομος ἐγήγερται ἀπὸ Ἰησοῦ τινος Γαλιλαίου πλάνου ὃν σταυρωσάντων ἡμῶν, οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ κλέψαντες αὐτὸν ἀπὸ τοῦ μνήματος νυκτός, ὁπόθεν κατετέθη ἀφηλωθεὶς ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, πλανῶσι τοὺς ἀνθρώπους λέγοντες ἐγηγέρθαι αὐτὸν ἐκ νεκρῶν [cf. MT., XXVII, 63-64; XXVIII, 13; Éuang. de Pierre, 21, 44] καὶ εἰς οὐρανὸν ἀνεληλυθέναι [cf. MC., XVI, 10, et Actes, I, 10-11] κατειπόντες δεδιδαχέναι καὶ ταῦτα ἅπερ κατὰ τῶν ὁμολογούντων Χριστὸν καὶ διδάσκαλον καὶ υἱὸν θεοῦ εἶναι παντὶ γένει ἀνθρώπων ἄθεα καὶ ἄνομα καὶ ἀνόσια λέγετε. Πρὸς τούτοις καὶ ἁλούσης ὑμῶν τῆς πόλεως καὶ τῆς γῆς ἐρημωθείσης οὐ μετανοεῖτε, ἀλλὰ καὶ καταρᾶσθαι αὐτοῦ καὶ τῶν πιστευόντων εἰς αὐτὸν πάντων τολμᾶτε. Καὶ ἡμεῖς ὑμᾶς καὶ τοὺς δι᾿ ὑμᾶς τοιαῦτα καθ᾿ ἡμῶν ὑπειληφότας οὐ μισοῦμεν, ἀλλ᾿ εὐχόμεθα κἂν νῦν μετανοήσαντας πάντας ἐλέους τυχεῖν παρὰ τοῦ εὐσπλάγχνου καὶ πολυελέου πατρὸς τῶν [fol. 161] ὅλων θεοῦ.

"E, sabendo todos os da vossa raça [que] estas coisas se deram por Jonas, e [estando] o Cristo, entre vós, clamando que vos daria o sinal de Jonas, exortando[-vos] a que, ainda que depois de ele ressuscitar dos mortos, vos arrependêsseis dos males que praticastes e, igualmente aos ninivitas, chorásseis diante de Deus, para que também a [vossa] nação e a vossa cidade não fossem tomadas e destruídas, como foram destruídas —

não só não vos arrependestes, tendo sabido [que] ele ressuscitou dos mortos, mas, como já disse antes, tendo escolhido homens seletos, [os] enviastes a toda a terra habitada, anunciando que uma seita ateia e sem lei foi levantada por um certo Jesus, um galileu impostor, a quem, tendo-o nós crucificado, os seus discípulos, tendo-o roubado do túmulo de noite, de onde foi depositado [depois de] desencravado da cruz, enganam os homens, dizendo [que] ele ressuscitou dos mortos e subiu ao céu — acusando[-nos] de ter ensinado também estas coisas ateias e sem lei e ímpias que dizeis, a toda raça de homens, contra os que confessam [que] o Cristo é mestre e Filho de Deus.

Além disso, também, tendo sido tomada a vossa cidade e devastada a [vossa] terra, não vos arrependeis, mas até ousais amaldiçoar a ele e a todos os que nele creem. E nós não vos odiamos, nem aos que, por vossa causa, presumiram tais coisas contra nós, mas oramos [para] que ao menos agora, tendo-vos todos arrependido, alcanceis misericórdia da parte do compassivo e muito misericordioso Pai de todas as coisas, Deus."

CIX

Ἀλλ᾿ ὅτι τὰ ἔθνη μετανοεῖν ἀπὸ τῆς κακίας, ἐν ᾗ πλανώμενοι ἐπολιτεύοντο, ἀκούσαντα τὸν ὑπὸ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ κηρυχθέντα καὶ δι᾿ αὐτῶν μαθόντα λόγον, καὶ λόγους βραχεῖς λέγοντός μου ἀπὸ προφητείας Μιχαίου, ἑνὸς τῶν δώδεκα, ἀνάσχεσθε. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Καὶ ἔσται ἐπ᾿ ἐσχάτου ἡμερῶν ἐμφανὲς τὸ ὄρος κυρίου, ἕτοιμον ἐπ᾿ ἄκρου τῶν ὀρέων, ἐπηρμένον αὐτὸ ὑπὲρ τοὺς βουνούς· καὶ ποταμὸν θήσονται ἐπ᾿ αὐτῷ λαοί, καὶ πορεύσονται ἔθνη πολλά, καὶ ἐροῦσι· Δεῦτε, ἀναβῶμεν εἰς τὸ ὄρος κυρίου καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ θεοῦ Ἰακώβ, καὶ φωτιοῦσιν ἡμᾶς τὴν ὁδὸν αὐτοῦ, καὶ πορευσόμεθα ἐν ταῖς τρίβοις αὐτοῦ. Ὅτι ἐκ Σιὼν ἐξελεύσεται νόμος καὶ λόγος κυρίου ἐξ Ἱερουσαλήμ, καὶ κρινεῖ ἀνὰ μέσον λαῶν πολλῶν καὶ ἐλέγξει ἔθνη ἰσχυρὰ ἕως μακράν· καὶ συγκόψουσι τὰς μαχαίρας αὐτῶν εἰς ἄροτρα καὶ τὰς ζιβύνας αὐτῶν εἰς δρέπανα, καὶ οὐ μὴ ἄρῃ ἔθνος ἐπ᾿ ἔθνος μάχαιραν, καὶ οὐ μὴ μάθωσιν ἔτι πολεμεῖν. Καὶ καθίσεται ἀνὴρ ὑποκάτω ἀμπέλου αὐτοῦ καὶ ὑποκάτω συκῆς αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἔσται ὁ ἐκφοβῶν, ὅτι στόμα κυρίου τῶν δυνάμεων ἐλάλησεν· ὅτι πάντες οἱ λαοὶ πορεύσονται ἐν ὀνόματι θεῶν αὐτῶν, ἡμεῖς δὲ πορευσόμεθα ἐν ὀνόματι κυρίου θεοῦ ἡμῶν εἰς τὸν αἰῶνα [fol. 162]. Καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, συνάξω τὴν ἐκτεθλιμμένην, καὶ τὴν ἐξωσμένην ἀθροίσω καὶ ἣν ἐκάκωσα, καὶ θήσω τὴν ἐκτεθλιμμένην εἰς ὑπόλειμμα καὶ τὴν ἐκπεπιεσμένην εἰς ἔθνος ἰσχυρόν· καὶ βασιλεύσει κύριος ἐπ᾿ αὐτῶν ἐν τῷ ὄρει Σιὼν ἀπὸ τοῦ νῦν καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος [MICH., IV, 1-7].

"Mas, [quanto a] que as nações haviam de arrepender-se da malícia em que, extraviadas, viviam, tendo ouvido a palavra anunciada, desde Jerusalém, pelos seus apóstolos, e aprendido por meio deles — dizendo eu breves palavras da profecia de Miqueias, um dos doze, tolerai[-me].

E são estas: 'E será, no fim dos dias, [que estará] manifesto o monte do Senhor, preparado sobre o cume dos montes, erguido acima das colinas; e a ele afluirão os povos [como um] rio, e caminharão muitas nações, e dirão: Vinde, subamos ao monte do Senhor e à casa do Deus de Jacó, e nos iluminarão o seu caminho, e andaremos nas suas veredas. Porque de Sião sairá lei, e a palavra do Senhor de Jerusalém, e julgará entre muitos povos e reprovará nações fortes até longe; e forjarão as suas espadas em arados, e as suas lanças em foices, e de modo nenhum levantará nação contra nação espada, nem aprenderão mais a guerrear.

E assentar-se-á cada homem debaixo da sua videira e debaixo da sua figueira, e não haverá quem [os] amedronte, porque a boca do Senhor das forças falou; porque todos os povos caminharão em nome dos seus deuses, mas nós caminharemos em nome do Senhor nosso Deus para sempre. E será, naquele dia, [que] reunirei a [oprimida] e congregarei a expulsa e a que maltratei, e porei a oprimida por resto e a espremida por nação forte; e reinará o Senhor sobre eles no monte Sião, desde agora e até para sempre.'"

CX

Καὶ τελέσας ταῦτα ἐπεῖπον· Καὶ ὅτι οἱ διδάσκαλοι ὑμῶν, ὦ ἄνδρες, τοὺς πάντας λόγους τῆς περικοπῆς ταύτης εἰς τὸν Χριστὸν ὁμολογοῦσιν εἰρῆσθαι, ἐπίσταμαι· καὶ αὐτὸν ὅτι οὐδέπω φασὶν ἐληλυθέναι, καὶ τοῦτο γινώσκω· εἰ δὲ καὶ ἐληλυθέναι λέγουσιν, οὐ γινώσκεται ὅς ἐστιν [cf. JEAN, VII, 27], ἀλλ᾿ ὅταν ἐμφανὴς καὶ ἔνδοξος γένηται, τότε γνωσθήσεται ὅς ἐστι, φασί. Καὶ τότε τὰ εἰρημένα ἐν τῇ περικοπῇ ταύτῃ φασὶν ἀποβήσεσθαι, ὡς μηδενὸς μηδέπω καρποῦ ἀπὸ τῶν λόγων τῆς προφητείας γενομένου· ἀλόγιστοι, μὴ συνιέντες, ὅπερ διὰ πάντων τῶν λόγων ἀποδέδεικται, ὅτι δύο παρουσίαι αὐτοῦ κατηγγελμέναι εἰσί· μία μέν, ἐν ᾗ παθητὸς καὶ ἄδοξος καὶ ἄτιμος καὶ σταυρούμενος κεκήρυκται [cf. Is., LIII, 2, 3, 8, 12], ἡ δὲ δευτέρα, ἐν ᾗ μετὰ δόξης ἀπὸ τῶν οὐρανῶν παρέσται [cf. DAN., VII, 13-14, et Is., XXXIII, 17], ὅταν καὶ ὁ τῆς ἀποστασίας ἄνθρωπος, ὁ καὶ εἰς τὸν ὕψιστον ἔξαλλα λαλῶν [cf. DAN., XI, 36, et VII, 25], ἐπὶ τῆς γῆς ἄνομα τολμήσῃ εἰς ἡμᾶς τοὺς Χριστιανούς [cf. II Th., II, 3-4], οἵτινες, ἀπὸ τοῦ νόμου καὶ τοῦ λόγου τοῦ ἐξελθόντος ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ διὰ τῶν τοῦ Ἰησοῦ [fol. 162] ἀποστόλων τὴν θεοσέβειαν ἐπιγνόντες, ἐπὶ τὸν θεὸν Ἰακὼβ καὶ θεὸν Ἰσραὴλ κατεφύγομεν· καὶ οἱ πολέμου καὶ ἀλληλοφονίας καὶ πάσης κακίας μεμεστωμένοι ἀπὸ πάσης τῆς γῆς τὰ πολεμικὰ ὄργανα ἕκαστος, τὰς μαχαίρας εἰς ἄροτρα καὶ τὰς ζιβύνας εἰς γεωργικά [cf. MICH., IV, 3], μετεβάλομεν, καὶ γεωργοῦμεν εὐσέβειαν, δικαιοσύνην, φιλανθρωπίαν, πίστιν, ἐλπίδα τὴν παρ᾿ αὐτοῦ τοῦ πατρὸς διὰ τοῦ σταυρωθέντος, ὑπὸ τὴν ἄμπελον τὴν ἑαυτοῦ ἕκαστος καθεζόμενοι [cf. MICH., IV, 4], τουτέστι μόνῃ τῇ γαμετῇ γυναικὶ ἕκαστος χρώμενοι· ὅτι γὰρ ὁ λόγος ὁ προφητικὸς λέγει· Καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ ὡς ἄμπελος εὐθηνοῦσα [Ps., CXXVII, 3], ἐπίστασθε. Καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ ἐκφοβῶν [cf. MICH., IV, 4] καὶ δουλαγωγῶν ἡμᾶς, τοὺς ἐπὶ τὸν Ἰησοῦν πεπιστευκότας κατὰ πᾶσαν τὴν γῆν, φανερόν ἐστι. Κεφαλοτομούμενοι γὰρ καὶ σταυρούμενοι καὶ θηρίοις παραβαλλόμενοι καὶ δεσμοῖς καὶ πυρὶ καὶ πάσαις ταῖς ἄλλαις βασάνοις ὅτι οὐκ ἀφιστάμεθα τῆς ὁμολογίας, δῆλόν ἐστιν, ἀλλ᾿, ὅσῳπερ ἂν τοιαῦτά τινα γίνηται, τοσούτῳ μᾶλλον ἄλλον ἄλλοι πλείονες πιστοὶ καὶ θεοσεβεῖς διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Ἰησοῦ γίνονται. Ὁποῖον ἐὰν ἀμπέλου τις ἐκτέμῃ τὰ καρποφορήσαντα μέρη, εἰς τὸ ἀναβλαστῆσαι ἑτέρους κλάδους καὶ εὐθαλεῖς καὶ καρποφόρους ἀναδίδωσι, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐφ᾿ ἡμῶν γίνεται· ἡ γὰρ φυ-[fol. 163]τευθεῖσα ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἄμπελος καὶ σωτῆρος Χριστοῦ ὁ λαὸς αὐτοῦ ἐστι [cf. JEAN, XV, 1, 2]. Τὰ δὲ λοιπὰ τῆς προφητείας ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτοῦ παρουσίᾳ ἀποβήσεται. Τὴν γὰρ ἐκτεθλιμμένην καὶ ἐξωσμένην [ΜICH., IV, 6], τουτέστιν ἀπὸ τοῦ κόσμου, ὄσον ἐφ᾿ ὑμῖν καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ἀνθρώποις, οὐ μόνον ἀπὸ τῶν κτημάτων τῶν ἰδίων ἕκαστος τῶν Χριστιανῶν ἐκβέβληται ἀλλὰ καὶ τοῦ κόσμου παντός, ζῆν μηδενὶ Χριστιανῷ συγχωροῦντες. Ὑμεῖς δὲ ἐπὶ τὸν λαὸν ὑμῶν συμβεβηκέναι τοῦτό φατε. Εἰ δὲ ἐξεβλήθητε πολεμηθέντες, δικαίως μὲν ὑμεῖς ταῦτα πεπόνθατε, ὡς αἱ γραφαὶ πᾶσαι μαρτυροῦσιν· ἡμεῖς δέ, οὐδὲν τοιοῦτον πράξαντες μετὰ τὸ ἐπιγνῶναι τὴν ἀλήθειαν τοῦ θεοῦ, μαρτυρούμεθα ὑπὸ τοῦ θεοῦ, σὺν τῷ δικαιοτάτῳ καὶ μόνῳ ἀσπίλῳ καὶ ἀναμαρτήτῳ Χριστῷ ὅτι ἀπὸ γῆς αἰρόμεθα. Βοᾷ γὰρ Ἡσαΐας· Ἰδοὺ ὡς ὁ δίκαιος ἀπώλετο, καὶ οὐδεὶς ἐκδέχεται τῇ καρδίᾳ· καὶ ἄνδρες δίκαιοι αἴρονται, καὶ οὐδεὶς κατανοεῖ [Is., LVII, 1].

E, tendo concluído estas coisas, acrescentei: "E que os vossos mestres, ó varões, confessam [que] todas as palavras desta perícope foram ditas a respeito do Cristo, [o] sei; e [sei] também que dizem que ele ainda não veio, e isto conheço; e, se dizem também que veio, não se conhece quem é, mas [dizem que], quando se tornar manifesto e glorioso, então se conhecerá quem é.

E [dizem que] então as coisas ditas nesta perícope se cumprirão, como se nenhum fruto ainda se tivesse dado das palavras da profecia; [são] irracionais, não entendendo — o que por todas as palavras foi demonstrado — que duas vindas dele foram anunciadas: uma, na qual foi anunciado [como] passível e sem glória e sem honra e crucificado; e a segunda, na qual, com glória, virá dos céus, quando também o homem da apostasia, o que fala coisas insólitas contra o Altíssimo, na terra ousar coisas sem lei contra nós, os cristãos, os quais, tendo reconhecido a piedade a partir da lei e da palavra que saiu de Jerusalém por meio dos apóstolos de Jesus, nos refugiamos no Deus de Jacó e Deus de Israel."

"E nós, os que estávamos cheios de guerra e de mútuo assassínio e de toda malícia, de toda a terra transformamos, cada um, os instrumentos de guerra — as espadas em arados e as lanças em [utensílios] agrícolas —, e cultivamos piedade, justiça, filantropia, fé, [e a] esperança [que vem] do próprio Pai por meio do crucificado, assentando-se cada um debaixo da sua própria videira, isto é, usando cada um somente da mulher desposada; pois que a palavra profética diz 'E a sua mulher [é] como videira frutífera', [o] sabeis.

E que não há quem [nos] amedronte e nos escravize, a nós que cremos em Jesus por toda a terra, é manifesto. Pois, sendo decapitados e crucificados e lançados às feras, e [postos] em cadeias e fogo e todos os demais tormentos, [é] evidente que não nos afastamos da confissão, mas, quanto mais tais coisas se dão, tanto mais outros, muitos [e] cada vez mais, se tornam fiéis e piedosos por meio do nome de Jesus. Como, se alguém corta de uma videira as partes que frutificaram, [ela] rebenta [em] outros ramos e faz brotar [ramos] viçosos e frutíferos, do mesmo modo também se dá conosco; pois a videira plantada por Deus e [pelo] Cristo salvador é o seu povo.

E o restante da profecia se cumprirá na sua segunda vinda. Pois a oprimida e expulsa — isto é, do mundo, no que depende de vós e de todos os demais homens —, não só das próprias posses cada um dos cristãos é lançado fora, mas também de todo o mundo, não concedendo [vós] a nenhum cristão viver.

Mas vós dizeis [que] isto sucedeu ao vosso povo. Ora, se fostes expulsos, [depois de] guerreados, justamente vós padecestes estas coisas, como todas as Escrituras testemunham; mas nós, nada de tal tendo praticado depois de reconhecer a verdade de Deus, somos testemunhados por Deus [de] que, juntamente com o justíssimo e único imaculado e sem pecado Cristo, somos tirados da terra. Pois clama Isaías: 'Eis como o justo pereceu, e ninguém [o] acolhe no coração; e homens justos são tirados, e ninguém [o] percebe.'"

CXI

Καὶ ὅτι δύο παρουσίας συμβολικῶς γενήσεσθαι τούτου τοῦ Χριστοῦ καὶ ὑπὸ Μωσέως προελέγετο, προεῖπον διὰ τοῦ συμβόλου τῶν ἐν τῇ νηστείᾳ προσφερομένων τράγων. Καὶ πάλιν ἐν οἷς ἐποίησαν Μωσῆς καὶ Ἰησοῦς τὸ αὐτὸ προκηρυσσόμενον συμβολικῶς ἦν καὶ λεγόμενον. Ὁ μὲν γὰρ αὐτῶν τὰς χεῖρας ἐκτείνας ἐπὶ τοῦ βουνοῦ μέχρις [fol. 163] ἑσπέρας ἔμενεν, ὑποβασταζομένων τῶν χειρῶν, ὃ οὐδενὸς ἄλλου τύπον δείκνυσιν ἢ τοῦ σταυροῦ, ὁ δὲ τῷ Ἰησοῦ ὀνόματι μετονομασθεὶς ἦρχε τῆς μάχης, καὶ ἐνίκα Ἰσραήλ. Ἦν δὲ καὶ τοῦτο ἐπ᾿ ἀμφοτέρων τῶν ἁγίων ἀνδρῶν ἐκείνων καὶ προφητῶν τοῦ θεοῦ νοῆσαι γεγενημένον, ὅτι ἀμφότερα τὰ μυστήρια εἷς αὐτῶν βαστάσαι οὐκ ἦν δυνατός, λέγω δὲ τὸν τύπον τοῦ σταυροῦ καὶ τὸν τύπον τῆς τοῦ ὀνόματος ἐπικλήσεως· ἑνὸς γὰρ μόνου ἡ ἰσχὺς αὕτη ἐστὶ καὶ ἦν καὶ ἔσται, οὗ καὶ τὸ ὄνομα πᾶσα ἀρχὴ δέδιεν, ὠδίνουσα ὅτι δι᾿ αὐτοῦ καταλύεσθαι μέλλουσιν. Ὁ οὖν παθητὸς ἡμῶν καὶ σταυρωθεὶς Χριστὸς οὐ κατηράθη ὑπὸ τοῦ νόμου, ἀλλὰ μόνος σώσειν τοὺς μὴ ἀφισταμένους τῆς πίστεως αὐτοῦ ἐδήλου. Καὶ τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ δὲ σωθέντας, ὅτε ἀπώλλυντο τὰ πρωτότοκα τῶν Αἰγυπτίων, τὸ τοῦ πάσχα ἐρρύσατο αἷμα, τὸ ἑκατέρωσε τῶν σταθμῶν καὶ τοῦ ὑπερθύρου χρισθέν [cf. Exod., XII, 7]. Ἦν γὰρ τὸ πάσχα ὁ Χριστός, ὁ τυθεὶς ὕστερον [cf. I Cor., V, 7], ὡς καὶ Ἡσαςΐας ἔφη· Αὐτὸς ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη [Is., LIII, 7]. Καὶ ὅτι ἐν ἡμέρᾳ τοῦ πάσχα συνελάβετε αὐτὸν καὶ ὁμοίως ἐν τῷ πάσχα ἐσταυρώσατε, γέγραπται. Ὡς δὲ τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ ἔσωσε τὸ αἷμα τοῦ πάσχα, οὕτως καὶ τοῦς πιστεύσαντας ῥύσεται ἐκ θανάτου τὸ αἷμα τοῦ Χριστοῦ. Ἔμελλεν οὖν ὁ θεὸς πλανᾶσθαι, [fol. 164] εἰ μὴ τὸ σημεῖον τοῦτο ἐπὶ τῶν θυρῶν ἐγεγόνει [cf. Exod., XII, 13]; Οὔ φημι ἐγώ, ἀλλ᾿ ὅτι προεκήρυσσε τὴν μέλλουσαν δι᾿ αἵματος τοῦ Χριστοῦ γενήσεσθαι σωτηρίαν τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων. Καὶ γὰρ τὸ σύμβολον τοῦ κοκκίνου σπαρτίου, οὗ ἔδωκαν ἐν Ἱεριχῶ οἱ ἀπὸ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ πεμφθέντες κατάσκοποι Ῥαὰβ τῇ πόρνῃ, εἰπόντες προσδῆσαι αὐτὸ τῇ θυρίδι, δι᾿ ἧς αὐτοὺς ἐχάλασεν ὅπως λάθωσι τοὺς πολεμίους [cf. Jos., II, 18–21], ὁμοίως τὸ σύμβολον τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ ἐδήλου, δι᾿ οὗ οἱ πάλαι πόρνοι καὶ ἄδικοι ἐκ πάντων τῶν ἐθνῶν σώζονται, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν λαβόντες καὶ μηκέτι ἁμαρτάνοντες.

"E que duas vindas, simbolicamente, deste Cristo haviam de dar-se, também por Moisés era predito, [o] disse antes por meio do símbolo dos bodes oferecidos no [dia do] jejum. E de novo, nas coisas que fizeram Moisés e Josué, a mesma [coisa] era simbolicamente anunciada de antemão e dita. Pois um deles, estendendo as mãos sobre a colina, permanecia até a tarde, sendo sustentadas as mãos — o que não mostra tipo de nenhuma outra coisa senão da cruz; e o outro, sobrenomeado com o nome de Jesus, comandava o combate, e Israel vencia.

E era também isto, em ambos aqueles santos varões e profetas de Deus, [algo] a entender-se [como] tendo-se dado: que ambos os mistérios um só deles não era capaz de suportar — digo o tipo da cruz e o tipo da invocação do nome; pois de um só é esta força, e era, e será, cujo nome também todo principado teme, estando de parto por [saber que] por meio dele hão de ser dissolvidos. O nosso Cristo, pois, passível e crucificado, não foi amaldiçoado pela lei, mas manifestava [que] só [ele] salvaria os que não se afastam da fé nele.

E também os que no Egito foram salvos, quando pereciam os primogênitos dos egípcios, [foi] o sangue da páscoa [que] os livrou — [o sangue] untado em ambos os umbrais e na verga. Pois a páscoa era o Cristo, o sacrificado depois, como também Isaías disse: 'Ele foi levado como ovelha à degola.' E que no dia da páscoa o prendestes e igualmente na páscoa o crucificastes, está escrito. E, como o sangue da páscoa salvou os que estavam no Egito, assim também o sangue do Cristo livrará da morte os que creram.

Ia, pois, Deus enganar-se, se este sinal não se tivesse dado sobre as portas? Não digo eu [isso], mas [digo] que anunciava de antemão a salvação que, por meio do sangue do Cristo, havia de dar-se à raça dos homens. Pois também o símbolo do cordão escarlate, que deram em Jericó os espiões enviados por Josué, [filho] de Nave, a Raabe a prostituta, dizendo-lhe atá-lo à janela pela qual [ela] os fizera descer, para que se ocultassem dos inimigos, igualmente manifestava o símbolo do sangue do Cristo, por meio de quem os outrora prostitutos e injustos, de todas as nações, são salvos, tendo recebido remissão dos pecados e não mais pecando."

CXII

Ὑμεῖς δέ, ταῦτα ταπεινῶς ἐξηγούμενοι, πολλὴν ἀσθένειαν καταψηφίζεσθε τοῦ θεοῦ, εἰ ταῦτα οὕτως ψιλῶς ἀκούοιτε καὶ μὴ τὴν δύναμιν ἐξετάζοιτε τῶν εἰρημένων. Ἐπεὶ καὶ Μωσῆς οὕτω παράνομος ἂν κριθείη· αὐτὸς γὰρ παραγγείλας μηδενὸς ὁμοίωμα γίνεσθαι, μήτε τῶν ἐπὶ τῷ οὐρανῷ μήτε τῶν ἐπὶ γῆς ἢ θαλάσσης [cf. Exod., XX. 4], ἔπειτα ὄφιν χαλκοῦν αὐτὸς ἐποίει, καὶ στήσας ἐπὶ σημείου τινὸς ἐκέλευσεν εἰς αὐτὸν ὁρᾶν τοὺς δεδηγμένους· οἱ δ᾿ ἐσώζοντο εἰς αὐτὸν ἀποβλέποντες. Ὁ ὄφις ἄρα νοηθήσεται σεσωκέναι τὸν λαὸν τότε, ὅν, ὡς προεῖπον, κατηράσατο ὁ θεὸς τὴν ἀρχήν [cf. Gen., III, 14], καὶ ἀνελεῖ διὰ τῆς μεγάλης μαχαίρας, ὡς Ἡσαίας βοᾷ [Is., XXVII, 1]; Καὶ οὕτως ἀφρόνως παραδεξόμεθα τὰ τοιαῦτα, [fol. 164] ὡς οἱ διδάσκαλοι ὑμῶν φασι, καὶ οὐ σύμβολα; Οὐχὶ δὲ ἀνοίσομεν ἐπὶ τὴν εἰκόνα τοῦ σταυρωθέντος Ἰησοῦ τὸ σημεῖον, ἐπεὶ καὶ Μωσῆς διὰ τῆς ἐκτάσεως τῶν χειρῶν σὺν τῷ ἐπικληθέντι Ἰησοῦ ὀνόματι καὶ νικᾶν τὸν λαὸν ὑμῶν εἰργάζοντο; Οὕτω γὰρ καὶ τοῦ ἀπορεῖν περὶ ὧν ἐποίησεν ὁ νομοθέτης παυσόμεθα. Οὐ γὰρ καταλιπὼν τὸν θεὸν ἐπὶ θηρίον, δι᾿ οὗ ἡ παράβασις καὶ παρακοὴ τὴν ἀρχὴν ἔλαβεν, ἔπειθε τὸν λαὸν ἐλπίζειν. Καὶ ταῦτα μετὰ πολλοῦ νοῦ καὶ μυστηρίου γέγονε καὶ ἐρρέθη διὰ τοῦ μακαρίου προφήτου· καὶ οὐδέν ἐστιν ὅ τις μέμψασθαι δικαίως ἔχει τῶν λελεγμένων ἢ γεγενημένων ὑπὸ πάντων ἁπλῶς τῶν προφητῶν, ἐὰν τὴν γνῶσιν τὴν ἐν αὐτοῖς ἔχητε. Ἐὰν δὲ ὅσοι διδάσκαλοι ὑμῶν, διὰ τί κάμηλοι μὲν θήλειαι ἐν τῷδε τῷ τόπῳ [cf. Gen., XXXII, 15] οὐ λέγονται, ἢ τί εἰσιν αἱ λεγόμεναι κάμηλοι θήλειαι, ἢ διὰ τί σεμιδάλεως μέτρα τόσα καὶ ἐλαίου μέτρα τόσα ἐν ταῖς προσφοραῖς, μόνα ἐξηγοῦνται ὑμῖν, καὶ ταῦτα ταπεινῶς καὶ χαμερπῶς, τὰ δὲ μεγάλα καὶ ἄξια ζητήσεως μηδέποτε τολμῶσι λέγειν μηδὲ ἐξηγεῖσθαι, ἢ καὶ ἡμῶν ἐξηγουμένων παραγγέλλουσιν ὑμὶν μηδὲ ὅλως ἐπαίειν μηδὲ εἰς κοινωνίαν λόγων ἐλθεῖν, οὐχὶ δικαίως ἀκούσονται ἅπερ πρὸς αὐτοὺς [fol. 165] ἔφη ὁ ἡμέτερος κύριος Ἰησοῦς Χριστός· Τάφοι κεκονιαμένοι, ἔξωθεν φαινόμενοι ὡραῖοι καὶ ἔσωθεν γέμοντες ὀστέων νεκρῶν [cf. MT., XXIII, 27], τὸ ἡδύοσμον ἀποδεκατοῦντες, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες, τυφλοὶ ὁδηγοί [cf. MT., XXIII, 24]; Ἐὰν οὖν μὴ τῶν διδαγμάτων τῶν ἑαυτοὺς ὑψούντων καὶ θελόντων ῥαββὶ ῥαββὶ καλεῖσθαι [cf. MT., XXIII, 6-7] καταφρονήσητε, καὶ μετὰ τοιαύτης ἐνστάσεως καὶ νοῦ τοῖς προφητικοῖς λόγοις προσέλθητε, ἵνα τὰ αὐτὰ πάθητε ὑπὸ τῶν ὑμετέρων ἀνθρώπων ἃ καὶ αὐτοὶ οἱ προφῆται ἔπαθον, οὐ δύνασθε ὅλως οὐδὲν ἀπὸ τῶν προφητικῶν ὠφέλιμον λαβεῖν.

"Mas vós, expondo estas coisas baixamente, atribuís por sentença muita fraqueza a Deus, se ouvis estas coisas assim, tão nuamente, e não examinais a força das coisas ditas. Pois também Moisés assim seria julgado transgressor da lei; pois ele mesmo, tendo ordenado não se fazer semelhança de coisa nenhuma, nem das [coisas] no céu, nem das [coisas] na terra ou no mar, depois ele mesmo fez uma serpente de bronze, e, tendo[-a] posto sobre um sinal, ordenou aos mordidos olhar para ela; e eles eram salvos olhando para ela.

Será então entendida a serpente como tendo salvo o povo então — [a serpente] que, como já disse antes, Deus amaldiçoou no princípio, e destruirá pela grande espada, como Isaías clama? E [é] assim [que] tão insensatamente receberemos tais coisas, como dizem os vossos mestres, e não [como] símbolos? Não referiremos antes o sinal à imagem de Jesus crucificado, visto que também Moisés, por meio da extensão das mãos com o nome sobrenomeado de Jesus, operava também [que] o vosso povo vencesse?

Pois assim também cessaremos de ficar em dificuldade a respeito das coisas que fez o legislador. Pois não [foi] abandonando a Deus por causa de uma fera, por meio da qual a transgressão e a desobediência tomaram o princípio, [que] persuadia o povo a esperar. E estas coisas se deram e foram ditas com muito entendimento e mistério por meio do bem-aventurado profeta; e nada há [que] alguém justamente possa censurar das coisas ditas ou feitas por absolutamente todos os profetas, se tiverdes o conhecimento [contido] neles.

Mas, se [os] vossos mestres, quantos [são], só vos expõem por que as camelas fêmeas não são [assim] ditas neste lugar, ou o que são as chamadas camelas fêmeas, ou por que [há] tantas medidas de flor de farinha e tantas medidas de óleo nas oblações — e estas coisas baixamente e rasteiramente —, mas nunca ousam dizer nem expor as coisas grandes e dignas de investigação, ou, mesmo expondo[-as] nós, vos ordenam nem sequer prestar ouvidos nem entrar em comunhão de palavras [conosco], não ouvirão justamente estas coisas que a eles disse o nosso Senhor Jesus Cristo: 'Sepulcros caiados, por fora aparecendo formosos e por dentro cheios de ossos de mortos, que dizimais a hortelã e engolis o camelo, guias cegos'?"

"Se, pois, não desprezardes os ensinamentos dos que a si mesmos exaltam e querem ser chamados 'rabi, rabi', e não chegardes às palavras proféticas com tal firmeza e entendimento — ainda que padeçais, [feitos] pelos vossos [próprios] homens, as mesmas coisas que também os próprios profetas padeceram —, não podeis absolutamente receber nada de proveitoso das [palavras] proféticas."

CXIII

Ὃ δὲ λέγω τοιοῦτόν ἐστιν. Ἰησοῦν, ὡς προέφην πολλάκις, Αὐσῆν καλούμενον, ἐκεῖνον τὸν μετὰ τοῦ Χαλὲβ κατάσκοπον εἰς τὴν Χαναὰν ἐπὶ τὴν γῆν ἀποσταλέντα, Ἰησοῦν Μωσῆς ἐκάλεσε [cf. Nombr.. XIII, 17]. Τοῦτο σὺ οὐ ζητεῖς δι᾿ ἣν αἰτίαν ἐποίησεν, οὐκ ἀπορεῖς, οὐδὲ φιλοπευστεῖς· τοιγαροῦν λέληθέ σε ὁ Χριστός, καὶ ἀναγινώσκων οὐ συνίης, οὐδὲ νῦν, ἀκούων ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν ὁ Χριστὸς ἡμῶν, συλλογίζῃ οὐκ ἀργῶς οὐδ᾿ ὡς ἔτυχεν ἐκείνῳ τεθεῖσθαι τοὔνομα. Ἀλλὰ διὰ τί μὲν ἓν ἄλφα πρώτῳ προσετέθη τῷ Ἀβραὰμ ὀνόματι, θεολογεῖς, καὶ διὰ τί ἓν ῥῶ τῷ Σάρρας ὀνόματι, ὁμοίως κομπολογεῖς [cf. Gen., XVII, 5, 15]· διὰ τί δὲ τὸ πατρόθεν ὄνομα τῷ Αὐσῇ, τῷ υἱῷ Ναυῆ, ὅλον μετωνόμασται τῷ Ἰησοῦ, οὐ ζητεῖς ὁμοίως. Ἐπεὶ δὲ [fol. 165] οὐ μόνον μετωνομάσθη αὐτοῦ τὸ ὄνομα, ἀλλὰ καὶ διάδοχος γενόμενος Μωσέως, μόνος τῶν ἀπ᾿ Αἰγύπτου ἐξελθόντων ἐν ἡλικίᾳ τοιαύτῃ ὄντων εἰσήγαγεν εἰς τὴν ἁγίαν γῆν τόν περιλειφθέντα λαόν [cf. Jos., v, 6]· καὶ ὃν τρόπον ἐκεῖνος εἰσήγαγεν εἰς τὴν ἁγίαν γῆν τὸν λαόν, οὐχὶ Μωσῆς, καὶ ὡς ἐκεῖνος ἐν κλήρῳ διένειμεν αὐτὴν τοῖς εἰσελθοῦσι μετ᾿ αὐτοῦ, οὕτως καὶ Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς τὴν διασπορὰν τοῦ λαοῦ ἐπιστρέψει, καὶ διαμεριεῖ τὴν ἀγαθὴν γῆν ἑκάστῳ, οὐκέτι δὲ κατὰ ταὐτά. Ὁ μὲν γὰρ πρόσκαιρον ἔδωκεν αὐτοῖς τὴν κληρονομίαν, ἅτε οὐ Χριστὸς ὁ θεὸς ὢν οὐδὲ υἱὸς θεοῦ, ὁ δὲ μετὰ τὴν ἁγίαν ἀνάστασιν αἰώνιον ἡμῖν τὴν κατάσχεσιν δώσει. Τὸν ἥλιον ἔστησεν ἐκεῖνος [cf. Jos., X, 12], μετονομασθεὶς πρότερον τῷ Ἰησοῦ ὀνόματι καὶ λαβὼν ἀπὸ τοῦ πνεύματος αὐτοῦ ἰσχύν. Ὅτι γὰρ Ἰησοῦς ἦν ὁ Μωσεῖ καὶ τῷ Ἀβραὰμ καὶ τοῖς ἄλλοις ἁπλῶς πατριάρχαις φανεὶς καὶ ὁμιλήσας, τῷ τοῦ πατρὸς θελήματι ὑπηρετῶν, ἀπέδειξα· ὃς καὶ ἄνθρωπος γεννηθῆναι διὰ τῆς παρθένου Μαρίας ἦλθε, καὶ ἔστιν ἀεί. Οὗτος γάρ ἐστιν ἀφ᾿ οὗ καὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ δι᾿ οὗ ὁ πατὴρ μέλλει καινουργεῖν, οὗτός ἐστιν ὁ ἐν Ἱερουσαλὴμ αἰώνιον φῶς λάμπειν μέλλων [cf. IS., LX, 1, 19-20], οὗτός ἐστιν ὁ κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδὲκ βασιλεὺς Σαλὴμ καὶ αἰώνιος ἱερεὺς ὑψίστου ὑπάρχων [cf. Gen,, XIV, 18, et Ps., CIX, 4]. Ἐκεῖνος λέγεται δευτέραν [fol. 166] περιτομὴν μαχαίραις πετρίναις τὸν λαὸν περιτετμηκέναι [cf. Jos., V, 2-3], ὅπερ κήρυγμα ἦν τῆς περιτομῆς ταύτης ἧς περιέτεμεν ἡμᾶς αὐτὸς Ἰησοῦς Χριστὸς ἀπὸ τῶν λίθων καὶ τῶν ἄλλων εἰδώλων, καὶ θημωνιὰς ποιήσας τῶν ἀπὸ ἀκροβυστίας, τουτέστιν ἀπὸ τῆς πλάνης τοῦ κόσμου, ἐν παντὶ τόπῳ περιτμηθέντων πετρίναις μαχαίραις, τοῖς Ἰησοῦ τοῦ κυρίου ἡμῶν λόγοις. Ὅτι γὰρ λίθος καὶ πέτρα ἐν παραβολαῖς ὁ Χριστὸς διὰ τῶν προφητῶν ἐκηρύσσετο, ἀποδέδεικταί μοι. Καὶ τὰς μαχαίρας οὖν τὰς πετρίνας τοὺς λόγους αὐτοῦ ἀκουσόμεθα, δι᾿ ὧν ἀπὸ τῆς ἀκροβυστίας οἱ πλανώμενοι τοσοῦτοι καρδίας περιτομὴν περιετμήθησαν, ἣν περιτμηθῆναι καὶ τοὺς ἔχοντας τὴν ἀπὸ τοῦ Ἀβραὰμ ἀρχὴν λαβοῦσαν περιτομὴν ὁ θεὸς διὰ τοῦ Ἰησοῦ προὔτρεπεν ἔκτοτε, καὶ τοὺς εἰσελθόντας εἰς τὴν γῆν ἐκείνην τὴν ἁγίαν δευτέραν περιτομὴν πετρίναις μαχαίραις εἰπὼν τὸν Ἰησοῦν περιτετμηκέναι αὐτούς.

"E o que digo é tal. A Jesus — como já disse antes muitas vezes, chamado Ausés —, aquele que, com Calebe, foi enviado [como] espião a Canaã, para a terra, Moisés [o] chamou Jesus. Isto tu não investigas, por que causa [o] fez, não ficas em dificuldade, nem és amigo de indagar; por isso te passou despercebido o Cristo, e, lendo, não entendes, nem agora, ouvindo que Jesus é o nosso Cristo, concluis [que] não [foi] ociosamente nem por acaso [que] àquele foi posto o nome.

Mas por que um alfa foi acrescentado primeiro ao nome de Abraão [fazes] teologia, e por que um rô ao nome de Sara igualmente falas com jactância; mas por que o nome paterno de Ausés, o filho de Nave, foi todo transformado em Jesus, não investigas igualmente.

Ora, [ele] não só teve o nome transformado, mas, tornado sucessor de Moisés, [foi] o único dos saídos do Egito que, estando naquela idade, introduziu na terra santa o povo que restou; e, do modo pelo qual aquele introduziu na terra santa o povo — não Moisés —, e como aquele a repartiu por sorte aos que entraram com ele, assim também Jesus, o Cristo, fará voltar a dispersão do povo, e repartirá a boa terra a cada um, mas já não do mesmo modo.

Pois um deu-lhes a herança temporária, visto que não [era] Cristo, [nem] Deus, nem Filho de Deus; mas o outro, depois da santa ressurreição, nos dará a possessão eterna. Aquele deteve o sol, [depois de] transformado antes com o nome de Jesus e [depois de] receber força do seu Espírito. Pois que Jesus era o que a Moisés e a Abraão e, simplesmente, aos demais patriarcas apareceu e [com eles] falou, servindo à vontade do Pai, [o] demonstrei; o qual também veio a ser gerado homem por meio da virgem Maria, e é para sempre.

Pois este é aquele a partir de quem o Pai há de renovar tanto o céu quanto a terra, e por meio de quem [o fará]; este é o que há de fazer luzir em Jerusalém luz eterna; este é o rei de Salém segundo a ordem de Melquisedec e [o que] existe [como] sacerdote eterno do Altíssimo.

Diz-se [que] aquele [Josué] circuncidou o povo [com uma] segunda circuncisão, com facas de pedra — o que era anúncio desta circuncisão com que nos circuncidou o próprio Jesus Cristo, [afastando-nos] das pedras e dos demais ídolos, e fazendo montões dos [que vieram] do prepúcio, isto é, do extravio do mundo, em todo lugar circuncidados com facas de pedra, com as palavras de Jesus, nosso Senhor. Pois que o Cristo, em parábolas, era anunciado pedra e rocha por meio dos profetas, foi demonstrado por mim.

E as facas de pedra, pois, ouviremos [ser] as suas palavras, por meio das quais tantos, [vindos] do prepúcio, extraviados, foram circuncidados [com a] circuncisão do coração — a qual Deus, por meio de Jesus, desde então exortava a serem circuncidados também os que têm a circuncisão que tomou o [seu] princípio de Abraão, dizendo que Jesus, [com uma] segunda circuncisão, [com] facas de pedra, circuncidou os que entraram naquela terra santa."

CXIV

Ἔσθ᾿ ὅτε γὰρ τὸ ἅγιον πνεῦμα καὶ ἐναργῶς πράττεσθαί τι, ὃ τύπος τοῦ μέλλοντος γίνεσθαι ἦν, ἐποίει, ἔσθ᾿ ὅτε δὲ καὶ λόγους ἐφθέγξατο περὶ τῶν ἀποβαίνειν μελλόντων, φθεγγόμενον αὐτοὺς ὡς τότε γινομένων ἢ καὶ γεγενημένων· ἣν τέχνην ἐὰν μὴ εἰδῶσιν οἱ ἐντυγχάνοντες, οὐδὲ παρακολουθῆσαι τοῖς τῶν προφητῶν [fol. 166] λόγοις, ὡς δεῖ, δυνήσονται. Παραδείγματος δὲ χάριν λόγους τινὰς προφητικοὺς εἴποιμ᾿ ἄν, ὅπως παρακολουθήσητε τῷ λεγομένῳ. Ὅταν λέγῃ διὰ Ἡσαΐου· Αὐτὸς ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείραντος [Is., LIII, 7], ὡς ἤδη τοῦ πάθους γενομένου λέγει. Καὶ ὅταν πάλιν λέγῃ· Ἐγὼ ἐξεπέτασα τὰς χεῖράς μου ἐπὶ λαὸν ἀπειθοῦντα καὶ ἀντιλέγοντα [Is., LXV, 2], καὶ ὅταν λέγῃ· Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν [IS., LIII, 1]; ὡς ἤδη γεγενημένων πραγμάτων ἐξαγγελίαν οἱ λόγοι σημαίνοντες λελεγμένοι εἰσί. Καὶ γὰρ ἐν παραβολῇ λίθον πολλαχοῦ καλεῖν ἀπέδειξα τὸν Χριστὸν καὶ ἐν τροπολογίᾳ Ἰακὼβ καὶ Ἰσραήλ. Καὶ πάλιν ὅταν λέγῃ· Ὄψομαι τοὺς οὐρανούς, ἔργα τῶν δακτύλων σου [Ps., VIII, 4], ἐὰν μὴ ἀκούω τοῦ λόγου αὐτοῦ τὴν ἐργασίαν, οὐ συνετῶς ἀκούσομαι, ὥσπερ ὑμῶν οἱ διδάσκαλοι ἀξιοῦσιν, οἰόμενοι χεῖρας καὶ πόδας καὶ δακτύλους καὶ ψυχὴν ἔχειν ὡς σύνθετον ζῶον τὸν πατέρα τῶν ὅλων καὶ ἀγέννητον θεόν, οἵτινες καὶ διὰ τοῦτο ὦφθαι τῷ Ἀβραὰμ καὶ τῷ Ἰακὼβ αὐτὸν τὸν πατέρα διδάσκουσι. Μακάριοι οὖν ἡμεῖς οἱ περιτμηθέντες πετρίναις μαχαίραις τὴν δευτέραν περιτομήν. Ὑμῶν μὲν γὰρ ἡ πρώτη διὰ σιδήρου γέγονε καὶ γίνεται· σκληροκάρδιοι γὰρ μένετε· ἡμῶν δὲ ἡ περιτομή, ἥτις δευτέρα ἀριθμῷ, [fol. 167] μετὰ τὴν ὑμετέραν φανερωθεῖσα, διὰ λίθων ἀκροτόμων, τουτέστι διὰ τῶν λόγων τῶν διὰ τῶν ἀποστόλων τοῦ ἀκρογωνιαίου λίθου [cf. Is., XXVIII, 16; Eph., II, 20, et I PIERRE, II, 6] καὶ τοῦ ἄνευ χειρῶν τμηθέντος [cf. DAN., II, 34], περιτέμνει ἡμᾶς ἀπὸ τε εἰδωλολατρείας καὶ πάσης ἁπλῶς κακίας· ὧν αἱ καρδίαι οὕτως περιτετμημέναι εἰσὶν ἀπὸ τῆς πονηρίας, ὡς καὶ χαίρειν ἀποθνήσκοντας διὰ τὸ ὄνομα τὸ τῆς καλῆς πέτρας, καὶ ζῶν ὕδωρ ταῖς καρδίαις τῶν δι᾿ αὐτοῦ ἀγαπησάντων τὸν πατέρα τῶν ὅλων βρυούσης, καὶ ποτιζούσης τοὺς βουλομένους τὸ τῆς ζωῆς ὕδωρ πιεῖν [cf. JEAN, IV, 14]. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὐ νοεῖτε λέγοντος· ἃ γὰρ ποιῆσαι τὸν Χριστὸν πεπροφήτευται οὐ νενοήκατε, οὐδὲ ἡμῖν προσάγουσιν ὑμᾶς τοῖς γεγραμμένοις πιστεύετε. Ἱερεμίας μὲν γὰρ οὕτω βοᾷ· Οὐαὶ ὑμῖν, ὅτι ἐγκατελίπετε πηγὴν ζῶσαν καὶ ὠρύξατε ἑαυτοῖς λάκκους συντετριμμένους, οἳ οὐ δυνήσονται συνέχειν ὕδωρ [cf. JÉR., II, 13]. Μὴ ἔρημον ᾖ οὗ ἐστι τὸ ὄρος Σιών [cf. IS., XVI, 1]; ὅτι Ἱερουσαλὴμ βιβλίον ἀποστασίου ἔδωκα ἔμπροσθεν ὑμῶν [cf. JÉR., III, 8].

"Pois às vezes o Espírito Santo fazia [de modo] a que também se praticasse claramente algo que era tipo do que havia de dar-se, e às vezes proferia palavras a respeito das coisas que haviam de suceder, proferindo-as como [de coisas] que então se davam ou já se tinham dado; a qual técnica, se não [a] souberem os que [as] leem, nem sequer poderão acompanhar, como é preciso, as palavras dos profetas. E, a título de exemplo, eu diria algumas palavras proféticas, para que acompanheis o [que é] dito.

Quando diz por meio de Isaías 'Ele foi levado como ovelha à degola, e como cordeiro diante do que o tosquia', diz como [se] já a paixão se tivesse dado. E quando de novo diz 'Eu estendi as minhas mãos sobre um povo desobediente e contradizente', e quando diz 'Senhor, quem creu à nossa pregação?', as palavras foram ditas significando o anúncio de coisas [tratadas] como já dadas. Pois também demonstrei [que], em parábola, em muitos lugares, [as Escrituras] chamam o Cristo pedra, e, em [linguagem] figurada, Jacó e Israel.

E de novo, quando diz 'Verei os céus, obras dos teus dedos', se não ouço a operação da sua palavra, não ouvirei inteligentemente, como os vossos mestres julgam, pensando [que] o Pai de todas as coisas e Deus não gerado tem mãos e pés e dedos e alma, como um ser vivo composto — os quais também por isto ensinam [que] foi o próprio Pai [quem] apareceu a Abraão e a Jacó.

Bem-aventurados, pois, [somos] nós, os circuncidados com facas de pedra [com] a segunda circuncisão. Pois a vossa primeira [circuncisão] se deu e se dá por meio de ferro; pois permaneceis de coração duro; mas a nossa circuncisão, a qual [é] segunda em número, manifestada depois da vossa, por meio de pedras cortantes — isto é, por meio das palavras [transmitidas] pelos apóstolos da pedra angular e da [pedra] cortada sem mãos —, nos circuncida da idolatria e de simplesmente toda malícia; cujos corações estão assim circuncidados da perversidade, [de modo] a até se alegrarem morrendo por causa do nome da boa rocha, [rocha] que faz brotar água viva nos corações dos que, por meio dele, amaram o Pai de todas as coisas, e dá de beber aos que querem beber a água da vida."

"Mas estas coisas não [as] entendeis, [mesmo com o Espírito] falando; pois as coisas que foi profetizado [que] o Cristo faria não entendestes, nem credes a nós, que vos aduzimos as coisas escritas. Pois Jeremias assim clama: 'Ai de vós, porque abandonastes a fonte viva e cavastes para vós cisternas rotas, que não poderão reter água. Não estará deserto onde está o monte Sião? Porque dei diante de vós a Jerusalém [como] livro de repúdio.'"

CXV

Ἀλλὰ Ζαχαρίᾳ, ἐν παραβολῇ δεικνύντι τὸ μυστήριον τοῦ Χριστοῦ καὶ ἀποκεκρυμμένως κηρύσσοντι, πιστεῦσαι ὀφείλετε. Ἔστι δὲ τὰ λεγόμενα ταῦτα· Χαῖρε καὶ εὐφραίνου, θύγατερ Σιών, ὅτι ἰδοὺ ἐγὼ ἔρχομαι καὶ κατασκηνώσω ἐν μέσῳ σου, λέγει κύριος. Καὶ προστεθήσονται ἔθνη [fol. 167] πολλὰ πρὸς κύριον ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, καὶ ἔσονταί μοι εἰς λαόν· καὶ κατασκηνώσω ἐν μέσῳ σου, καὶ γνώσονται ὅτι κύριος τῶν δυνάμεων ἀπέσταλκέ με πρός σε. Καὶ κατακληρονομήσει κύριος τὸν Ἰούδαν καὶ τὴν μερίδα αὐτοῦ ἐπὶ τὴν γῆν τὴν ἁγίαν, καὶ ἐκλέξεται ἔτι τὴν Ἱερουσαλήμ. Εὐλαβείσθω πᾶσα σάρξ ἀπὸ προσώπου κυρίου, ὅτι ἐξεγήγερται ἐκ νεφελῶν ἁγίων αὐτοῦ. Καὶ ἔδειξέ μοι Ἰησοῦν, τὸν ἱερέα τὸν μέγαν, ἑστῶτα πρὸ προσώπου ἀγγέλου κυρίου· καὶ διάβολος εἱστήκει ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ, τοῦ ἀντικεῖσθαι αὐτῷ. Καὶ εἶπε κύριος πρὸς τὸν διάβολον· Ἐπιτιμήσαι κύριος ἐν σοί, ὁ ἐκλεξάμενος τὴν Ἱερουσαλήμ. Οὐχὶ ἰδοὺ τοῦτο δαλὸς ἐξεσπασμένος ἐκ πυρός [ZACH., II, 10-III, 2]; Μέλλοντί τε τῷ Τρύφωνι ἀποκρίνεσθαι καὶ ἀντιλέγειν μοι ἔφην· Πρῶτον ἀνάμεινον καὶ ἄκουσον ἃ λέγω. Οὐ γὰρ ἣν ὑπολαμβάνεις ἐξήγησιν ποιεῖσθαι μέλλω, ὡς μὴ γεγενημένου ἱερέως τινὸς Ἰησοῦ ὀνόματι ἐν τῇ Βαβυλωνίᾳ γῇ, ὅπου αἰχμάλωτος ὁ λαὸς ὑμῶν. Ὅπερ εἰ καὶ ἐποίουν, ἀπέδειξα ὅτι ἦν μὲν Ἰησοῦς ἱερεὺς ἐν τῷ γένει ὑμῶν· τοῦτον δὲ αὐτὸν οὐκ ἐν τῇ ἀποκαλύψει αὐτοῦ ἑωράκει ὁ προφήτης, ὥσπερ οὐδὲ τὸν διάβολον καὶ τὸν τοῦ κυρίου ἄγγελον οὐκ αὐτοψίᾳ, ἐν καταστάσει ὤν, ἑωράκει, ἀλλ᾿ ἐν ἐκστάσει, ἀποκαλύψεως αὐτῷ γεγενημένης. [fol. 168] Νῦν δὲ λέγω ὅτι, ὅνπερ τρόπον διὰ τοῦ Ἰησοῦ ὀνόματος τῷ Ναυῆ υἱῷ καὶ δυνάμεις καὶ πράξεις τινὰς προκηρυσσούσας τὰ ὑπὸ τοῦ ἡμετέρου κυρίου μέλλοντα γίνεσθαι πεποιηκέναι ἔφη, οὕτω καὶ τὴν ἐπὶ τοῦ ἐν Βαβυλῶνι Ἰησοῦ ἱερέως γενομένου ἐν τῷ λαῷ ὑμῶν ἀποκάλυψιν ἔρχομαι νῦν ἀποδεῖξαι προκήρυξιν εἶναι τῶν ὑπὸ τοῦ ἡμετέρου ἱερέως καὶ θεοῦ καὶ Χριστοῦ, υἱοῦ τοῦ πατρὸς τῶν ὅλων, γίνεσθαι μελλόντων. Ἤδη μέντοι ἐθαύμαζον, ἔφην, διὰ τί καὶ πρὸ μικροῦ ἡσυχίαν ἠγάγετέ ἐμοῦ λέγοντος, ἢ πῶς οὐκ ἐπελάβεσθέ μου εἰπόντος ὅτι ὁ τοῦ Ναυῆ υἱὸς τῶν ἐξελθόντων ἀπ᾿ Αἰγύπτου ὁμηλίκων μόνος εἰσῆλθεν εἰς τὴν ἁγίαν γῆν καὶ οἱ γεγραμμένοι ἀφήλικες τῆς γενεᾶς ἐκείνης. Ὥσπερ γὰρ αἱ μυῖαι ἐπὶ τὰ ἕλκη προστρέχετε καὶ ἐφίπτασθε. Κἂν γὰρ μυρία τις εἴπῃ καλῶς, ἕν δὲ μικρὸν ὁτιοῦν εἴη μὴ εὐάρεστον ὑμῖν ἢ μὴ νοούμενον ἢ μὴ πρὸς τὸ ἀκριβές, τῶν μὲν πολλῶν καλῶν οὐ πεφροντίκατε, τοῦ δὲ μικροῦ ῥηματίου ἐπιλαμβάνεσθε καὶ κατασκευάζειν αὐτὸ ὡς ἀσέβημα καὶ ἀδίκημα σπουδάζετε, ἵνα τῇ αὐτῇ ὁμοίᾳ κρίσει ὑπὸ τοῦ θεοῦ κρινόμενοι πολὺ μᾶλλον ὑπὲρ τῶν μεγάλων τολμημάτων, εἴτε κακῶν πράξεων εἴτε φαύλων ἐξηγή[fol. 168]σεων, ἅς παραποιοῦντες ἐξηγεῖσθε, λόγον δώσετε. Ὃ γὰρ κρίμα κρίνετε, δίκαιόν ἐστιν ὑμᾶς κριθῆναι [cf. MT., VII, 2].

"Mas a Zacarias, que mostra em parábola o mistério do Cristo e [o] anuncia de modo oculto, deveis crer. E são estas as coisas ditas: 'Alegra-te e regozija-te, filha de Sião, porque eis que eu venho e habitarei no meio de ti, diz o Senhor. E se ajuntarão muitas nações ao Senhor naquele dia, e serão para mim por povo; e habitarei no meio de ti, e conhecerão que o Senhor das forças me enviou a ti.

E o Senhor terá por herança a Judá e a sua porção sobre a terra santa, e escolherá ainda a Jerusalém. Reverencie toda carne diante da face do Senhor, porque se levantou das suas nuvens santas. E mostrou-me Jesus, o grande sacerdote, [de] pé diante da face do anjo do Senhor; e o diabo estava à sua direita, para se lhe opor. E disse o Senhor ao diabo: Repreenda-te o Senhor, o que escolheu Jerusalém. Não [é] este, eis, um tição arrebatado do fogo?'"

E, indo Trifão responder e contradizer-me, disse[-lhe]: "Primeiro espera e ouve o que digo. Pois não [é] a exposição que supões [que] vou fazer, como se não se tivesse dado algum sacerdote de nome Jesus na terra da Babilônia, onde o vosso povo [estava] cativo. E, ainda que fizesse isto, demonstrei que havia, sim, um Jesus sacerdote na vossa raça; mas o profeta não vira este mesmo na sua revelação [física] — assim como tampouco vira o diabo e o anjo do Senhor por visão direta, estando em [estado normal], mas em êxtase, tendo-se-lhe dado uma revelação.

Agora, porém, digo que, do mesmo modo que [o Espírito] disse [que], por meio do nome de Jesus [dado] ao filho de Nave, fez [dar-se] também certos poderes e ações que anunciavam de antemão as coisas que haviam de dar-se pelo nosso Senhor, assim também a revelação [dada] no [tempo] de Jesus, o sacerdote que se deu na Babilônia entre o vosso povo, venho agora demonstrar [que] é anúncio prévio das coisas que hão de dar-se pelo nosso sacerdote e Deus e Cristo, Filho do Pai de todas as coisas.

Já, contudo, me admirava", disse, "por que também, há pouco, guardastes silêncio [enquanto] eu falava, ou como não me repreendestes ao dizer que o filho de Nave, dos que saíram do Egito na mesma idade, [foi] o único [que] entrou na terra santa, e os inscritos [menores] de idade daquela geração. Pois, como as moscas, correis e voais sobre as feridas.

Pois, ainda que alguém diga dez mil coisas bem, mas haja uma pequena coisa qualquer não agradável a vós, ou não entendida, ou não [conforme] à exatidão, não vos importais com as muitas coisas boas, mas vos apegais à pequena palavrinha e vos empenhais em construí-la como impiedade e injustiça — para que, sendo julgados pelo mesmo semelhante juízo por Deus, muito mais [prestareis conta] pelas grandes ousadias, quer más ações, quer vis exposições, que, falsificando, expondes; dareis conta. Pois [com] o juízo que julgais, [é] justo serdes vós julgados."

CXVI

Ἀλλ᾿ ἵνα τὸν λόγον τὸν περὶ τῆς ἀποκαλύψεως Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ ἁγίου ἀποδιδῶ ὑμῖν, ἀναλαμβάνω τὸν λόγον καί φημι κἀκείνην τὴν ἀποκάλυψιν εἰς ἡμᾶς τοὺς ἐπὶ τὸν Χριστὸν ἀρχιερέα τοῦτον τὸν σταυρωθέντα πιστεύοντας γεγενῆσθαι· οἵτινες, ἐν πορνείαις καὶ ἁπλῶς πάσῃ ῥυπαρᾷ πράξει ὑπάρχοντες, διὰ τῆς παρὰ τοῦ ἡμετέρου Ἰησοῦ κατὰ τὸ θέλημα τοῦ πατρὸς αὐτοῦ χάριτος τὰ ῥυπαρὰ πάντα [cf. ZACH., III, 3-4], ἅ ἠμφιέσμεθα, κακὰ ἀπεδυσάμεθα, οἷς ὁ διάβολος ἐφέστηκεν ἀεὶ ἀντικείμενος [cf. II Th., II, 3-4], καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἕλκειν πάντας βουλόμενος, καὶ ὁ ἄγγελος τοῦ θεοῦ, τουτέστιν ἡ δύναμις τοῦ θεοῦ ἡ πεμφθεῖσα ἡμῖν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐπιτιμᾷ αὐτῷ καὶ ἀφίσταται ἀφ᾿ ἡμῶν. Καὶ ὥσπερ ἀπὸ πυρὸς ἐξεσπασμένοι ἐσμέν [cf. ZACH., III, 2], ἀπὸ μὲν τῶν ἁμαρτιῶν τῶν προτέρων καθαρισθέντες, ἀπὸ δὲ τῆς θλίψεως καὶ τῆς πυρώσεως, ἣν πυροῦσιν ἡμᾶς ὃ τε διάβολος καὶ οἱ αὐτοῦ ὑπηρέται πάντες, ἐξ ὧν καὶ πάλιν ἀποσπᾷ ἡμᾶς Ἰησοῦς ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ· ἐνδῦσαι ἡμᾶς τὰ ἡτοιμασμένα ἐνδύματα, ἐὰν πράξωμεν αὐτοῦ τὰς ἐντολάς, ὑπέσχετο, καὶ αἰώνιον βασιλείαν προνοῆσαι ἐπήγγελται [cf. ZACH., III, 4-7]. Ὃν γὰρ τρόπον Ἰησοῦς ἐκεῖνος, ὁ λεγόμενος ὑπὸ τοῦ προφήτου [fol. 169] ἱερεύς, ῥυπαρὰ ἱμάτια ἐφάνη φορῶν διὰ τὸ γυναῖκα πόρνην [cf. I Esdr., X, 8?] λελέχθαι εἰληφέναι αὐτόν, καὶ δαλὸς ἐξεσπασμένος ἐκ πυρὸς ἐκλήθη διὰ τὸ ἄφεσιν ἁμαρτιῶν εἰληφέναι [cf. ZACH., III, 4], ἐπιτιμηθέντος καὶ τοῦ ἀντικειμένου αὐτῷ διαβόλου, οὕτως ἡμεῖς, οἱ διὰ τοῦ Ἰησου ὀνόματος ὡς εἷς ἄνθρωπος [cf. Gal., III, 28?] πιστεύσαντες εἰς τὸν ποιητὴν τῶν ὅλων θεόν, διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ πρωτοτόκου αὐτοῦ υἱοῦ τὰ ῥυπαρὰ ἱμάτια, τουτέστι τὰς ἁμαρτίας, ἀπημφιεσμένοι [cf. ZACH., III, 4], πυρωθέντες διὰ τοῦ λόγου τῆς κλήσεως αὐτοῦ, ἀρχιερατικὸν τὸ ἀληθινὸν γένος ἐσμὲν τοῦ θεοῦ, ὡς καὶ αὐτὸς ὁ θεὸς μαρτυρεῖ, εἰπὼν ὅτι ἐν παντὶ τόπῳ ἐν τοῖς ἔθνεσι θυσίας εὐαρέστους αὐτῷ καὶ καθαρὰς προσφέροντες [MAL., I, 11]. Οὐ δέχεται δὲ παρ᾿ οὐδενὸς θυσίας ὁ θεός, εἰ μὴ διὰ τῶν ἱερέων αὐτοῦ.

"Mas, para que vos dê a palavra a respeito da revelação de Jesus Cristo, o santo, retomo a palavra e digo [que] também aquela revelação se deu para nós, os que cremos no Cristo, este sumo sacerdote crucificado; os quais, estando em fornicações e simplesmente em toda ação imunda, por meio da graça [vinda] do nosso Jesus, segundo a vontade do seu Pai, nos despimos de todos os males imundos de que estávamos revestidos, aos quais o diabo, sempre opondo-se, está à frente, e querendo atrair todos para si — e o anjo de Deus, isto é, o poder de Deus enviado a nós por meio de Jesus Cristo, o repreende e se afasta de nós.

E, como arrebatados do fogo, estamos purificados dos pecados anteriores, e da tribulação e do incêndio com que nos incendeiam tanto o diabo quanto todos os seus servos — dos quais também de novo nos arrebata Jesus, o Filho de Deus; [ele] prometeu revestir-nos das vestes preparadas, se praticarmos os seus mandamentos, e anunciou prover[-nos] um reino eterno.

Pois, do modo pelo qual aquele Jesus, chamado sacerdote pelo profeta, apareceu trajando vestes imundas, por se ter dito [que] ele tomara uma mulher prostituta, e foi chamado tição arrebatado do fogo por ter recebido remissão dos pecados, [depois de] repreendido também o diabo que se lhe opunha, assim nós, os que, por meio do nome de Jesus, como um só homem, cremos no Deus criador de todas as coisas, [tendo,] por meio do nome do seu Filho primogênito, despido as vestes imundas, isto é, os pecados, [e sendo] inflamados pela palavra da sua vocação, somos a verdadeira raça sacerdotal de Deus, como também o próprio Deus testemunha, dizendo que em todo lugar, entre as nações, [há os que] oferecem sacrifícios agradáveis a ele e puros. Mas Deus não recebe sacrifícios de ninguém senão por meio dos seus sacerdotes."

CXVII

Πάσας οὖν διὰ τοῦ ὀνόματος τούτου θυσίας, ἅς παρέδωκεν Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς γίνεσθαι, τουτέστιν ἐπὶ τῇ εὐχαριστίᾳ τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ ποτηρίου, τὰς ἐν παντὶ τόπῳ τῆς γῆς γινομένας ὑπὸ τῶν χριστιανῶν, προλαβὼν ὁ θεὸς μαρτυρεῖ εὐαρέστους ὑπάρχειν αὐτῷ· τὰς δὲ ὑφ᾿ ὑμῶν καὶ δι᾿ ἐκείνων ὑμῶν τῶν ἱερέων γινομένας ἀπαναίνεται, λέγων· Καὶ τὰς θυσίας ὑμῶν οὐ προσδέξομαι ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν· διότι ἀπὸ ἀνατολῆς ἡλίου ἕως δυσμῶν τὸ ὄνομά μου δεδόξασται, λέγει, ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ὑμεῖς δὲ βεβηλοῦτε αὐτό [cf. MAL., I, 10-12]. Καὶ μέχρι [fol. 169] νῦν φιλονεικοῦντες λέγετε ὅτι τὰς μὲν ἐν Ἱερουσαλὴμ ἐπὶ τῶν ἐκεῖ τότε οἰκούντων Ἰσραηλιτῶν καλουμένων θυσίας οὐ προσδέχεται ὁ θεός, τὰς δὲ διὰ τῶν ἐν τῇ διασπορᾷ τότε δὴ ὄντων ἀπὸ τοῦ γένους ἐκείνου ἀνθρώπων εὐχὰς προσίεσθαι αὐτὸν εἰρηκέναι, καὶ τὰς εὐχὰς αὐτῶν θυσίας καλεῖν. Ὅτι μὲν οὖν καὶ εὐχαὶ καὶ εὐχαριστίαι, ὑπὸ τῶν ἀξίων γινόμεναι, τέλειαι μόναι καὶ εὐάρεστοί εἰσι τῷ θεῷ θυσίαι, καὶ αὐτός φημι. Ταῦτα γὰρ μόνα καὶ Χριστιανοὶ παρέλαβον ποιεῖν, καὶ ἐπ᾿ ἀναμνήσει δὲ τῆς τροφῆς αὐτῶν ξηρᾶς τε καὶ ὑγρᾶς, ἐν ᾗ καὶ τοῦ πάθους, ὃ πέπονθε δι᾿ αὐτοὺς ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ, μέμνηνται· οὗ τὸ ὄνομα βεβηλωθῆναι κατὰ πᾶσαν τὴν γῆν καὶ βλασφημεῖσθαι οἱ ἀρχιερεῖς τοῦ λαοῦ ὑμῶν καὶ διδάσκαλοι εἰργάσαντο, ἃ ῥυπαρὰ καὶ αὐτὰ ἐνδύματα [cf. ZACH., III, 3], περιτεθέντα ὑφ᾿ ὑμῶν πᾶσι τοῖς ἀπὸ τοῦ ὀνόματος τοῦ Ἰησοῦ γενομένοις Χριστιανοῖς, δείξει αἰρόμενα ἀφ᾿ ἡμῶν ὁ θεός, ὅταν πάντας ἀναστήσῃ, καὶ τοὺς μὲν ἐν αἰωνίῳ καὶ ἀλύτῳ βασιλείᾳ ἀφθάρτους καὶ ἀθανάτους καὶ ἀλύπους καταστήσῃ, τοὺς δὲ εἰς κόλασιν αἰώνιον πυρὸς παραπέμψῃ. Ὅτι δὲ ἑαυτοὺς πλανᾶτε καὶ ὑμεῖς καὶ οἱ διδάσκαλοι ὑμῶν, ἐξηγούμενοι ὅτι περὶ τῶν ἀπὸ τοῦ γένους ὑμῶν ἐν τῇ διασπορᾷ ὄντων ἔλεγεν ὁ λόγος [cf. MAL., I, 11], ὅτι τὰς εὐχὰς αὐτῶν καὶ θυσίας καθαρὰς καὶ εὐαρέστους ἐν παντὶ τόπῳ γενο[fol. 170]μένας ἔλεγεν, ἐπίγνωτε ὅτι ψεύδεσθε καὶ ἑαυτοὺς κατὰ πάντα ἀπατᾶν πειρᾶσθε, ὅτι πρῶτον μὲν οὐδὲ νῦν ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου ἕως δυσμῶν ἐστιν ὑμῶν τὸ γένος, ἀλλ᾿ ἔστι τὰ ἔθνη ἐν οἷς οὐδέπω οὐδεὶς ὑμῶν τοῦ γένους ᾤκησεν. Οὐδὲ ἓν γὰρ ὅλως ἐστί τι γένος ἀνθρώπων, εἴτε βαρβάρων εἴτε Ἑλλήνων εἴτε ἁπλῶς ᾡτινιοῦν ὀνόματι προσαγορευομένων, ἢ ἁμαξοβίων ἢ ἀοίκων καλουμένων ἢ ἐν σκηναῖς κτηνοτρόφων οἰκούντων, ἐν οἷς μὴ διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ σταυρωθέντος Ἰησοῦ εὐχαὶ καὶ εὐχαριστίαι τῷ πατρὶ καὶ ποιητῇ τῶν ὅλων γίνωνται. Εἶτα δὲ ὅτι κατ᾿ ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ, ὅτε ὁ προφήτης Μαλαχίας τοῦτο ἔλεγεν, οὐδέπω ἡ διασπορὰ ὑμῶν ἐν πάσῃ τῇ γῇ, ἐν ὅσῃ νῦν γεγόνατε, ἐγεγένητο, ὡς καὶ ἀπὸ τῶν γραφῶν ἀποδείκνυται.

"Todos os sacrifícios, pois, [feitos] por meio deste nome, que Jesus, o Cristo, transmitiu [para] se darem — isto é, na eucaristia do pão e do cálice, os que se dão em todo lugar da terra pelos cristãos —, Deus, antecipando-[os], testemunha [que] são agradáveis a ele; mas os [feitos] por vós e por meio daqueles vossos sacerdotes [os] rejeita, dizendo: 'E os vossos sacrifícios não aceitarei das vossas mãos; porque desde o nascer do sol até o poente o meu nome é glorificado — diz — entre as nações, mas vós o profanais.'

E até agora, contendendo, dizeis que os sacrifícios [feitos] em Jerusalém pelos então ali habitantes, chamados israelitas, Deus não [os] aceita, mas [que] disse aceitar as orações [feitas] pelos homens daquela raça que então estavam na dispersão, e chamar sacrifícios as orações deles. Que, pois, também orações e ações de graças, feitas pelos dignos, [são os] únicos sacrifícios perfeitos e agradáveis a Deus, também eu [o] afirmo."

"Pois só estas coisas também os cristãos receberam [ordem de] fazer, também em memória do seu alimento seco e úmido, no qual também se recordam da paixão que, por eles, padeceu o Filho de Deus; cujo nome os sumos sacerdotes do vosso povo e os mestres operaram [para] ser profanado e blasfemado por toda a terra. Estas vestes imundas, postas por vós sobre todos os cristãos que se deram a partir do nome de Jesus, Deus mostrará [sendo] tiradas de nós, quando ressuscitar a todos, e estabelecer uns em reino eterno e indissolúvel, incorruptíveis e imortais e sem tristeza, e enviar outros ao castigo eterno do fogo.

E [quanto a] que vos enganais a vós mesmos, tanto vós quanto os vossos mestres, expondo que a palavra falava a respeito dos [homens] da vossa raça que estão na dispersão, [dizendo] que chamava puros e agradáveis as orações e sacrifícios deles, [dados] em todo lugar — reconhecei que mentis e tentais enganar-vos a vós mesmos em tudo, [porque], primeiro, nem agora [é] desde o nascer do sol até o poente [que existe] a vossa raça, mas há nações em que nenhum ainda da vossa raça habitou.

Pois não há absolutamente nenhuma raça de homens — quer bárbaros, quer gregos, quer simplesmente chamados por qualquer nome, ou chamados [nômades] que vivem em carroças, ou sem casa, ou habitando em tendas, criadores de gado — em que, por meio do nome de Jesus crucificado, não se deem orações e ações de graças ao Pai e criador de todas as coisas. Depois, [reconhecei] que, naquele tempo, quando o profeta Malaquias dizia isto, ainda não se tinha dado a vossa dispersão por toda a terra, [na medida] em que agora vos [dispersastes], como também das Escrituras se demonstra."

CXVIII

Ὥστε μᾶλλον παυσάμενοι τοῦ φιλεριστεῖν μετανοήσατε πρὶν ἐλθεῖν τὴν μεγάλην ἡμέραν τῆς κρίσεως [cf. MAL., IV, 5], ἐν ᾗ κόπτεσθαι μέλλουσι πάντες οἱ ἀπὸ τῶν φυλῶν ὑμῶν ἐκκεντήσαντες τοῦτον τὸν Χριστόν [cf. ZACH., XII, 2; JEAN, XIX, 37 et Apocal., I, 7], ὡς ἀπὸ γραφῆς ἀπέδειξα προειρημένον. Καὶ ὅτι ὤμοσε κύριος κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ [cf. Ps. CIX, 4], καὶ τί τὸ προειρημένον ἐστίν, ἐξηγησάμην. Καὶ ὅτι περὶ τοῦ θάπτεσθαι μέλλοντος καὶ ἀνίστασθαι Χριστοῦ ἦν ἡ προφητεία τοῦ Ἡσαΐου, φήσαντος· Ἡ ταφὴ αὐτοῦ ᾔρται ἐκ τοῦ μέσου [cf. Is., LVII, 2], προεῖπον. Καὶ ὅτι κριτὴς [fol. 170] ζώντων καὶ νεκρῶν ἁπάντων αὐτὸς οὗτος ὁ Χριστός [cf. DAN., VII, 26, et N.T. (Act., X, 42; II Tim., IV, 1; I PIERRE, IV, 5, etc.)], εἶπον ἐν πολλοῖς. Καὶ Νάθαν δὲ ὁμοίως περὶ τούτου λέγων πρὸς Δαυῒδ οὕτως ἐπήνεγκεν· Ἐγὼ ἔσομαι αὐτῷ εἰς πατέρα, καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς υἱόν, καὶ τὸ ἔλεός μου οὐ μὴ ἀποστήσω ἀπ᾿ αὐτοῦ, καθὼς ἐποίησα ἀπὸ τῶν ἔμπροσθεν αὐτοῦ· καὶ στήσω αὐτὸν ἐν τῷ οἴκῳ μου καὶ ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ ἕως αἰῶνος [II R., VII, 14-16]. Καὶ τὸν ἡγούμενον δὲ ἐν τῷ οἴκῳ οὐκ ἄλλον Ἰεζεκιὴλ [cf. EZ., XLIV, 3] λέγει ἢ τοῦτον αὐτόν. Οὗτος γὰρ ἐξαίρετος ἱερεὺς καὶ αἰώνιος βασιλεύς, ὁ Χριστός, ὡς υἱὸς θεοῦ· οὗ ἐν τῇ πάλιν παρουσίᾳ μὴ δόξητε λέγειν Ἡσαΐαν ἢ τοὺς ἄλλους προφήτας θυσίας ἀφ᾿ αἱμάτων ἢ σπονδῶν ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον ἀναφέρεσθαι, ἀλλὰ ἀληθινοὺς καὶ πνευματικοὺς αἴνους καὶ εὐχαριστίας. Καὶ οὐ μάτην ἡμεῖς εἰς τοῦτον πεπιστεύκαμεν, οὐδ᾿ ἐπλανήθημεν ὑπὸ τῶν οὕτως διδαξάντων, ἀλλὰ καὶ θαυμαστῇ προνοίᾳ θεοῦ τοῦτο γέγονεν, ἵνα ἡμεῖς ὑμῶν, τῶν νομιζομένων οὐκ ὄντων δὲ οὔτε φιλοθέων οὔτε συνετῶν, συνετώτεροι καὶ θεοσεβέστεροι εὑρεθῶμεν διὰ τῆς κλήσεως τῆς καινῆς [cf. JÉR., XXXI, 31] καὶ αἰωνίου [cf. IS., LV, 3; LXI, 8; JÉR., XXXII, 40 et Hebr., XIII, 20] διαθήκης, τουτέστι τοῦ Χριστοῦ. Τοῦτο θαυμάζων Ἡσαίας ἔφη· Καὶ συνέξουσι βασιλεῖς τὸ στόμα αὐτῶν· ὅτι οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ ὄψονται, καὶ οἳ οὐκ ἀκηκόασι συνήσουσι. Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; Καὶ ὁ βραχίων κυρίου τίνι [fol. 171] ἀπεκαλύφθη [IS., LII, 15- LIII, 1]; Καὶ ταῦτα λέγων, ἔφην, ὦ Τρύφων, ὡς ἐγχωρεῖ, διὰ τοὺς σήμερον σὺν σοὶ ἀφιγμένους ταὐτὰ λέγειν πειρῶμαι, βραχέως μέντοι καὶ περικεκομμένως. Κὰκεῖνος· Εὖ ποιεῖς, ἔφη· κἂν διὰ πλειόνων δὲ καὶ τὰ αὐτὰ πάλιν λέγῃς, χαίρειν με καὶ τοὺς συνόντας τῇ ἀκροάσει γίνωσκε.

"De modo que, antes, cessando de amar a contenda, arrependei-vos antes que venha o grande dia do juízo, no qual hão de lamentar-se todos os das vossas tribos que traspassaram este Cristo, como demonstrei a partir da Escritura [ter sido] predito. E que o Senhor jurou segundo a ordem de Melquisedec, e o que é o predito, expus. E que a respeito do Cristo, que havia de ser sepultado e de ressuscitar, era a profecia de Isaías, ao dizer 'O seu sepulcro foi tirado do meio', [o] disse antes. E que juiz dos vivos e dos mortos, de todos, é este mesmo Cristo, disse em muitos [lugares].

E Natã igualmente, falando a respeito disto a Davi, assim acrescentou: 'Eu lhe serei por Pai, e ele me será por Filho, e a minha misericórdia de modo nenhum afastarei dele, como fiz [afastá-la] dos [que houve] antes dele; e o estabelecerei na minha casa e no seu reino para sempre.' E o guia na casa Ezequiel [o] diz [ser] não outro senão este mesmo. Pois este [é] o sacerdote escolhido e rei eterno, o Cristo, como Filho de Deus; na segunda vinda do qual não julgueis dizer Isaías ou os demais profetas [que] se oferecem sobre o altar sacrifícios de sangue ou de libações, mas louvores verdadeiros e espirituais e ações de graças.

E não [foi] em vão [que] nós cremos neste, nem fomos enganados pelos que assim [nos] ensinaram, mas também por admirável providência de Deus isto se deu, para que nós sejamos achados mais inteligentes e mais piedosos que vós — os tidos [por tais], mas que não sois nem amigos de Deus nem inteligentes —, por meio da nova e eterna aliança, isto é, do Cristo.

Admirando isto, Isaías disse: 'E os reis fecharão a sua boca; porque aqueles a quem não foi anunciado a respeito dele verão, e os que não ouviram entenderão. Senhor, quem creu à nossa pregação? E o braço do Senhor, a quem foi revelado?' E, dizendo estas coisas", disse, "ó Trifão, tento, no que é possível, dizer as mesmas coisas por causa dos que hoje chegaram contigo — brevemente, contudo, e de modo abreviado."

E aquele: "Bem fazes", disse; "e, ainda que por muitas [palavras] digas de novo as mesmas coisas, fica sabendo [que] eu e os presentes nos alegramos com a audição."

CXIX

Ἐγώ τε αὖ εἶπον· Οἴεσθε ἂν ἡμᾶς ποτε, ὦ ἄνδρες, νενοηκέναι δυνηθῆναι ἐν ταῖς γραφαῖς ταῦτα, εἰ μὴ θελήματι τοῦ θελήσαντος αὐτὰ ἐλάβομεν χάριν τοῦ νοῆσαι; Ἵνα γένηται καὶ τὸ λελεγμένον ὑπὸ Μωσέως· Παρώξυνάν με ἐπ᾿ ἀλλοτρίοις, ἐν βδελύγμασιν αὐτῶν ἐξεπίκρανάν με, ἔθυσαν δαιμονίοις οἷς οὐκ οἴδασι· καινοὶ καὶ πρόσφατοι ἥκασιν, οὓς οὐκ ᾔδεισαν οἱ πατέρες αὐτῶν. Θεὸν τὸν γεννήσαντά σε ἐγκατέλιπες, καὶ ἐπελάθου θεοῦ τοῦ τρέφοντός σε. Καὶ εἶδε κύριος, καὶ ἐζήλωσε, καὶ παρωξύνθη δι᾿ ὀργὴν υἱῶν αὐτοῦ καὶ θυγατέρων, καὶ εἶπεν· Ἀποστρέψω τὸ πρόσωπόν μου ἀπ᾿ αὐτῶν, καὶ δείξω τί ἔσται αὐτοῖς ἐπ᾿ ἐσχάτων, ὅτι γενεὰ ἐξεστραμμένη ἐστίν, υἱοὶ οἷς οὐκ ἔστι πίστις ἐν αὐτοῖς. Αὐτοὶ παρεζήλωσάν με ἐπ᾿ οὐ θεῷ, παρώργισάν με ἐν τοῖς εἰδώλοις αὐτῶν· κἀγὼ παραζηλώσω αὐτοὺς ἐπ᾿ οὐκ ἔθνει, ἐπ᾿ ἔθνει ἀσυνέτῳ παροργιῶ αὐτούς· ὅτι πῦρ ἐκκέκαυται ἐκ τοῦ θυμοῦ μου, καὶ καυθήσεται ἕως ᾅδου· καταφάγεται τὴν γῆν καὶ τὰ γεννήματα αὐτῆς [fol. 171], φλέξει θεμέλια ὀρέων. Συνάξω εἰς αὐτοὺς κακά [Deut., XXXII, 16-23]. Καὶ μετὰ τὸ ἀναιρεθῆναι τὸν δίκαιον [cf. Is., III, 10 et LVII, 1] ἐκεῖνον ἡμεῖς λαὸς ἕτερος ἀνεθήλαμεν, καὶ ἐβλαστήσαμεν στάχυες καινοὶ καὶ εὐθαλεῖς, ὡς ἔφασαν οἱ προφῆται· Καὶ καταφεύξονται ἔθνη πολλὰ ἐπὶ τὸν κύριον ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ εἰς λαόν, καὶ κατασκηνώσουσιν ἐν μέσῳ τῆς γῆς πάσης [cf. ZACH., II, 11]. Ἡμεῖς δὲ οὐ μόνον λαὸς ἀλλὰ καὶ λαὸς ἅγιός ἐσμεν, ὡς ἐδείξαμεν ἤδη. Καὶ καλέσουσιν αὐτὸν λαὸν ἅγιον, λελυτρωμένον ὑπὸ κυρίου [cf. Is., LXII, 12]. Οὐκοῦν οὐκ εὐκαταφρόνητος δῆμός ἐσμεν οὐδὲ βάρβαρον φῦλον οὐδὲ ὁποῖα Καρῶν ἢ Φρυγῶν ἔθνη, ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐξελέξατο ὁ θεὸς [cf. Deut., XIV, 2] καὶ ἐμφανής ἐγενήθη τοῖς μὴ ἐπερωτῶσιν αὐτόν. Ἰδοὺ θεός εἰμι, φησί, τῷ ἔθνει, οἳ οὐκ ἐπεκαλέσαντο τὸ ὄνομά μου [cf. IS., LXV, 1]. Τοῦτο γάρ ἐστιν ἐκεῖνο τὸ ἔθνος, ὃ πάλαι τῷ. Ἀβραὰμ ὁ θεὸς ὑπέσχετο, καὶ πατέρα πολλῶν ἐθνῶν θήσειν ἐπηγγείλατο [cf. Gen., XII, 2], οὐκ Ἀρράβων οὐδ᾿ Αἰγυπτίων οὐδ᾿ Ἰδουμαίων λέγων· ἐπεὶ καὶ Ἰσμαὴλ μεγάλου πατὴρ ἔθνους ἐγένετο καὶ Ἠσοῦ, καὶ Ἀμμανιτῶν ἐστι νῦν πολὺ πλῆθος. Νῶε δὲ καὶ αὐτοῦ Ἀβραὰμ πατὴρ ἦν καὶ ἁπλῶς παντὸς ἀνθρώπων γένους, ἄλλοι δὲ ἄλλων πρόγονοι. Τί οὖν πλέον ἐνθάδε ὁ Χριστὸς χαρίζεται τῷ Ἀβραάμ; Ὅτι διὰ τῆς ὁμοίας κλήσεως φωνῇ ἐκάλεσεν αὐτόν, εἰπὼν ἐξελθεῖν ἀπὸ τῆς γῆς ἐν ᾗ ᾤκει [cf. Gen., XII, 1]. Καὶ ἡμᾶς δὲ ἅπαντας δι᾿ ἐκείνης τῆς φωνῆς ἐκάλεσε, καὶ ἐξήλθομεν [fol. 172] ἤδη ἀπὸ τῆς πολιτείας, ἐν ᾗ ἐζῶμεν κατὰ τὰ κοινὰ τῶν ἄλλων τῆς γῆς οἰκητόρων κακῶς ζῶντες· καὶ σὺν τῷ Ἀβραὰμ τὴν ἁγίαν κληρονομήσομεν γῆν, εἰς τὸν ἀπέραντον αἰῶνα τὴν κληρονομίαν ληψόμενοι, τέκνα τοῦ Ἀβραὰμ διὰ τὴν ὁμοίαν πίστιν ὄντες [cf. Gal., III, 7]. Ὃν γὰρ τρόπον ἐκεῖνος τῇ φωνῇ τοῦ θεοῦ ἐπίστευσε καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην [cf. Gal., III, 7], τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡμεῖς τῇ φωνῇ τοῦ θεοῦ, τῇ διά τε τῶν ἀποστόλων τοῦ Χριστοῦ λαληθείσῃ πάλιν καὶ τῇ διὰ τῶν προφητῶν κηρυχθείσῃ ἡμῖν, πιστεύσαντες μέχρι τοῦ ἀποθνήσκειν πᾶσι τοῖς ἐν τῷ κόσμῳ ἀπεταξάμεθα. Ὁμοιόπιστον οὗν τὸ ἔθνος καὶ θεοσεβὲς καὶ δίκαιον, εὐφραῖνον τὸν πατέρα [cf. Prou., X, 1], ὑπισχνεῖται αὐτῷ, ἀλλ᾿ οὐχ ὑμᾶς, οἷς οὐκ ἔστι πίστις ἐν αὐτοῖς [cf. Deut., XXXII, 20].

E eu, por minha vez, disse: "Pensais, ó varões, [que] nós alguma vez poderíamos ter entendido estas coisas nas Escrituras, se não [as] tivéssemos recebido, pela vontade do que as quis, a graça de [as] entender? Para que se dê também o dito por Moisés:

'Provocaram-me com [deuses] alheios, com as suas abominações me exasperaram, sacrificaram a demônios que não conhecem; novos e recentes vieram, aos quais não conheceram os seus pais. Abandonaste o Deus que te gerou, e te esqueceste do Deus que te alimenta. E viu o Senhor, e teve ciúme, e foi provocado pela ira dos seus filhos e filhas, e disse: Desviarei o meu rosto deles, e mostrarei o que lhes será no fim, porque é uma geração perversa, filhos em quem não há fé. Eles me provocaram ao ciúme com o que não [é] Deus, irritaram-me com os seus ídolos; e eu os provocarei ao ciúme com o que não [é] nação, com uma nação insensata os irritarei; porque um fogo se acendeu do meu furor, e arderá até o Hades; devorará a terra e os seus produtos, incendiará os fundamentos dos montes. Ajuntarei sobre eles males.'

E, depois de ser morto aquele justo, nós, um outro povo, reflorescemos, e brotamos [como] espigas novas e viçosas, como disseram os profetas: 'E se refugiarão muitas nações no Senhor naquele dia, por povo, e habitarão no meio de toda a terra.' E nós somos não só povo, mas também povo santo, como já mostramos. E 'chamá-lo-ão povo santo, resgatado pelo Senhor'.

Portanto, não somos um povo desprezível, nem uma tribo bárbara, nem [somos] como as nações dos cários ou dos frígios, mas também a nós escolheu Deus e se tornou manifesto aos que não o interrogavam. 'Eis que sou Deus', diz, 'para a nação que não invocou o meu nome.' Pois esta é aquela nação que outrora Deus prometeu a Abraão, e anunciou que [o] faria pai de muitas nações — não dizendo [pai] dos árabes, nem dos egípcios, nem dos idumeus; visto que também Ismael se tornou pai de uma grande nação, e Esaú, e [dos] amonitas há agora uma grande multidão. E Noé era pai também do próprio Abraão e, simplesmente, de toda a raça dos homens; e outros [foram] progenitores de outros."

"Que [coisa], pois, a mais [de]dá aqui o Cristo a Abraão? Que, por meio de semelhante vocação, o chamou com [sua] voz, dizendo-lhe sair da terra em que habitava. E também a todos nós chamou por aquela voz, e já saímos da conduta em que vivíamos, vivendo mal segundo o comum dos demais habitantes da terra; e, com Abraão, herdaremos a terra santa, recebendo a herança para o ilimitado [tempo] eterno, sendo filhos de Abraão por causa da semelhante fé.

Pois, do modo pelo qual aquele creu à voz de Deus e [isso] lhe foi contado por justiça, do mesmo modo também nós, tendo crido à voz de Deus — de novo falada por meio dos apóstolos do Cristo e anunciada a nós por meio dos profetas —, até o morrer renunciamos a todas as coisas [que estão] no mundo. Uma nação, pois, de semelhante fé, e piedosa, e justa, [e] que alegra o Pai, [Deus] lhe promete, mas não a vós, em quem não há fé."

CXX

Ὁρᾶτε μέντοι ὡς καὶ τῷ Ἰσαὰκ τὰ αὐτὰ καὶ τῷ Ἰακὼβ ὑπισχνεῖται. Οὕτω γὰρ λέγει τῷ Ἰσαάκ· Καὶ εὐλογηθήσονται ἐν τῷ σπέρματί σου πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς [cf. Gen., XXVI, 4]· τῷ δὲ Ἰακώβ· Καὶ εὐλογηθήσονται ἐν σοὶ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς καὶ ἐν τῷ σπέρματί σου [cf. Gen., XXVIII, 14]. Οὐκέτι τοῦτο τῷ Ἠσαῦ οὐδὲ τῷ Ῥουβὶμ λέγει οὐδὲ ἄλλῳ τινί, ἀλλ᾿ ἐκείνοις ἐξ ὧν ἔμελλεν ἔσεσθαι κατὰ τὴν οἰκονομίαν τὴν διὰ τῆς παρθένου Μαρίας ὁ Χριστός. Εἴγε δὲ καὶ τὴν εὐλογίαν Ἰούδα [cf. Gen., XLIX, 10] καταμάθοις, ἴδοις ἄν ὃ λέγω. Μερίζεται γὰρ τὸ σπέρμα ἐξ Ἰακώβ, καὶ διὰ Ἰούδα καὶ Φαρὲς καὶ Ἰεσσαὶ [fol. 172] καὶ Δαυῒδ κατέρχεται. Ταῦτα δ᾿ ἦν σύμβολα ὅτι τινὲς τοῦ γένους ὑμῶν εὑρεθήσονται τέκνα Ἀβραάμ, καὶ ἐν μερίδι τοῦ Χριστοῦ εὑρισκόμενοι, ἄλλοι δὲ τέκνα μὲν τοῦ Ἀβραάμ., ὡς ἡ ἄμμος δὲ ἡ ἐπὶ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσσης ὄντες [cf. Gen., XXI1, 17], ἥτις ἄγονός τε καὶ ἄκαρπος, πολλὴ μὲν καὶ ἀναρίθμητος ὑπάρχουσα, οὐδὲν δὲ ὅλως καρπογονοῦσα, ἀλλὰ μόνον τὸ ὕδωρ τῆς θαλάσσης πίνουσα· ὅπερ καὶ τὸ ἐν τῷ γένει ὑμῶν πολὺ πλῆθος ἐλέγχεται, πικρίας μὲν διδάγματα καὶ ἀθεότητος συμπίνοντες, τὸν δὲ τοῦ θεοῦ λόγον ἀποπτύοντες. Φησὶ γοῦν καὶ ἐν τῷ Ἰούδᾳ Οὑκ ἐκλείψει ἄρχων ἐξ Ἰούδα καὶ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως ἄν ἔλθῃ ᾧ ἀποκεῖται καὶ αὐτὸς ἔσται προσδοκία ἐθνῶν [cf. Gen., XLIX, 10]. Καὶ τοῦτο ὅτι οὐκ εἰς Ἰούδαν ἐρρέθη ἀλλ᾿ εἰς τὸν Χριστόν, φαίνεται· καὶ γὰρ Ἰούδαν πάντες οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πάντων οὐ προσδοκῶμεν, ἀλλὰ Ἰησοῦν, τὸν καὶ τοὺς πατέρας ὑμῶν ἐξ Αἰγύπτου ἐξαγαγόντα. Μέχρι γὰρ τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ ἡ προφητεία προεκήρυσσεν· Ἕως ἂν ἔλθῃ ᾧ ἀπόκειται· καὶ αὐτὸς ἔσται προσδοκία ἐθνῶν. Ἐλήλυθε τοιγαροῦν, ὡς καὶ ἐν πολλοῖς ἀπεδείξαμεν, καὶ προσδοκᾶται πάλιν παρέσεσθαι ἐπάνω τῶν νεφελῶν Ἰησοῦς [cf. DAN., VII, 13, etc.], οὗ τὸ ὄνομα βεβηλοῦτε ὑμεῖς [cf. MAL., I, 12] καὶ βεβηλοῦσθαι ἐν πάσῃ τῇ γῇ ἐξεργάζεσθε. Δυνατὸν δὲ ἦν μοι, ἔφην, ὦ ἄνδρες, μάχεσθαι πρὸς ὑμᾶς περὶ τῆς λέξεως, ἣν [fol. 173] ὑμεῖς ἐξηγεῖσθε λέγοντες εἰρῆσθαι· Ἕως ἂν ἔλθῃ τὰ ἀποκείμενα αὐτῷ· ἐπειδὴ οὐχ οὕτως ἐξηγήσαντο οἱ ἑβδομήκοντα, ἀλλ᾿· Ἕως ἂν ἔλθῃ ᾧ ἀπόκειται. Ἐπειδὴ δὲ τὰ ἀκόλουθα μηνύει ὅτι περὶ Χριστοῦ εἴρηται, οὕτω γὰρ ἔχουσι· Καὶ αὐτὸς ἔσται προσδοκία ἐθνῶν, οὐ περὶ τοῦ λεξειδίου συζητῆσαι ὑμῖν ἔρχομαι, ὅνπερ τρόπον οὐδὲ ἀπὸ τῶν μή ὁμολογουμένων ὑφ᾿ ὑμῶν γραφῶν, ὧν καὶ ἀνιστόρησα, ἀπὸ λόγων Ἱερεμίου τοῦ προφήτου καὶ Ἔσδρα καὶ Δαυΐδ, τὴν ἀπόδειξιν τήν περὶ τοῦ Χριστοῦ ποιήσασθαι ἐσπούδασα, ἀλλ᾿ ἀπὸ τῶν ὁμολογουμένων μέχρι νῦν ὑφ᾿ ὑμῶν· ἃ εἰ ἐνενοήκεισαν οἱ διδάσκαλοι ὑμῶν, εὖ ἴστε ὅτι ἀφανῆ ἐπεποιήκεισαν, ὡς καὶ τὰ περὶ τὸν θάνατον Ἡσαίου, ὃν πρίονι ξυλίνῳ ἐπρίσατε, μυστήριον καὶ αὐτὸ τοῦ Χριστοῦ, τοῦ τέμνειν ὑμῶν τὸ γένος διχῆ μέλλοντος, καὶ τοὺς μὲν ἀξίους σὺν τοῖς ἁγίοις πατριάρχαις καὶ προφήταις τῆς αἰωνίου βασιλείας καταξιοῦν μέλλοντος, τοὺς δὲ ἐπὶ τὴν καταδίκην τοῦ ἀσβέστου πυρὸς σὺν τοῖς ὁμοίοις ἀπειθέσι καὶ ἀμεταθέτοις ἀπὸ πάντων τῶν ἐθνῶν πέμψειν ἤδη φήσαντος. Ἥξουσι γάρ, εἶπεν, ἀπὸ δυσμῶν καὶ ἀνατολῶν, καὶ ἀνακλιθήσονται μετὰ Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν οἱ δὲ υἱοὶ τῆς βασιλείας ἐκβληθήσονται εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον [MT., VIII, 11-12]. [fol. 173] Καὶ ταῦτα, εἶπον, ὅτι οὐδὲν οὐδενὸς φροντίζω ἢ τοῦ τἀληθὲς λέγειν, λέγοιμι, οὐδένα δυσωπήσεσθαι μέλλων, κἂν δέῃ παραυτίκα ὑφ᾿ ὑμῶν μελισθῆναι. Οὐδὲ γὰρ ἀπὸ τοῦ γένους τοῦ ἐμοῦ, λέγω δὲ τῶν Σαμαρέων, τινὸς φροντίδα ποιούμενος, ἐγγράφως Καίσαρι προσομιλῶν, εἶπον πλανᾶσθαι αὐτοὺς πειθομένους τῷ ἐν τῷ γένει αὐτῶν μάγῳ Σίμωνι, ὃν θεὸν ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως [cf. Eph., 1, 21] εἶναι λέγουσι.

"Vede, contudo, como também a Isaque as mesmas coisas, e a Jacó, [Deus] promete. Pois assim diz a Isaque: 'E serão abençoadas na tua semente todas as nações da terra'; e a Jacó: 'E serão abençoadas em ti todas as tribos da terra e na tua semente.' Já não [é] a Esaú [que] diz isto, nem a Rúben, nem a nenhum outro, mas àqueles de quem havia de ser, segundo a economia [feita] por meio da virgem Maria, o Cristo.

E, se atentasses também na bênção de Judá, verias o que digo. Pois a semente se reparte de Jacó, e por meio de Judá e Fares e Jessé e Davi desce. E estas coisas eram símbolos [de] que alguns da vossa raça serão achados filhos de Abraão, sendo achados também na porção do Cristo, mas outros [serão] filhos de Abraão, sendo, porém, como a areia [que está] à beira do mar, a qual é infecunda e infrutífera, sendo muita e inumerável, mas não gerando fruto algum em absoluto, mas só bebendo a água do mar; o que também [na] grande multidão da vossa raça é reprovado, bebendo juntamente ensinamentos de amargura e de ateísmo, mas cuspindo a palavra de Deus.

Diz, pois, também na [bênção de] Judá: 'Não faltará príncipe de Judá e guia [saído] das suas coxas, até que venha aquele a quem [isto] está reservado; e ele será a expectativa das nações.' E aparece [que] isto foi dito não a respeito de Judá, mas a respeito do Cristo; pois nós, todos os [vindos] de todas as nações, não aguardamos Judá, mas Jesus, o que também tirou os vossos pais do Egito. Pois até a vinda do Cristo a profecia anunciava de antemão: 'Até que venha aquele a quem [isto] está reservado; e ele será a expectativa das nações.'

Portanto, ele [já] veio, como também demonstramos em muitos [lugares], e aguarda-se [que] de novo virá sobre as nuvens Jesus, cujo nome vós profanais e operais [para] ser profanado por toda a terra. Possível me era", disse, "ó varões, contender convosco a respeito da dicção que vós expondes, dizendo estar dito 'Até que venham as coisas que lhe estão reservadas'; visto que não [foi] assim [que] expuseram os setenta, mas: 'Até que venha aquele a quem [isto] está reservado.'

Mas, visto que o que segue indica [que] foi dito a respeito do Cristo — pois assim têm: 'E ele será a expectativa das nações' —, não venho disputar convosco a respeito da palavrinha; do mesmo modo que tampouco me empenhei em fazer a demonstração a respeito do Cristo a partir das Escrituras não confessadas por vós — as quais também narrei, das palavras de Jeremias o profeta e de Esdras e de Davi —, mas a partir das confessadas até agora por vós; as quais, se as tivessem entendido os vossos mestres, bem sabeis que [as] teriam feito desaparecer, como também as [coisas] a respeito da morte de Isaías, a quem serrastes com uma serra de madeira — mistério também ele do Cristo, que há de cortar em dois a vossa raça, e há de julgar dignos os merecedores, com os santos patriarcas e profetas, do reino eterno, mas [os outros], já disse, [há de] enviar à condenação do fogo inextinguível, com os semelhantes desobedientes e imutáveis de todas as nações.

Pois 'virão', disse, 'do poente e do nascente, e reclinar-se-ão com Abraão e Isaque e Jacó no reino dos céus, mas os filhos do reino serão lançados nas trevas exteriores.' E estas coisas", disse, "digo[-as] porque de nada de ninguém me importo senão de dizer a verdade, não indo constranger-me diante de ninguém, ainda que seja preciso ser imediatamente por vós despedaçado. Pois nem [foi] por fazer caso de alguém da minha raça — digo, dos samaritanos — [que], dirigindo-me por escrito ao César, disse [que] eles se extraviam obedecendo ao mago Simão [existente] na sua raça, a quem dizem ser deus acima de todo principado e poder e força."

CXXI

Καὶ ἡσυχίαν ἀγόντων αὐτῶν ἐπέφερον· Διὰ Δαυῒδ περὶ τούτου λέγων τοῦ Χριστοῦ, ὦ φίλοι, οὐκέτι ἐν τῷ σπέρματι αὐτοῦ εἶπεν εὐλογηθήσεσθαι τὰ ἔθνη, ἀλλὰ ἐν αὐτῷ. Οὕτω δὲ ἐκεῖ ἐστι· Τὸ ὄνομα αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, ὑπὲρ τὸν ἥλιον ἀνατελεῖ· καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν αὐτῷ πάντα τὰ ἔθνη [Ps. LXXI, 17]. Εἰ δὲ ἐν τῷ Χριστῷ εὐλογεῖται τὰ ἔθνη πάντα, καὶ ἐκ πάντων τῶν ἐθνῶν ἐπὶ τοῦτον πιστεύομεν, καὶ αὐτός ἐστιν ὁ Χριστός, καὶ ἡμεῖς οἱ δι᾿ αὐτοῦ εὐλογημένοι. Τὸν μὲν ἥλιον ὁ θεὸς ἐδεδώκει πρότερον εἰς τὸ προσκυνεῖν αὐτόν, ὡς γέγραπται [Deut., IV, 19], καὶ οὐδένα οὐδέποτε ἰδεῖν ἔστιν ὑπομείναντα διὰ τὴν πρὸς τὸν ἥλιον πίστιν ἀποθανεῖν· διὰ δὲ τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ ἐκ παντὸς γένους ἀνθρώπων καὶ ὑπομείναντας καὶ ὑπομένοντας πάντα πάσχειν ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀρνήσασθαι αὐτὸν ἰδεῖν ἔστι. Πυρωδέστερος γὰρ αὐτοῦ ὁ τῆς ἀληθείας καὶ σοφίας λόγος καὶ φωτεινό[fol. 174]τερος μᾶλλον τῶν ἡλίου δυνάμεών ἐστι, καὶ εἰς τὰ βάθη τῆς καρδίας καὶ τοῦ νοῦ εἰσδύνων. Ὅθεν καὶ ὁ λόγος ἔφη· Ὑπὲρ τὸν ἥλιον ἀνατελεῖ τὸ ὄνομα αὐτοῦ [Ps. LXXI, 17]. Καὶ πάλιν Ἀνατολὴ ὄνομα αὐτοῦ Ζαχαρίας φησί [ZACH., VI, 12]. Καὶ περὶ τοῦ αὐτοῦ λέγων εἶπεν, ὅτι Κόψονται φυλὴ κατὰ φυλήν [ZACH., XII, 12]. Εἰ δὲ ἐν τῇ ἀτίμῳ καὶ ἀειδεῖ καὶ ἐξουθενημένῃ πρώτῃ παρουσίᾳ αὐτοῦ τοσοῦτον ἔλαμψε καὶ ἴσχυσεν, ὡς ἐν μηδενὶ γένει ἀγνοεῖσθαι αὐτὸν καὶ ἀπὸ παντὸς μετάνοιαν πεποιῆσθαι ἀπὸ τῆς παλαιᾶς κακῆς ἑκάστου γένους πολιτείας, ὥστε καὶ τὰ δαιμόνια ὑποτάσσεσθαι αὐτοῦ τῷ ὀνόματι καὶ πάσας τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς βασιλείας τούτου τὸ ὄνομα παρὰ πάντας τοὺς ἀποθανόντας δεδοικέναι, οὐκ ἐκ παντὸς τρόπου ἐν τῇ ἐνδόξῳ αὐτοῦ παρουσίᾳ καταλύσει πάντας τοὺς μισήσαντας αὐτὸν καὶ τοὺς αὐτοῦ ἀδίκως ἀποστάντας, τοὺς δὲ ἰδίους ἀναπαύσει, ἀποδιδοὺς αὐτοῖς τὰ προσδοκώμενα πάντα; Ἡμῖν οὖν ἐδόθη καὶ ἀκοῦσαι καὶ συνεῖναι καὶ σωθῆναι διὰ τούτου τοῦ Χριστοῦ καὶ τὰ τοῦ πατρὸς ἐπιγνῶναι πάντα [cf. JEAN, XIV, 7]. Διὰ τοῦτο ἔλεγε πρὸς αὐτόν· Μέγα σοί ἐστι τοῦ κληθῆναί σε παῖδά μου, τοῦ στῆσαι τὰς φυλὰς τοῦ Ἰακὼβ καὶ τὰς διασπορὰς τοῦ Ἰσραὴλ ἐπιστρέψαι. Τέθεικά σε εἰς φῶς ἐθνῶν, τοῦ εἶναί σε εἰς σωτηρίαν αὐτῶν ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς [Is., XLIX, 6].

E, guardando eles silêncio, prossegui: "Por meio de Davi, falando a respeito deste Cristo, ó amigos, [Deus] já não disse [que] na sua semente serão abençoadas as nações, mas nele [mesmo]. E assim está ali: 'O seu nome [permanece] para sempre, acima do sol despontará; e serão abençoadas nele todas as nações.' Ora, se no Cristo são abençoadas todas as nações, e de todas as nações cremos neste, e ele é o Cristo, também nós somos os abençoados por meio dele.

O sol, Deus [o] dera antes para o adorarem, como está escrito, e a ninguém jamais é dado ver [que] suportou morrer por causa da fé no sol; mas, por causa do nome de Jesus, [é possível] ver, de toda raça de homens, os que suportaram e os que suportam padecer tudo em favor do não o negar. Pois mais ígnea [do] que ele [é] a palavra da verdade e da sabedoria, e mais luminosa [do] que os poderes do sol, penetrando nas profundezas do coração e do entendimento. Donde também a palavra disse: 'Acima do sol despontará o seu nome.' E de novo: 'Oriente [é] o seu nome', diz Zacarias. E, falando a respeito do mesmo, disse que 'Lamentar-se-á tribo por tribo.'

Ora, se na sua primeira vinda, sem honra e sem beleza e desprezada, tanto brilhou e [tanta] força teve, que em nenhuma raça ele é ignorado, e de toda [raça] se fez arrependimento [afastando-se] da antiga má conduta de cada raça — de modo que também os demônios se sujeitam ao seu nome, e todos os principados e reinos temem este nome mais que todos os que morreram —, não [é] de todo modo [que], na sua gloriosa vinda, destruirá todos os que o odiaram e os que dele injustamente se afastaram, mas dará repouso aos seus [próprios], retribuindo-lhes todas as coisas esperadas?

A nós, pois, foi dado tanto ouvir quanto entender e ser salvos por meio deste Cristo, e reconhecer todas as coisas do Pai. Por isso dizia a ele: 'Grande [coisa] é para ti seres chamado meu servo, para restabelecer as tribos de Jacó e fazer voltar as dispersões de Israel. Pus-te por luz das nações, para seres [tu] a salvação delas até a extremidade da terra.'"

CXXII

Ταῦτα ὑμεῖς μὲν εἰς τὸν γηόραν καὶ τοὺς προσηλύτους [fol. 174] εἰρῆσθαι νομίζετε, τῷ ὄντι δὲ εἰς ἡμᾶς εἴρηται τοὺς διὰ Ἰησοῦ πεφωτισμένους. Ἦ γὰρ ἂν κἀκείνοις ἐμαρτύρει ὁ Χριστός· νῦν δὲ διπλότερον υἱοὶ γεέννης, ὡς αὐτὸς εἶπε, γίνεσθε [MT., XXIII, 15]. Οὐ πρὸς ἐκείνους οὖν οὐδὲ τὰ διὰ τῶν προφητῶν εἰρημένα λέλεκται, ἀλλὰ πρὸς ἡμᾶς, περὶ ὧν ὁ λόγος λέγει· Ἄξω ἐν ὁδῷ τυφλοὺς ἣν οὐκ ἔγνωσαν, καὶ τρίβους οὓς οὐκ ᾔδεισαν πατήσουσι. Κἀγὼ μάρτυς, λέγει κύριος ὁ θεός, καὶ ὁ παῖς μου ὃν ἐξελεξάμην [Is., XLII, 16; XLIII, 10]. Τίσιν οὖν μαρτυρεῖ ὁ Χριστός; Δῆλον ὡς τοῖς πεπιστευκόσιν. Οἱ δὲ προσήλυτοι οὐ μόνον οὐ πιστεύουσιν, ἀλλὰ διπλότερον ὑμῶν βλασφημοῦσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καὶ ἡμᾶς τοὺς εἰς ἐκεῖνον πιστεύοντας καὶ φονεύειν καὶ αἰκίζειν βούλονται· κατὰ πάντα γὰρ ὑμῖν ἐξομοιοῦσθαι σπεύδουσι. Καὶ πάλιν ἐν ἄλλοις βοᾷ· Ἐγὼ κύριος ἐκάλεσά σε τῇ δικαιοσύνῃ, καὶ κρατήσω τῆς χειρός σου καὶ ἰσχύσω σε, καὶ θήσω σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν, ἀνοῖξαι ὀφθαλμοὺς τυφλῶν, ἐξαγαγεῖν ἐκ δεσμῶν πεπεδημένους [Is., XLII, 6-7]. Ἐπεὶ καὶ ταῦτα, ὦ ἄνδρες, πρὸς τὸν Χριστὸν καὶ περὶ τῶν ἐθνῶν τῶν πεφωτισμένων εἴρηται. Ἢ πάλιν ὑμεῖς ἐρεῖτε· Πρὸς τὸν νόμον λέγει καὶ τοὺς προσηλύτους ταῦτα; Καὶ ὥσπερ ἐν θεάτρῳ ἀνέκραγόν τινες τῶν τῇ δευτέρᾳ ἀφιγμένων· Ἀλλὰ τί; Οὐ πρὸς τὸν νόμον λέγει καὶ τοὺς φωτιζομένους ὑπ᾿ αὐτοῦ; Οὗτοι δέ εἰσιν οἱ προσήλυτοι. [fol. 175] Οὔκ, ἔφην, ἀπιδὼν πρὸς τὸν Τρύφωνα. Ἐπεὶ εἰ νόμος εἶχε τὸ φωτίζειν τὰ ἔθνη καὶ τοὺς ἔχοντας αὐτόν, τίς χρεία καινῆς διαθήκης; Ἐπεὶ δὲ καινὴν διαθήκην καὶ νόμον αἰώνιον καὶ πρόσταγμα ὁ θεὸς προεκήρυσσε πέμψειν, οὐχὶ τὸν παλαιὸν νόμον ἀκουσόμεθα καὶ τοὺς προσηλύτους αὐτοῦ, ἀλλὰ τὸν Χριστὸν καὶ τοὺς προσηλύτους αὐτοῦ, ἡμᾶς τὰ ἔθνη, οὓς ἐφώτισεν, ὥς πού φησιν· Οὕτω λέγει κύριος· Καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου, καὶ ἐν ἡμέρᾳ σωτηρίας ἐβοήθησά σοι, καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην ἐθνῶν, τοῦ καταστῆσαι τὴν γῆν καὶ κληρονομίαν κληρονομῆσαι ἐρήμους [Is., XLIX, 8]. Τίς οὖν ἡ κληρονομία τοῦ Χριστοῦ; Οὐχὶ τὰ ἔθνη; Τίς ἡ διαθήκη τοῦ θεοῦ; Οὐχ ὁ Χριστός; Ὡς καὶ ἀλλαχοῦ φησιν· Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε· αἴτησαι παρ᾿ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς [Ps., II, 7-8].

"Estas coisas vós julgais [terem sido] ditas a respeito do prosélito e dos convertidos, mas, na realidade, foram ditas a respeito de nós, os iluminados por meio de Jesus. Pois, [de outro modo,] também àqueles daria testemunho o Cristo; mas agora vos tornais duplamente filhos da geena, como ele mesmo disse. Não [é], pois, a respeito daqueles [que] também as coisas ditas por meio dos profetas foram ditas, mas a respeito de nós, sobre quem a palavra diz: 'Conduzirei os cegos por um caminho que não conheceram, e trilharão veredas que não sabiam. E eu [sou] testemunha, diz o Senhor Deus, e o meu servo, a quem escolhi.'

A quem, pois, dá testemunho o Cristo? [É] claro [que] aos que creram. Mas os prosélitos não só não creem, mas duplamente [mais] que vós blasfemam contra o seu nome, e a nós, os que naquele cremos, querem tanto matar quanto maltratar; pois em tudo se apressam a assemelhar-se a vós.

E de novo, em outros [lugares], clama: 'Eu, o Senhor, te chamei em justiça, e segurarei a tua mão e te fortalecerei, e te porei por aliança de uma raça, por luz das nações, para abrir os olhos dos cegos, [para] tirar das cadeias os agrilhoados.' Visto que também estas coisas, ó varões, foram ditas a respeito do Cristo e das nações iluminadas. Ou de novo direis: 'A respeito da lei fala, e dos prosélitos, estas coisas'?"

E, como [se estivessem] num teatro, exclamaram alguns dos que haviam chegado no segundo [dia]: "Mas [que dizes]? Não [é] a respeito da lei [que] fala, e dos iluminados por ela? E estes são os prosélitos."

"Não", disse, voltando-me para Trifão. "Pois, se a lei tivesse o iluminar as nações e os que a têm, que necessidade [haveria] de uma nova aliança? Ora, visto que Deus anunciou de antemão [que] enviaria uma nova aliança e uma lei eterna e um mandamento, não ouviremos a lei antiga e os seus prosélitos, mas o Cristo e os seus prosélitos, nós, as nações, a quem iluminou, como em algum lugar diz: 'Assim diz o Senhor: Em tempo aceitável te ouvi, e no dia da salvação te ajudei, e te dei por aliança das nações, para restabelecer a terra e herdar por herança os [lugares] desertos.'

Qual, pois, [é] a herança do Cristo? Não [são] as nações? Qual [é] a aliança de Deus? Não [é] o Cristo? Como também em outro lugar diz: 'Meu Filho és tu, eu hoje te gerei; pede-me, e dar-te-ei as nações por tua herança, e por tua possessão os confins da terra.'"

CXXIII

Ὡς οὖν πάντα ταῦτα εἴρηται πρὸς τὸν Χριστὸν καὶ τὰ ἔθνη, οὕτως κἀκεῖνα εἰρῆσθαι νομίζετε, Οὐδὲν γὰρ χρῄζουσιν οἱ προσήλυτοι διαθήκης, εἰ, ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ πᾶσι τοῖς περιτεμνομένοις κειμένου νόμου, περὶ ἐκείνων οὕτως ἡ γραφὴ λέγει· Καὶ προστεθήσεται καὶ ὁ γηόρας πρὸς αὐτούς, καὶ προστεθήσεται πρὸς τὸν οἶκον Ἰακώβ [Is., XIV, 1]. Καὶ ὅτι μὲν προσήλυτος ὁ περιτεμνόμενος εἰς τὸ τῷ λαῷ προσκεχωρηκέναι ἐστὶν ὡς αὐτόχθων, ἡμεῖς δὲ λαὸς [fol. 175] κεκλῆσθαι ἠξιωμένοι ὁμοίως ἔθνος ἐσμὲν διὰ τὸ ἀπερίτμητοι εἶναι. Πρὸς δὲ καὶ γελοῖόν ἐστιν ἡγεῖσθαι ὑμᾶς τῶν μὲν προσηλύτων αὐτῶν ἀνεῷχθαι τὰ ὄμματα, ὑμῶν δὲ οὔ, καὶ ὑμᾶς μὲν ἀκούειν τυφλοὺς καὶ κωφούς, ἐκείνους δὲ πεφωτισμένους. Καὶ ἔτι γελοιότερον ἀποβήσεται ὑμῖν τὸ πρᾶγμα, εἰ τὸν νόμον τοῖς ἔθνεσι δεδόσθαι φήσετε, ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐκεῖνον τὸν νόμον ἔγνωτε. Ηὐλαβεῖσθε γὰρ ἂν τὴν τοῦ θεοῦ ὀργήν, καὶ υἱοὶ ἄνομοι καὶ ῥεμβεύοντες οὐκ ἂν ἦτε, δυσωπούμενοι ἀκούειν ἑκάστοτε λέγοντος αὐτοῦ· Υἱοί, οἷς οὐκ ἔστι πίστις ἐν αὐτοῖς [cf. Deut., XXXII, 20]· καί· Τίς τυφλὸς ἀλλ᾿ ἢ οἱ παῖδές μου, καὶ κωφὸς ἀλλ᾿ ἢ οἱ κυριεύοντες αὐτῶν; Καὶ ἐτυφλώθησαν οἱ δοῦλοι τοῦ θεοῦ. Εἴδετε πολλάκις, καὶ οὐκ ἐφυλάξασθε· ἀνεῳγμένα τὰ ὦτα ὑμῶν, καὶ οὐκ ἠκούσατε [Is., XLII, 19-20]; Ἢ καλὸς ὑμῶν ὁ ἔπαινος τοῦ θεοῦ, καὶ θεοῦ μαρτυρία δούλοις πρέπουσα; Οὐκ αἰσχύνεσθε πολλάκις ταὐτὰ ἀκούοντες, οὐδ᾿ ἀπειλοῦντος τοῦ θεοῦ φρίσσετε, ἀλλ᾿ ἦ λαὸς μωρὸς καὶ σκληροκάρδιός ἐστε. Διὰ τοῦτο ἰδοὺ προσθήσω τοῦ μεταθεῖναι τὸν λαὸν τοῦτον, λέγει κύριος, καὶ μεταθήσω αὐτούς, καὶ ἀπολῶ τὴν σοφίαν τῶν σοφῶν καὶ τὴν σύνεσιν τῶν συνετῶν κρύψω [Is., XXIX, 14]. Εὐλόγως. Οὐ γὰρ σοφοί ἐστε οὐδὲ συνετοί, ἀλλὰ δριμεῖς καὶ πανοῦργοι· σοφοὶ εἰς τὸ κακοποιῆσαι μόνον [cf. JÉR., IV, 22], γνῶναι δὲ βουλὴν [fol. 176] θεοῦ κεκρυμμένην ἢ διαθήκην κυρίου πιστὴν ἢ τρίβους αἰωνίους εὑρεῖν [cf. JÉR., VI, 16] ἀδύνατοι. Τοιγαροῦν· Ἐγερῶ, φησί, τῷ Ἰσραὴλ καὶ τῷ Ἰούδᾳ σπέρμα ἀνθρώπων καὶ σπέρμα κτηνῶν [cf. JÉR., XXXVIII, 27]. Καὶ διὰ Ἡσαΐου περὶ ἄλλου Ἰσραὴλ οὕτω φησί· Τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἔσται τρίτος Ἰσραὴλ ἐν τοῖς Ἀσσυρίοις καὶ Αἰγυπτίοις, εὐλογημένος ἐν τῇ γῇ, ἣν εὐλόγησε κύριος σαβαὼθ λέγων· Εὐλογημένος ἔσται ὁ λαός μου ὁ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ ὁ ἐν Ἀσσυρίοις, καὶ ἡ κληρονομία μου Ἰσραήλ [Is., XIX, 24-25]. Εὐλογοῦντος οὖν τοῦ θεοῦ καὶ Ἰσραὴλ τοῦτον τὸν λαὸν καλοῦντος καὶ κληρονομίαν αὐτοῦ βοῶντος εἶναι, πῶς οὐ μετανοεῖτε ἐπί τε τῷ ἑαυτοὺς ἀπατᾶν, ὡς μόνοι Ἰσραὴλ ὄντες, καὶ ἐπὶ τῷ καταρᾶσθαι τὸν εὐλογημένον τοῦ θεοῦ λαόν; Καὶ γὰρ ὅτε πρὸς τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὰς πέριξ αὐτῆς ἔλεγε χώρας, οὕτω πάλιν ἐπεῖπε· Καὶ γεννήσω ἐφ᾿ ὑμᾶς ἀνθρώπους, τὸν λαόν μου Ἰσραήλ, καὶ κληρονομήσουσιν ὑμᾶς καὶ ἔσεσθε αὐτοῖς εἰς κατάσχεσιν, καὶ οὐ μὴ προστεθῆτε ἔτι ἀτεκνωθῆναι ἀπ᾿ αὐτῶν [Ez., XXXVI, 12]. Τί οὖν; φησὶν ὁ Τρύφων. Ὑμεῖς Ἰσραήλ ἐστε, καὶ περὶ ὑμῶν λέγει ταῦτα; Εἰ μέν, ἔφην αὐτῷ, μὴ περὶ τούτων καὶ πολὺν λόγον πεποιήμεθα, κἂν ἀμφέβαλλον μή τι οὐ συνιῶν τοῦτο ἐρωτᾷς· ἐπειδὴ δὲ καὶ μετὰ ἀποδείξεως καὶ συγκαταθέσεως καὶ τοῦτο συνηγάγομεν τὸ ζήτημα, οὐ νομίζω σε ἀγνοεῖν μὲν τὰ προειρημένα οὐδὲ πάλιν φιλεριστεῖν, [fol. 176] ἀλλὰ προκαλεῖσθαί με καὶ τούτοις τὴν αὐτὴν ἀπόδειξιν ποιήσασθαι. Καὶ τῷ διὰ τῶν ὀφθαλμῶν νεύματι συντιθεμένου· Πάλιν, ἔλεγον ἐγώ, ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ, ὠσὶν ἀκούοντες εἰ ἄρα ἀκούετε, περὶ τοῦ Χριστοῦ λέγων ὁ θεὸς ἐν παραβολῇ Ἰακὼβ αὐτὸν καλεῖ καὶ Ἰσραήλ. Οὕτω δὲ λέγει· Ἰακὼβ ὁ παῖς μου, ἀντιλήψομαι αὐτοῦ· Ἰσραὴλ ἐκλεκτός μου, θήσω τὸ πνεῦμά μου ἐπ᾿ αὐτόν, καὶ κρίσιν τοῖς ἔθνεσιν ἐξοίσει. Οὐκ ἐρίσει οὔτε κράξει, οὔτε ἀκούσεταί τις ἐν ταῖς πλατείαις τὴν φωνὴν αὐτοῦ· κάλαμον συντετριμμένον οὐ κατεάξει καὶ λίνον τυφόμενον οὐ μὴ σβέσει, ἀλλὰ εἰς ἀλήθειαν ἐξοίσει, κρίσιν ἀναλήψει καὶ οὐ μὴ θραυσθήσεται, ἕως ἂν θῇ ἐπὶ τῆς γῆς κρίσιν· καὶ ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἐλπιοῦσιν ἔθην [Is., XLII, 1-4; cf. MT., XII, 18-21]. Ὡς οὖν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς Ἰακὼβ ἐκείνου, τοῦ καὶ Ἰσραὴλ ἐπικληθέντος, τὸ πᾶν γένος ὑμῶν προσηγόρευτο Ἰακὼβ καὶ Ἰσραήλ, οὕτως καὶ ἡμεῖς ἀπὸ τοῦ γεννήσαντος ἡμᾶς εἰς θεὸν Χριστοῦ, ὡς καὶ Ἰακὼβ καὶ Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδα καὶ Ἰωσὴφ καὶ Δαυΐδ, καὶ θεοῦ τέκνα ἀληθινὰ καλούμεθα καὶ ἐσμέν, οἱ τὰς ἐντολὰς τοῦ Χριστοῦ φυλάσσοντες [cf. JEAN, I, 12, et I JEAN, III, 1-3].

"Como, pois, todas estas coisas foram ditas a respeito do Cristo e das nações, assim [também] pensais [que] foram ditas aquelas [outras]. Pois de nenhuma aliança necessitam os prosélitos, se, estando posta uma só e a mesma lei para todos os circuncidados, a respeito daqueles a Escritura diz assim: 'E se ajuntará também o prosélito a eles, e se ajuntará à casa de Jacó.' E, [ainda] que o circuncidado, prosélito por se ter agregado ao povo, seja como um nativo, nós, tidos por dignos de sermos chamados povo, [somos] igualmente uma nação, por sermos incircuncisos.

Além disso, é também ridículo julgardes [que] os olhos dos próprios prosélitos foram abertos, mas os vossos não, e [que] vós ouvis [sendo] cegos e surdos, mas aqueles [foram] iluminados. E ainda mais ridícula sairá para vós a coisa, se disserdes [que] a lei foi dada às nações, mas vós não conhecestes aquela lei.

Pois teríeis temido a ira de Deus, e não seríeis filhos sem lei e vagabundos, envergonhados de ouvir dizer ele a cada vez: 'Filhos em quem não há fé'; e: 'Quem [é] cego senão os meus servos, e surdo senão os que os dominam? E cegaram-se os servos de Deus. Vistes muitas vezes, e não guardastes; abertos [estão] os vossos ouvidos, e não ouvistes.'

Ou [é] belo o vosso louvor da parte de Deus, e um testemunho de Deus conveniente a servos? Não vos envergonhais de ouvir muitas vezes as mesmas coisas, nem tremeis ao ameaçar Deus, mas sois, sim, um povo tolo e de coração duro. 'Por isso, eis que continuarei a transladar este povo', diz o Senhor, 'e os transladarei, e destruirei a sabedoria dos sábios e ocultarei o entendimento dos inteligentes.' Com razão. Pois não sois sábios nem inteligentes, mas ásperos e astutos; sábios só para fazer o mal, mas incapazes de conhecer o conselho de Deus [que está] oculto, ou a fiel aliança do Senhor, ou de achar as veredas eternas.

Por isso: 'Levantarei', diz, 'para Israel e para Judá uma semente de homens e uma semente de animais.' E por meio de Isaías, a respeito de outro Israel, diz assim: 'Naquele dia haverá um terceiro Israel entre os assírios e os egípcios, abençoado na terra que abençoou o Senhor sabaoth, dizendo: Abençoado será o meu povo, o que [está] no Egito e o [que está] entre os assírios, e a minha herança, Israel.'

Abençoando, pois, Deus e chamando Israel este povo, e clamando [que] é herança sua, como não vos arrependeis tanto de vos enganardes a vós mesmos, como se fôsseis os únicos [a serem] Israel, quanto de amaldiçoardes o povo abençoado de Deus? Pois também, quando falava a Jerusalém e às regiões ao redor dela, assim de novo acrescentou: 'E gerarei sobre vós homens, o meu povo Israel, e vos herdarão, e sereis para eles por possessão, e não continuareis mais a ser privados de filhos por eles.'"

"Quê, então?", diz Trifão. "Vós sois Israel, e a respeito de vós diz estas coisas?" "Se", disse-lhe, "não tivéssemos feito muito discurso a respeito destas coisas, eu duvidaria [se] não [é] por não entenderes isto [que] perguntas; mas, visto que, com demonstração e assentimento, também juntamente tratamos esta questão, não penso [que] tu ignores as coisas ditas antes, nem, de novo, [que] ames a contenda, mas [que] me convidas a fazer também para estes a mesma demonstração."

E, assentindo [ele] com um aceno dos olhos, disse eu de novo: "Em Isaías, ouvindo com [os] ouvidos, se é que ouvis, Deus, falando a respeito do Cristo em parábola, o chama Jacó e Israel. E assim diz: 'Jacó, meu servo, ampará-lo-ei; Israel, meu eleito, porei o meu Espírito sobre ele, e apresentará juízo às nações. Não contenderá nem gritará, nem alguém ouvirá nas praças a sua voz; a cana quebrada não esmagará, e o linho fumegante de modo nenhum apagará, mas em verdade [o] apresentará, retomará o juízo e de modo nenhum será quebrado, até que ponha na terra o juízo; e no seu nome esperarão as nações.'

Como, pois, daquele único Jacó, o também sobrenomeado Israel, toda a vossa raça foi denominada Jacó e Israel, assim também nós, a partir do Cristo que nos gerou para Deus — como também [são] Jacó e Israel e Judá e José e Davi —, também somos chamados verdadeiros filhos de Deus, e [o] somos, os que guardamos os mandamentos do Cristo."

CXXIV

Καὶ ἐπειδὴ εἶδον αὐτοὺς συνταραχθέντας ἐπὶ τῷ εἰπεῖν με καὶ θεοῦ τέκνα εἶναι ἡμᾶς, προλαβὼν τὸ ἀνερωτηθῆναι εἶπον· Ἀκούσατε, ὦ ἄνδρες, πῶς τὸ ἅγιον πνεῦμα λέγει περὶ τοῦ λαοῦ τούτου, ὅτι υἱοὶ ὑψίστου πάντες [fol. 177] εἰσὶ καὶ ἐν τῇ συναγωγῇ αὐτῶν παρέσται αὐτὸς οὗτος ὁ Χριστός, τὴν κρίσιν ἀπὸ παντὸς γένους ἀνθρώπων ποιούμενος. Εἴρηνται δὲ οἱ λόγοι διὰ Δαυΐδ, ὡς μὲν ὑμεῖς ἐξηγεῖσθε, οὕτως· Ὁ θεὸς ἔστη ἐν συναγωγῇ θεῶν, ἐν μέσῳ δὲ θεοὺς διακρίνει. Ἕως πότε κρίνετε ἀδικίαν καὶ πρόσωπα ἁμαρτωλῶν λαμβάνετε; Κρίνατε ὀρφανῷ καὶ πτωχῷ καὶ ταπεινὸν καὶ πένητα δικαιώσατε. Ἐξέλεσθε πένητα, καὶ πτωχὸν ἐκ χειρὸς ἁμαρτωλοῦ ῥύσασθε. Οὐκ ἔγνωσαν οὐδὲ συνῆκαν, ἐν σκότει διαπορεύονται· σαλευθήσονται πάντα τὰ θεμέλια τῆς γῆς. Ἐγὼ εἶπα· Θεοί ἐστε καὶ υἱοὶ ὑψίστου πάντες· ὑμεῖς δὲ ὡς ἄνθρωπος ἀποθνήσκετε, καὶ ὡς εἶς τῶν ἀρχόντων πίπτετε. Ἀνάστα ὁ θεός, κρῖνον τὴν γῆν, ὅτι σὺ κατακληρονομήσεις ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν [Ps., LXXXI]. Ἐν δὲ τῇ τῶν ἑβδομήκοντα ἐξηγήσει εἴρηται· Ἰδοὺ δὴ ὡς ἄνθρωποι ἀποθνήσκετε, καὶ ὡς εἷς τῶν ἀρχόντων πίπτετε· ἵνα δηλώσῃ καὶ τὴν παρακοὴν τῶν ἀνθρώπων, τοῦ Ἀδὰμ λέγω καὶ τῆς Εὔας, καὶ τὴν πτῶσιν τοῦ ἑνὸς τῶν ἀρχόντων, τουτέστι τοῦ κεκλημένου ἐκείνου ὄφεως, πεσόντος πτῶσιν μεγάλην διὰ τὸ ἀποπλανῆσαι τὴν Εὔαν. Ἀλλ᾿ ἐπειδὴ οὐ πρὸς τοῦτό μοι νῦν ὁ λόγος λέλεκται, ἀλλὰ πρὸς τὸ ἀποδεῖξαι ὑμῖν ὅτι τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ὀνειδίζει τοὺς ἀνθρώπους, τοὺς καὶ θεῷ ὁμοίως ἀπαθεῖς καὶ ἀθανάτους, ἐὰν φυλάξωσι τὰ προστάγματα [fol. 177] αὐτοῦ, γεγενημένους, καὶ κατηξιωμένους ὑπ᾿ αὐτοῦ υἱοὺς αὐτοῦ καλεῖσθαι, καὶ οὗτοι ὁμοίως τῷ Ἀδὰμ καὶ τῇ Εὔᾳ ἐξομοιούμενοι θάνατον ἑαυτοῖς ἐργάζονται, ἐχέτω καὶ ἡ ἑρμηνεία τοῦ ψαλμοῦ ὡς βούλεσθε· καὶ οὕτως ἀποδέδεικται ὅτι θεοὶ κατηξίωνται γενέσθαι, καὶ υἱοὶ ὑψίστου πάντες δύνασθαι γενέσθαι κατηξίωνται, καὶ παρ᾿ ἑαυτοὺς καὶ κρίνεσθαι καὶ καταδικάζεσθαι μέλλουσιν, ὡς καὶ Ἀδὰμ καὶ Εὔα. Ὅτι δὲ καὶ θεὸν τὸν Χριστὸν καλεῖ, ἐν πολλοῖς ἀποδέδεικται.

E, visto que os vi perturbados por eu ter dito também [que] nós somos filhos de Deus, antecipando o ser interrogado disse: "Ouvi, ó varões, como o Espírito Santo fala a respeito deste povo: que são todos filhos do Altíssimo, e [que] na sua assembleia estará presente este mesmo Cristo, fazendo o juízo de toda raça de homens.

E as palavras foram ditas por meio de Davi — como vós [as] expondes — assim: 'Deus se pôs na assembleia dos deuses, e no meio [dela] julga os deuses. Até quando julgais a injustiça e recebeis as faces dos pecadores? Julgai [em favor] do órfão e do pobre, e ao humilde e ao necessitado fazei justiça. Livrai o necessitado, e ao pobre da mão do pecador arrancai. Não conheceram nem entenderam, andam nas trevas; serão abalados todos os fundamentos da terra. Eu disse: Sois deuses e filhos do Altíssimo, todos; mas vós morreis como homem, e caís como um dos príncipes. Levanta-te, ó Deus, julga a terra, porque tu herdarás entre todas as nações.'

Mas na exposição dos setenta está dito: 'Eis que morreis como homens, e caís como um dos príncipes' — para manifestar tanto a desobediência dos homens (digo, de Adão e de Eva) quanto a queda de um dos príncipes, isto é, daquela chamada serpente, que caiu [numa] grande queda por ter desencaminhado Eva.

Mas, visto que não [é] a respeito disto [que] agora vos foi dita a palavra por mim, mas [é] para vos demonstrar que o Espírito Santo censura os homens que, [tornados,] igualmente a Deus, impassíveis e imortais — se guardarem os seus mandamentos — e dignados por ele de serem chamados seus filhos, também estes, assemelhando-se a Adão e a Eva, operam para si a morte, tenha a interpretação do salmo como quiserdes; e assim está demonstrado que [os homens] foram dignados de tornar-se deuses, e foram dignados de todos poderem tornar-se filhos do Altíssimo, e por si mesmos hão de ser tanto julgados quanto condenados, como também Adão e Eva. E que [Deus] chama Deus também o Cristo, em muitos [lugares] está demonstrado."

CXXV

Ἐβουλόμην, λέγω, παρ᾿ ὑμῶν μαθεῖν, ὦ ἄνδρες, τίς ἡ δύναμις τοῦ Ἰσραὴλ ὀνόματος. Καὶ ἡσυχαζόντων αὐτῶν ἐπήνεγκα· Ἐγὼ ὃ ἐπίσταμαι ἐρῶ· οὔτε γὰρ εἰδότα μὴ λέγειν δίκαιον ἡγοῦμαι, οὔτε ὑπονοοῦντα ἐπίστασθαι ὑμᾶς καὶ διὰ φθόνον ἢ δι᾿ ἀπειρίαν τὴν τοῦ βούλεσθαι ἀπατᾶν ἑαυτοὺς φροντίζειν ἀεί, ἀλλὰ πάντα ἁπλῶς καὶ ἀδόλως λέγειν, ὡς ὁ ἐμὸς κύριος εἶπεν· Ἐξῆλθεν ὁ σπείρων τοῦ σπεῖραι τὸν σπόρον· καὶ ὁ μὲν ἔπεσεν εἰς τὴν ὁδόν, ὁ δὲ εἰς τὰς ἀκάνθας, ὁ δὲ ἐπὶ τὰ πετρώδη, ὁ δὲ ἐπὶ τὴν γῆν τὴν καλήν [cf. MT., XIII, 3-8] . Ἐλπίδι οὑν τοῦ εἶναί που καλὴν γῆν λέγειν δεῖ· ἐπειδή γε ἐκεῖνος ὁ ἐμὸς κύριος, ὡς ἰσχυρὸς καὶ δυνατός [cf. Ps. XXIII, 8], τὰ ἴδια παρὰ πάντων ἀπαιτήσει ἐλθών, καὶ τὸν οἰκονόμον τὸν ἑαυτοῦ οὐ καταδικάσει, εἰ γνωρίζοι αὐτόν, διὰ τὸ ἐπίστασθαι ὅτι δυνατός ἐστιν ὁ κύριος αὐτοῦ καὶ [fol. 178] ἐλθὼν ἀπαιτήσει τὰ ἴδια, ἐπὶ πᾶσαν τράπεζαν διδόντα, ἀλλ᾿ οὐ δι᾿ αἰτίαν οἱανδηποτοῦν κατορύξαντα [cf. LUC, XIX, 12-23]. Καὶ τὸ οὖν Ἰσραὴλ ὄνομα τοῦτο σημαίνει· ἄνθρωπος νικῶν δύναμιν· τὸ γὰρ ἴσρα ἄνθρωπος νικῶν ἐστι, τὸ δὲ ἢλ δύναμις. Ὅπερ καὶ διὰ τοῦ μυστηρίου τῆς πάλης, ἣν ἐπάλαισεν Ἰακὼβ μετὰ τοῦ φαινομένου μὲν ἐκ τοῦ τῇ τοῦ πατρὸς βουλῇ ὑπηρετεῖν, θεοῦ δὲ ἐκ τοῦ εἶναι τέκνον πρωτότοκον τῶν ὅλων κτισμάτων [cf. Col., I, 15], ἐπεπροφήτευτο οὕτως καὶ ἄνθρωπος γενόμενος ὁ Χριστὸς πονήσειν. Ὅτε γὰρ ἄνθρωπος γέγονεν, ὡς προεῖπον, προσῆλθεν αὐτῷ ὁ διάβολος, τουτέστιν ἡ δύναμις ἐκείνη ἡ καὶ ὄφις κεκλημένη καὶ σατανᾶς, πειράζων αὐτὸν καὶ ἀγωνιζόμενος καταβαλεῖν διὰ τοῦ ἀξιοῦν προσκυνῆσαι αὐτόν. Ὁ δὲ αὐτὸν κατέλυσε καὶ κατέβαλεν, ἐλέγξας ὅτι πονηρός ἐστι, παρὰ τὴν γραφὴν ἀξιῶν προσκυνεῖσθαι ὡς θεός, ἀποστάτης τῆς τοῦ θεοῦ γνώμης γεγενημένος. Ἀποκρίνεται γὰρ αὐτῷ· Γέγραπται· Κύριον τὸν θεόν σου προσκυνήσεις καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις [Deut., VI, 13-14]. Καὶ ἡττημένος καὶ ἐληλεγμένος ἀπένευσε τότε ὁ διάβολος [cf. MT., IV, 10-11]. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ καὶ ναρκᾶν ἔμελλε, τουτέστιν ἐν πόνῳ καὶ ἐν ἀντιλήψει τοῦ πάθους, ὅτε σταυροῦσθαι ἔμελλεν, ὁ Χριστὸς ὁ ἡμέτερος, καὶ τούτου προκήρυξιν ἐποίησε διὰ τοῦ ἅψασθαι τοῦ μηροῦ τοῦ Ἰακὼβ καὶ ναρκῆσαι ποιῆσαι [cf. Gen., XXXII, 25]. Ὁ δὲ Ἰσραὴλ ἦν ὄνομα [fol. 178] αὐτῷ ἄνωθεν, ὃ ἐπωνόμασε τὸν μακάριον Ἰακὼβ εὐλογῶν τῷ ἑαυτοῦ ὀνόματι, κηρύσσων καὶ διὰ τούτου ὅτι πάντες οἱ δι᾿ αὐτοῦ τῷ πατρὶ προσφεύγοντες εὐλογημένος Ἰσραήλ ἐστιν [cf. IS., XIX, 24-25]. Ὑμεῖς δέ, μηδὲν τούτων νενοηκότες μηδὲ νοεῖν παρασκευαζόμενοι, ἐπειδὴ κατὰ τὸ σαρκικὸν σπέρμα τοῦ Ἰακὼβ τέκνα ἐστέ, πάντως σωθήσεσθαι προσδοκᾶτε. Ἀλλ᾿ ὅτι καὶ ἐν τούτοις ἑαυτοὺς πλανᾶτε, ἀποδέδεικταί μοι ἐν πολλοῖς.

"Eu quereria", digo, "aprender de vós, ó varões, qual [é] a força do nome Israel." E, calando-se eles, acrescentei: "Eu direi o que sei; pois nem julgo justo o que sabe não [o] dizer, nem, suspeitando [que] vós [o] sabeis e sempre vos empenhais, por inveja ou por inexperiência, em quererdes enganar-vos a vós mesmos, [julgo justo calar,] mas [julgo justo] dizer tudo simplesmente e sem dolo, como o meu Senhor disse: 'Saiu o semeador a semear a semente; e uma caiu no caminho, outra entre os espinhos, outra sobre os [lugares] pedregosos, e outra sobre a boa terra.'

[É] com esperança, pois, de haver em algum lugar boa terra [que] é preciso falar; visto que aquele meu Senhor, como forte e poderoso, virá exigir o que é seu de todos, e não condenará o seu próprio administrador, se [o] reconhecer, por saber que o seu senhor é poderoso e, vindo, exigirá o que é seu — [ao administrador que] o deu a toda mesa [de câmbio], mas não [ao que], por causa qualquer, [o] enterrou.

E o nome Israel, pois, significa isto: 'homem que vence a força'; pois 'isra' é 'homem que vence', e 'el' [é] 'força'. O que também, por meio do mistério da luta que Jacó lutou com o que aparecia — [aparecia] por servir à vontade do Pai, mas [era] Deus por ser filho primogênito de todas as criaturas —, fora profetizado assim: [que] também o Cristo, tornado homem, se esforçaria.

Pois, quando se tornou homem, como já disse antes, aproximou-se dele o diabo, isto é, aquela força chamada também serpente e Satanás, tentando-o e empenhando-se em derrubá-lo por meio de pretender [ser] adorado por ele. Mas ele o dissolveu e o derrubou, reprovando[-o] por ser mau, ao pretender, contra a Escritura, ser adorado como deus, [tendo-se] tornado apóstata da mente de Deus. Pois responde-lhe: 'Está escrito: Ao Senhor teu Deus adorarás e só a ele servirás.' E, vencido e reprovado, retirou-se então o diabo.

Mas, visto que também havia de entorpecer-se — isto é, [havia de estar] em dor e em experiência da paixão, quando havia de ser crucificado — o nosso Cristo, também disto fez anúncio prévio, por meio de tocar a coxa de Jacó e fazê-la entorpecer. E Israel era nome dele desde o alto [dos tempos], [nome] com que sobrenomeou o bem-aventurado Jacó, abençoando[-o] com o seu próprio nome, anunciando também por meio disto que todos os que, por meio dele, se refugiam no Pai são o abençoado Israel. Mas vós, nada disto tendo entendido, nem vos preparando para entender, visto que sois filhos segundo a semente carnal de Jacó, esperais que por completo sereis salvos. Mas [demonstrado] está por mim, em muitos [lugares], que também nisto vos enganais a vós mesmos."

CXXVI

Τίς δ᾿ ἐστὶν οὗτος, ὅς καὶ ἄγγελος μεγάλης βουλῆς ποτε, καὶ ἀνὴρ διὰ Ἰεζεκιήλ, καὶ ὡς υἱὸς ἀνθρώπου διὰ Δανιήλ, καὶ παιδίον διὰ Ἡσαίου, καὶ Χριστὸς καὶ θεὸς προσκυνητὸς διὰ Δαυΐδ, καὶ Χριστὸς καὶ λίθος διὰ πολλῶν, καὶ σοφία διὰ Σολομῶνος, καὶ Ἰωσὴφ καὶ Ἰούδα καὶ ἄστρον διὰ Μωσέως, καὶ ἀνατολὴ διὰ Ζαχαρίου, καὶ παθητὸς καὶ Ἰακὼβ καὶ Ἰσραὴλ πάλιν διὰ Ἡσαίου, καὶ ῥάβδος καὶ ἄνθος καὶ λίθος ἀκρογωνιαῖος κέκληται καὶ υἱὸς θεοῦ, εἰ ἐγνώκειτε, ὦ Τρύφων, ἔφην, οὐκ ἂν ἐβλασφημεῖτε εἰς αὐτὸν ἤδη καὶ παραγενόμενον καὶ γεννηθέντα καὶ παθόντα καὶ ἀναβάντα εἰς τὸν οὐρανόν· ὃς καὶ πάλιν παρέσται, καὶ τότε κόψονται ὑμῶν αἱ δώδεκα φυλαί [ZACH., XII, 12]. Ἐπεὶ εἰ νενοήκατε τὰ εἰρημένα ὑπὸ τῶν προφητῶν, οὐκ ἂν ἐξηρνεῖσθε αὐτὸν εἶναι θεόν, τοῦ μόνου καὶ ἀγεννήτου καὶ ἀρρήτου θεοῦ υἱόν. Εἴρηται γάρ που καὶ [fol. 179] διὰ Μωσέως ἐν τῇ Ἐξόδῳ οὕτως· Ἐλάλησε δὲ κύριος πρὸς Μωσῆν, καὶ εἶπε πρὸς αὐτόν· Ἐγώ εἰμι κύριος, καὶ ὤφθην πρὸς τὸν Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, θεὸς αὐτῶν, καὶ τὸ ὄνομά μου οὐκ ἐδήλωσα αὐτοῖς, καὶ ἔστησα τὴν διαθήκην μου πρὸς αὐτούς [Exod., VI, 2-4]. Καὶ οὕτω πάλιν λέγει· Μετὰ Ἰακὼβ ἄνθρωπος ἐπάλαιε [Gen., XXXII, 24]· καὶ θεόν φησιν εἶναι. Εἶδον γὰρ θεὸν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον, καὶ ἐσώθη ἡ ψυχή μου [Gen., XXXII, 30], λέγει εἰρηκέναι τὸν Ἰακώβ. Καὶ ὅτι καὶ τὸν τόπον, ὅπου αὐτῷ ἐπάλαισε καὶ ὤφθη καὶ εὐλόγησε, καὶ ἐκάλεσεν Εἶδος θεοῦ, ἀνέγραψε. Καὶ τῷ Ἀβραὰμ ὁμοίως, ὡς Μωσῆς φησιν, ὤφθη ὁ θεὸς πρὸς τῇ δρυῒ τῇ Μαμβρῆ, καθημένῳ ἐπὶ τῆς θύρας τῆς σκηνῆς αὐτοῦ μεσημβρίας [Gen., XVIII, 1]. Εἶτα ταῦτα εἰπὼν ἐπιφέρει· Ἀναβλέψας δὲ τοῖς ὀφθαλμοῖς εἶδε. καὶ ἰδοὺ τρεῖς ἄνδρες εἱστήκεισαν ἐπάνω αὐτοῦ. Καὶ ἰδὼν συνέδραμεν εἰς συνάντησιν αὐτοῖς [Gen., XVIII, 2]. Μετ᾿ ὀλίγον δὲ εἷς ἐξ αὐτῶν ὑπισχνεῖται τῷ Ἀβραὰμ υἱόν· Τί ὅτι ἐγέλασε Σάρρα λέγουσα· Ἆρά γε τέξομαι; Ἐγὼ δὲ γεγήρακα. Μὴ ἀδυνατεῖ παρὰ τῷ θεῷ ῥῆμα; Εἰς τὸν καιρὸν τοῦτον ἀποστρέψω εἰς ὥρας, καὶ ἔσται τῇ Σάρρᾳ υἱός [Gen., XVIII, 13-14]. Καὶ ἀπαλλάσσονται ἀπὸ Ἀβραάμ. Καὶ οὕτω περὶ αὐτῶν πάλιν λέγει· Ἐξαναστάντες δὲ ἐκεῖθεν οἱ ἄνδρες κατέβλεψαν ἐπὶ πρόσωπον Σοδόμων [Gen., XVIII, 16]. Εἶτα πάλιν πρὸς τὸν Ἀβραὰμ ὃς ἦν καὶ ἔστιν οὕτως λέγει· Οὐ μὴ κρύψω ἀπὸ τοῦ παιδός μου Ἀβραὰμ [fol. 179] ἐγὼ ἃ μέλλω ποιεῖν [Gen., XVIII, 17]· καὶ τὰ ἑξῆς ἀνιστορημένα ἀπὸ τῶν τοῦ Μωσέως καὶ ἐξηγημένα ὑπ᾿ ἐμοῦ πάλιν ἔλεγον, δι᾿ ὧν ἀποδέδεικται ὑπὸ τῷ πατρὶ καὶ κυρίῳ τεταγμένος καὶ ὑπηρετῶν τῇ βουλῇ αὐτοῦ οὗτος ὃς ὤφθη τῷ τε Ἀβραὰμ καὶ τῷ Ἰσαὰκ καὶ τῷ Ἰακὼβ καὶ τοῖς ἄλλοις πατριάρχαις, ἀναγεγραμμένος θεός, ἔλεγον. Ἐπέφερον δέ, εἰ καὶ μὴ εἶπον ἐν τοῖς ἔμπροσθεν· Οὕτω δὲ καί, ὅτε κρέας ἐπεθύμησεν ὁ λαὸς φαγεῖν καὶ ἀπιστεῖ Μωσῆς τῷ λελεγμένῳ κἀκεῖ ἀγγέλῳ, ἐπαγγελλομένῳ δώσειν αὐτοῖς τὸν θεὸν εἰς πλησμονήν, αὐτός, ὢν καὶ θεὸς καὶ ἄγγελος παρὰ τοῦ πατρὸς πεπεμμένος, ταῦτα εἰπεῖν καὶ πρᾶξαι δηλοῦται. Οὕτως γὰρ ἐπάγει ἡ γραφὴ λέγουσα· Καὶ εἶπε κύριος πρὸς Μωσῆν· Μὴ ἡ χεὶρ κυρίου οὐκ ἐξαρκέσει; Ἤδη γνώσῃ εἰ ἐπικαταλήψεταί σε ὁ λόγος μου ἢ οὔ [Nombr., XI, 23]. Καὶ πάλιν ἐν ἄλλοις λόγοις οὕτω φησί· Κύριος δὲ εἶπε πρός με· Οὐ διαβήσῃ τὸν Ἰορδάνην τοῦτον. Κύριος ὁ θεός σου, ὁ προπορευόμενος τοῦ προσώπου σου, αὐτὸς ἐξολοθρεύσει τὰ ἔθνη [Deut., XXXI, 2-3].

"E quem é este que ora [é chamado] anjo do grande conselho, e homem por meio de Ezequiel, e como filho de homem por meio de Daniel, e criança por meio de Isaías, e Cristo e Deus adorável por meio de Davi, e Cristo e pedra por meio de muitos, e sabedoria por meio de Salomão, e José e Judá e astro por meio de Moisés, e oriente por meio de Zacarias, e passível e Jacó e Israel de novo por meio de Isaías, e [que] é chamado vara e flor e pedra angular e Filho de Deus — se [o] tivésseis conhecido, ó Trifão", disse, "não blasfemaríeis contra ele, [ele que] já veio, e nasceu, e padeceu, e subiu ao céu; o qual também de novo virá, e então lamentar-se-ão as vossas doze tribos.

Pois, se tivésseis entendido as coisas ditas pelos profetas, não negaríeis [que] ele é Deus, Filho do único e não gerado e inefável Deus. Pois está dito, em algum lugar, também por meio de Moisés, no Êxodo, assim: 'E falou o Senhor a Moisés, e disse-lhe: Eu sou o Senhor, e apareci a Abraão e a Isaque e a Jacó, [como] Deus deles, e o meu nome não [lhes] manifestei, e estabeleci a minha aliança com eles.'

E assim de novo diz: 'Com Jacó lutou um homem'; e diz [que] é Deus. Pois 'vi Deus face a face, e a minha alma foi salva', diz [a Escritura] ter dito Jacó. E [diz] que também ao lugar onde lutou com ele e apareceu e [o] abençoou, [Jacó] chamou 'Forma de Deus', [e o] registrou.

E a Abraão igualmente, como diz Moisés, apareceu Deus junto ao carvalho de Mambré, [estando ele] assentado à porta da sua tenda ao meio-dia. Depois, tendo dito estas coisas, acrescenta: 'E, levantando os olhos, viu, e eis que três homens estavam [de] pé acima dele. E, tendo[-os] visto, correu ao encontro deles.' E, pouco depois, um deles promete a Abraão um filho: 'Por que Sara riu, dizendo: Acaso darei à luz? Eu envelheci. Acaso é impossível diante de Deus alguma palavra? Neste tempo voltarei na [devida] hora, e Sara terá um filho.' E se afastam de Abraão.

E assim de novo diz a respeito deles: 'E, tendo-se levantado dali, os homens olharam para a face de Sodoma.' Depois, de novo, a Abraão, o que era e é, assim diz: 'De modo nenhum ocultarei do meu servo Abraão eu as coisas que vou fazer'; e o que segue, narrado a partir das [coisas] de Moisés e exposto por mim, dizia de novo — por meio das quais está demonstrado [que é] disposto sob o Pai e Senhor e [que] serve à sua vontade este que apareceu a Abraão e a Isaque e a Jacó e aos demais patriarcas, registrado [como] Deus, dizia [eu].

E acrescentei — ainda que não [o] tivesse dito no que precede — o seguinte: 'E assim também, quando o povo desejou comer carne e Moisés desconfia do que foi dito também ali por [aquele] anjo, [que] anunciava [que] Deus lhes daria [carne] até à fartura, ele mesmo — sendo tanto Deus quanto anjo enviado da parte do Pai — está manifesto [ter sido quem] disse e fez estas coisas. Pois assim acrescenta a Escritura, dizendo: E disse o Senhor a Moisés: Acaso a mão do Senhor não bastará? Já conhecerás se a minha palavra te alcançará ou não. E de novo, em outras palavras, diz assim: E o Senhor me disse: Não atravessarás este Jordão. O Senhor teu Deus, o que vai adiante da tua face, ele exterminará as nações.'"

CXXVII

Καὶ τὰ ἄλλα δὲ τοιαῦτά ἐστιν εἰρημένα τῷ νομοθέτῃ καὶ τοῖς προφήταις. Καὶ ἱκανῶς εἰρῆσθαί μοι ὑπολαμβάνω ὅτι, ὅταν μου ὁ θεὸς λέγῃ· Ἀνέβη ὁ θεὸς ἀπὸ Ἀβραάμ [Gen., XVII, 22], ἢ Ἐλάλησε κύριος πρὸς Μωσῆν [Exod., VI, 29], καὶ Κατέβη κύριος τὸν πύργον ἰδεῖν ὅν ᾠκοδόμησαν οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων [Gen., XI, 5], ἢ ὅτε Ἔκλεισεν ὁ θεὸς τὴν κιβωτὸν Νῶε ἔξωθεν [Gen., VII, 16], μὴ ἡγεῖσθε αὐτὸν τὸν ἀγέννητον θεὸν κατα[fol. 180]βεβηκέναι ἢ ἀναβεβηκέναι ποθέν. Ὁ γὰρ ἄρρητος πατὴρ καὶ κύριος τῶν πάντων οὔτε ποι ἀφῖκται οὔτε περιπατεῖ οὔτε καθεύδει οὔτε ἀνίσταται, ἀλλ᾿ ἐν τῇ αὐτοῦ χώρᾳ, ὅπου ποτέ, μένει, ὀξὺ ὁρῶν καὶ ὀξὺ ἀκούων, οὐκ ὀφθαλμοῖς οὐδὲ ὠσὶν ἀλλὰ δυνάμει ἀλέκτῳ· καὶ πάντα ἐφορᾷ καὶ πάντα γινώσκει, καὶ οὐδεὶς ἡμῶν λέληθεν αὐτόν· οὔτε κινούμενος, ὁ τόπῳ τε ἀχώρητος καὶ τῷ κόσμῳ ὅλῳ ὅς γε ἦν καὶ πρὶν τὸν κόσμον γενέσθαι. Πῶς ἄν οὖν οὗτος ἢ λαλήσειε πρὸς τινα ἢ ὀφθείη τινὶ ἢ ἐν ἐλαχίστῳ μέρει γῆς φανείη, ὁπότε γε οὐδὲ τὴν δόξαν τοῦ παρ᾿ αὐτοῦ πεμφθέντος ἴσχυεν ὁ λαὸς ἰδεῖν ἐν Σινᾶ [cf. Exod., XIX, 21], οὐδ᾿ αὐτὸς Μωσῆς ἴσχυσεν εἰσελθεῖν εἰς τὴν σκηνήν, ἥν ἐποίησεν, εἰ μὲν ἐπληρώθη τῆς παρὰ τοῦ θεοῦ δόξης, οὐδὲ μὴν ὁ ἱερεὺς ὑπέμεινε κατενώπιον τοῦ ναοῦ στῆναι, ὅτε τὴν κιβωτὸν Σολομὼν εἰσεκόμισεν εἰς τὸν οἶκον τὸν ἐν Ἱερουσαλήμ., ὅν αὐτὸς ὁ Σολομὼν ᾠκοδομήκει [cf. II Par., V, 14]; Οὔτε οὖν Ἀβραὰμ οὔτε Ἰσαὰκ οὔτε Ἰακὼβ οὔτε ἄλλος ἀνθρώπων εἶδε τὸν πατέρα [cf. JEAN, I, 18] καὶ ἄρρητον κύριον τῶν πάντων ἀπλῶς καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, ἀλλ᾿ ἐκεῖνον τὸν κατὰ βουλὴν τὴν ἐκείνου καὶ θεὸν ὄντα, υἱὸν αὐτοῦ, καὶ ἄγγελον ἐκ τοῦ ὑπηρετεῖν τῇ γνώμῃ αὐτοῦ· ὅν καὶ ἄνθρωπον γεννηθῆναι διὰ τῆς παρθένου βεβούληται, ὅς καὶ πῦρ ποτε γέγονε τῇ πρὸς Μωσέα ὁμιλίᾳ τῇ ἀπὸ [fol. 180] τῆς βάτου [cf. Exod., III, 2 suiv. ]. Ἐπεὶ ἐὰν μὴ οὕτω νοήσωμεν τὰς γραφάς, συμβήσεται τὸν πατέρα καὶ κύριον τῶν ὅλων μὴ γεγενῆσθαι τότε ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ὅτε διὰ Μωσέως λέλεκται· Καὶ κύριος ἔβρεξεν ἐπὶ Σόδομα πῦρ καὶ θεῖον παρὰ κυρίου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ [Gen., XIX, 24]· καὶ πάλιν διὰ Δαυῒδ ὅτε λέλεκται οὕτως· Ἄρατε πύλας οἱ ἄρχοντες ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης [Ps., XXIII, 7]· καὶ πάλιν ὅτε φησί· Λέγει κύριος τῷ κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἄν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου [Ps., CIX, 1].

"E as demais [passagens] são tais [como as] ditas pelo legislador e pelos profetas. E suponho ter sido dito suficientemente por mim que, quando a mim Deus diz 'Subiu Deus [de junto] de Abraão', ou 'Falou o Senhor a Moisés', e 'Desceu o Senhor a ver a torre que edificaram os filhos dos homens', ou 'Fechou Deus a arca de Noé por fora', não julgueis [que] o próprio Deus não gerado desceu ou subiu de algum lugar.

Pois o Pai inefável e Senhor de todas as coisas nem chega a algum lugar, nem caminha, nem dorme, nem se levanta, mas permanece na sua [própria] região, onde quer que [esteja], vendo agudamente e ouvindo agudamente — não com olhos nem com ouvidos, mas com um poder inefável; e vela sobre tudo e conhece tudo, e nenhum de nós lhe passa despercebido; nem se move, aquele que não pode ser contido em nenhum lugar e por todo o mundo, ele que era também antes de o mundo dar-se.

Como, pois, este ou falaria a alguém, ou seria visto por alguém, ou apareceria numa mínima parte da terra, visto que nem sequer a glória do enviado por ele teve força o povo [de] ver no Sinai, nem o próprio Moisés teve força [de] entrar na tenda que fez, quando [ela] se encheu da glória [vinda] de Deus, nem tampouco o sacerdote suportou pôr-se diante do templo, quando Salomão introduziu a arca na casa em Jerusalém que o próprio Salomão edificara?

Nem, pois, Abraão, nem Isaque, nem Jacó, nem outro dos homens viu o Pai e inefável Senhor de todas as coisas simplesmente e [Senhor] do próprio Cristo, mas [viram] aquele que, segundo a vontade daquele, é também Deus, [o] seu Filho, e anjo por servir à sua mente; o qual também quis nascer homem por meio da virgem, o qual também outrora se tornou fogo na conversa com Moisés [vinda] da sarça.

Pois, se não entendermos assim as Escrituras, sucederá [que] o Pai e Senhor de todas as coisas não estava então nos céus, quando por meio de Moisés está dito: 'E o Senhor fez chover sobre Sodoma fogo e enxofre da parte do Senhor, do céu'; e de novo, por meio de Davi, quando está dito assim: 'Levantai as portas, ó vossos príncipes, e erguei-vos, portas eternas, e entrará o rei da glória'; e de novo, quando diz: 'Disse o Senhor ao meu Senhor: Senta-te à minha direita, até que eu ponha os teus inimigos por escabelo dos teus pés.'"

CXXVIII

Καὶ ὅτι κύριος ὢν ὁ Χριστός, καὶ θεὸς θεοῦ υἱὸς ὑπάρχων, καὶ δυνάμει φαινόμενος πρότερον ὡς ἀνὴρ καὶ ἄγγελος, καὶ ἐν πυρὸς δόξῃ, ὡς ἐν τῇ βάτῳ, πέφανται καὶ ἐπὶ τῆς κρίσεως τῆς γεγενημένης ἐπὶ Σόδομα, ἀποδέδεικται ἐν πολλοῖς τοῖς εἰρημένοις. Ἀνιστόρουν δὲ πάλιν ἅ καὶ προέγραψα ἀπὸ τῆς Ἐξόδου πάντα, περί τε τῆς ὀπτασίας τῆς ἐπὶ τῆς βάτου καὶ τῆς ἐπικλήσεως τοῦ Ἰησοῦ ὀνόματος, καὶ ἐπέλεγον· Καὶ μὴ νομίζητε, ὦ οὗτοι, ὅτι περιττολογῶν ταῦτα λέγω πολλάκις, ἀλλ᾿ ἐπεὶ γινώσκω καί τινας προλέγειν ταῦτα βουλομένους, καὶ φάσκειν τὴν δύναμιν τὴν παρὰ τοῦ πατρὸς τῶν ὅλων φανεῖσαν τῷ Μωσεῖ ἤ τῷ Ἀβραὰμ ἢ τῷ Ἰακὼβ ἄγγελον καλεῖσθαι ὲν τῇ πρὸς ἀνθρώπους προόδῳ, ἐπειδὴ δι᾿ αὐτῆς τὰ παρὰ τοῦ πατρὸς τοῖς ἀνθρώποις ἀγγέλλεται, δόξαν δέ, ἐπειδή ἐν ἀχωρήτῳ ποτὲ φαντασίᾳ φαίνεται, [fol. 181] ἄνδρα δέ ποτε καὶ ἄνθρωπον καλεῖσθαι, ἐπειδὴ ἐν μορφαῖς τοιαύταις σχηματιζόμενος φαίνεται αἷσπερ βούλεται ὁ πατήρ· καὶ λόγον καλοῦσιν, ἐπειδὴ καὶ τὰς παρὰ τοῦ πατρὸς ὁμιλίας φέρει τοῖς ἀνθρώποις. Ἄτμητον δὲ καὶ ἀχώριστον τοῦ πατρὸς ταύτην τὴν δύναμιν ὑπάρχειν, ὅνπερ τρόπον τὸ τοῦ ἡλίου φασὶ φῶς ἐπὶ γῆς εἶναι ἄτμητον καὶ ἀχώριστον ὄντος τοῦ ἡλίου ἐν τῷ οὐρανῷ· καί, ὅταν δύσῃ, συναποφέρεται τὸ φῶς· οὕτως ὁ πατήρ, ὅταν βούληται, λέγουσι, δύναμιν αὐτοῦ προπηδᾶν ποιεῖ, καί, ὅταν βούληται, πάλιν ἀναστέλλει εἰς ἑαυτόν. Κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον καὶ τοὺς ἀγγέλους ποιεῖν αὐτὸν διδάσκουσιν. Ἀλλ᾿ ὅτι μὲν οὗν εἰσὶν ἄγγελοι, καὶ ἀεὶ μένοντες καὶ μὴ ἀναλυόμενοι εἰς ἐκεῖνο ἐξ οὗπερ γεγόνασιν, ἀποδέδεικται· καὶ ὅτι δύναμις αὕτη, ἣν καὶ θεὸν καλεῖ ὁ προφητικὸς λόγος, ὡς διὰ πολλῶν ὡσαύτως ἀποδέδεικται, καὶ ἄγγελον, οὐχ ὡς τὸ τοῦ ἡλίου φῶς ὀνόματι μόνον ἀριθμεῖται, ἀλλὰ καὶ ἀριθμῷ ἕτερόν τί ἐστι, καὶ ἐν τοῖς προειρημένοις διὰ βραχέων τὸν λόγον ἐξήτασα, εἰπὼν τὴν δύναμιν ταύτην γεγεννῆσθαι ἀπὸ τοῦ πατρός, δυνάμει καὶ βουλῇ αὐτοῦ, ἀλλ᾿ οὐ κατὰ ἀποτομήν, ὡς ἀπομεριζομένης τῆς τοῦ πατρὸς οὐσίας, ὁποῖα τὰ ἅλλα πάντα μεριζόμενα καὶ τεμνόμενα οὐ τὰ αὐτά ἐστιν ἅ καὶ πρὶν τμηθῆναι· καὶ παραδείγματος χάριν παρειλήφειν ὡς τὰ ἀπὸ [fol. 181] πυρὸς ἀναπτόμενα πυρὰ ἕτερα ὁρῶμεν, οὐδὲν ἐλαττουμένου ἐκείνου, ἐξ οὗ ἀναφθῆναι πολλὰ δύνανται, ἀλλὰ ταὐτοῦ μένοντος.

"E que o Cristo, sendo Senhor e existindo [como] Deus, Filho de Deus, e aparecendo antes, por [seu] poder, como homem e anjo, e na glória do fogo, como na sarça, também apareceu no juízo que se deu sobre Sodoma, está demonstrado em muitas das coisas ditas." E narrei de novo tudo o que já escrevi antes, a partir do Êxodo, tanto a respeito da visão [dada] na sarça quanto da invocação do nome de Jesus, e acrescentei:

"E não julgueis, ó vós, que digo estas coisas muitas vezes [por] falar em excesso, mas [é] porque sei também [que] alguns querem antecipar-se [a dizer] estas coisas, e afirmar [que] o poder que, da parte do Pai de todas as coisas, apareceu a Moisés, ou a Abraão, ou a Jacó, é chamado anjo na [sua] saída para junto dos homens, visto que por meio dele se anunciam aos homens as coisas [vindas] do Pai; e [é chamado] glória, visto que às vezes aparece numa aparição incomportável; e [é chamado] às vezes homem e varão, visto que aparece configurado em tais formas quais o Pai quer; e [o] chamam palavra, visto que também traz aos homens as conversas [vindas] do Pai.

E [afirmam] que este poder é indiviso e inseparável do Pai — do mesmo modo que dizem [que] a luz do sol na terra é indivisa e inseparável, estando o sol no céu; e, quando [este] se põe, a luz é levada juntamente; assim o Pai, quando quer — dizem —, faz saltar um poder seu, e, quando quer, de novo [o] recolhe para si mesmo. Deste modo, ensinam [que] ele também faz os anjos.

Mas [demonstrado] está, pois, que há anjos, que sempre permanecem e não se dissolvem naquilo de que se deram; e que este poder, a que a palavra profética chama tanto Deus, como por muitos [lugares] igualmente foi demonstrado, quanto anjo, não [é] contado, como a luz do sol, só de nome, mas é também em número algo distinto — e, no que já foi dito, examinei a questão em breves [palavras], dizendo [que] este poder foi gerado pelo Pai, por seu poder e vontade, mas não por separação, como se se dividisse a substância do Pai, quais são todas as demais coisas que, divididas e cortadas, não são as mesmas que também [eram] antes de serem cortadas; e, a título de exemplo, aduzira que, como os fogos acesos a partir de [um] fogo vemos [ser] outros [fogos], em nada se diminuindo aquele a partir do qual muitos podem ser acesos, mas permanecendo o mesmo."

CXXIX

Καὶ νῦν δὲ ἔτι καὶ οὕς εἶπον λόγους εἰς ἀπόδειξιν τούτου ἐρῶ. Ὅταν λέγῃ· Ἔβρεξε κύριος πῦρ παρὰ κυρίου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ [Gen., XIX, 24], δύο ὄντας ἀριθμῷ μηνύει ὁ λόγος ὁ προφητικός, τὸν μὲν ἐπὶ γῆς ὄντα, ὅς φησι καταβεβηκέναι ἰδεῖν τὴν κραυγὴν Σοδόμων [Gen., XVIII, 21], τὸν δὲ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ὑπάρχοντα, ὅς καὶ τοῦ ἐπὶ γῆς κυρίου κύριός ἐστιν, ὡς πατὴρ καὶ θεός, αἴτιός τε αὐτῷ τοῦ εἶναι καὶ δυνατῷ καὶ κυρίῳ καὶ θεῷ. Καὶ πάλιν ὅταν λέγῃ ὁ λόγος εἰρηκέναι τὸν θεὸν ἐν ἀρχῇ· Ἰδοὺ Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν [Gen., III, 22], τόδε, Ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν, καὶ αὐτὸ ἀριθμοῦ δηλωτικόν ἐστιν, ἀλλ᾿ οὐ τροπολογίαν χωροῦσιν οἱ λόγοι, ὡς ἐξηγεῖσθαι ἐπιχειροῦσιν οἱ σοφισταὶ καὶ μηδὲ λέγειν τὴν ἀλήθειαν μηδὲ νοεῖν δυνάμενοι. Καὶ ἐν τῇ Σοφίᾳ εἴρηται· Ἐὰν ἀναγγείλω ὑμῖν τὰ καθ᾿ ἡμέραν γινόμενα, μνημονεύσω τὰ ἐξ αἰῶνος ἀριθμῆσαι. Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ. Πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέ με, ἐν ἀρχῇ, πρὸ τοῦ τὴν γῆν ποιῆσαι καὶ πρὸ τοῦ τὰς ἀβύσσους ποιῆσαι καὶ πρὸ τοῦ προελθεῖν τὰς πηγάς τῶν ὑδάτων, πρὸ τοῦ ὄρη ἑδρασθῆναι· πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννᾷ με [Prou., VIII. 21-25]. Καὶ εἰπὼν ταῦτα ἐπήγαγον· Νοεῖτε, ὦ ἀκροαταί, εἴ γε [fol. 182] καὶ τὸν νοῦν προσέχετε· καὶ ὅτι γεγεννῆσθαι ὑπὸ τοῦ πατρὸς τοῦτο τὸ γέννημα πρὸ πάντων ἁπλῶς τῶν κτισμάτων ὁ λόγος ἐδήλου, καὶ τὸ γεννώμενον τοῦ γεννῶντος ἀριθμῷ ἕτερόν ἐστι, πᾶς ὁστισοῦν ὁμολογήσειε.

"E também agora ainda direi as palavras que disse para demonstração disto. Quando diz 'Fez chover o Senhor fogo da parte do Senhor, do céu', a palavra profética indica [serem] dois em número: um, que está sobre a terra, que diz ter descido a ver o clamor de Sodoma; e o outro, que está nos céus, que também é Senhor do Senhor sobre a terra, como Pai e Deus, e causa, para ele, do ser, e [de ser] poderoso, e Senhor, e Deus.

E de novo, quando a palavra diz [que] Deus disse no princípio 'Eis que Adão se tornou como um de nós', também este 'Como um de nós' é indicativo de número, e as palavras não comportam [linguagem] figurada, como se empenham em expor os sofistas, incapazes de dizer ou de entender a verdade.

E na [Sabedoria] está dito: 'Se vos anunciar as coisas que se dão a cada dia, recordarei [também as coisas] desde o tempo [antigo, para as] enumerar. O Senhor me criou [como] princípio dos seus caminhos para as suas obras. Antes do tempo me fundou, no princípio, antes de fazer a terra, e antes de fazer os abismos, e antes de saírem as fontes das águas, antes de os montes se assentarem; e antes de todas as colinas me gera.'

E, tendo dito estas coisas, acrescentei: 'Entendei, ó ouvintes, se é que prestais atenção; que também a palavra manifestava [que] este gerado foi gerado pelo Pai antes de simplesmente todas as criaturas, e [que] o gerado é, em número, distinto do que gera, qualquer um [o] confessaria.'"

CXXX

Καὶ συντιθεμένων πάντων εἶπον· Καὶ λόγους δέ τινας, οὓς μὴ ἀπεμνημόνευσα πρότερον, εἴποιμ᾿ ἄν ἄρτι· εἰσὶ δὲ εἰρημένοι ὑπὸ τοῦ πιστοῦ θεράποντος [cf. Nombr., XII, 7] Μωσέως ἐπικεκαλυμμένως. Εἴρηται δὲ οὕτως· Εὐφράνθητε οὐρανοὶ ἅμα αὐτῷ, καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι θεοῦ· καὶ τὰ ἐξῆς τοῦ λόγου ἐπέφερον ταῦτα· Εὐφράνθητε ἔθνη μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐνισχυσάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι θεοῦ, ὅτι τὸ αἷμα τῶν υἱῶν αὐτοῦ ἐκδικεῖται, καὶ ἐκδικήσει, καὶ ἀνταποδώσει δίκην τοῖς ἐχθροῖς, καὶ τοῖς μισοῦσιν αὐτὸν ἀνταποδώσει, καὶ ἐκκαθαριεῖ κύριος τὴν γῆν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ [Deut., XXXII, 43]. Καὶ εἰπὼν ταῦτα ἡμᾶς τὰ ἔθνη λέγει εὐφραίνεσθαι μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, λέγω Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ καὶ τοὺς προφήτας καὶ ἀπλῶς τοὺς ἀπ᾿ ἐκείνου τοῦ λαοῦ πάντας εὐαρεστοῦντας τῷ θεῷ, κατὰ τὰ προωμολογημένα ἡμῖν· ἀλλ᾿ οὐ πάντας τοὺς ἀπὸ τοῦ γένους ὑμῶν ἀκουσόμεθα, ἐπειδὴ ἔγνωμεν καὶ διὰ Ἡσαΐου τὰ κῶλα τῶν παραβεβηκότων ὑπὸ σκώληκος καὶ ἀπαύστου πυρὸς διαβιβρώσκεσθαι μέλλειν, ἀθάνατα μένοντα, ὥστε καὶ εἶναι εἰς [fol. 182] ὅρασιν πάσης σαρκός [Is., LXVI, 24]. Ἐπειπεῖν δὲ ὑμῖν βούλομαι καὶ πρὸς τούτοις, ὦ ἄνδρες, ἔφην, καὶ ἄλλους τινὰς λόγους ἀπ᾿ αὐτῶν τῶν Μωσέως λόγων [cf. Gen., XI, 6, et Deut., XXXII, 8], ἐξ ὧν καὶ νοῆσαι δύνασθε ὅτι ἄνωθεν μὲν πάντας τοὺς ἀνθρώπους ὁ θεὸς διεσκόρπισε καὶ τὰ γένη καὶ γλώσσας· ἐκ πάντων δὲ τῶν γενῶν γένος ἑαυτῷ λαβὼν τὸ ὑμέτερον, γένος ἄχρηστον καὶ ἀπειθὲς καὶ ἄπιστον [cf. OS., VIII, 8; Is., XXX, 9, et LXV, 2; Deut., XXXII, 20], δείξας τοὺς ἀπὸ παντὸς γένους αἱρουμένους πεπεῖσθαι αὐτοῦ τῇ βουλῇ διὰ τοῦ Χριστοῦ, ὅν καὶ Ἰακὼβ καλεῖ καὶ Ἰσραὴλ ὀνομάζει, τούτους καὶ Ἰακὼβ καὶ Ἰσραὴλ, ὡς προέφην ἐν πολλοῖς, εἶναι δεῖ. Εὐφράνθητε γὰρ ἔθνη μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ [Deut., XXXII, 43] εἰπών, τὴν μὲν ὁμοίαν αὐτοῖς ἀπονέμει κληρονομίαν, καὶ τὴν ὁμοίαν ὀνομασίαν δίδωσιν· ἔθνη δὲ αὐτοὺς καὶ εὐφραινομένους μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ λέγων, εἰς ὄνειδος τὸ ὑμέτερον λέγει ἔθνος. Ὅν γὰρ καὶ ὑμεῖς τρόπον παρωργίσατε εἰδωλολατρήσαντες, οὕτω καὶ αὐτοὺς εἰδωλολάτρας ὄντας κατηξίωσε γνῶναι τὴν βουλὴν αὐτοῦ καὶ κληρονομῆσαι τὴν κληρονομίαν τὴν παρ᾿ αὐτῷ.

E, assentindo todos, disse: "E direi agora também algumas palavras que não [me] recordei antes; e são ditas de modo velado pelo fiel servo Moisés. E está dito assim: 'Alegrai-vos, ó céus, juntamente com ele, e adorem-no todos os anjos de Deus'; e o que segue da palavra acrescentei estas [coisas]: 'Alegrai-vos, ó nações, com o seu povo, e fortaleçam-se para ele todos os anjos de Deus, porque o sangue dos seus filhos é vingado, e [os] vingará, e retribuirá castigo aos inimigos, e aos que o odeiam retribuirá, e purificará o Senhor a terra do seu povo.'

E, tendo dito estas coisas, diz [que] nós, as nações, nos alegramos com o seu povo — digo, Abraão e Isaque e Jacó e os profetas e, simplesmente, todos os daquele povo que agradam a Deus, segundo o que já foi confessado por nós; mas não ouviremos [que sejam] todos os da vossa raça, visto que soubemos, também por meio de Isaías, [que] os membros dos que transgrediram hão de ser roídos por verme e por fogo incessante, permanecendo imortais, de modo a serem também [postos] à vista de toda carne.

E quero acrescentar-vos, além disto, ó varões", disse, "também algumas outras palavras a partir das próprias palavras de Moisés, das quais também podeis entender que, desde o alto [dos tempos], Deus dispersou todos os homens, e as raças, e as línguas; mas, tomando para si, de todas as raças, a vossa raça — raça inútil e desobediente e infiel —, mostrou [que] os que, de toda raça, escolhem ser persuadidos à sua vontade por meio do Cristo, a quem também chama Jacó e nomeia Israel, estes é que devem ser Jacó e Israel, como já disse antes em muitos [lugares]."

"Pois, ao dizer 'Alegrai-vos, ó nações, com o seu povo', [Deus] lhes atribui herança semelhante à deles, e lhes dá denominação semelhante; e, dizendo [que] eles [são] nações e se alegram com o seu povo, [o] diz para opróbrio da vossa nação. Pois, do modo pelo qual também vós [o] irritastes idolatrando, assim também a estes, [embora] sendo idólatras, dignou[-os] de conhecer a sua vontade e de herdar a herança [que está] junto dele."

CXXXI

Ἐρῶ δὲ καὶ τοὺς λόγους, δι᾿ ὧν δηλοῦται μερίσας πάντα τὰ ἔθνη ὁ θεός. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Ἐπερώτησον τὸν πατέρα σου, καὶ ἀναγγελεῖ σοι τοὺς πρεσβυτέρους σου, καὶ ἐροῦσί σοι. Ὅτε διεμέριζεν ὁ ὕψιστος ἔθνη, ὡς διέσπειρεν υἱοὺς Ἀδάμ., ἔστησεν ὅρια ἐθνῶν κατὰ ἀριθμοὺς [fol. 183] υἱῶν Ἰσραήλ· καὶ ἐγενήθη μερὶς κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰακώβ, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ [Deut., XXXII, 7-9]. Καὶ εἰπὼν ταῦτα ἐπήνεγκα λέγων ὅτι οἱ ἑβδομήκοντα ἐξηγήσαντο, ὅτι Ἔστησεν ὅρια ἐθνῶν κατὰ ἀριθμὸν ἀγγέλων θεοῦ. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ καὶ ἐκ τούτου πάλιν οὐδέν μοι ἐλαττοῦται ὁ λόγος, τὴν ὑμετέραν ἐξήγησιν εἶπον. Καὶ ὑμεῖς δ᾿, εἰ βούλεσθε τὴν ἀλήθειαν ὁμολογῆσαι, ὅτι πιστότεροι πρὸς τὸν θεόν ἐσμεν, οἵτινες διὰ τοῦ ἐξουθενημένου καὶ ὀνείδους μεστοῦ μυστηρίου τοῦ σταυροῦ κληθέντες ὑπὸ τοῦ θεοῦ, ὧν καὶ τῇ ὁμολογίᾳ καὶ τῇ ὑπακοῇ καὶ τῇ εὐσεβείᾳ κολάσεις μέχρι θανάτου ὑπὸ τῶν δαιμονίων καὶ τῆς στρατιᾶς τοῦ διαβόλου, διὰ τῆς ὑφ᾿ ὑμῶν ἐκείνοις γεγενημένης ὑπηρεσίας, προστετίμηνται, πάνθ᾿ ὑπομένομεν ὑπὲρ τοῦ μηδὲ μέχρι φωνῆς ἀρνεῖσθαι τὸν Χριστόν, δι᾿ οὗ ἐκλήθημεν εἰς σωτηρίαν τὴν προητοιμασμένην παρὰ παρὰ τοῦ πατρός, ὑμῶν τῶν ἐν βραχίονι ὑψηλῷ καὶ ἐπισκοπῇ μεγάλης δόξης [cf. Deut., IV, 34; Exod., VI, 1 suiv.; XIII, 21; XVI, 10, et Actes, XIII, 17] λυτρωθέντων ἀπὸ τῆς Αἰγύπτου, θαλάσσης ὑμῖν τμηθείσης καὶ γενομένης ὁδοῦ ξηρᾶς, ἐν ᾗ τοὺς διώκοντας ὑμᾶς μετὰ δυνάμεως πολλῆς πάνυ καὶ ἐνδόξων ἀρμάτων, ἐπικλύσας αὐτοῖς τὴν δι᾿ ὑμᾶς ὁδοποιηθεῖσαν θάλασσαν, ἀπέκτεινεν [cf. Exod., XIV, 6]· οἷς καὶ στύλος φωτὸς ἔλαμπεν [cf. Exod., XIII, 21, etc.], ἵνα καὶ παρὰ τὸν πάντα ἄλλον λαὸν τὸν ἐν τῷ κόσμῳ ἰδίῳ καὶ ἀνελλιπεῖ καὶ [fol. 183] μὴ δύνοντι φωτὶ χρῆσθαι ἔχητε· οἷς ἄρτον εἰς τροφὴν δι᾿ ἀγγέλων οὐρανίων, τὸ μάννα, ἔβρεξεν [cf. Exod., XVI, 14 suiv.], ἵνα μηδὲ σιτοποιίας δεόμενοι ζητήσητε· καὶ τὸ ἐν Μερρᾷ ὕδωρ ἐγλυκάνθη [cf. Exod., XV, 25]· καὶ σημεῖον τοῦ σταυροῦσθαι μέλλοντος καὶ ἐπὶ τῶν ὄφεων τῶν δακόντων ὑμᾶς, ὡς προεῖπον, γεγένηται (πάντα προλαμβάνοντος πρὸ τῶν ἰδίων καιρῶν τὰ μυστήρια χαρίζεσθαι ὑμῖν τοῦ θεοῦ, πρὸς ὅν ἀχάριστοι ἐλέγχεσθε ἀεὶ γεγενημένοι) καὶ διὰ τοῦ τύπου τῆς ἐκτάσεως τῶν χειρῶν Μωσέως [cf. Exod., XVII, 9-13] καὶ τοῦ ἐπονομασθέντος Ἰησοῦ πολεμούντων τὸν Ἀμαλήκ, περὶ οὗ εἶπεν ὁ θεὸς ἀναγραφῆναι τὸ γεγενημένον, φήσας καὶ εἰς τὰς ὑμῶν ἀκοὰς Ἰησοῦ παραθέσθαι τὸ ὄνομα, εἰπὼν ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ μέλλων ἐξαλείφειν ἀπὸ τῆς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν τὸ μνημόσυνον τοῦ Ἀμαλήκ [cf. Exod., XVII, 14, et Dtn., XXV. 19]. Καὶ ὅτι τὸ μνημόσυνον τοῦ Ἀμαλὴκ καὶ μετὰ τὸν τοῦ Ναυῆ υἱὸν μένει, φαίνεται· διὰ δὲ τοῦ Ἰησοῦ τοῦ σταυρωθέντος, οὗ καὶ τὰ σύμβολα ἐκεῖνα προκηρύγματα ἦν τῶν κατ᾿ αὐτὸν ἁπάντων, ὅτι μέλλει ἐξολοθρευθήσεσθαι τὰ δαιμόνια καὶ δεδιέναι τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καὶ πάσας τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς βασιλείας ὁμοίως ὑφορᾶσθαι αὐτόν, καὶ ἐκ παντὸς γένους ἀνθρώπων θεοσεβεῖς καὶ εἰρηνικοὺς δείκνυσθαι εἶναι τοὺς εἰς αὐτὸν πιστεύοντας, φανερὸν ποιεῖ, καὶ τὰ προανιστορημένα ὑπ᾿ ἐμοῦ, Τρύφων, σημαίνουσι. Καὶ τοσαύτη δὲ ὀρτυγομήτρα [fol. 184] ἐδόθη ὑμῖν ἐπιθυμήσασι κρεωφαγίας, ὅση ἀνάριθμους εἰπεῖν [cf. Exod., XVI, 13; Nomb., XX, 11]· οἷς καὶ ἐκ πέτρας ὕδωρ ἀνέβλυσε, καὶ νεφέλη εἰς σκιὰν ἀπὸ καύματος καὶ φυλακὴν ἀπὸ κρύους εἵπετο [cf. Ps. LXXVII, 14, et CIV, 39], ἄλλου οὐρανοῦ καινοῦ [cf. Is., LXV, 17; LXVI, 22; Apoc., XXI, 1, 27; II PIERRE, III, 13] τρόπον καὶ προαγγελίαν ἀπαγγέλλουσα· ὧν καὶ οἱ ἱμάντες τῶν ὑποδημάτων οὐκ ἐρράγησαν, οὐδὲ αὐτὰ τὰ ὑποδήματα ἐπαλαιώθη, οὐδὲ τὰ ἐνδύματα κατετρίβη, ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν νεωτέρων συνηύξανε [cf. Dtn., VIII, 4, et XXIX, 5; NEH., IX, 21].

"E direi também as palavras por meio das quais se manifesta [que] Deus repartiu todas as nações. E são estas: 'Interroga o teu pai, e te anunciará; os teus anciãos, e te dirão. Quando o Altíssimo repartia as nações, quando dispersou os filhos de Adão, estabeleceu os limites das nações segundo o número dos filhos de Israel; e a porção do Senhor tornou-se o seu povo Jacó, o cordel da sua herança Israel.' E, tendo dito estas coisas, acrescentei, dizendo que os setenta expuseram: 'Estabeleceu os limites das nações segundo o número dos anjos de Deus.' Mas, visto que também disto, de novo, em nada me diminui o argumento, disse a vossa exposição.

E vós também, se quereis confessar a verdade, [reconhecereis] que somos mais fiéis para com Deus [do que vós] — nós, que, chamados por Deus por meio do desprezado e cheio de opróbrio mistério da cruz, [nós] a quem, tanto pela [nossa] confissão quanto pela obediência e pela piedade, castigos até a morte são infligidos pelos demônios e pelo exército do diabo, por meio do serviço prestado por vós àqueles, [nós] tudo suportamos em favor do nem até de voz negar o Cristo, por meio de quem fomos chamados à salvação preparada de antemão pelo Pai —

vós que fostes resgatados do Egito com braço elevado e visitação de grande glória, tendo-vos sido cortado o mar e feito caminho seco, no qual, aos que vos perseguiam com muitíssimo poder e carros gloriosos, inundando sobre eles o mar aberto [como] caminho por vossa causa, [Deus os] matou; para quem também brilhava uma coluna de luz, para que, mais que todo outro povo no mundo, tivésseis [como] usar de luz própria e inextinguível e que não se põe; a quem [Deus] fez chover pão para alimento por meio de anjos celestiais, o maná, para que nem, necessitados de fabricar pão, buscásseis [alimento]; e a água em Mará foi adoçada;

e um sinal do que havia de ser crucificado se deu também no caso das serpentes que vos mordiam, como já disse (agraciando-vos Deus com todos os mistérios de antemão, antes dos seus [próprios] tempos, [Deus] para com quem sois reprovados [por] terdes sempre sido ingratos), e por meio do tipo da extensão das mãos de Moisés e do sobrenomeado Jesus [quando] guerreavam contra Amaleque — a respeito de quem Deus disse [que] se registrasse o [que] se deu, dizendo também que se pusesse aos vossos ouvidos o nome de Jesus, dizendo que este é o que há de apagar de debaixo do céu a memória de Amaleque.

E que a memória de Amaleque permanece também depois do filho de Nave, aparece; mas, por meio de Jesus, o crucificado, de quem também aqueles símbolos eram anúncios prévios de todas as coisas a respeito dele, [Deus] torna manifesto que hão de ser exterminados os demônios e [que hão de] temer o seu nome, e [que] todos os principados e reinos igualmente o receiam, e [que] de toda raça de homens se mostram [como] piedosos e pacíficos os que nele creem; e as coisas antes narradas por mim, ó Trifão, [o] significam.

E tanta codorniz vos foi dada, aos que desejastes comer carne, quanta [é] inumerável [de] dizer; para quem também da rocha jorrou água, e uma nuvem [vos] seguia para sombra do calor e guarda do frio, anunciando o modo e o anúncio prévio de um outro céu novo; cujas correias das sandálias não se romperam, nem as próprias sandálias envelheceram, nem as vestes se gastaram, mas também as dos [mais] jovens cresciam junto [com eles]."

CXXXII

Καὶ πρὸς τούτοις ἐμοσχοποιήσατε καὶ πρὸς τὰς θυγατέρας τῶν ἀλλογενῶν πορνεῦσαι καὶ εἰδωλολατρῆσαι ἐσπουδάσατε, καὶ μετὰ ταῦτα πάλιν, τῆς γῆς ὑμῖν παραδοθείσης μετὰ δυνάμεως τοσαύτης, ὡς καὶ τὸν ἥλιον θεάσασθαι ὑμᾶς προστάξει τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου τοῦ ἐπονομασθέντος τῷ Ἰησοῦ ὀνόματι σταθέντα ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ μὴ δύναντα μέχρι ὡρῶν τριάκοντα ἕξ [cf. Jos., X, 12], καὶ τὰς ἄλλας πάσας δυνάμεις τὰς κατὰ καιρὸν γεγενημένας ὑμῖν· ὧν καὶ ἄλλην μίαν καταριθμῆσαι τανῦν εἶναί μοι δοκεῖ· συναίρεται γὰρ πρὸς τὸ καὶ ἐξ αὐτῆς συνιέναι ὑμᾶς τὸν Ἰησοῦν, ὃν καὶ ἡμεῖς ἐπέγνωμεν Χριστὸν υἱὸν θεοῦ, σταυρωθέντα καὶ ἀναστάντα καὶ ἀνεληλυθότα εἰς τοὺς οὐρανοὺς καὶ πάλιν παραγενησόμενον κριτὴν πάντων ἁπλῶς ἀνθρώπων μέχρις αὐτοῦ Ἀδάμ. Ἐπίστασθε οὖν, ἔλεγον, ὅτι, τῆς σκηνῆς τοῦ μαρτυρίου ὑπὸ τῶν περὶ Ἀζωτίους πολεμίων [fol. 184] ἁρπαγείσης καὶ πληγῆς αὐτοῖς γεγενημένης φοβερᾶς καὶ ἀνιάτου, ἐβουλεύσαντο ἐφ᾿ ἁμάξης, ὑφ᾿ ᾗ δαμάλεις νεοτόκους ἔζευξαν, ἐπιθεῖναι, εἰς πεῖραν τοῦ γνῶναι εἰ δυνάμει θεοῦ διὰ τὴν σκηνὴν πεπληγμένοι εἰσὶ καὶ βούλεται ὁ θεὸς ἀπενεχθῆναι αὐτὴν ὅθεν ἐλήφθη. Καί, πραξάντων τοῦτο, αἱ δαμάλεις, ὑπὸ μηδενὸς ὁδηγούμεναι ἀνθρώπων, οὐκ ἦλθον μὲν εἰς τὸν τόπον ὁπόθεν εἴληπτο ἡ σκηνή, ἀλλ᾿ εἰς χωρίον τινὸς ἀνδρὸς καλουμένου Αὐσῆ, ὁμωνύμου ἐκείνου τοῦ μετονομασθέντος τῷ Ἰησοῦ ὀνόματι, ὡς προελέλεκτο, ὃς καὶ εἰσήγαγε τὸν λαὸν εἰς τὴν γῆν καὶ κατεκληροδότησεν αὐτοῖς αὐτήν· εἰς ὃ χωρίον ἐλθοῦσαι μεμενήκασι, δεικνυμένου ὑμῖν καὶ διὰ τούτων, ὅτι τῷ τῆς δυνάμεως ὀνόματι ὡδηγήθησαν, ὡς πρότερον ὁ περιλειφθεὶς λαὸς ἀπὸ τῶν ἀπ᾿ Αἰγύπτου ἐξελθόντων διὰ τοῦ λαβόντος τὸ Ἰησοῦ ὄνομα, Αὐσῆ πρότερον καλουμένου, εἰς τὴν γῆν ὡδηγήθη [cf. I R., VI].

"E, além disto, fizestes um bezerro, e vos empenhastes em fornicar com as filhas dos estrangeiros e em idolatrar; e, depois destas coisas, de novo — tendo-vos sido entregue a terra com tão grande poder, de modo que também vistes o sol, por ordem daquele varão sobrenomeado com o nome de Jesus, [ficar] parado no céu e não se pôr até trinta e seis horas —, e [depois de] todos os demais poderes que se deram a vós conforme o [seu] tempo; dos quais também me parece haver [motivo] agora [para] enumerar um outro; pois contribui para que também a partir dele entendais [quem é] Jesus, a quem também nós reconhecemos [como] Cristo, Filho de Deus, crucificado e ressuscitado e subido aos céus, e que de novo virá [como] juiz de simplesmente todos os homens, até o próprio Adão.

Sabeis, pois", dizia, "que, tendo sido arrebatada a tenda do testemunho pelos inimigos [os] de Azoto, e tendo-se dado a eles uma praga terrível e incurável, deliberaram pô-la sobre um carro, ao qual atrelaram novilhas recém-paridas, para prova de conhecer se [foi] por poder de Deus, por causa da tenda, [que] foram feridos, e [se] Deus quer [que] ela seja levada de volta [para] onde foi tomada.

E, tendo feito isto, as novilhas, guiadas por nenhum homem, não foram para o lugar de onde a tenda fora tomada, mas para o campo de um certo varão chamado Ausés, homônimo daquele que foi renomeado com o nome de Jesus, como já foi dito, o qual também introduziu o povo na terra e a repartiu por sorte a eles; para qual campo, tendo vindo, permaneceram — mostrando-se também por estas coisas a vós que [foi] pelo nome do poder [que] foram guiadas, como antes o povo que restou dos que saíram do Egito foi guiado à terra por meio do que recebeu o nome de Jesus, chamado antes Ausés."

CXXXIII

Καί, τούτων καὶ πάντων τῶν τοιούτων παραδόξων καὶ θαυμαστῶν ὑμῖν γενομένων τε καὶ ὁρωμένων κατὰ καιρούς, ἐλέγχεσθε καὶ διὰ τῶν προφητῶν μέχρι τοῦ καὶ τὰ ἑαυτῶν τέκνα τεθυκέναι τοῖς δαιμονίοις καὶ ἐπὶ τούτοις πᾶσι τοιαῦτα τετολμηκέναι εἰς τὸν Χριστὸν καὶ ἔτι τολμᾶν, ἐφ᾿ οἷς πᾶσι γένοιτο ὑμῖν, ἔλεος παρὰ τοῦ θεοῦ καὶ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ λαβοῦσι, σωθῆναι. [fol. 185] Διὰ γὰρ τοῦ προφήτου Ἡσαίου προεπιστάμενος ὁ θεὸς ταῦτα μέλλειν ὑμᾶς ποιεῖν κατηράσατο οὕτως· Οὐαὶ τῇ ψυχῇ αὐτῶν· βεβούλευνται βουλὴν πονηρὰν καθ᾿ ἑαυτῶν, εἰπόντες· Δήσωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστι. Τοίνυν τὰ γεννήματα τῶν ἔργων αὐτῶν φάγονται. Οὐαὶ τῷ ἀνόμῳ· πονηρὰ κατὰ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ συμβήσεται αὐτῷ. Λαός μου, οἱ πράκτορες ὑμῶν καλαμῶνται ὑμᾶς καὶ οἱ ἀπαιτοῦντες κυριεύσουσιν ὑμῶν. Λαός μου, οἱ μακαρίζοντες ὑμᾶς πλανῶσιν ὑμᾶς καὶ τὴν τρίβον τῶν ὁδῶν ὑμῶν ταράσσουσιν. Ἀλλὰ νῦν καταστήσεται εἰς κρίσιν τὸν λαὸν αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς κύριος εἰς κρίσιν ἥξει μετὰ τῶν πρεσβυτέρων τοῦ λαοῦ καί τῶν ἀρχόντων αὐτοῦ· Ὑμεῖς δὲ τί ἐνεπυρίσατε τὸν ἀμπελῶνά μου, καὶ ἡ ἁρπαγὴ τοῦ πτωχοῦ ἐν τοῖς οἴκοις ὑμῶν; Ὑμεῖς τί ἀδικεῖτε τὸν λαόν μου καὶ τὸ πρόσωπον τῶν ταπεινῶν κατῃσχύνατε [IS., III, 9-15] ; Καὶ ἐν ἑτέροις πάλιν λόγοις ὁ αὐτὸς προφήτης εἰς τὸ αὐτὸ εἶπεν· Οὐαὶ οἱ ἐπισπώμενοι τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν ὡς ἐν σχοινίῳ μακρῷ καὶ ὡς ζυγοῦ ἱμάντι δαμάλεως τὰς ἀνομίας, οἱ λέγοντες· Τὸ τάχος αὐτοῦ ἐγγισάτω, καὶ ἐλθέτω ἡ βουλὴ τοῦ ἁγίου Ἰσραήλ, ἵνα γνῶμεν. Οὐαὶ οἱ λέγοντες τὸ πονηρὸν καλὸν καὶ τὸ καλὸν πονηρόν, οἱ τιθέντες τὸ φῶς σκότος [fol. 185] καὶ τὸ σκότος φῶς, οἱ τιθέντες τὸ πικρὸν γλυκὺ καὶ τὸ γλυκὺ πικρόν. Οὐαὶ οἱ συνετοὶ ἐν ἑαυτοῖς καὶ ἐνώπιον αὐτῶν ἐπιστήμονες. Οὐαὶ οἱ ἰσχύοντες ὑμῶν, οἱ τὸν οἶνον πίνοντες, καὶ οἱ δυνάσται, καὶ οἱ κιρνῶντες τὸ σίκερα, οἱ δικαιοῦντες τὸν ἀσεβῆ ἕνεκεν δώρων, καὶ τὸ δίκαιον τοῦ δικαίου αἴροντες. Διὰ τοῦτο, ὃν τρόπον καυθήσεται καλάμη ὑπὸ ἄνθρακος πυρὸς καὶ συγκαυθήσεται ὑπὸ φλογὸς καιομένης, ἡ ῥίζα ὡς χνοῦς ἔσται καὶ τὸ ἄνθος αὐτῶν ὡς κονιορτὸς ἀναβήσεται· οὐ γὰρ ἠθέλησαν τὸν νόμον κυρίου σαβαώθ, ἀλλὰ τὸ λόγιον κυρίου τοῦ ἁγίου Ἰσραὴλ παρώξυναν. Καὶ ἐθυμώθη ὀργῇ κύριος σαβαώθ, καὶ ἐπέβαλε τὰς χεῖρας ἐπ᾿ αὐτοὺς καὶ ἐπάταξεν αὐτοὺς καὶ παρωξύνθη ἐπὶ τὰ ὄρη, καὶ ἐγενήθη τὰ θνησιμαῖα αὐτῶν ἐν μέσῳ ὡς κοπρία ὁδοῦ· καὶ ἐν πᾶσι τούτοις οὐκ ἀπεστράφησαν, ἀλλ᾿ ἔτι ἡ χεὶρ αὐτῶν ὑψηλή [IS., V, 18-25]. Ἔτι γὰρ ἀληθῶς ἡ χεὶρ ὑμῶν πρὸς κακοποιΐαν ὑψηλή, ὅτι καὶ τὸν Χριστὸν ἀποκτείναντες οὐδ᾿ οὕτως μετανοεῖτε, ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς, τοὺς πιστεύσαντας δι᾿ αὐτοῦ τῷ θεῷ καὶ πατρὶ τῶν ὅλων, μισεῖτε καὶ φονεύετε, ὁσάκις ἂν λάβητε ἐξουσίαν, ἀδιαλείπτως δὲ καταρᾶσθε αὐτῷ τε ἐκείνῳ καὶ τοῖς ἀπ᾿ αὐτοῦ, πάντων ἡμῶν εὐχομένων ὑπὲρ ὑμῶν καὶ ὑπὲρ πάντων ἁπλῶς ἀνθρώπων, ὡς ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ ἡμῶν καὶ κυρίου ποιεῖν ἐδιδάχθημεν, παραγγεί[fol. 186]λαντος ἡμῖν εὔχεσθαι καὶ ὑπὲρ τῶν ἐχθρῶν καὶ ἀγαπᾶν τοὺς μισοῦντας καὶ εὐλογεῖν τοὺς καταρωμένους [Mt., v, 44, et LUC, VI, 27-28].

"E, tendo-se dado e sido vistos por vós, conforme os tempos, estes e todos os tais [prodígios] paradoxais e admiráveis, sois reprovados também por meio dos profetas até o [ponto de] terdes sacrificado os vossos próprios filhos aos demônios, e, além de tudo isto, terdes ousado tais coisas contra o Cristo, e ainda [as] ousardes; por todas as quais coisas compete-nos orar para que alcanceis misericórdia da parte de Deus e do seu Cristo."

"Pois, por meio do profeta Isaías, sabendo Deus de antemão [que] vós haveríeis de fazer estas coisas, [as] amaldiçoou assim: 'Ai da alma deles; deliberaram um conselho perverso contra si mesmos, dizendo: Amarremos o justo, porque nos é incômodo. Portanto comerão os produtos das suas obras. Ai do iníquo; segundo as obras das suas mãos lhe sucederão coisas más. Ó meu povo, os vossos cobradores vos respigam, e os que exigem [tributo] se assenhorearão de vós.

Ó meu povo, os que vos felicitam vos extraviam e perturbam a vereda dos vossos caminhos. Mas agora [o Senhor] estabelecerá em juízo o seu povo, e o próprio Senhor virá a juízo com os anciãos do povo e os seus príncipes: Mas vós, por que incendiastes a minha vinha, e [por que] o roubo do pobre [está] nas vossas casas? Vós, por que injustiçais o meu povo e envergonhastes a face dos humildes?'

E em outras palavras, de novo, o mesmo profeta disse para o mesmo [fim]: 'Ai dos que arrastam os seus pecados como com uma corda longa, e as [suas] iniquidades como com a correia do jugo de uma novilha, os que dizem: Aproxime-se depressa, e venha o conselho do santo de Israel, para que [o] conheçamos. Ai dos que dizem [ser] o mal bem e o bem mal, os que põem a luz [por] trevas e as trevas [por] luz, os que põem o amargo [por] doce e o doce [por] amargo. Ai dos [que são] inteligentes em si mesmos e diante de si sábios.

Ai dos vossos poderosos, os que bebem o vinho, e os potentados, e os que misturam a bebida forte, os que justificam o ímpio em troca de presentes e tiram o justo [direito] do justo. Por isso, do modo pelo qual arderá a palha sob a brasa do fogo e será queimada juntamente sob a chama que arde, a raiz será como pó e a sua flor subirá como poeira; pois não quiseram a lei do Senhor sabaoth, mas irritaram o oráculo do Senhor, o santo de Israel. E enfureceu-se com ira o Senhor sabaoth, e deitou as mãos sobre eles e os feriu, e irritou-se contra os montes, e os seus cadáveres se tornaram, no meio [do caminho], como o esterco da estrada; e em todas estas coisas não se desviaram, mas ainda a sua mão [está] elevada.'

Pois ainda, verdadeiramente, a vossa mão [está] elevada para o mal, porque, mesmo tendo matado o Cristo, nem assim vos arrependeis, mas também a nós, os que por meio dele cremos no Deus e Pai de todas as coisas, odiais e matais, sempre que recebeis poder, e incessantemente amaldiçoais tanto a ele mesmo quanto aos [que são] dele — orando todos nós por vós e por simplesmente todos os homens, como fomos ensinados pelo nosso Cristo e Senhor a fazer, tendo-nos ele ordenado orar também pelos inimigos, e amar os que [nos] odeiam, e abençoar os que [nos] amaldiçoam."

CXXXIV

Εἰ οὖν καὶ ὑμᾶς δυσωπεῖ τά τε τῶν προφητῶν διδάγματα καὶ τὰ ἐκείνου αὐτοῦ, βέλτιόν ἐστιν ὑμᾶς τῷ θεῷ ἕπεσθαι ἢ τοῖς ἀσυνέτοις καὶ τυφλοῖς διδασκάλοις ὑμῶν, οἵτινες καὶ μέχρι νῦν καὶ τέσσαρας καὶ πέντε ἔχειν ὑμᾶς γυναῖκας ἕκαστον συγχωροῦσι, καὶ ἑὰν εὔμορφόν τις ἰδὼν ἐπιθυμήσῃ αὐτῆς, τὰς Ἰακὼβ τοῦ Ἰσραὴλ καὶ τῶν ἄλλων πατριαρχῶν πράξεις ἀνιστοροῦντες καὶ μηδὲν ἀδικεῖν λέγοντες τοὺς τὰ ὅμοια πράττοντας, τάλανες καὶ ἀνόητοι καὶ κατὰ τοῦτο ὄντες. Ὡς προέφην γάρ, οἰκονομίαι τινὲς μεγάλων μυστηρίων ἐν ἑκάστῃ τινί τοιαύτῃ πράξει ἀπετελοῦντο. Ἐν γὰρ τοῖς γάμοις τοῦ Ἰακὼβ τίς οἰκονομία καὶ προκήρυξις ἀπετελεῖτο, ἐρῶ, ὅπως καὶ ἐν τούτοις ἐπιγνῶτε ὅτι οὐδὲν πρὸς τὸ θειωδέστερον, δι᾿ ὅ ἑκάστη πρᾶξις γέγονεν, ἀπεῖδον ὑμῶν ἀεὶ οἱ διδάσκαλοι, ἀλλὰ πρὸς τὰ χαμαιπετῆ καὶ τὰ διαφθορᾶς μᾶλλον πάθη. Προσέχετε τοιγαροῦν οἷς λέγω. Τῆς ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ μελλούσης ἀπαρτίζεσθαι πράξεως τύποι ἦσαν οἱ γάμοι τοῦ Ἰακώβ [cf. Gen., XXIX, 16 suiv.]. Δύο γὰρ ἀδελφὰς κατὰ τὸ αὐτὸ οὐ θεμιτὸν γαμῆσαι τὸν Ἰακώβ· καὶ δουλεύει δὲ τῷ Λάβαν ὑπὲρ τῶν θυγατέρων, καὶ ψευσθεὶς ἐπὶ τῇ νεωτέρᾳ πάλιν [fol. 186] ἐδούλευσεν ἑπτὰ ἔτη. Ἀλλὰ Λεία μὲν ὁ λαὸς ὑμῶν καὶ ἡ συναγωγή, Ῥαχὴλ δὲ ἡ ἐκκλησία ἡμῶν. Καὶ ὑπὲρ τούτων δουλεύει μέχρι νῦν ὁ Χριστὸς καὶ τῶν ἐν ἀμφοτέραις δούλων. Ἐπεὶ γὰρ τοῖς δυσὶν υἱοῖς τὸ τοῦ τρίτου σπέρμα εἰς δουλείαν ὁ Νῶε ἔδωκε [cf. Gen., IX, 25], νῦν πάλιν εἰς ἀποκατάστασιν ἀμφοτέρων τε τῶν ἐλευθέρων τέκνων καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς δούλων Χριστὸς ἐλήλυθε, τῶν αὐτῶν πάντας καταξιῶν τοὺς φυλάσσοντας τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, ὃν τρόπον καὶ οἱ ἀπὸ τῶν ἐλευθέρων καὶ οἱ ἀπὸ τῶν δούλων γενόμενοι τῷ Ἰακὼβ πάντες υἱοὶ καὶ ὁμότιμοι γεγόνασι· κατὰ δὲ τὴν τάξιν καὶ κατὰ τὴν πρόγνωσιν, ὁποῖος ἕκαστος ἔσται, προλέλεκται [cf. Gen., XLIX, 1 suiv.]. Ἐβούλευσεν Ἰακὼβ τῷ Λάβαν ὑπὲρ τῶν ῥαντῶν καὶ πολυμόρφων θρεμμάτων [cf. Gen., XXX-XXXI]· ἐδούλευσε καὶ τὴν μέχρι σταυροῦ δουλείαν [cf. PHILIPP., II, 7-8] ὁ Χριστὸς ὑπὲρ τῶν ἐκ παντὸς γένους ποικίλων καὶ πολυειδῶν ἀνθρώπων, δι᾿ αἵματος καὶ μυστηρίου τοῦ σταυροῦ κτησάμενος αὐτούς· Λείας ἀσθενεῖς ἦσαν οί ὀφθαλμοί [cf. Gen., XXIX, 17]· καὶ γὰρ ὑμῶν σφόδρα οἱ τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοί. Ἔκλεψε Ῥαχὴλ τοὺς θεοὺς Λάβαν καὶ κατέκρυψεν αὐτοὺς ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας [cf. Gen., XXXI, 19-34]· καὶ ἡμῖν ἀπολώλασιν οἱ πατρικοὶ καὶ ὑλικοὶ θεοί. Τὸν χρόνον πάντα ἐμισεῖτο ὑπὸ τοῦ ἀδελφοῦ ὁ Ἰακώβ· καὶ ἡμεῖς νῦν καὶ αὐτὸς ὁ κύριος ἡμῶν μισεῖται ὑφ᾿ ὑμῶν [fol. 187] καὶ ὑπὸ τῶν ἄλλων ἁπλῶς ἀνθρώπων, ὄντων πάντων τῇ φύσει ἀδελφῶν. Ἰσραὴλ ἐπεκλήθη Ἰακώβ· καὶ Ἰσραὴλ καὶ ὁ Χριστὸς ἀποδέδεικται, ὁ ὢν καὶ καλούμενος Ἰησοῦς.

"Se, pois, vos envergonham tanto os ensinamentos dos profetas quanto os do próprio [Cristo], melhor é seguirdes a Deus [do] que aos vossos insensatos e cegos mestres, os quais, até agora, concedem [que] cada um de vós tenha quatro e cinco mulheres, e, se alguém, vendo uma bem-formada, a desejar, narrando os atos de Jacó, [o] Israel, e dos demais patriarcas, e dizendo [que] em nada injustiçam os que praticam coisas semelhantes — miseráveis e insensatos [são] também nisto.

Pois, como já disse antes, certas economias de grandes mistérios se realizavam em cada um de tais atos. Pois nos casamentos de Jacó que economia e anúncio prévio se realizava, [o] direi, para que também nisto reconheçais que os vossos mestres nunca atentaram para o [sentido] mais divino, pelo qual cada ato se deu, mas [atentaram] para as [coisas] rasteiras e antes para as paixões da corrupção. Prestai atenção, pois, ao que digo.

Tipos do ato que havia de ser realizado pelo Cristo eram os casamentos de Jacó. Pois a Jacó não era lícito desposar duas irmãs ao mesmo tempo; e serve a Labão pelas [suas] filhas, e, enganado quanto à [filha] mais nova, de novo serviu sete anos. Mas Lia [é] o vosso povo e a sinagoga, e Raquel a nossa igreja. E por estas serve até agora o Cristo, e pelos servos [que estão] em ambas.

Pois, visto que aos dois filhos deu Noé a semente do terceiro em servidão, agora, de novo, para o restabelecimento tanto dos filhos livres quanto dos servos [que estão] entre eles, veio o Cristo, dignando das mesmas [coisas] todos os que guardam os seus mandamentos — do modo pelo qual também os [nascidos] das livres e os [nascidos] das servas a Jacó todos se tornaram filhos e de igual honra; mas, segundo a ordem e segundo a presciência, como cada um seria, foi predito.

Serviu Jacó a Labão pelos rebanhos malhados e multiformes; serviu também o Cristo a servidão até a cruz, pelos homens de toda raça, variegados e de muitas espécies, adquirindo-os por meio do sangue e do mistério da cruz. Os olhos de Lia eram fracos; pois também os olhos da vossa alma [o são] em extremo. Roubou Raquel os deuses de Labão e os escondeu até o dia de hoje; e para nós pereceram os deuses paternos e materiais.

Todo o tempo era Jacó odiado pelo [seu] irmão; e a nós agora, e ao próprio nosso Senhor, [somos] odiados por vós e por simplesmente os demais homens, sendo todos, por natureza, irmãos. Israel foi sobrenomeado Jacó; e Israel também o Cristo foi demonstrado [ser], o que é e é chamado Jesus."

CXXXV

Καὶ ὅταν ἡ γραφὴ λέγῃ· Ἐγὼ κύριος ὁ θεός, ὁ ἄγιος Ἰσραήλ, ὁ καταδείξας Ἰσραὴλ βασιλέα ὑμῶν [Is., XLIII, 15]· οὐχὶ ἀληθῶς τὸν Χριστὸν τὸν αἰώνιον βασιλέα ἀκούσεσθε; Καὶ Ἰακὼβ γάρ, ὁ τοῦ Ἰσαὰκ υἱός, ὅτι οὐδέποτε βασιλεὺς γέγονεν, ἐπίστασθε καὶ διὰ τοῦτο ἡ γραφή, πάλιν ἐξηγουμένη ἡμῖν τίνα λέγει βασιλέα Ἰακὼβ καὶ Ἰσραήλ, οὕτως ἔφη· Ἰακὼβ ὁ παῖς μου, ἀντιλήψομαι αὐτοῦ· καὶ Ἰσραὴλ ὁ ἐκλεκτός μου, προσδέξεται αὐτὸν ἡ ψυχή μου. Δέδωκα τὸ πνεῦμά μου ἐπ᾿ αὐτόν, καὶ κρίσιν τοῖς ἔθνεσιν ἐξοίσει. Οὐ κεκράξεται, οὐδὲ ἀκουσθήσεται ἔξω ἡ φωνὴ αὐτοῦ· κάλαμον τεθραυσμένον οὐ συντρίψει καὶ λίνον τυφόμενον οὐ σβέσει, ἕως οὗ νῖκος ἐξοίσει, κρίσιν ἀναλήψει, καὶ οὐ θραυσθήσεται, ἕως ἄν θῇ ἐπὶ τῆς γῆς κρίσιν· καὶ ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἐλπιοῦσιν ἔθνη [Is., XLII, 1-4]. Μήτι οὖν ἐπὶ τὸν Ἰακὼβ τὸν πατριάρχην οἱ απὸ τῶν ἐθνῶν ἐλπίζουσιν, ἀλλ᾿ οὐκ ἐπὶ τὸν Χριστόν, καὶ ὑμεῖς δὲ αὐτοί; Ὡς οὖν Ἰσραὴλ τὸν Χριστὸν καὶ Ἰακὼβ λέγει, οὕτως καὶ ἡμεῖς ἐκ τῆς κοιλίας τοῦ Χριστοῦ λατομηθέντες ἰσραηλιτικὸν τὸ ἀληθινόν ἐσμεν γένος. Αὐτῷ δὲ μᾶλλον τῷ ῥητῷ προσέχωμεν. Καὶ ἐξάξω, φησί, τὸ ἐξ Ἰακὼβ σπέρμα καὶ ἐξ Ἰούδα· καὶ [fol. 187] κληρονομήσει τὸ ὄρος τὸ ἅγιόν μου, καὶ κληρονομήσουσιν οἱ ἐκλεκτοί μου καὶ οἱ δοῦλοί μου, καὶ κατοικήσουσιν ἐκεῖ· καὶ ἔσονται ἐν τῷ δρυμῷ ἐπαύλεις ποιμνίων, καὶ φάραγξ Ἀχὼρ εἰς ἀνάπαυσιν βουκολίων τῷ λαῷ οἳ ἐζήτησάν με. Ὑμεῖς δέ, οἱ ἐγκαταλείποντές με καὶ ἐπιλανθανόμενοι τὸ ὄρος τὸ ἅγιόν μου καὶ ἑτοιμάζοντες τοῖς δαιμονίοις τράπεζαν καὶ πληροῦντες τῷ δαίμονι κέρασμα, ἐγὼ παραδώσω ὑμᾶς εἰς μάχαιραν· πάντες σφαγῇ πεσεῖσθε ὅτι ἐκάλεσα ὑμᾶς καὶ οὐχ ὑπηκούσατε, ἐλάλησα καὶ παρηκούσατε, καὶ ἐποιήσατε τὸ πονηρὸν ἐνώπιόν μου, καὶ ἃ οὐκ ἐβουλόμην ἐξελέξασθε [IS., LXV, 9-12]. Καὶ τὰ μὲν τῆς γραφῆς ταῦτα· συννοεῖτε δὲ καὶ αὐτοὶ ὅτι ἄλλο τί ἐστι τὸ ἐξ Ἰακὼβ σπέρμα νῦν λεγόμενον, οὐχ ὡς οἰηθείη τις ἂν περὶ τοῦ λαοῦ λέγεσθαι. Οὐ γὰρ ἐνδέχεται τοῖς ἐξ Ἰακὼβ γεγεννημένοις ἀπολιπεῖν ἐπείσαξιν τοὺς ἐξ Ἰακὼβ σπαρέντας, οὐδὲ ὀνειδίζοντα τῷ λαῷ, ὡς μὴ ἀξίῳ τῆς κληρονομίας, πάλιν, ὡς ὑπολαβόμενος, τοῖς αὐτοῖς ὑπισχνεῖσθαι. Ἀλλ᾿ ὅνπερ τρόπον ἐκεῖ φησιν ὁ προφήτης· Καὶ νῦν σὺ οἶκος τοῦ Ἰακώβ, δεῦρο καὶ πορευθῶμεν ἐν φωτὶ κυρίου· ἀνῆκε γὰρ τὸν λαὸν αὐτοῦ, τὸν οἶκον Ἰακώβ, ὅτι ἐπλήσθη ἡ χώρα αὐτῶν, ὡς τὸ ἀπ᾿ ἀρχῆς, μαντειῶν καὶ κληδονισμῶν [Is., II, 5-6]· οὕτω καὶ ἐνθάδε δεῖ νοεῖν ἡμᾶς [fol. 188] δύο σπέρματα Ἰούδα καὶ δ(??)ο γένη, ὡς δύο οἴκους Ἰακώβ, τὸν μὲν ἐξ αἵματος [cf. JEAN, I, 13] καὶ σαρκός, τὸν δὲ ἐκ πίστεως καὶ πνεύματος γεγεννημένον.

"E, quando a Escritura diz 'Eu [sou] o Senhor Deus, o santo de Israel, o que constituiu Israel [como] vosso rei', não ouvireis, verdadeiramente, [ser] o Cristo o rei eterno? Pois também sabeis [que] Jacó, o filho de Isaque, nunca se tornou rei; e por isso a Escritura, de novo expondo-nos a quem chama rei Jacó e Israel, disse assim:

'Jacó, meu servo, ampará-lo-ei; e Israel, meu eleito, acolhê-lo-á a minha alma. Dei o meu Espírito sobre ele, e apresentará juízo às nações. Não gritará, nem se ouvirá fora a sua voz; a cana quebrada não esmagará e o linho fumegante não apagará, até que apresente a vitória, retomará o juízo, e não será quebrado, até que ponha na terra o juízo; e no seu nome esperarão as nações.'

Acaso, pois, no patriarca Jacó [é que] esperam os das nações, e não no Cristo, e [não] vós mesmos [também]? Como, pois, chama o Cristo Israel e Jacó, assim também nós, talhados do ventre do Cristo, somos a verdadeira raça israelítica. Mas atentemos antes no próprio texto.

'E farei sair', diz, 'a semente [oriunda] de Jacó e de Judá; e herdará o meu monte santo, e herdarão os meus eleitos e os meus servos, e habitarão ali; e haverá no bosque abrigos de rebanhos, e o vale de Acor [será] para repouso das manadas, para o povo que me buscou. Mas vós, os que me abandonais e vos esqueceis do meu monte santo e preparais aos demônios [uma] mesa e enches ao demônio a bebida [misturada], eu vos entregarei à espada; todos caireis à degola, porque vos chamei e não obedecestes, falei e desobedecestes, e fizestes o mal diante de mim, e escolhestes o que eu não queria.'

E estas coisas [são] da Escritura; mas entendei também vós mesmos que outra coisa é a semente [oriunda] de Jacó agora dita, não como alguém suporia [que] se diz a respeito do povo. Pois não é admissível [que Deus mande] os gerados de Jacó abandonarem [como] intrusos os semeados de Jacó, nem [que], censurando o povo como não digno da herança, de novo, como se [alguém pudesse] supor, aos mesmos [o] prometa.

Mas, do modo pelo qual ali diz o profeta 'E agora, tu, casa de Jacó, vinde e caminhemos na luz do Senhor' — pois desamparou o seu povo, a casa de Jacó, porque a sua terra se encheu, como desde o princípio, de adivinhações e de agouros —, assim também aqui devemos entender [que há] duas sementes de Judá e duas raças, como duas casas de Jacó: uma gerada de sangue e carne, e a outra gerada de fé e espírito."

CXXXVI

Ὁρᾶτε γὰρ ὡς πρὸς τὸν λαὸν νῦν λεγει, ἀνωτέρω εἰπών· Ὅν τρόπον εὐρεθήσεται ῥὰξ ἐν βότρυϊ, καὶ ἐροῦσι· Μὴ λυμανῇ αὐτόν, ὅτι εὐλογία ἐν αὐτῷ ἐστιν, οὕτω ποιήσω ἕνεκεν τοῦ δουλεύοντός μοι· τούτου ἔνεκεν οὐ μὴ ἀπολέσω πάντας· καὶ μετὰ τοῦτο ἐπιφέρει· Καὶ ἐξάξω τὸ ἐξ Ἰακὼβ καὶ ἐξ Ἰούδα [IS., LXV, 8-9]. Δῆλον οὖν, εἰ ἐκείνοις οὕτως ὀργίζεται καὶ ὀλιγοστοὺς καταλείψειν ἀπειλεῖ, ἄλλους τινὰς ἐξάξειν ἐπαγγέλλεται οἳ κατοικήσουσιν ἐν τῷ ὄρει αὐτοῦ [Is., LXV, 9]. Οὗτοι δέ εἰσιν οὓς εἶπε σπερεῖν [cf. JÉR., XXXVIII, 27] καὶ γεννήσειν [cf. EZ., XXXVI, 12]· ὑμεῖς γὰρ οὔτε καλοῦντος αὐτοῦ ἀνέχεσθε οὔτε λαλοῦντος ἀκούετε, ἀλλὰ καὶ τὸ πονηρὸν ἐποιήσατε ἐνώπιον κυρίου [Is., LXV, 12]. Τὸ δὲ ὑπερβάλλον ὑμῶν τῆς κακίας τὸ καὶ μισεῖν, ὅν ἐφονεύσατε, δίκαιον καὶ τοὺς ἀπ᾿ αὐτοῦ λαβόντας εἶναι ὅπερ εἰσίν, εὐσεβεῖς καὶ δίκαιοι καὶ φιλάνθρωποι. Τοιγαροῦν Οὐαὶ τῇ ψυχῇ αὐτῶν λέγει κύριος, διότι βεβούλευνται βουλὴν πονηρὰν καθ᾿ ἑαυτῶν, εἰπόντες· Ἄρωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν [IS., III, 9-10 et Sag., II, 12]. Οὐ γὰρ καὶ ὑμεῖς τῇ Βάαλ ἐθύετε, ὡς οἱ πατέρες ὑμῶν, οὐδὲ ἐν συσκίοις ἢ μετεώροις τόποις πέμματα ἐποιεῖτε τῇ στρατιᾷ τοῦ οὐρανοῦ [cf. JÉR., VII, 18], ἀλλ᾿ ὅτι οὐκ ἐδέξασθε [fol. 188] τὸν Χριστὸν αὐτοῦ. Ὁ γὰρ τοῦτον ἀγνοῶν ἀγνοεῖ καὶ τὴν βουλὴν τοῦ θεοῦ, καὶ ὁ τοῦτον ὑβρίζων καὶ μισῶν καὶ τὸν πέμψαντα· δηλονότι καὶ μισεῖ καὶ ὑβρίζει· καὶ εἰ οὐ πιστεύει τις εἰς αὐτόν, οὐ πιστεύει τοῖς τῶν προφητῶν κηρύγμασι τοῖς αὐτὸν εὐαγγελισαμένοις καὶ κηρύξασιν εἰς πάντας [cf. JEAN, V, 23 et 46].

"Pois vede como agora fala ao povo, tendo dito mais acima: 'Do modo pelo qual se acha um bago no cacho, e dirão: Não o danifiques, porque nele há bênção, assim farei por causa do que me serve; por causa deste de modo nenhum destruirei a todos'; e, depois disto, acrescenta: 'E farei sair o [que vem] de Jacó e de Judá.' [É] claro, pois, [que], se com aqueles assim se ira e ameaça deixar poucos, promete fazer sair alguns outros que habitarão no seu monte.

E estes são os que disse [que] semearia e geraria; pois vós nem tolerais [quando] ele chama, nem ouvis [quando] fala, mas até fizestes o mal diante do Senhor. E o que sobreexcede da vossa malícia [é] odiardes tanto o Justo a quem matastes quanto os que d'Ele receberam o ser o que são: piedosos e justos e amigos dos homens. Por isso: 'Ai da alma deles', diz o Senhor, 'porque deliberaram um conselho perverso contra si mesmos, dizendo: Tiremos o justo, porque nos é incômodo.'

Pois nem vós sacrificais a Baal, como os vossos pais, nem em [lugares] sombreados ou elevados fazíeis bolos ao exército do céu, mas [é reprovável] que não recebestes o seu Cristo. Pois o que ignora este ignora também a vontade de Deus, e o que a este ultraja e odeia [ultraja e odeia] também o que [o] enviou; evidentemente também [o] odeia e ultraja; e, se alguém não crê nele, não crê nas pregações dos profetas, que dele deram a boa-nova e [o] anunciaram a todos."

CXXXVII

Μὴ δή, ὦ ἀδελφοί, κακόν τι εἴπητε εἰς ἐκεῖνον τὸν ἐσταυρωμένον, μηδὲ χλευάσητε αὐτοῦ τοὺς μώλωπας, οἷς ἰαθῆναι πᾶσι δυνατόν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἰάθημεν [cf. IS., LIII, 5]. Καλὸν γάρ, ἢν πεισθέντες τοῖς λόγοις περιτμηθῆτε τὴν σκληροκαρδίαν, ἥν οὐχὶ δι᾿ ὑμῶν ἐγγινομένην γνώμην ἔχετε, ἐπειδὴ εἰς σημεῖον ἦν δεδομένη, ἀλλ᾿ οὐκ εἰς δικαιοπραξίας ἔργον, ὡς οἱ λόγοι ἀναγκάζουσι. Συμφάμενοι οὖν μὴ λοιδορῆτε ἐπὶ τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ, μηδὲ Φαρισαίοις πειθόμενοι διδασκάλοις τὸν βασιλέα τοῦ Ἰσραὴλ ἐπισκώψητέ ποτε, ὁποῖα διδάσκουσιν οἱ ἀρχισυνάγωγοι ὑμῶν, μετὰ τὴν προσευχήν. Εἰ γὰρ ὁ ἁπτόμενος τῶν μὴ εὐαρέστων τῷ θεῷ ὡς ὁ ἁπτόμενος κόρης τοῦ θεοῦ [cf. ZACH., II, 8], πολὺ μᾶλλον ὁ τοῦ ἠγαπημένου καθαπτόμενος [cf. Ephes., I, 6]. Ὅτι δὲ οὗτος αὐτός ἐστι, καὶ ἱκανῶς ἀποδέδεικται. Καὶ σιγώντων αὐτῶν εἶπον· Ἐγώ, ὦ φίλοι. καὶ τὰς γραφὰς λέγω νῦν ὡς ἐξηγήσαντο οἱ ἑβδομήκοντα· εἰπὼν γὰρ αὐτὰς πρότερον ὡς ὑμεῖς αὐτὰς ἔχετε, πεῖραν ὑμῶν ἐποιούμην πῶς διάκεισθε [fol. 189] ἤδη τὴν γνώμην. Λέγων γὰρ τὴν γραφήν, ἣ λέγει· Οὐαὶ αὐτοῖς, ὅτι βεβούλευνται βουλὴν πονηρὰν καθ᾿ ἑαυτῶν εἰπόντες· ὡς ἐξηγήσαντο οἱ ἑβδομήκοντα ἐπήνεγκα· Ἄρωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν· ἐμοῦ ἐν ἀρχῇ τῆς ὁμιλίας καὶ εἰπόντος ὅπερ ὑμεῖς εἰρῆσθαι βούλεσθε, εἰπόντες· Δήσωμεν τὸν δίκαιον, ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν ἐστιν [IS., III, 9-10 et Sag., II, 12]. Ἄλλα δέ τινα ἐπράξατε, καὶ οὐ δοκεῖτέ μοι ἐνηκόως τῶν λόγων ἐπακηκοέναι. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ καὶ νῦν ἤδη ἡ ἡμέρα πέρας ποιεῖσθαι μέλλει, πρὸς δυσμὰς γὰρ ἤδη ὁ ἥλιός ἐστι, καὶ ἔν τι προσθεὶς τοῖς εἰρημένοις παύσομαι· τοῦτο δ᾿ αὐτὸ καὶ ἐν τοῖς εἰρημένοις μοι ἐρρέθη, ἀλλὰ πάλιν αὐτὸ ἐπεξεργάσασθαι ἄν δίκαιον εἶναί μοι δοκεῖ.

"Não, pois, ó irmãos, digais algo de mau contra aquele crucificado, nem escarneçais das suas chagas, com as quais é possível a todos serem curados, como também nós fomos curados. Pois [é] belo, se, persuadidos pelas palavras, fordes circuncidados da dureza de coração, a qual tendes [como] disposição que não se dá por vós [mesmos], visto que fora dada por sinal, mas não por obra de prática da justiça, como as palavras [nos] obrigam.

Concordando, pois, não injurieis o Filho de Deus, nem, obedecendo aos mestres fariseus, escarneçais jamais do rei de Israel, quais [coisas] ensinam os vossos chefes de sinagoga, depois da oração. Pois, se o que toca as coisas não agradáveis a Deus [é] como o que toca a pupila de Deus, muito mais o que agarra o [que é] amado. E que este é ele mesmo, também [o] está suficientemente demonstrado."

E, calando-se eles, disse: "Eu, ó amigos, digo agora também as Escrituras como as expuseram os setenta; pois, dizendo-as antes como vós as tendes, fazia prova de vós, [para ver] como já estais dispostos [na] mente. Pois, dizendo a Escritura que diz 'Ai deles, porque deliberaram um conselho perverso contra si mesmos, dizendo', acrescentei, como expuseram os setenta: 'Tiremos o justo, porque nos é incômodo' — [ao passo que] eu, no início da conversa, também disse o que vós quereis que esteja dito, dizendo: 'Amarremos o justo, porque nos é incômodo.'

Mas fizestes outras coisas, e não me pareceis ter atendido atentamente às palavras. Mas, visto que também agora já o dia está para chegar ao fim — pois o sol já está para o poente —, acrescentando ainda uma coisa às ditas, pararei; e esta mesma [coisa] também foi dita no que já disse, mas me parece justo elaborá-la de novo."

CXXXVIII

Γινώσκετε οὗν, ὦ ἄνδρες, ἔφην, ὅτι ὲν τῷ Ἡσαίᾳ λέλεκται ὑπὸ τοῦ θεοῦ πρὸς τὴν Ἱερουσαλημ, ὅτι Ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τοῦ Νῶε ἔσωσά σε [cf. IS., LIV, 8-9?]. Τοῦτο δέ ἐστιν ὃ ἔλεγεν ὁ θεός. ὅτι τὸ μυστήριον τῶν σωζομένων ἀνθρώπων ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ γέγονεν. Ὁ δίκαιος γὰρ Νῶε μετὰ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ, τουτέστι τῆς τε γυναικὸς τῆς αὐτοῦ καὶ τῶν τριῶν τέκνων αὑτοῦ καὶ τῶν γυναικῶν τῶν υἱῶν αὐτοῦ, οἵτινες ἀριθμῷ ὄντες ὀκτώ, σύμβολον εἶχον τῆς ἀριθμῷ μὲν ὀγδόης ἡμέρας, ἐν ᾗ ἐφάνη ὁ Χριστὸς ἡμῶν ἀπὸ νεκρῶν ἀναστάς, δυνάμει δ᾿ ἀεὶ πρώτης [fol. 189] ὑπαρχούσης. Ὁ γὰρ Χριστός, πρωτότοκος πάσης κτίσεως ὤν [Col., I, 15], καὶ ἀρχὴ πάλιν ἄλλου γένους γέγονε, τοῦ ἀναγεννηθέντος ὑπ᾿ αὐτοῦ δι᾿ ὕδατος καὶ πίστεως καὶ ξύλου, τοῦ τὸ μυστήριον τοῦ σταυροῦ ἔχοντος, ὃν τρόπον καὶ ὁ Νῶε ἐν ξύλῳ διεσώθη ἐποχούμενος τοῖς ὕδασι μετὰ τῶν ἰδίων. Ὅταν οὖν εἴπῃ ὁ προφήτης· Ἐπὶ Νῶε ἔσωσά σε, ὡς προέφην, τῷ ὁμοίως πιστῷ λαῷ πρὸς θεὸν ὄντι καὶ τὰ σύμβολα ταῦτα ἔχοντι λέγει. Καὶ γὰρ ῥάβδον ἔχων ὁ Μωσῆς μετὰ χεῖρα διὰ τῆς θαλάσσης διήγαγεν ὑμῶν τὸν λαόν. Ὑμεῖς δὲ ὑπολαμβάνετε ὅτι τῷ γένει ὑμῶν μόνον ἔλεγεν ἢ τῇ γῇ. Ὅτι γὰρ πᾶσα ἡ γῆ, ὡς ἡ γραφὴ λέγει [Gen., VII, 19-20], κατεκλύσθη, καὶ ὑψώθη τὸ ὕδωρ ἐπάνω πάντων ὀρέων πήχεις δεκαπέντε, ὁ θεὸς οὐ τῇ γῇ φαίνεται εἰρηκώς, ἀλλὰ τῷ λαῷ τῷ πειθομένῳ αὐτῷ, ᾧ καὶ ἀνάπαυσιν προητοίμασεν ἐν Ἱερουσαλήμ, ὡς προαποδέδεικται διὰ πάντων τῶν ἐπὶ τοῦ κατακλυσμοῦ συμβόλων· εἶπον δέ, δι᾿ ὕδατος καὶ πίστεως καὶ ξύλου οἱ προπαρασκευαζόμενοι καὶ μετανοοῦντες ἐφ᾿ οἶς ἥμαρτον ἐκφεύξονται τὴν μέλλουσαν ἐπέρχεσθαι τοῦ θεοῦ κρίσιν.

"Sabei, pois, ó varões", disse, "que em Isaías está dito por Deus a Jerusalém: 'No dilúvio de Noé te salvei.' E isto é o que dizia Deus: que o mistério dos homens salvos se deu no dilúvio. Pois o justo Noé, com os demais homens [que estavam] no dilúvio — isto é, com a sua mulher e os seus três filhos e as mulheres dos seus filhos, os quais, sendo em número oito, tinham [por] símbolo o oitavo dia em número, no qual apareceu o nosso Cristo, ressuscitado dos mortos, mas que em poder é sempre o primeiro.

Pois o Cristo, sendo primogênito de toda criatura, tornou-se também princípio de novo, de outra raça, a regenerada por ele por meio de água e fé e madeiro, o que tem o mistério da cruz — do modo pelo qual também Noé foi salvo no madeiro, sendo levado sobre as águas com os seus. Quando, pois, o profeta diz 'No [tempo de] Noé te salvei', como já disse antes, [o] diz ao povo que é igualmente fiel para com Deus e tem estes símbolos. Pois também Moisés, tendo a vara na mão, conduziu o vosso povo através do mar.

Mas vós supondes que [Deus] falava só à vossa raça, ou à terra. Pois que toda a terra, como a Escritura diz, foi inundada, e a água se elevou acima de todos os montes quinze côvados, aparece [que] Deus [o] disse não à terra, mas ao povo que lhe obedecia, ao qual também preparou de antemão repouso em Jerusalém, como já foi demonstrado por meio de todos os símbolos [dados] no dilúvio; e disse [que], por meio de água e fé e madeiro, os que se preparam de antemão e se arrependem das [coisas] em que pecaram escaparão do juízo de Deus que há de vir."

CXXXIX

Καὶ γὰρ ἄλλο μυστήριον ἐπὶ τοῦ Νῶε προεφητεύθη τελούμενον. ὃ οὐκ ἐπίστασθε. Ἔστι δὲ τοῦτο. Ἐν ταῖς εὐλογίαις, αἷς εὐλόγει ὁ Νῶε τοὺς δύο υἱοὺς αὐτου, καὶ τὸν υἱὸν τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ κατα[fol. 190]ρᾶται· τὸν γὰρ υἱόν, συνευλογηθέντα ὑπὸ τοῦ θεοῦ, τὸ προφητικὸν πνεῦμα καταρᾶσθαι οὐκ ἔμελλεν, ἀλλ᾿, ἐπεὶ δι᾿ ὅλου τοῦ γένους τοῦ ἐπιγελάσαντος τῇ γυμνώσει υἱοῦ αὐτοῦ ἡ προστίμησις τοῦ ἁμαρτήματος εἶναι ἔμελλεν, ἀπὸ τοῦ υἱοῦ τὴν κατάραν πεποίηται [cf. Gen., IX]. Ἐν δὲ οἶς εἶπε προέλεγεν ὅτι καὶ οἱ ἀπὸ Σὴμ γενησόμενοι διακαθέξουσι τὰς κτήσεις καὶ οἰκήσεις τοῦ Χαναάν, καὶ πάλιν οἱ ἀπὸ τοῦ Ἰάφεθ αὐτάς, ἃς διακατέσχον παρὰ τῶν τοῦ Χαναὰν οἱ ἀπὸ Σὴμ παραλαβόντες, διακαθέξουσιν, ἀφελόμενοι τοὺς ἀπὸ Σὴμ γενομένους, ὃν τρόπον ἀφαιρεθέντων αὐτὰ τῶν υἱῶν Χαναὰν αὐτοὶ διακατέσχον. Καὶ ὅτι οὕτω γέγονεν, ἀκούσατε. Ὑμεῖς γάρ, οἱ ἀπὸ τοῦ Σὴμ κατάγοντες τὸ γένος, ἐπήλθετε κατὰ τὴν τοῦ θεοῦ βουλὴν τῇ γῇ τῶν υἱῶν Χαναὰν καὶ διακατέσχετε αὐτήν. Καὶ ὅτι οἱ υἱοὶ Ἰάφεθ, κατὰ τὴν τοῦ θεοῦ κρίσιν ἐπελθόντες καὶ αὐτοὶ ὑμῖν, ἀφείλοντο ὑμῶν τὴν γῆν καὶ διακατέσχον αὐτήν, φαίνεται. Εἴρηται δὲ ταῦτα οὕτως· Ἐξένηψε δὲ Νῶε ἀπὸ τοῦ οἴνου, καὶ ἔγνω ὅσα ἐποίησεν αὐτῷ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ νεώτερος. Καὶ εἶπεν· Ἐπικατάρατος Χαναὰν παῖς, οἰκέτης ἔσται τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ. Καὶ εἶπεν· Εὐλογητὸς κύριος, ὁ θεὸς Σήμ, καὶ ἔσται Χαναὰν παῖς αὐτοῦ. Πλατύναι κύριος τῷ [fol. 190] Ἰάφεθ, καὶ κατοικησάτω ἐν τοῖς οἴκοις Σήμ, καὶ γενηθήτω Χαναὰν παῖς αὐτοῦ [Gen., IX, 24-27]. Δύο οὖν λαῶν εὐλογηθέντων, τῶν ἀπὸ τοῦ Σὴμ καὶ τοῦ Ἰάφεθ, καὶ πρώτων κατασχεῖν τοὺς οἴκους τοῦ Χαναὰν ἐγνωσμένων τῶν ἀπὸ Σήμ, καὶ πάλιν διαδέξασθαι παρ᾿ αὐτῶν τὰς αὐτὰς κτήσεις τῶν ἀπὸ Ἰάφεθ προειρημένων, καὶ τοῖς δυσὶ λαοῖς τοῦ ἑνὸς λαοῦ τοῦ ἀπὸ Χαναὰν εἰς δουλείαν παραδοθέντος, ὁ Χριστὸς κατὰ τὴν τοῦ παντοκράτορος πατρὸς δύναμιν δοθεῖσαν αὐτῷ παρεγένετο, εἰς φιλίαν καὶ εὐλογίαν [cf. I PIERRE, III, 9] καὶ μετάνοιαν καὶ συνοικίαν καλῶν, τὴν ὲν τῇ αὐτῇ γῇ τῶν ἁγίων πάντων μέλλουσαν γίνεσθαι, ἧς, ὡς προαποδέδεικται, διακατάσχεσιν ἐπήγγελται. Ὅθεν οἱ πάντοθεν ἄνθρωποι, εἴτε δοῦλοι εἴτε ἐλεύθεροι, πιστεύοντες ἐπὶ τὸν Χριστὸν καὶ ἐγνωκότες τὴν ἐν τοῖς λόγοις αὐτοῦ καὶ τῶν προφητῶν αὐτοῦ ἀλήθειαν, ἐπίστανται ἅμα αὐτῷ ἐν τῇ γῇ ἐκείνῇ γενησόμενοι καὶ τὰ αἰώνια καὶ ἄφθαρτα κληρονομήσειν.

"Pois também outro mistério, realizado no [tempo de] Noé, foi profetizado, [mistério] que não conheceis. E é este. Nas bênçãos com que Noé abençoava os seus dois filhos, também amaldiçoa o filho do seu filho; pois o Espírito profético não ia amaldiçoar o filho, abençoado juntamente por Deus, mas, visto que a punição do pecado havia de ser [estendida] por toda a raça daquele filho seu que zombou da [sua] nudez, [a] fez [recair] a maldição a partir do filho.

E, no que disse, predizia que também os que se dariam de Sem possuiriam as posses e habitações de Canaã, e de novo os de Jafé [possuiriam] as mesmas [coisas] que os de Sem possuíram, tendo[-as] recebido dos de Canaã, arrebatando[-as] aos gerados de Sem, do modo pelo qual, tendo sido tiradas aos filhos de Canaã, eles [mesmos] as possuíram.

E que assim se deu, ouvi. Pois vós, os que trazeis a raça de Sem, viestes, segundo a vontade de Deus, sobre a terra dos filhos de Canaã e a possuístes. E que os filhos de Jafé, segundo o juízo de Deus, vindo também eles sobre vós, vos tiraram a terra e a possuíram, aparece. E foi dito assim: 'E Noé despertou do vinho, e soube quanto lhe fez o seu filho mais novo. E disse: Maldito [seja] Canaã, o servo; será servo dos seus irmãos. E disse: Bendito [seja] o Senhor, o Deus de Sem, e Canaã será servo dele. Dilate o Senhor a Jafé, e habite nas casas de Sem, e seja Canaã servo dele.'

Tendo sido, pois, abençoados dois povos — os de Sem e os de Jafé —, e conhecidos como primeiros a possuir as casas de Canaã os de Sem, e de novo predito [que] receberiam deles as mesmas posses os de Jafé, e tendo sido entregue à servidão dos dois povos o único povo, o de Canaã, o Cristo veio, segundo o poder do Pai todo-poderoso, dado a ele, chamando para amizade e bênção e arrependimento e coabitação, a que há de dar-se na mesma terra de todos os santos — cuja possessão, como já foi demonstrado, [Deus] prometeu.

Donde os homens de toda parte, quer servos, quer livres, que creem no Cristo e conheceram a verdade [contida] nas suas palavras e [nas] dos seus profetas, sabem [que] hão de estar com ele naquela terra e [de] herdar as coisas eternas e incorruptíveis."

CXL

Ὅθεν καὶ Ἰακώβ, ὡς προεῖπον, τύπος ὢν καὶ αὐτὸς τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὰς δύο δούλας τῶν δύο ἐλευθέρων αὐτοῦ γυναικῶν ἐγεγαμήκει, καὶ ἐξ αὐτῶν ἐτέκνωσεν υἱούς, εἰς τὸ προμηνυθῆναι ὅτι ὁ Χριστὸς προσλήψεται καὶ τοὺς ὲν γένει τοῦ Ἰάφεθ ὄντας ἀπὸ τοῦ Χαναὰν πάντας ὁμοίως τοῖς ἐλευθέροις καὶ τέκνα συγκληρονόμα ἕξει· ἅπερ ἡμεῖς ὄντες, συνιέναι ὑμεῖς οὐ δύ[fol. 191]νασθε, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἀπὸ τῆς τοῦ θεοῦ ζώσης πηγῆς πιεῖν, ἀλλὰ ἀπὸ τῶν συντετριμμένων λάκκων καὶ ὕδωρ μὴ δυναμένων συνέχειν, ὡς ἡ γραφὴ λέγει [JÉR., II, 13]. Εἰσὶ δὲ λάκκοι συντετριμμένοι καὶ ὕδωρ μὴ συνέχοντες οὓς ὤρυξαν ὑμῖν οἱ διδάσκαλοι ὑμῶν αὐτῶν, ὡς καὶ ἡ γραφὴ διαρρήδην λέγει, διδάσκοντες διδασκαλίας, ἐντάλματα ἀνθρώπων [IS., XXIX, 13; cf. MT., XV, 9]. Καὶ πρὸς τούτοις ἑαυτοὺς καὶ ὑμᾶς βουκολοῦσιν, ὑπολαμβάνοντες ὅτι πάντως τοῖς ἀπὸ τῆς σπορᾶς τῆς κατὰ σάρκα τοῦ Ἀβραὰμ οὖσι [cf. MT., III, 9], κἂν ἁμαρτωλοὶ ὦσι καὶ ἄπιστοι καὶ ἀπειθεῖς πρὸς τὸν θεόν, ἡ βασιλεία ἡ αἰώνιος δοθήσεται, ἅπερ ἀπέδειξαν αἱ γραφαὶ οὐκ ὄντα. Ἦ γὰρ τοῦτο οὐκ ἂν εἶπεν Ἡσαΐας· Καὶ εἰ μὴ κύριος σαβαὼθ ἐγκατέλιπεν ἡμῖν σπέρμα, ὡς Σόδομα ἂν καὶ Γόμορρα ἐγενήθημεν [ΙS., I, 9]· καὶ Ἰεζεκιήλ· ὅτι Κἂν Νῶε καὶ Ἰακὼβ καὶ Δανιὴλ ἐξαιτήσωνται υἱοὺς ἢ θυγατέρας, οὐ μὴ δοθῇ αὐτοῖς· ἀλλ᾿ οὔτε πατὴρ ὑπὲρ υἱοῦ οὔτε υἱὸς ὑπὲρ πατρός, ἀλλ᾿ ἕκαστος τῇ ἁμαρτίᾳ αὐτοῦ ἀπολεῖται καὶ ἕκαστος τῇ ἑαυτοῦ δικαιοπραξίᾳ σωθήσεται [cf. EZ., XIV, 14-20; XVIII. 4, 20; et Deut., XXIV, 26]· καὶ πάλιν Ἡσαΐας· Ὄψονται τὰ κῶλα τῶν παραβεβηκότων· ὁ σκώληξ αὐτῶν οὐ παυθήσεται, καὶ τὸ πῦρ αὐτῶν οὐ σβεσθήσεται, καὶ ἔσονται εἰς ὅρασιν πάσῃ σαρκί [IS., LXVI, 24]. Καὶ ὁ κύριος ἡμῶν κατὰ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτὸν πατρὸς καὶ δεσπότου τῶν [fol. 191] ὅλων οὐκ ἂν εἶπεν · Ἥξουσιν ἀπὸ δυσμῶν καὶ ἀνατολῶν, καὶ ἀνακλιθήσονται μετὰ Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν· οἱ δὲ υἱοὶ τῆς βασιλείας ἐκβληθήσονται εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον [MT., VIII, 11-12]; Ἀλλὰ καὶ ὅτι οὐκ αἰτίᾳ τοῦ θεοῦ οἱ προγινωσκόμενοι καὶ γενησόμενοι ἄδικοι, εἴτε ἄγγελοι εἴτε ἄνθρωποι, γίνονται φαῦλοι, ἀλλὰ τῇ ἑαυτῶν ἕκαστος αἰτίᾳ τοιοῦτοί εἰσιν ὁποῖος ἕκαστος φανήσεται, ἀπέδειξα καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν.

"Donde também Jacó, como já disse, sendo também ele tipo do Cristo, desposara também as duas servas das suas duas mulheres livres, e delas gerou filhos, para se indicar de antemão que o Cristo tomaria também todos os que estão na raça de Jafé, [oriundos] de Canaã, igualmente aos livres, e [os] terá [como] filhos co-herdeiros; os quais nós sendo, vós não podeis entender, por não poderdes beber da fonte viva de Deus, mas [somente] das cisternas rotas e incapazes de reter água, como diz a Escritura.

E são cisternas rotas e que não retêm água as que vos cavaram os vossos próprios mestres, como também a Escritura expressamente diz, ensinando ensinamentos, mandamentos de homens. E, além disto, enganam a si mesmos e a vós, supondo que por completo aos que são da semente segundo a carne de Abraão — ainda que sejam pecadores e infiéis e desobedientes para com Deus — o reino eterno será dado; as quais coisas as Escrituras demonstraram não serem [assim].

Pois, [de outro modo], Isaías não teria dito isto: 'E, se o Senhor sabaoth não nos tivesse deixado uma semente, teríamos sido como Sodoma e Gomorra'; e Ezequiel: que 'Ainda que Noé e Jacó e Daniel peçam filhos ou filhas, de modo nenhum lhes será dado; mas nem o pai [salvará] pelo filho, nem o filho pelo pai, mas cada um perecerá pelo seu pecado e cada um se salvará pela sua própria prática da justiça'; e de novo Isaías: 'Verão os membros dos que transgrediram; o seu verme não cessará, e o seu fogo não se apagará, e serão [postos] à vista de toda carne.'

E o nosso Senhor, segundo a vontade do Pai que o enviou e senhor de todas as coisas, não teria dito: 'Virão do poente e do nascente, e reclinar-se-ão com Abraão e Isaque e Jacó no reino dos céus; mas os filhos do reino serão lançados nas trevas exteriores.' Mas também [demonstrei] que não [é] por culpa de Deus [que] os presciamente conhecidos e [que] hão de ser injustos — quer anjos, quer homens — se tornam vis, mas [que] pela sua própria culpa cada um é tal qual cada um aparecerá, [o] demonstrei também no que precede."

CXLI

Ἵνα δὲ μὴ πρόφασιν ἔχητε λέγειν ὅτι ἔδει τὸν Χριστὸν σταυρωθῆναι, ἢ καὶ ἐν τῷ γένει ὑμῶν εἶναι τοὺς παραβαίνοντας, καὶ οὐκ ἂν ἄλλως ἐδύνατο γενέσθαι, φθάσας διὰ βραχέων εἶπον, ὅτι βουλόμενος τοὺς ἀγγέλους καὶ τοὺς ἀνθρώπους ἕπεσθαι τῇ βουλῇ αὐτοῦ ὁ θεὸς ἐβουλήθη ποιῆσαι τούτους αὐτεξουσίους πρὸς δικαιοπραξίαν. μετὰ λόγου τοῦ ἐπίστασθαι αὐτοὺς ὐφ᾿ οὗ γεγόνασι, καὶ δι᾿ ὅν εἰσι πρότερον οὐκ ὄντες, καὶ μετὰ νόμου τοῦ ὑπ᾿ αὐτου κρίνεσθαι, ἐὰν παρὰ τὸν ὀρθὸν λόγον πράττωσι· καὶ δι᾿ ἑαυτοὺς ἡμεῖς, οἱ ἄνθρωποι καὶ οἱ ἄγγελοι, ἐλεγχθησόμεθα πονηρευσάμενοι, ἐὰν μὴ φθάσαντες μεταθώμεθα. Εἰ δὲ ὁ λόγος τοῦ θεοῦ προμηνύει πάντως τινὰς καὶ ἀγγέλους καὶ ἀνθρώπους κολασθήσεσθαι μέλλοντας, διότι προεγίνωσκεν αὐτοὺς ἀμεταβλήτως γενησομένους πονηρούς, προεῖπε ταῦτα, ἀλλ᾿ οὐχ, ὅτι αὐτοὺς ὁ θεὸς τοιούτους [fol. 192] ἐποίησεν. Ὥστε, ἐὰν μετανοήσωσι, πάντες βουλόμενοι τυχεῖν τοῦ παρὰ τοῦ θεοῦ ἐλέους δύνανται, καὶ μακαρίους αὐτοὺς ὁ λόγος προλέγει εἰπών· Μακάριος, ᾧ οὐ μὴ λογίσηται κύροις ἁμαρτίαν [PS., XXXI, 2]· τοῦτο δέ ἐστιν, ὅς μετανοήσας ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασι τῶν ἁμαρτημάτων παρὰ τοῦ θεοῦ λάβῃ ἄφεσιν, ἀλλ᾿ οὐχ, ὡς ὑμεῖς ἀπατᾶτε ἑαυτοὺς καὶ ἄλλοι τινὲς ὑμῖν ὅμοιοι κατὰ τοῦτο, οἳ λέγουσιν ὅτι, κἂν ἁμαρτωλοὶ ὦσι, θεὸν δὲ γινώσκουσιν, οὐ μὴ λογίσηται αὐτοῖς κύριος ἁμαρτίαν. Μαρτύριον δὲ τούτου τὴν μίαν τοῦ Δαυῒδ διὰ τὴν καύχησιν αὐτοῦ γενομένην παράπτωσιν ἔχομεν [cf. PS., XXVI, 2 suiv.], ἥτις τότε ἀφείθη, ὅτε οὕτως ἔκλαυσε καὶ ἐθρήνησεν ὡς γέγραπται [cf. II R., XII, 13]. Εἰ δὲ τῷ τοιούτῳ ἄφεσις πρὶν μετανοῆσαι οὐκ ἐδόθη, ἀλλ᾿ ὅτε τοιαῦτα ἔκλαυσε καὶ ἔπραξεν ὁ μέγας οὗτος βασιλεὺς καὶ χριστὸς καὶ προφήτης, πῶς οἱ ἀκάθαρτοι καὶ πάντα ἀπονενοημένοι, ἐὰν μὴ θρηνήσωσι καὶ κόψωνται καὶ μετανοήσωσιν, ἐλπίδα ἔχειν δύνανται ὅτι οὐ μὴ λογίσηται αὐτοῖς κύριος ἁμαρτίαν; Καὶ ἡ μία δὲ αὕτη τῆς παραπτώσεως τοῦ Δαυῒδ πρὸς τὴν τοῦ Οὐρίου γυναῖκα πρᾶξις, ὦ ἄνδρες, ἔφην, δείκνυσιν ὅτι οὐχ ὡς πορνεύοντες πολλὰς ἔσχον γυναῖκας οἱ πατριάρχαι, ἀλλ᾿ οἰκονομία τις καὶ μυστήρια πάντα δι᾿ αὐτῶν ἀπετελεῖτο· ἐπεὶ εἰ συνεχωρεῖτο, ἣν βούλεταί τις καὶ ὡς βούλεται καὶ ὅσας βούλεται, λαμβάνειν [fol. 192] γυναῖκας, ὁποῖον πράττουσιν οἱ ἀπὸ τοῦ γένους ὑμῶν ἄνθρωποι, κατὰ πᾶσαν γῆν, ἔνθα ἂν ἐπιδημήσωσιν ἢ προσπεμφθῶσιν, ἀγόμενοι ὀνόματι γάμου γυναῖκας, πολὺ μᾶλλον ἂν τῷ Δαυῒδ τοῦτο συνεχωρεῖτο πράξειν. Ταῦτα εἰπών, ὦ φίλτατε Μάρκε Πομπήϊε, ἐπαυσάμην.

"E, para que não tenhais pretexto [para] dizer que era preciso [que] o Cristo fosse crucificado, ou [que] houvesse também na vossa raça os que transgridem, e [que] não poderia dar-se de outro modo — [respondendo,] antecipando-me, disse em breves [palavras] que, querendo Deus [que] os anjos e os homens seguissem a sua vontade, quis fazê-los senhores de si mesmos para a prática da justiça, com a razão de conhecerem eles por quem se deram, e por causa de quem são, antes não sendo, e com a lei de serem julgados por ele, se agirem contra a reta razão; e por nós mesmos nós, os homens e os anjos, seremos reprovados [por] termos agido mal, se, antecipando-nos, não [nos] transladarmos.

E, se a palavra de Deus indica de antemão [que], por completo, certos anjos e homens hão de ser castigados, [foi] porque presciamente [os] conhecia [como] havendo de tornar-se imutavelmente maus [que] predisse estas coisas, mas não [porque] Deus os fez tais. De modo que, se se arrependerem, todos os que querem podem alcançar a misericórdia [vinda] de Deus, e a palavra os prediz bem-aventurados, dizendo: 'Bem-aventurado aquele a quem o Senhor de modo nenhum imputar pecado'; e isto é, [aquele] que, arrependido dos pecados, receber de Deus a remissão dos pecados — mas não, como vós vos enganais a vós mesmos, e alguns outros semelhantes a vós nisto, os quais dizem que, ainda que sejam pecadores, mas conheçam a Deus, o Senhor de modo nenhum lhes imputará pecado.

E temos [por] testemunho disto a única queda de Davi, que se deu por causa da sua jactância, a qual então foi perdoada, quando ele assim chorou e se lamentou, como está escrito. Ora, se a tal [homem] a remissão não foi dada antes de se arrepender, mas [só] quando tais coisas chorou e praticou este grande rei e ungido e profeta, como os imundos e por completo desatinados podem ter esperança, se não se lamentarem e prantearem e arrependerem, de que o Senhor de modo nenhum lhes imputará pecado?

E esta única queda de Davi, o ato com a mulher de Urias, ó varões", disse, "mostra que não [foi] como fornicando [que] os patriarcas tiveram muitas mulheres, mas [que] uma economia e mistérios [é que] por meio deles se realizavam; visto que, se fosse concedido tomar mulheres [conforme] alguém quer, e como quer, e quantas quer — quais [coisas] praticam os homens da vossa raça, por toda terra, onde quer que residam ou sejam enviados, tomando, em nome de casamento, mulheres —, muito mais a Davi seria concedido praticar isto."

E, tendo dito estas coisas, ó caríssimo Marco Pompeio, parei.

CXLII

Ἐπὶ ποσὸν δὲ ὁ Τρύφων ἐπισχών· Ὁρᾷς, ἔφη, ὅτι οὐκ ἀπὸ ἐπιτηδεύσεως γέγονεν ἐν τούτοις ἡμᾶς συμβαλεῖν. Καὶ ὅτι ἐξαιρέτως ἥσθην τῇ συνουσίᾳ, ὁμολογῶ, καὶ τούτους δὲ οἶμαι ὁμοίως ἐμοὶ διατεθεῖσθαι· πλέον γὰρ εὕρομεν ἢ προσεδοκῶμεν καὶ προσδοκηθῆναί ποτε δυνατὸν ἦν. Εἰ δὲ συνεχέστερον ἦν τοῦτο ποιεῖν ἡμᾶς, μᾶλλον ἂν ὠφεληθεῖμεν, ἐξετάζοντες αὐτοὺς τοὺς λόγους· ἀλλ᾿ ἐπειδή, φησί, πρὸς τῇ ἀναγωγῇ εἶ καὶ καθ᾿ ἡμέραν πλοῦν ποιεῖσθαι προσδοκᾷς, μὴ ὄκνει ὡς φίλων ἡμῶν μεμνῆσθαι ἐὰν ἀπαλλαγῇς. Ἐμοῦ δὲ χάριν, ἔφην, εἰ ἐπέμενον, καθ᾿ ἡμέραν ἐβουλόμην ταὐτὸ γίνεσθαι· ἀναχθήσεσθαι δὲ ἤδη προσδοκῶν, ἐπιτρέποντος τοῦ θεοῦ καὶ συνεργοῦντος, ὑμᾶς προτρέπομαι, ἐνστησαμένους ὑπὲρ τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας μέγιστον τοῦτον ἀγῶνα, τῶν διδασκάλων ὑμῶν σπουδάσαι προτιμῆσαι μᾶλλον τὸν τοῦ παντοκράτορος θεοῦ Χριστόν. Μεθ᾿ ἃ ἀπῄεσαν λοιπὸν εὐχόμενοί τέ μοι σωτηρίαν καὶ ἀπὸ τοῦ πλοῦ καὶ ἀπὸ πάσης κακίας· ἐγώ τε ὑπὲρ αὐτῶν εὐχόμενος [fol. 193] ἔφην· Οὐδὲν ἄλλο μεῖζον ὑμῖν εὔχεσθαι δύναμαι, ὦ ἄνδρες, ἢ ἵνα, ἐπιγνόντες διὰ ταύτης τῆς ὁδοῦ δίδοσθαι παντὶ ἀνθρώπῳ εὐδαιμονεῖν. πάντως καὶ αὐτοὶ ἡμῖν ὅμοια ποιήσητε, τὸν Ἰησοῦν εἶναι τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ.

E, tendo Trifão detido[-se] por algum [tempo], disse: "Vês", disse, "que não [foi] de propósito [que] se deu contendermos nestas coisas. E confesso que me deleitei extraordinariamente com o convívio, e penso [que] também estes ficaram dispostos igualmente a mim; pois achamos mais [do] que esperávamos e [do] que jamais era possível esperar. E, se nos fosse [dado] fazer isto mais continuamente, mais seríamos beneficiados, examinando as próprias palavras; mas, visto que", disse, "estás para a partida e esperas fazer-te ao mar a cada dia, não hesites em recordar-te de nós como amigos, quando partires."

"De minha parte", disse, "se permanecesse, quereria [que] o mesmo se desse a cada dia; mas, esperando fazer-me já ao mar — permitindo-[o] Deus e cooperando —, vos exorto a que, empreendendo, em favor da vossa própria salvação, este grandíssimo combate, vos empenheis em preferir aos vossos mestres antes o Cristo do Deus todo-poderoso."

Depois do que se retiraram, enfim, orando por minha salvação, tanto da navegação quanto de toda malícia; e eu, orando por eles, disse: "Nenhuma outra coisa maior posso desejar-vos, ó varões, senão que, reconhecendo [que] por este caminho é dado a todo homem ser feliz, também vós, por completo, façais [coisa] semelhante a nós: [reconhecer] que Jesus é o Cristo de Deus."

Mecenato

Cada obra que você lê aqui chegou ao português financiada pelos leitores.

Em tradução agora: História Eclesiástica — Eusébio de Cesareia

Financie a próxima tradução