‹ Biblioteca

Apologistas

A Autólico

Πρὸς Αὐτόλυκον

Teófilo de Antioquia · c. 180 d.C. · PG 6, col. 1023–1168

Livro Primeiro

I

Στωμύλον μὲν οὖν στόμα καὶ φράσις εὐεπὴς τέρψιν παρέχει καὶ ἔπαινον πρὸς κενὴν δόξαν ἀθλίοις ἀνθρώποις ἔχουσι τὸν νοῦν κατεφθαρμένον· ὁ δὲ τῆς ἀληθείας ἐραστὴς οὐ προσέχει λόγοις μεμιαμμένοις, ἀλλὰ ἐξετάζει τὸ ἔργον τοῦ λόγου τί καὶ ὁποῖόν ἐστιν. Ἐπειδὴ οὖν, ὦ ἑταῖρε, κατέπληξάς με λόγοις κενοῖς καυχησάμενος ἐν τοῖς θεοῖς σου τοῖς λιθίνοις καὶ ξυλίνοις, ἐλατοῖς τε καὶ χωνευτοῖς καὶ πλαστοῖς καὶ γραπτοῖς, οἳ οὔτε βλέπουσιν οὔτε ἀκούουσιν (εἰσὶ γὰρ εἴδωλα καὶ ἔργα χειρῶν ἀνθρώπων), ἔτι δὲ φῄς με καὶ Χριστιανὸν ὡς κακὸν τοὔνομα φοροῦντα, ἐγὼ μὲν οὖν ὁμολογῶ εἶναι Χριστιανός, καὶ φορῶ τὸ θεοφιλὲς ὄνομα τοῦτο ἐλπίζων εὔχρηστος εἶναι τῷ θεῷ. Οὐ γὰρ ὡς σὺ ὑπολαμβάνεις, χαλεπὸν εἶναι τοὔνομα τοῦ θεοῦ, οὕτως ἔχει· ἴσως δὲ ἔτι αὐτὸς σὺ ἄχρηστος ὢν τῷ θεῷ περὶ τοῦ θεοῦ οὕτως φρονεῖς.

Boca tagarela e fraseado elegante dão deleite e louvor, com vista à vanglória, a homens miseráveis que têm a mente corrompida; mas o amante da verdade não presta atenção a palavras contaminadas, e sim examina a obra da palavra — o que ela é e de que espécie. Já que, pois, ó companheiro, me assombraste, gloriando-te com palavras vãs nos teus deuses de pedra e de madeira, batidos a martelo e fundidos, moldados e pintados, que não veem nem ouvem (pois são ídolos e obras de mãos de homens), e ainda me chamas de cristão, como quem traz um nome mau — eu, pois, confesso ser cristão, e trago este nome caro a Deus, esperando ser útil a Deus. Pois não é, como supões, coisa penosa o nome de Deus; talvez sejas tu mesmo, ainda inútil a Deus, que assim pensas acerca de Deus.

II

Ἀλλὰ καὶ ἐὰν φῇς „Δεῖξόν μοι τὸν θεόν σου“, κἀγώ σοι εἴποιμι ἄν „Δεῖξόν μοι τὸν ἄνθρωπόν σου κἀγώ σοι δείξω τὸν θεόν μου“. Ἐπεὶ δεῖξον βλέποντας τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς σου, καὶ τὰ ὦτα τῆς καρδίας σου ἀκούοντα. Ὥσπερ γὰρ οἱ βλέποντες τοῖς ὀφθαλμοῖς τοῦ σώματος κατανοοῦσι τὴν τοῦ βίου καὶ ἐπίγειον πραγματείαν, ἅμα δοκιμάζοντες τὰ διαφέροντα, ἤτοι φῶς ἢ σκότος, ἢ λευκὸν ἢ μέλαν, ἢ ἀειδὲς ἢ εὔμορφον, ἢ εὔρυθμον καὶ εὔμετρον ἢ ἄρυθμον καὶ ἄμετρον, ἢ ὑπέρμετρον ἢ κόλουρον, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ὑπ᾿ ἀκοὴν πίπτοντα, ἢ ὀξύφωνα ἢ βαρύφωνα ἢ ἡδύφωνα, οὕτως ἔχοι ἂν καὶ περὶ τὰ ὦτα τῆς καρδίας καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τοὺς τῆς ψυχῆς δύνασθαι θεὸν θεάσασθαι. Βλέπεται γὰρ θεὸς τοῖς δυναμένοις αὐτὸν ὁρᾶν, ἐπὰν ἔχωσι τοὺς ὀφθαλμοὺς ὀφθαλμοὺς ἀνεῳγμένους τῆς ψυχῆς. Πάντες μὲν γὰρ ἔχουσι τοὺς ὀφθαλμούς, ἀλλὰ ἔνιοι ὑποκεχυμένους καὶ μὴ βλέποντας τὸ φῶς τοῦ ἡλίου. Καὶ οὐ παρὰ τὸ μὴ βλέπειν τοὺς τυφλοὺς ἤδη καὶ οὐκ ἔστιν τὸ φῶς τοῦ ἡλίου φαῖνον, ἀλλὰ ἑαυτοὺς αἰτιάσθωσαν οἱ τυφλοὶ καὶ τοὺς ἑαυτῶν ὀφθαλμούς. Οὕτως καὶ σύ, ὦ ἄνθρωπε, ἔχεις ὑποκεχυμένους τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς σου ὑπὸ τῶν ἁμαρτημάτων καὶ τῶν πράξεών σου τῶν πονηρῶν. Ὥσπερ ἔσοπτρον ἐστιλβωμένον, οὕτως δεῖ τὸν ἄνθρωπον ἔχειν καθαρὰν ψυχήν. Ἐπὰν οὖν ᾖ ἰὸς ἐν τῷ ἐσόπτρῳ, οὐ δύναται ὁρᾶσθαι τὸ πρόσωπον τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῷ ἐσόπτρῳ· οὕτως καὶ ὅταν ᾖ ἁμαρτία ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, οὐ δύναται ὁ τοιοῦτος ἄνθρωπος θεωρεῖν τὸν θεόν.Δεῖξον οὖν καὶ σὺ σεαυτόν, εἰ οὐκ εἶ μοιχός, εἰ οὐκ εἶ πόρνος, εἰ οὐκ εἶ κλέπτης, εἰ οὐκ εἶ ἅρπαξ, εἰ οὐκ εἶ ἀποστερητής, εἰ οὐκ εἶ ἀρσενοκοίτης, εἰ οὐκ εἶ ὑβριστής, εἰ οὐκ εἶ λοίδορος, εἰ οὐκ ὀργίλος, εἰ οὐ φθονερός, εἰ οὐκ ἀλαζών, εἰ οὐχ ὑπερόπτης, εἰ οὐ πλήκτης, εἰ οὐ φιλάργυρος, εἰ οὐ γονεῦσιν ἀπειθής, εἰ οὐ τὰ τέκνα σου πωλεῖς. Τοῖς γὰρ ταῦτα πράσσουσιν ὁ θεὸς οὐκ ἐμφανίζεται, ἐὰν μὴ πρῶτον ἑαυτοὺς καθαρίσωσιν ἀπὸ παντὸς μολυσμοῦ. Καὶ σοὶ οὖν ἅπαντα ἐπισκοτεῖ, καθάπερ ὕλης ἐπιφορὰ ἐπὰν γένηται τοῖς ὀφθαλμοῖς πρὸς τὸ μὴ δύνασθαι ἀτενίσαι τὸ φῶς τοῦ ἡλίου· οὕτως καὶ σοί, ὦ ἄνθρωπε, ἐπισκοτοῦσιν αἱ ἀσέβειαι πρὸς τὸ μὴ δύνασθαί σε ὁρᾶν τὸν θεόν.

Mas, se disseres: "Mostra-me o teu Deus", eu te diria: "Mostra-me o teu homem, e eu te mostrarei o meu Deus". Mostra-me, pois, que os olhos da tua alma veem, e que os ouvidos do teu coração ouvem. Pois, assim como os que veem com os olhos do corpo percebem os negócios da vida e da terra, discernindo ao mesmo tempo as coisas diferentes — luz ou treva, branco ou preto, disforme ou belo, ritmado e proporcionado ou sem ritmo e desmedido, excessivo ou truncado —, e igualmente as coisas que caem sob o ouvido, agudas, graves ou doces, assim também se dá com os ouvidos do coração e os olhos da alma, que podem contemplar a Deus. Pois Deus é visto pelos que podem vê-lo, quando têm abertos os olhos da alma. Todos, com efeito, têm olhos, mas alguns os têm velados e não veem a luz do sol. E não é porque os cegos não veem que já não existe a luz do sol a brilhar; que se acusem a si mesmos os cegos, e aos seus próprios olhos. Assim também tu, ó homem, tens velados os olhos da tua alma pelos teus pecados e pelas tuas más ações. Como um espelho polido, assim deve o homem ter a alma pura. Quando, pois, há ferrugem no espelho, não é possível ver-se no espelho o rosto do homem; assim também, quando há pecado no homem, tal homem não pode contemplar a Deus. Mostra-te, pois, também tu: se não és adúltero, se não és fornicador, se não és ladrão, se não és rapace, se não és fraudador, se não és sodomita, se não és insolente, se não és injuriador, se não és irascível, se não és invejoso, se não és arrogante, se não és desdenhoso, se não és briguento, se não és avarento, se não és desobediente aos pais, se não vendes os teus filhos. Pois aos que fazem tais coisas Deus não se manifesta, se antes não se purificarem de toda mácula. E a ti tudo isto obscurece, como o afluxo de matéria que, quando se dá aos olhos, impede de fitar a luz do sol; assim também a ti, ó homem, as impiedades obscurecem, de modo que não podes ver a Deus.

III

Ἐρεῖς οὖν μοι· Σὺ ὁ βλέπων διήγησαί μοι τὸ εἶδος τοῦ θεοῦ. Ἄκουε, ὦ ἄνθρωπε· Τὸ μὲν εἶδος τοῦ θεοῦ ἄῤῥητον καὶ ἀνέκφραστόν ἐστιν, μὴ δυνάμενον ὀφθαλμοῖς σαρκίνοις ὁραθῆναι. Δόξῃ γάρ ἐστιν ἀχώρητος, μεγέθει ἀκατάληπτος, ὕψει ἀπερινόητος, ἰσχύϊ ἀσύγκριτος, σοφίᾳ ἀσυμβίβαστος, ἀγαθοσύνῃ ἀμίμητος, καλοποιΐᾳ ἀνεκδιήγητος. Εἰ γὰρ φῶς αὐτὸν εἴκω, ποίημα αὐτοῦ λέγω· εἰ λόγον εἴπω, ἀρχὴν αὐτοῦ λέγω· νοῦν ἐὰν εἴπω, φρόνησιν αὐτοῦ λέγω· πνεῦμα ἐὰν εἴπω, ἀναπνοὴν αὐτοῦ λέγω· σοφίαν ἐὰν εἴπω, γέννημα αὐτοῦ λέγω· ἰσχὺν ἐὰν εἴπω, κράτος αὐτοῦ λέγω· δύναμιν ἐὰν εἴπω, ἐνέργειαν αὐτοῦ λέγω· πρόνοιαν ἐὰν εἴπω, ἀγαθοσύνην αὐτοῦ λέγω· βασιλείαν ἐὰν εἴπω, δόξαν αὐτοῦ λέγω· κύριον ἐὰν εἴπω, κριτὴν αὐτὸν λέγω· κριτὴν ἐὰν εἴπω, δίκαιον αὐτὸν λέγω· πατέρα ἐὰν εἴπω, τὰ πάντα αὐτὸν λέγω· πῦρ ἐὰν εἴπω, τὴν ὀργὴν αὐτοῦ λέγω.Ἐρεῖς οὖν μοι· Ὀργίζεται θεός; Μάλιστα· ὀργίζεται τοῖς τὰ φαῦλα πράσσουσιν, ἀγαθὸς δὲ καὶ χρηστὸς καὶ οἰκτίρμων ἐστὶν ἐπὶ τοὺς ἀγαπῶντας καὶ φοβουμένους αὐτόν· παιδευτὴς γάρ ἐστιν τῶν θεοσεβῶν καὶ πατὴρ τῶν δικαίων, κριτὴς δὲ καὶ κολαστὴς τῶν ἀσεβῶν.

Dir-me-ás, pois: "Tu, que vês, descreve-me a aparência de Deus". Ouve, ó homem: a aparência de Deus é inefável e indescritível, não podendo ser vista por olhos de carne. Pois é incontível em glória, incompreensível em grandeza, inconcebível em altura, incomparável em força, insondável em sabedoria, inimitável em bondade, inenarrável em beneficência. Pois, se o chamo luz, digo obra dele; se o chamo Logos, digo princípio dele; se digo mente, digo prudência dele; se digo espírito, digo respiração dele; se digo sabedoria, digo rebento dele; se digo força, digo poder dele; se digo potência, digo operação dele; se digo providência, digo bondade dele; se digo reino, digo glória dele; se digo Senhor, digo-o juiz; se digo juiz, digo-o justo; se digo Pai, digo-o tudo; se digo fogo, digo a ira dele. Dir-me-ás, pois: "Deus se ira?" Sim, certamente: ira-se contra os que praticam o mal, mas é bom, benigno e misericordioso para com os que o amam e o temem; pois é educador dos piedosos e pai dos justos, mas juiz e castigador dos ímpios.

IV

Ἄναρχος δέ ἐστιν, ὅτι ἀγένητός ἐστιν· ἀναλλοίωτος δέ, καθότι ἀθάνατός ἐστιν. Θεὸς δὲ λέγεται διὰ τὸ τεθεικέναι τὰ πάντα ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ ἀσφαλείᾳ, καὶ διὰ τὸ θέειν· τὸ δὲ θέειν ἐστὶν τὸ τρέχειν καὶ κινεῖν καὶ ἐνεργεῖν καὶ τρέφειν καὶ προνοεῖν καὶ κυβερνᾶν καὶ ζωοποιεῖν τὰ πάντα. Κύριος δέ ἐστιν διὰ τὸ κυριεύειν αὐτὸν τῶν ὅλων, πατὴρ δὲ διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν πρὸ τῶν ὅλων, δημιουργὸς δὲ καὶ ποιητὴς διὰ τὸ αὐτὸν εἶναι κτίστην καὶ ποιητὴν τῶν ὅλων, ὕψιστος δὲ διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν ἀνώτερον τῶν πάντων, παντοκράτωρ δὲ ὅτι αὐτὸς τὰ πάντα κρατεῖ καὶ ἐμπεριέχει. Τὰ γὰρ ὕψη τῶν οὐρανῶν καὶ τὰ βάθη τῶν ἀβύσσων καὶ τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ ἐστιν, καὶ οὐκ ἔστιν τόπος τῆς καταπαύσεως αὐτοῦ. Οὐρανοὶ μὲν γὰρ ἔργον αὐτοῦ εἰσιν, γῆ ποίημα αὐτοῦ ἐστιν, θάλασσα κτίσμα αὐτοῦ ἐστιν, ἄνθρωπος πλάσμα καὶ εἰκὼν αὐτοῦ ἐστιν, ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ἀστέρες στοιχεῖα αὐτοῦ εἰσιν, εἰς σημεῖα καὶ εἰς καιροὺς καὶ εἰς ἡμέρας καὶ εἰς ἐνιαυτοὺς γεγονότα, πρὸς ὑπηρεσίαν καὶ δουλείαν ἀνθρώπων· καὶ τὰ πάντα ὁ θεὸς ἐποίησεν ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ εἶναι, ἵνα διὰ τῶν ἔργων γινώσκηται καὶ νοηθῇ τὸ μέγεθος αὐτοῦ.

É sem princípio, porque é ingênito; é imutável, porquanto é imortal. E chama-se Deus [Theós] por ter posto [tetheikénai] todas as coisas sobre a sua própria firmeza, e por correr [théein]; pois "théein" é correr, mover, operar, nutrir, prover, governar e vivificar todas as coisas. E é Senhor por ser senhor de todas as coisas; Pai, por existir antes de todas as coisas; artífice e criador, por ser ele o construtor e o criador de todas as coisas; Altíssimo, por ser mais alto que todas as coisas; Todo-Poderoso, porque ele mesmo domina e contém todas as coisas. Pois as alturas dos céus, as profundezas dos abismos e os confins do mundo estão na sua mão, e não há lugar do seu repouso. Pois os céus são obra dele, a terra é feitura dele, o mar é criatura dele, o homem é plasma e imagem dele; o sol, a lua e as estrelas são elementos dele, feitos para sinais, tempos, dias e anos, para o serviço e a servidão dos homens; e todas as coisas Deus as fez do não-ser ao ser, para que, pelas obras, se conheça e se compreenda a sua grandeza.

V

Καθάπερ γὰρ ψυχὴ ἐν ἀνθρώπῳ οὐ βλέπεται, ἀόρατος οὖσα ἀνθρώποις, διὰ δὲ τῆς κινήσεως τοῦ σώματος νοεῖται ἡ ψυχή, οὕτως ἔχοι ἂν καὶ τὸν θεὸν μὴ δύνασθαι ὁραθῆναι ὑπὸ ὀφθαλμῶν ἀνθρωπίνων, διὰ δὲ τῆς προνοίας καὶ τῶν ἔργων αὐτοῦ βλέπεται καὶ νοεῖται. Ὃν τρόπον γὰρ καὶ πλοῖον θεασάμενός τις ἐν θαλάσσῃ κατηρτισμένον καὶ τρέχον καὶ κατερχόμενον εἰς λιμένα δῆλον ὅτι ἡγήσεται εἶναι ἐν αὐτῷ κυβερνήτην τὸν κυβερνῶντα αὐτό, οὕτως δεῖ νοεῖν εἶναι τὸν θεὸν κυβερνήτην τῶν ὅλων, εἰ καὶ οὐ θεωρεῖται ὀφθαλμοῖς σαρκίνοις διὰ τὸ αὐτὸν ἀχώρητον εἶναι. Εἰ γὰρ τῷ ἡλίῳ ἐλαχίστῳ ὄντι στοιχείῳ οὐ δύναται ἄνθρωπος ἀτενίσαι διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν θέρμην καὶ δύναμιν, πῶς οὐχὶ μᾶλλον τῇ τοῦ θεοῦ δόξῃ ἀνεκφράστῳ οὔσῃ ἄνθρωπος θνητὸς οὐ δύναται ἀντωπῆσαι; Ὃν τρόπον γὰρ ῥοά, ἔχουσα φλοιὸν τὸν περιέχοντα αὐτήν, ἔνδον ἔχει μονὰς καὶ θήκας πολλὰς διαχωριζομένας διὰ ὑμένων καὶ πολλοὺς κόκκους ἔχει τοὺς ἐν αὐτῇ κατοικοῦντας, οὕτως ἡ πᾶσα κτίσις περιέχεται ὑπὸ πνεύματος θεοῦ, καὶ τὸ πνεῦμα τὸ περιέχον σὺν τῇ κτίσει περιέχεται ὑπὸ χειρὸς θεοῦ· ὥσπερ οὖν ὁ κόκκος τῆς ῥοᾶς ἔνδον κατοικῶν οὐ δύναται ὁρᾶν τὰ ἔξω τοῦ λέκους, αὐτὸς ὤν ἔνδον, οὕτως οὐδὲ ἄνθρωπος ἐμπεριεχόμενος μετὰ πάσης τῆς κτίσεως ὑπὸ χειρὸς θεοῦ οὐ δύναται θεωρεῖν τὸν θεόν.Εἶτα βασιλεὺς μὲν ἐπίγειος πιστεύεται εἶναι, καίπερ μὴ πᾶσιν βλεπόμενος, διὰ δὲ νόμων καὶ διατάξεων αὐτοῦ καὶ ἐξουσιῶν καὶ δυνάμεων καὶ εἰκόνων νοεῖται. Τὸν δὲ θεὸν οὐ βούλει σὺ νοεῖσθαι διὰ ἔργων καὶ δυνάμεων;

Pois, assim como a alma no homem não é vista, sendo invisível aos homens, mas pelo movimento do corpo se percebe a alma, assim também se dá que Deus não pode ser visto por olhos humanos, mas pela sua providência e pelas suas obras é visto e percebido. Pois, do mesmo modo que quem vê no mar um navio equipado, correndo e entrando no porto, é claro que julgará haver nele um piloto que o governa, assim se deve entender que Deus é o piloto de todas as coisas, ainda que não seja contemplado por olhos de carne, por ser ele incontível. Pois, se o homem não pode fitar o sol, elemento mínimo, por causa do seu calor e poder excessivos, como não muito mais o homem mortal não pode encarar a glória de Deus, que é inefável? Pois, assim como a romã, tendo a casca que a envolve, tem dentro muitas câmaras e receptáculos separados por membranas, e muitos grãos que nela habitam, assim toda a criação é contida pelo espírito de Deus, e o espírito que a contém, junto com a criação, é contido pela mão de Deus; assim como, pois, o grão da romã que habita dentro não pode ver o que está fora da casca, estando ele dentro, assim tampouco o homem, contido com toda a criação pela mão de Deus, pode contemplar a Deus. Depois, um rei terreno é tido por existente, ainda que não seja visto por todos, mas por suas leis, ordenanças, autoridades, poderes e imagens se faz perceber. E a Deus não queres tu que se perceba pelas obras e pelos poderes?

VI

Κατανόησον, ὦ ἄνθρωπε, τὰ ἔργα αὐτοῦ, καιρῶν μὲν κατὰ χρόνους ἀλλαγὴν καὶ ἀέρων τροπάς, στοιχείων τὸν εὔτακτον δρόμον, ἡμερῶν τε καὶ νυκτῶν καὶ μηνῶν καὶ ἐνιαυτῶν τὴν εὔτακτον πορείαν, σπερμάτων τε καὶ φυτῶν καὶ καρπῶν τὴν διάφορον καλλονήν, τήν τε πολυποίκιλον γονὴν κτηνῶν τετραπόδων καὶ πετεινῶν καὶ ἑρπετῶν καὶ νηκτῶν, ἐνύδρων τε καὶ ἐναλίων, ἢ τὴν ἐν αὐτοῖς τοῖς ζώοις δεδομένην σύνεσιν πρὸς τὸ γεννᾶν καὶ ἐκτρέφειν, οὐκ εἰς ἰδίαν χρῆσιν ἀλλὰ εἰς τὸ ἔχειν τὸν ἄνθρωπον, τήν τε πρόνοιαν ἣν ποιεῖται ὁ θεὸς ἑτοιμάζων τροφὴν πάσῃ σαρκί, ἢ τὴν ὑποταγὴν ἣν ὥρικεν ὑποτάσσεσθαι τὰ πάντα τῇ ἀνθρωπότητι, πηγῶν τε γλυκερῶν καὶ ποταμῶν ἀενάων ῥύσιν, δρόσων τε καὶ ὄμβρων καὶ ὑετῶν τὴν κατὰ καιροὺς γινομένην ἐπιχορηγίαν, τὴν οὐρανίων παμποίκιλον κίνησιν, Ἑωσφόρον ἀνατέλλοντα μὲν καὶ προσημαίνοντα ἔρχεσθαι τὸν τέλειον φωστῆρα, σύνδεσμόν τε Πλειάδος καὶ Ὠρίωνος, Ἀρκτοῦρόν τε καὶ τὴν τῶν λοιπῶν ἄστρων χορείαν γινομένην ἐν τῷ κύκλῳ τοῦ οὐρανοῦ, οἷς ἡ πολυποίκιλος σοφία τοῦ θεοῦ πᾶσιν ἴδια ὀνόματα κέκληκεν.Οὗτος θεὸς μόνος ὁ ποιήσας ἐκ σκότους φῶς, ταμεῖά τε νότου καὶ θησαυροὺς ἀβύσσου καὶ ὅρια θαλασσῶν χιόνων τε καὶ χαλαζῶν θησαυρούς, συνάγων ὕδατα ἐν θησαυροῖς ἀβύσσου καὶ τὸ σκότος ἐν θησαυροῖς αὐτοῦ καὶ ἐξάγων τὸ φῶς τὸ γλυκὺ καὶ τὸ ποθεινὸν καὶ ἐπιτερπὲς ἐκ θησαυρῶν αὐτοῦ, ἀνάγων νεφέλας ἐξ ἐσχάτου τῆς γῆς καὶ ἀστραπὰς πληθύνων εἰς ὑετόν, ὁ ἀποστέλλων τὴν βροντὴν εἰς φόβον καὶ προκαταγγέλλων τὸν κτύπον τῆς βροντῆς διὰ τῆς ἀστραπῆς, ἵνα μὴ ψυχὴ αἰφνιδίως ταραχθεῖσα ἐκψύξῃ, ἀλλὰ μὴν καὶ τῆς ἀστραπῆς τῆς κατερχομένης ἐκ τῶν οὐρανῶν τὴν αὐτάρκειαν ἐπιμετρῶν πρὸς τὸ μὴ ἐκκαῦσαι τὴν γῆν· εἰ γὰρ λάβοι τὴν κατεξουσίαν ἡ ἀστραπή, ἐκκαύσει τὴν γῆν, εἰ δὲ καὶ ἡ βροντή, καταστρέψει τὰ ἐν αὐτῇ.

Considera, ó homem, as obras dele: a mudança das estações segundo os tempos e as viradas do clima, o curso ordenado dos elementos, a marcha ordenada dos dias e das noites, dos meses e dos anos; a diversa beleza das sementes, plantas e frutos; a multiforme geração dos animais quadrúpedes, das aves, dos répteis e dos que nadam, tanto de água doce quanto do mar; ou o discernimento dado aos próprios animais para gerar e criar, não para uso próprio, mas para que o homem os tenha; a providência que Deus exerce, preparando alimento para toda carne; ou a sujeição pela qual determinou que todas as coisas se sujeitassem à humanidade; o fluir de fontes doces e de rios perenes; a distribuição de orvalhos, chuvas miúdas e aguaceiros conforme os tempos; o movimento multiforme das coisas celestes: a Estrela-d'Alva que nasce e anuncia de antemão a vinda do astro perfeito, o ajuntamento das Plêiades e de Órion, o Arcturo e a dança dos demais astros que se dá no círculo do céu — aos quais a multiforme sabedoria de Deus deu a todos nomes próprios. Este é o único Deus, que fez das trevas a luz, e as câmaras do vento sul, e os tesouros do abismo, e os limites dos mares, e os tesouros das neves e das saraivas; que ajunta as águas nos tesouros do abismo, e as trevas nos seus tesouros, e faz sair a luz doce, desejável e deleitosa dos seus tesouros; que faz subir as nuvens dos confins da terra e multiplica os relâmpagos na chuva; que envia o trovão para o temor e anuncia de antemão o estrondo do trovão pelo relâmpago, para que a alma, subitamente perturbada, não desfaleça; e que, além disso, mede a medida certa do relâmpago que desce dos céus, para não incendiar a terra; pois, se o relâmpago tomasse plena licença, incendiaria a terra; e, se o trovão, destruiria o que nela há.

VII

Οὗτός μου θεὸς ὁ τῶν ὅλων πύριος, ὁ τανύσας τὸν οὐρανὸν μόνος καὶ θεὶς τὸ εὖρος τῆς ὑκ᾿ οὐρανόν, ὁ συνταράσσων τὸ κύτος τῆς θαλάσσης καὶ ἠχῶν τὰ κύματα αὐτῆς, ὁ δεσπόζων τοῦ κράτους αὐτῆς καὶ τὸν σάλον τῶν κυμάτων καταπραΰνων, ὁ θεμελιώσας τὴν γῆν ἐπὶ τῶν ὑδάτων καὶ δοὺς πνεῦμα τὸ τρέφον αὐτήν, οὗ ἡ πνοὴ ζωογονεῖ τὸ πᾶν, ὃς ἐὰν συσχῇ τὸ πνεῦμα παρ᾿ ἑαυτῷ ἐκλείψει τὸ πᾶν. Τοῦτον λαλεῖς, ἄνθρωπε, τούτου τὸ πνεῦμα ἀναπνεῖς, τοῦτον ἀγνοεῖς. Τοῦτο δέ σοι συμβέβηκεν διὰ τὴν τύφλωσιν τῆς ψυχῆς καὶ πώρωσιν τῆς καρδίας σου. Ἀλλὰ εἰ βούλει, δύνασαι θεραπευθῆναι· ἐπίδος σεαυτὸν τῷ ἰατρῷ, καὶ παρακεντήσει σου τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς καὶ τῆς καρδίας. Τίς ἐστιν ὁ ἰατρός; Ὁ θεός, ὁ θεραπεύων καὶ ζωοποιῶν διὰ τοῦ λόγου καὶ τῆς σοφίας.Ὁ θεὸς διὰ τοῦ λόγου αὐτοῦ καὶ τῆς σοφίας ἐποίησε τὰ πάντα· τῷ γὰρ λόγῳ αὐτοῦ ἐστερεώθησαν οἱ οὐρανοὶ καὶ τῷ πνεύματι αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Κρατίστη ἐστὶν ἡ σοφία αὐτοῦ· ὁ θεὸς τῇ σοφίᾳ ἐθεμελίωσε τὴν γῆν, ἡτοίμασε δὲ οὐρανοὺς φρονήσει, ἐν αἰσθήσει ἄβυσσοι ἐῤῥάγησαν, νέφη δὲ ἐῤῥύησαν δρόσους. Εἰ ταῦτα νοεῖς, ἄνθρωπε, ἁγνῶς καὶ ὁσίως καὶ δικαίως ζῶν, δύνασαι ὁρᾶν τὸν θεόν. Πρὸ παντὸς δὲ προηγείσθω σου ἐν τῇ καρδίᾳ πίστις καὶ φόβος ὁ τοῦ θεοῦ, καὶ τότε συνήσεις ταῦτα. Ὅταν ἀπόθῃ τὸ θνητὸν καὶ ἐνδύσῃ τὴν ἀφθαρσίαν, τότε ὄψῃ κατὰ ἀξίαν τὸν θεόν. Ἀνεγείρει γάρ σου τὴν σάρκα ἀθάνατον σὺν τῇ ψυχῇ ὁ θεός· καὶ τότε ὄψῃ γενόμενος ἀθάνατος τὸν ἀθάνατον, ἐὰν νῦν πιστεύσῃς αὐτῷ, καὶ τότε ἐπιγνώσῃ ὅτι ἀδίκως κατελάλησας αὐτοῦ.

Este é o meu Deus, o Senhor de todas as coisas, que sozinho estendeu o céu e pôs a largura da abóbada celeste; que agita o seio do mar e faz ressoar as suas ondas; que domina a sua força e acalma o tumulto das ondas; que fundou a terra sobre as águas e lhe deu o espírito que a nutre, cujo sopro dá vida ao todo — e que, se retivesse consigo o espírito, o todo desfaleceria. A ele tu falas, ó homem; o espírito dele respiras; a ele ignoras. E isto te aconteceu pela cegueira da alma e pelo endurecimento do teu coração. Mas, se quiseres, podes ser curado: entrega-te ao médico, e ele abrirá os olhos da tua alma e do teu coração. Quem é o médico? Deus, que cura e vivifica pelo Logos e pela sabedoria. Deus, pelo seu Logos e pela sua sabedoria, fez todas as coisas; pois pelo seu Logos foram firmados os céus, e pelo seu espírito todo o poder deles. Poderosíssima é a sua sabedoria: Deus, pela sabedoria, fundou a terra, e preparou os céus com prudência; por sua percepção rebentaram os abismos, e as nuvens destilaram orvalhos. Se compreendes estas coisas, ó homem, vivendo pura, santa e justamente, podes ver a Deus. Mas, antes de tudo, precedam no teu coração a fé e o temor de Deus, e então compreenderás estas coisas. Quando tiveres despido o mortal e revestido a incorrupção, então verás a Deus segundo o mérito. Pois Deus ressuscitará a tua carne imortal, com a alma; e então, tornado imortal, verás o Imortal — se agora creres nele; e então reconhecerás que injustamente falaste mal dele.

VIII

Ἀλλὰ ἀπιστεῖς νεκροὺς ἐγείρεσθαι. Ὅταν ἔσται, τότε πιστεύσεις θέλων καὶ μὴ θέλων· καὶ ἡ πίστις σου εἰς ἀπιστίαν λογισθήσεται, ἐὰν μὴ νῦν πιστεύσῃς.Πρὸς τί δὲ καὶ ἀπιστεῖς; Η οὐκ οἶδας ὅτι ἁπάντων πραγμάτων ἡ πίστις προηγεῖται; Τίς γὰρ δύναται θερίσαι γεωργός, ἐὰν μὴ πρῶτον πιστεύσῃ τὸ σπέρμα τῇ γῇ; Ἢ τίς δύναται διαπερᾶσαι τὴν θάλασσαν, ἐὰν μὴ πρῶτον ἑαυτὸν πιστεύσῃ τῷ πλοίῳ καὶ τῷ κυβερνήτῃ; Τίς δὲ κάμνων δύναται θεραπευθῆναι, ἐὰν μὴ πρῶτον ἑαυτὸν πιστεύσῃ τῷ ἰατρῷ; Ποίαν δὲ τέχνην ἢ ἐπιστήμην δύναταί τις μαθεῖν, ἐὰν μὴ πρῶτον ἐπιδῷ ἑαυτὸν καὶ πιστεύσῃ τῷ διδασκάλῳ; Εἰ οὖν γεωργὸς πιστεύει τῇ γῇ καὶ ὁ πλέων τῷ πλοίῳ καὶ ὁ κάμνων τῷ ἰατρῷ, σὺ οὐ βούλει ἑαυτὸν πιστεῦσαι τῷ θεῷ, τοσούτους ἀῤῥαβῶνας ἔχων παρ᾿ αὐτοῦ; Πρῶτον μὲν ὅτι ἐποίησέν σε ἐξ οὐκ ὄντος εἰς τὸ εἶναι. Εἰ γὰρ ὁ πατήρ σου οὐκ ἦν οὐδὲ ἡ μήτηρ, πολὺ μᾶλλον οὐδὲ σὺ ἦς ποτε. Καὶ ἔπλασέν σε ἐξ ὑγρᾶς οὐσίας μικρᾶς καὶ ἐλαχίστης ῥανίδος, ἥτις οὐδὲ αὐτὴ ἦν ποτε· καὶ προήγαγέν σε ὁ θεὸς εἰς τόνδε τὸν βίον.Εἶτα πιστεύεις τὰ ὑπὸ ἀνθρώπων γινόμενα ἀγάλματα θεοὺς εἶναι καὶ ἀρετὰς ποιεῖν. Τῷ δὲ ποιήσαντί σε θεῷ ἀπιστεῖς δύνασθαί σε καὶ μεταξὺ ποιῆσαι;

Mas descreis que os mortos ressuscitam. Quando acontecer, então crerás, querendo ou não querendo; e a tua fé ser-te-á contada por incredulidade, se não creres agora. E por que descreis? Ou não sabes que a fé precede a todas as coisas? Pois que lavrador pode colher, se não confiar primeiro a semente à terra? Ou quem pode atravessar o mar, se não se confiar primeiro ao navio e ao piloto? E que enfermo pode ser curado, se não se confiar primeiro ao médico? E que arte ou ciência pode alguém aprender, se não se entregar e confiar primeiro ao mestre? Se, pois, o lavrador confia na terra, e o navegante no navio, e o enfermo no médico, tu não queres confiar-te a Deus, tendo dele tantos penhores? Primeiro, que ele te fez do não-ser ao ser. Pois, se o teu pai não existia, nem a tua mãe, muito mais tu tampouco existias em tempo algum. E ele te plasmou de uma substância úmida, de uma gota pequena e mínima, que nem ela mesma existia em tempo algum; e Deus te trouxe a esta vida. E depois crês que estátuas feitas por homens são deuses e fazem prodígios, e ao Deus que te fez descreis que pode também refazer-te?

IX

Καὶ τὰ μὲν ὀνόματα ὧν φῂς σέβεσθαι θεῶν ὀνόματά ἐστιν νεκρῶν ἀνθρώπων. Καὶ τούτων τίνων καὶ ποταπῶν; Οὐχὶ Κρόνος μὲν τεκνοφάγος εὑρίσκεται καὶ τὰ ἑαυτοῦ τέκνα ἀναλίσκων; Εἰ δὲ καὶ Δία τὸν παῖδα αὐτοῦ εἴποις, κατάμαθε κἀκείνου τὰς πράξεις καὶ τὴν ἀναστροφήν. Πρῶτον μὲν ὅτι ἐν Ἴδῃ ὑπὸ αἰγὸς ἀνετράφη, καὶ ταύτην σφάξας κατὰ τοὺς μύθους καὶ ἐκδείρας ἐποίησεν ἑαυτῷ ἔνδυμα. Τάς τε λοιπὰς πράξεις αὐτοῦ, περί τε ἀδελφοκοιτίας μοιχείας καὶ παιδοφθορίας, ἄμεινον Ὅμηρος καὶ οἱ λοιποὶ ποιηταὶ περὶ αὐτοῦ ἐξηγοῦνται. Τί μοι τὸ λοιπὸν καταλέγειν περὶ τῶν υἱῶν αὐτοῦ, Ἡρακλέα μὲν ἑαυτὸν καύσαντα, Διόνυσον δὲ μεθύοντα καὶ μαινόμενον, καὶ Ἀπόλλωνα τὸν Ἀχιλλέα δεδιότα καὶ φεύγοντα καὶ τῆς Δάφνης ἐρῶντα καὶ τὸν Ὑακίνθου μόρον ἀγνοοῦντα, ἢ Ἀφροδίτην τὴν τιτρωσκομένην, καὶ Ἄρεα τὸν βροτολοιγόν, ἔτι δὲ καὶ ἰχῶρα ῥέοντα τούτων τῶν λεγομένων θεῶν; Καὶ ταῦτα μὲν μέτριον εἰπεῖν, ὅπου γε θεὸς εὑρίσκεται μεμελισμένος ὁ καλούμενος Ὄσιρις, οὗ καὶ κατ᾿ ἔτος γίνονται τελεταὶ ὡς ἀπολλυμένου καὶ εὑρισκομένου καὶ κατὰ μέλος ζητουμένου· οὔτε γὰρ εἰ ἀπόλλυται νοεῖται, οὔτε εἰ εὑρίσκεται δείκνυται. Τί δέ μοι λέγειν Ἄττην ἀποκοπτόμενον, ἢ Ἄδωνιν ἐν ὕλῃ ῥεμβόμενον καὶ κυνηγετοῦντα καὶ τιτρωσκόμενον ὑπὸ συός, ἢ Ἀσκληπιὸν κεραυνούμενον, καὶ Σάραπιν τὸν ἀπὸ Σινώπης φυγάδα εἰς Ἀλεξάνδρειαν γεγονότα, ἢ τὴν Σκυθίαν Ἄρτεμιν καὶ αὐτὴν φυγάδα γεγονυῖαν καὶ ἀνδροφόνον καὶ κυνηγέτιν καὶ τοῦ Ἐνδυμίωνος ἐρασθεῖσαν; Ταῦτα γὰρ οὐχ ἡμεῖς φαμεν, ἀλλὰ οἱ καθ᾿ ὑμᾶς συγγραφεῖς καὶ ποιηταὶ κηρύσσουσιν.

E os nomes dos deuses que dizes venerar são nomes de homens mortos. E de que homens, e de que espécie? Não se acha Crono devorador de filhos, consumindo os seus próprios filhos? E, se disseres Zeus, seu filho, examina também as ações e a conduta dele. Primeiro, que foi criado no Ida por uma cabra, e, tendo-a degolado segundo os mitos e esfolado, fez de si mesmo uma veste. E as demais ações dele — a respeito de incesto com a irmã, adultério e corrupção de meninos — melhor as expõem Homero e os demais poetas. Que preciso enumerar mais acerca dos seus filhos: Héracles, que se queimou a si mesmo; Dioniso, ébrio e furioso; Apolo, que teve medo de Aquiles e fugiu, e se apaixonou por Dafne e ignorou a morte de Jacinto; ou Afrodite, que foi ferida, e Ares, o flagelo dos mortais, e ainda o icor que escorre desses ditos deuses? E isto ainda é moderado dizer, quando se acha esfacelado o deus chamado Osíris, em cuja honra até se fazem, cada ano, celebrações como de quem pereceu e é reencontrado e procurado membro a membro; pois nem se compreende se ele perece, nem se mostra que é reencontrado. Que preciso dizer de Átis mutilado, ou de Adônis vagando pelo bosque, caçando e ferido por um javali, ou de Asclépio fulminado, e de Serápis, que de Sínope foi fugitivo para Alexandria, ou da Ártemis cita, também ela tornada fugitiva, homicida, caçadora e apaixonada por Endímion? Pois estas coisas não as dizemos nós, mas as proclamam os vossos próprios escritores e poetas.

X

Τί μοι λοπὸν καταλέγειν τὸ πλῆθος ὦν σέβονται ζώων Αἰγύπτιοι, ἑρπετῶν τε καὶ κτηνῶν καὶ θηρίων καὶ πετεινῶν καὶ ἐνύδρων νηκτῶν, ἔτι δὲ καὶ ποδόνιπτρα καὶ ἤχους αἰσχύνης; Εἰ δὲ καὶ Ἕλληνας εἴποις καὶ τὰ λοιπὰ ἔθνη, σέβονται λίθους καὶ ξύλα καὶ τὴν λοιπὴν ὕλην, ὡς ἔφθημεν εἰρηκέναι, ἀπεικονίσματα νεκρῶν ἀνθρώπων. Φειδίας μὲν γὰρ εὑρίσκεται ἐν Πείσῃ ποιῶν Ἠλείοις τὸν Ὀλύμπιον Δία, καὶ Ἀθηναίοις ἐν ἀκροπόλει τὴν Ἀθηνᾶν. Πεύσομαι δέ σου κἀγώ, ὦ ἄνθρωπε, πόσοι Ζῆνες εὑρίσκονται· Ζεὺς μὲν γὰρ ἐν πρώτοις προσαγορεύεται Ὀλύμπιος καὶ Ζεὺς Λατεάριος καὶ Ζεὺς Κάσιος καὶ Ζεὺς Κεραύνιος καὶ Ζεὺς Προπάτωρ καὶ Ζεὺς Παννύχιος καὶ Ζεὺς Πολιοῦχος καὶ Ζεὺς Καπετώλιος. Καὶ ὁ μὲν Ζεὺς παῖς Κρόνου, βασιλεὺς Κρητῶν γενόμενος, ἔχει τάφον ἐν Κρήτῃ· οἱ δὲ λοιποὶ ἴσως οὐδὲ ταφῆς κατηξιώθησαν. Εἰ δὲ καὶ εἴποις τὴν μητέρα τῶν λεγομένων θεῶν, μή μοι γένοιτο διὰ στόματος τὰς πράξεις αὐτῆς ἐξειπεῖν (ἀθέμιτον γὰρ ἡμῖν τὰ τοιαῦτα καὶ ὀνομάζειν), ἢ τῶν θεραπόντων αὐτῆς τὰς πράξεις ὑφ᾿ ὧν θεραπεύεται, ὁπόσα τε τέλη καὶ εἰσφορὰς παρέχει τῷ βασιλεῖ αὐτή τε καὶ οἱ υἱοὶ αὐτῆς. Οὐ γάρ εἰσιν θεοί, ἀλλὰ εἴδωλα, καθὼς προειρήκαμεν. ἔργα χειρῶν ἀνθρώπων καὶ δαιμόνια ἀκάθαρτα. Γένοιντο δὲ τοιοῦτοι οἱ ποιοῦντες αὐτὰ καὶ οἱ ἐλπίζοντες ἐπ᾿ αὐτοῖς.

Que preciso enumerar mais a multidão de animais que os egípcios veneram — répteis, gados, feras, aves e os que nadam na água —, e ainda bacias de lavar os pés e ruídos de vergonha? E, se disseres os gregos e as demais nações, veneram pedras, madeiras e a demais matéria, como já dissemos, figuras de homens mortos. Pois Fídias se acha, em Pisa, fazendo para os eleus o Zeus Olímpico, e para os atenienses, na acrópole, a Atena. E eu também te perguntarei, ó homem: quantos Zeus se acham? Pois Zeus, em primeiro lugar, é chamado Olímpico, e Zeus Laciário, e Zeus Cásio, e Zeus Fulminante, e Zeus Antepassado, e Zeus Noturno, e Zeus Guardião da Cidade, e Zeus Capitolino. E o Zeus filho de Crono, que foi rei dos cretenses, tem sepultura em Creta; os demais talvez nem sequer tenham sido julgados dignos de sepultura. E, se disseres a mãe dos ditos deuses, não me aconteça pronunciar com a boca as ações dela (pois é ímpio para nós até nomear tais coisas), nem as ações dos servidores dela, por quem é servida — quantos tributos e contribuições oferecem ela e os seus filhos ao rei. Pois não são deuses, mas ídolos, como já dissemos, obras de mãos de homens e demônios impuros. Tornem-se tais os que os fazem e os que neles esperam.

XI

Τοιγαροῦν μᾶλλον τιμήσω τὸν βασιλέα, οὐ προσκυνῶν αὐτῷ, ἀλλὰ εὐχόμενος ὑπὲρ αὐτοῦ. Θεῷ δὲ τῷ ὄντως θεῷ καὶ ἀληθεῖ προσκυνῶ, εἰδὼς ὅτι ὁ βασιλεὺς ὑπ᾿ αὐτοῦ γέγονεν. Ἐρεῖς οὖν μοι· Διὰ τί οὐ προσκυνεῖς τὸν βασιλέα; Ὅτι οὐκ εἰς τὸ προσκυνεῖθαι γέγονεν, ἀλλὰ εἰς τὸ τιμᾶσαι τῇ νομίμῳ τιμῇ. Θεὸς γὰρ οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ ἄνθρωπος ὑπὸ θεοῦ τεταγμένος, οὐκ εἰς τὸ προσκυνεῖσθαι, ἀλλὰ εἰς τὸ δικαίως κρίνειν. Τρόπῳ γάρ τινι παρὰ θεοῦ οἰκονομίαν πεπίστευται· καὶ γὰρ αὐτὸς οὓς ἔχει ὑφ᾿ ἑαυτὸν τεταγμένους οὐ βούλεται βασιλεῖς καλεῖσθαι· τὸ γὰρ βασιλεὺς αὐτοῦ ἐστιν ὄνομα, καὶ οὐκ ἄλλῳ ἐξόν ἐστιν τοῦτο καλεῖσθαι· οὕτως οὐδὲ προσκυνεῖσθαι ἀλλ᾿ ἢ μόνῳ θεῷ. Ὥστε κατὰ πάντα πλανᾶσαι, ὦ ἄνθρωπε. Τὸν δὲ βασιλέα τίμα εὐνοῶν αὐτῷ, ὑποτασσόμενος αὐτῷ, εὐχόμενος ὑπὲρ αὐτοῦ. Τοῦτο γὰρ ποιῶν ποιεῖς τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ. Λέγει γὰρ ὁ νόμος ὁ τοῦ θεοῦ· Τίμα υἱὲ θεὸν καὶ βασιλέα, καὶ μηδενὶ αὐτῶν ἀπειθὴς ᾖς· ἐξαίφνης γὰρ τίσονται τοὺς ἐχθροὺς αὐτῶν.

Por isso, antes honrarei o rei — não adorando-o, mas orando por ele. Mas ao Deus que é realmente Deus e verdadeiro adoro, sabendo que o rei foi feito por ele. Dir-me-ás, pois: "Por que não adoras o rei?" Porque não foi feito para ser adorado, mas para ser honrado com a honra legítima. Pois não é deus, mas homem posto por Deus, não para ser adorado, mas para julgar com justiça. Pois de certo modo lhe foi confiada por Deus uma administração; e ele mesmo não quer que os que estão postos sob si sejam chamados reis, pois "rei" é o seu nome, e a nenhum outro é lícito ser assim chamado; do mesmo modo, tampouco ser adorado é lícito senão só a Deus. De modo que em tudo te enganas, ó homem. Ao rei honra, sendo-lhe benévolo, sujeitando-te a ele, orando por ele. Pois, fazendo isto, fazes a vontade de Deus. Pois diz a lei de Deus: "Honra, filho, a Deus e ao rei, e a nenhum deles sejas desobediente; pois de súbito castigarão os seus inimigos".

XII

Περὶ δὲ τοῦ σε καταγελᾶν μου, καλοῦντά με Χριστιανόν, οὐκ οἶδας ὃ λέγεις. Πρῶτον μὲν ὅτι τὸ χριστὸν ἡδὺ καὶ εὔχρηστον καὶ ἀκαταγέλαστόν ἐστιν. Ποῖον γὰρ πλοῖον δύναται εὔχρηστον εἶναι καὶ σώζεσθαι, ἐὰν μὴ πρῶτον χρισθῇ; Ἤ ποῖος πύργος ἢ οἰκία εὔμορφος καὶ εὔχρηστός ἐστιν, ἐπὰν οὐ κέχρισται; Τίς δὲ ἄνθρωπος εἰσελθὼν εἰς τόνδε τὸν βίον ἢ ἀθλῶν οὐ χρίεται ἐλαίῳ; Ποῖον δὲ ἔργον ἢ κόσμιον δύναται εὐμορφίαν ἔχειν, ἐὰν μὴ χρισθῇ καὶ στιλβωθῇ; Εἶτα ἀὴρ μὲν καὶ πᾶσα ἡ ὑπ᾿ οὐρανὸν τρόπῳ τινὶ χρίεται φωτὶ καὶ πνεύματι. Σὺ δὲ οὐ βούλει χρισθῆναι ἔλαιον θεοῦ; Τοιγαροῦν ἡμεῖς τούτου εἵνεκεν καλούμεθα Χριστιανοὶ ὅτι χριόμεθα ἔλαιον θεοῦ.

Quanto a escarneceres de mim, chamando-me cristão, não sabes o que dizes. Primeiro, que o que é ungido [chrestón] é agradável, útil e não digno de escárnio. Pois que navio pode ser útil e salvar-se, se não for primeiro calafetado [untado]? Ou que torre ou casa é bela e útil, quando não é revestida? E que homem, ao entrar nesta vida ou ao competir, não é ungido com óleo? E que obra ou ornamento pode ter beleza, se não for untado e polido? E o ar, e tudo o que está sob o céu, de certo modo é untado de luz e de sopro. E tu não queres ser ungido com o óleo de Deus? Por isso nós somos chamados cristãos: porque somos ungidos com o óleo de Deus.

XIII

Ἀλλὰ καὶ τὸ ἀρνεῖσθαί σε νεκροὺς ἐγείρεσθαι· φῂς γὰρ Δεῖξόν μοι κἄν ἕνα ἐγερθέντα ἐκ νεκρῶν, ἵνα ἰδὼν πιστεύσω· πρῶτον μὲν τί μέγα, εἰ θεασάμενος τὸ γεγονὸς πιστεύσῃς; Εἶτα πιστεύεις μὲν Ἡρακλέα καύσαντα ἑαυτὸν ξῆν καὶ Ἀσκληπιὸν κεραυνωθέντα ἐγηγέρθαι. Τὰ δὲ ὑπὸ τοῦ θεοῦ σοι γεγόμενα ἀπιστεῖς; Ἴσως καὶ ἐπιδείξω σοι νεκρὸν ἐγερθέντα καὶ ζῶντα, καὶ τοῦτο ἀπιστήσεις. Ὁ μὲν οὖν θεός σοι πολλὰ τεκμήρια ἐπιδείκνυσιν εἰς τὸ πιστεύειν αὐτῷ. Εἰ γὰρ βούλει, κατανόησον τὴν τῶν καιρῶν καὶ ἡμερῶν καὶ νυκτῶν τελευτήν, πῶς καὶ αὐτὰ τελευτᾶ καὶ ἀνίσταται. Τί δὲ καὶ οὐχὶ ἡ τῶν σπερμάτων καὶ καρπῶν γινομένη ἐξανάστασις, καὶ τοῦτο εἰς τὴν χρῆσιν τῶν ἀνθρώπων; Εἰ γὰρ τύχοι εἰπεῖν, κόκκος σίτου ἢ τῶν λοιπῶν σπερμάτων, ἐπὰν βληθῇ εἰς τὴν γῆν, πρῶτον ἀποθνήσκει καὶ λύεται, εἶτα ἐγείρεται καὶ γίνεται στάχυς. Ἡ δὲ τῶν δένδρων καὶ ἀκροδρύων φύσις, πῶς οὐχὶ κατὰ πρόσταγμα θεοῦ ἐξ ἀφανοῦς καὶ ἀοράτου κατὰ καιροὺς προφέρουσιν τοὺς καρπούς; Ἔτι μὴν ἐνίοτε καὶ στρουθίον ἢ τῶν λοιπῶν πετεινῶν, καταπιὸν σπέρμα μηλέας ἢ συκῆς ἤ τινος ἑτέρου, ἦλθεν ἐπί τινα λόφον πετρώδη ἢ τάφον καὶ ἀφώδευσεν, κἀκεῖνο δραξάμενον ἀνέφυ δένδρον, τό ποτε καταποθὲν καὶ διὰ τοσαύτης θερμασίας διελθόν. Ταῦτα δὲ πάντα ἐνεργεῖ ἡ τοῦ θεοῦ σοφία, εἰς τὸ ἐπιδεῖξαι καὶ διὰ τούτων ὅτι δυνατός ἐστιν ὁ θεὸς ποιῆσαι τὴν καθολικὴν ἀνάστασιν ἁπάντων ἀνθρώπων.Εἰ δὲ καὶ θαυμασιώτερον θέαμα θέλεις θεάσασθαι γινόμενον πρὸς ἀπόδειξιν ἀναστάσεως, οὐ μόνον τῶν ἐπιγείων πραγμάτων ἀλλὰ καὶ τῶν ἐν οὐρανῷ, κατανόησον τὴν ἀνάστασιν τῆς σελήνης τὴν κατὰ μῆνα γενομένην, πῶς φθίνει ἀποθνήσκει ἀνίσταται πάλιν. Ἔτι ἄκουσον καὶ ἐν σοὶ αὐτῷ ἔργον ἀναστάσεως γινόμενον, κἂν ἀγνοεῖς, ὦ ἄνθρωπε. Ἴσως γάρ ποτε νόσῳ περιπεσὼν ἀπώλεσάς σου τὰς σάρκας καὶ τὴν ἰσχὺν καὶ τὸ εἶδος, ἐλέους δὲ τυχὼν παρὰ θεοῦ καὶ ἰάσεως πάλιν ἀπέλαβές σου τὸ σῶμα καὶ τὸ εἶδος καὶ τὴν ἰσχύν· καὶ ὥσπερ οὐκ ἔγνως ποῦ ἐπορεύθησάν σου αἱ σάρκες ἀφανεῖς γενόμεναι, οὕτως οὐκ ἐπίστασαι οὐδὲ πόθεν ἐγένοντο ἢ πόθεν ἦλθον. Ἀλλὰ ἐρεῖς· ἐκ τροφῶν καὶ χυμῶν ἐξαιματουμένων. Καλῶς· ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἔργον θεοῦ τοῦ οὕτω δημιουργήσαντος, καὶ οὐκ ἄλλο τινός.

E ainda negas que os mortos ressuscitam; pois dizes: "Mostra-me sequer um só ressuscitado dos mortos, para que, vendo, eu creia". Primeiro, que grande coisa seria, se, tendo contemplado o fato, cresses? Depois, crês que Héracles, que se queimou a si mesmo, vive, e que Asclépio, fulminado, ressuscitou; mas descreis das coisas que Deus te diz? Talvez até te mostre um morto ressuscitado e vivo, e também disso descrerás. Deus, pois, te mostra muitos indícios para creres nele. Se quiseres, considera o fim das estações, dos dias e das noites, como também eles terminam e ressurgem. E que dizer da ressurreição que se dá das sementes e dos frutos, e isto para uso dos homens? Pois, por exemplo, o grão de trigo ou das demais sementes, quando é lançado à terra, primeiro morre e se dissolve, depois ressurge e se torna espiga. E a natureza das árvores e dos pomares, como não produz, por ordem de Deus, do oculto e invisível, os frutos conforme os tempos? E ainda, às vezes, um pássaro ou outra ave, tendo engolido a semente de uma macieira, de uma figueira ou de outra árvore, veio a alguma colina rochosa ou a um túmulo e a expeliu, e aquela semente, agarrando-se, brotou como árvore — a que outrora fora engolida e passara por tanto calor. Todas estas coisas as opera a sabedoria de Deus, para mostrar também por elas que Deus é capaz de fazer a ressurreição universal de todos os homens. E, se queres contemplar um espetáculo ainda mais admirável, que se dá como prova da ressurreição — não só das coisas terrenas, mas também das do céu —, considera a ressurreição da lua, que se dá a cada mês, como mingua, morre e ressurge de novo. Ouve ainda uma obra de ressurreição que se dá em ti mesmo, ainda que a ignores, ó homem. Pois talvez alguma vez, caindo em doença, perdeste as tuas carnes, a tua força e a tua aparência; mas, alcançando misericórdia e cura da parte de Deus, recobraste de novo o teu corpo, a tua aparência e a tua força; e, assim como não soubeste para onde foram as tuas carnes, tornadas invisíveis, assim tampouco sabes de onde vieram ou donde surgiram. Mas dirás: "Dos alimentos e dos humores transformados em sangue". Bem; mas também isto é obra de Deus, que assim criou, e de nenhum outro.

XIV

Μὴ οὖν ἀπίστει, ἀλλὰ πίστευε. Καὶ γὰρ ἐγὼ ἠπίστουν τοῦτο ἔσεσθαι, ἀλλὰ νῦν κατανοήσας αὐτὰ πιστεύω, ἅμα καὶ ἐπιτυχὼν ἱεραῖς γραφαῖς τῶν ἁγίων προφητῶν, οἳ καὶ προεῖπον διὰ πνεύματος θεοῦ τὰ προγεγονότα ᾧ τρόπῳ γέγονεν, καὶ τὰ ἐνεστῶτα τίνι τρόπῳ γίνεται, καὶ τὰ ἐπερχόμενα ποίᾳ τάξει ἀπαρτισθήσεται. Ἀπόδειξιν οὖν λαβὼν τῶν γινομένων καὶ προαναπεφωνημένων οὐκ ἀπιστῶ, ἀλλὰ πιστεύω πειθαρχῶν θεῷ· ᾧ, εἰ βούλει, καὶ σὺ ὑποτάγηθι πιστεύων αὐτῷ, μὴ νῦν ἀπιστήσας πεισθῇς ἀνιώμενος τότε ἐν αἰωνίοις τιμωρίαις. Ὧν τιμωριῶν προειρημένων ὑπὸ τῶν προφητῶν μεταγενέστεροι γενόμενοι οἱ ποιηταὶ καὶ φιλόσοφοι ἔκλεψαν ἐκ τῶν ἁγίων γραφῶν, εἰς τὸ δόγματα αὐτῶν ἀξιόπιστα γενηθῆναι.Πλὴν καὶ αὐτοὶ προεῖπον περὶ τῶν κολάσεων τῶν μελλουσῶν ἔσεσθαι ἐπὶ τοὺς ἀσεβεῖς καὶ ἀπίστους, ὅπως ᾖ ἐμμάρτυρα πᾶσιν, πρὸς τὸ μὴ εἰπεῖν τινας ὅτι Οὐκ ἠκούσαμεν οὐδὲ ἔγνωμεν. Εἰ δὲ βούλει, καὶ σὺ ἔντυχε φιλοτίμως ταῖς προφητικαῖς γραφαῖς· καὶ αὐταί σε τρανότερον ὁδηγήσουσιν πρὸς τὸ ἐκφυγεῖν τὰς αἰωνίους κολάσεις καὶ τυχεῖν τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν τοῦ θεοῦ. Ὁ γὰρ δοὺς στόμα εἰς τὸ λαλεῖν καὶ πλάσας οὖς εἰς τὸ ἀκούειν καὶ ποιήσας ὀφθαλμοὺς εἰς τὸ ὁρᾶν ἐξετάσει τὰ πάντα καὶ κρινεῖ τὸ δίκαιον, ἀποδιδοὺς ἐκάστῳ κατὰ ἀξίαν τῶν μισθῶν. Τοῖς μὲν καθ᾿ ὑπομονὴν διὰ ἔργων ἀγαθῶν ζητοῦσιν τὴν ἀφθαρσίαν δωρήσεται ζωὴν αἰώνιον, χαράν, εἰρήνην, ἀνάπαυσιν καὶ πλήθη ἀγαθῶν, ὧν οὔτε ὀφθαλμὸς εἶδεν οὔτε οὖς ἤκουσεν οὔτε ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου ἀνέβη· τοῖς δὲ ἀπίστοις καὶ καταφρονηταῖς καὶ ἀπειθοῦσιν τῇ ἀληθείᾳ, πειθομένοις δὲ τῇ ἀδικίᾳ, ἐπὰν ἐμφύρωνται μοιχείαις καὶ πορνείαις καὶ ἀρσενοκοιτίαις καὶ πλεονεξίαις καὶ ταῖς ἀθεμίτοις εἰδωλολατρείαις, ἔσται ὀργὴ καὶ θυμός, θλῖψις καὶ στενοχωρία· καὶ τὸ τέλος τοὺς τοιούτους καθέξει πῦρ αἰώνιον. Ἐπειδὴ προσέθηκας, ὦ ἑταῖρε, „Δεῖξόν μοι τὸν θεόν σου,“ οὗτός μου θεός, καὶ συμβουλεύω σοι φοβεῖσθαι αὐτὸν καὶ πιστεύειν αὐτῷ.

Não descreias, pois, mas crê. Pois também eu descria que isto aconteceria, mas agora, tendo-o compreendido, creio — tendo ao mesmo tempo deparado com as sagradas escrituras dos santos profetas, que também predisseram, pelo Espírito de Deus, de que modo aconteceram as coisas passadas, de que modo se dão as presentes e em que ordem se cumprirão as vindouras. Tendo, pois, recebido prova das coisas que acontecem e que foram anunciadas de antemão, não descreio, mas creio, obedecendo a Deus — ao qual, se quiseres, sujeita-te também tu, crendo nele, para que, não descrendo agora, não venhas a ser persuadido, aflito então, em tormentos eternos. Tormentos que, tendo sido preditos pelos profetas, os poetas e filósofos, nascidos mais tarde, roubaram das santas escrituras, para tornar dignas de crédito as suas doutrinas. Contudo, também eles predisseram acerca dos castigos que hão de vir sobre os ímpios e os incrédulos, para que houvesse testemunho a todos, a fim de que ninguém dissesse: "Não ouvimos nem soubemos". E, se quiseres, lê também tu, com zelo, as escrituras proféticas; e elas te guiarão mais claramente a fugir dos castigos eternos e a alcançar os bens eternos de Deus. Pois aquele que deu a boca para falar, formou o ouvido para ouvir e fez os olhos para ver examinará todas as coisas e julgará o que é justo, retribuindo a cada um segundo o mérito dos salários. Aos que, com perseverança, por meio de boas obras, buscam a incorrupção, dará vida eterna, alegria, paz, repouso e abundância de bens, que nem olho viu, nem ouvido ouviu, nem subiu ao coração do homem; mas aos incrédulos, desprezadores e desobedientes à verdade, que obedecem à injustiça, quando se envolvem em adultérios, fornicações, sodomias, ganâncias e nas idolatrias ímpias, haverá ira e furor, tribulação e angústia; e, no fim, tais homens serão tomados pelo fogo eterno. Já que acrescentaste, ó companheiro, "mostra-me o teu Deus" — este é o meu Deus, e aconselho-te a temê-lo e a crer nele.

Livro Segundo

I

Ἐπειδὴ πρὸ τούτων τῶν ἡμερῶν ἐγένετο λόγος ἡμῖν, ὦ ἀγαθώτατε Αὐτόλυκε, πυθομένου σου τίς μου ὁ θεὸς καὶ δι᾿ ὀλίγου παρασχόντος σου τὰ ὦτα τῇ ὁμιλίᾳ ἡμῖν, περὶ τῆς θεοσεβείας μου ἐξεθέμην σοι· ἔτι δὲ καὶ ἀποταξάμενοι ἑαυτοῖς μετὰ πλείστης φιλίας ἐπορεύθημεν ἕκαστος εἰς τὸν ἑαυτοῦ οἶκον, καίπερ σκληρῶς τὰ πρῶτά σου ἔχοντος πρὸς ἡμᾶς· οἶδας γὰρ καὶ μέμνησαι ὅτι ὑπέλαβες μωρίαν εἶναι τὸν λόγον ἡμῶν. Σοῦ οὖν μετὰ ταῦτα προτρεψαμένου με, κἂν ἰδιώτης ᾦ τῷ λόγῳ, πλὴν βούλομαί σοι καὶ νῦν διὰ τοῦδε τοῦ συγγράμματος ἀκριβέστερον ἐπιδεῖξαι τὴν ματαιοπονίαν καὶ ματαίαν θρησκείαν ἐν ᾗ κατέχῃ, ἅμα καὶ δι᾿ ὀλίγων τῶν κατὰ σὲ ἱστοριῶν ὧν ἀναγινώσκεις, ἴσως δὲ οὐδέπω γινώσκεις, τὸ ἀληθὲς φανερόν σοι ποιῆσαι.

Já que, dias atrás, tivemos uma conversa, ó ótimo Autólico, quando me perguntaste quem era o meu Deus, e por um pouco prestaste os ouvidos à nossa palestra, expus-te a respeito da minha piedade; e, depois, despedindo-nos um do outro com muitíssima amizade, seguimos cada um para a sua casa, embora a princípio estivesses duramente disposto para conosco — pois sabes e te lembras de que supuseste ser loucura a nossa palavra. Já que, pois, depois disso me incitaste, ainda que eu seja leigo na palavra, quero contudo, também agora, por meio deste escrito, demonstrar-te mais rigorosamente a vã fadiga e a vã religião em que estás preso, e, ao mesmo tempo, por meio de umas poucas das histórias que lês — mas talvez ainda não conheças —, tornar-te manifesta a verdade.

II

Καὶ γὰρ γέλοιόν μοι δοκεῖ λιθοξόους μὲν καὶ πλάστας ἢ ζωγράφους ἢ χωνευτὰς πλάσσειν τε καὶ γράφειν καὶ γλύφειν καὶ χωνεύειν καὶ θεοὺς κατασκευάζειν, οἵ, ἐπὰν γένωνται ὑπὸ τῶν τεχνιτῶν, οὐδὲν αὐτοὺς ἡγοῦνται· ὅταν δὲ ἀγορασθῶσιν ὑπό τινων καὶ ἀνατεθῶσιν εἰς ναὸν καλούμενον ἢ οἶκόν τινα, τούτοις οὐ μόνον θύουσιν οἱ ὠνησάμενοι, ἀλλὰ καὶ οἱ ποιήσαντες καὶ πωλήσαντες ἔρχονται μετὰ σπουδῆς καὶ παρατάξεως θυσιῶν τε καὶ σπονδῶν εἰς τὸ προσκυνεῖν αὐτοῖς καὶ ἡγοῦνται θεοὺς αὐτούς, οὐκ εἰδότες ὅτι τοιοῦτοί εἰσιν ὁποῖοι καὶ ὅτε ἐγένοντο ὑπ᾿ αὐτῶν, ἤτοι λίθος ἢ χαλκὸς ἢ ξύλον ἢ χρῶμα, ἢ καὶ ἑτέρα τις ὕλη.Τοῦτο δὴ καὶ ὑμῖν συμβέβηκεν τοῖς ἀναγινώσκουσι τὰς ἱστορίας καὶ γενεαλογίας τῶν λεγομένων θεῶν. Ὁπόταν γὰρ ἐντυγχάνετε ταῖς γενέσεσιν αὐτῶν, ὡς ἀνθρώπους αὐτοὺς νοεῖτε· ὕστερον δὲ θεοὺς προσαγορεύετε καὶ θρησκεύετε αὐτοῖς, οὐκ ἐφιστάνοντες οὐδὲ συνιέντες ὅτι οἵους αὐτοὺς ἀνέγνωτε γεγονέναι τοιοῦτοι καὶ ἐγεννήθησαν.

Pois parece-me ridículo que canteiros, escultores, pintores ou fundidores moldem, pintem, gravem e fundam, fabricando deuses; os quais, quando são feitos pelos artífices, não os têm em nada; mas, quando são comprados por alguns e dedicados num edifício chamado templo ou numa casa, a estes não só sacrificam os que os compraram, mas também os que os fizeram e venderam vêm, com zelo e aparato de sacrifícios e libações, para adorá-los, e os têm por deuses, sem saber que são tais quais eram também quando foram feitos por eles: pedra, bronze, madeira, tinta ou alguma outra matéria. E isto também vos aconteceu a vós, que lêdes as histórias e genealogias dos ditos deuses. Pois, quando deparais com os seus nascimentos, entendei-los como homens; mas depois os chamais deuses e lhes prestais culto, sem atentar nem compreender que, tais quais os lestes ter sido, tais foram gerados.

III

Καὶ τῶν μὲν τότε θεῶν, εἴπερ ἐγεννῶντο, γένεσις πολλὴ ηὑρίσκετο. Τὸ δὲ νῦν ποῦ θεῶν γένεσις δείκνυται; Εἰ γὰρ τότε ἐγέννων καὶ ἐγεννῶντο, δῆλον ὅτι ἐχρῆν καὶ ἕως τοῦ δεῦρο γίνεσθαι θεοὺς γεννητούς· εἰ δὲ μή γε, ἀσθενὲς τὸ τοιοῦτο νοηθησεται· ἢ γὰρ ἐγήρασαν, διὸ οὐκ ἔτι γεννῶσιν, ἢ ἀπέθανον καὶ οὐκ ἔτι εἰσίν. Εἰ γὰρ ἐγεννῶντο θεοί, ἐχρῆν καὶ ἕως τοῦ δεῦρο γεννᾶσθαι, καθάπερ γὰρ καὶ ἄνθρωποι γεννῶνται· μᾶλλον δὲ καὶ πλείονες θεοὶ ὤφειλον εἶναι τῶν ἀνθρώπων, ὥς φησιν Σίβυλλα· Εἰ δὲ θεοὶ γεννῶσι καὶ ἀθάνατοί γε μένουσι, Πλείονες ἀνθρώπων γεγεννημένοι οἱ θεοὶ ἦσαν, Οὐδὲ τόπος στῆναι θνητοῖς οὐκ ἄν ποθ᾿ ὑπῆρξεν. Εἰ γὰρ ἀνθρώπων θνητῶν καὶ ὀλιγοχρονίων ὄντων τὰ γεννώμενα τέκνα ἕως τοῦ δεῦρο δείκνυται, καὶ οὐ πέπαυται τὸ μὴ γεννᾶσθαι ἀνθρώπους, διὸ πληθύουσι πόλεις καὶ κῶμαι, ἔτι μὴν καὶ χῶραι κατοικοῦνται, πῶς οὐχὶ μᾶλλον ἐχρῆν θεοὺς τοὺς μὴ ἀποθνήσκοντας κατὰ τοὺς ποιητὰς γεννᾶν καὶ γεννᾶσθαι, καθώς φατε θεῶν γένεσιν γεγενῆσθαι; Πρὸς τί δὲ τότε μὲν τὸ ὄρος τὸ καλούμενον Ὄλυμπος ὑπὸ θεῶν κατῳκεῖτο, νυνὶ δὲ ἔρημον τυγχάνει; Ἢ τίνος εἵνεκεν τότε μὲν ὁ Ζεὺς ἐν τῇ Ἴδῃ κατῴκει (ἐγινώσκετο οἰκῶν ἐκεῖ κατὰ τὸν Ὅμηρον καὶ τοὺς λοιποὺς ποιητάς), νυνὶ δὲ ἀγνοεῖται; Διὰ τί δὲ καὶ οὐκ ἦν πανταχόσε, ἀλλὰ ἐν μέρει γῆς εὑρίσκετο; Ἢ γὰρ τῶν λοιπῶν ἠμέλει, ἢ ἀδύνατος ἦν τοῦ πανταχόσε εἶναι καὶ τῶν πάντων προνοεῖν. Εἰ γὰρ ἦν, εἰ τύχοι εἰπεῖν, ἐν τόπῳ ἀνατολικῷ, οὐκ ἦν ἐν τόπῳ δυτικῷ· εἰ δὲ αὖ πάλιν ἐν τοῖς δυτικοῖς ἦν, οὐκ ἦν ἐν τοῖς ἀνατολικοῖς, θεοῦ δὲ τοῦ ὑψίστου καὶ παντοκράτορος καὶ τοῦ ὄντως θεοῦ τοῦτό ἐστιν μὴ μόνον τὸ πανταχόσε εἶναι, ἀλλὰ καὶ πάντα ἐφορᾶν καὶ πάντων ἀκούειν, ἔτι μὴν μηδὲ τὸ ἐν τόπῳ χωρεῖσθαι· εἰ δὲ μή γε, μείζων ὁ χωρῶν τόπος αὐτοῦ εὑρεθήσεται· μεῖζον γάρ ἐστιν τὸ χωροῦν τοῦ χωρουμένου· θεὸς γὰρ οὐ χωρεῖται, ἀλλὰ αὐτός ἐστι τόπος τῶν ὅλων. Πρὸς τί δὲ καὶ καταλέλοιπεν ὁ Ζεὺς τὴν Ἴδην· πότερον τελευτήσας, ἢ οὐκ ἔτι ἤρεσεν αὐτῷ ἐκεῖνο τὸ ὄρος; Ποῦ δὲ καὶ ἐπορεύθη; Εἰς οὐρανούς; Οὐχί. Ἀλλὰ ἐρεῖς εἰς Κρήτην; Ναί· ὅπου καὶ τάφος αὐτῷ ἕως τοῦ δεῦρο δείκνυται. Πάλιν φήσεις εἰς Πεῖσαν, ὁ κλέων ἕως τοῦ δεῦρο τὰς χεῖρας Φειδίου.Ἔλθωμεν τοίνυν ἐπὶ τὰ συγγράμματα τῶν φιλοσόφων καὶ ποιητῶν.

E dos deuses de então, se é que nasciam, muitos nascimentos se achavam. Mas agora, onde se mostra o nascimento de deuses? Pois, se então geravam e eram gerados, é claro que conviria que até hoje se gerassem deuses; e, se não, tal coisa será tida por fraca: pois, ou envelheceram, e por isso já não geram, ou morreram e já não existem. Pois, se deuses nasciam, conviria que até hoje nascessem, do mesmo modo que também os homens nascem; ou antes, deuses deveria haver até mais que homens, como diz a Sibila: "Se os deuses geram e permanecem imortais, mais numerosos que os homens seriam os deuses gerados, e nem lugar para os mortais se erguerem jamais haveria". Pois, se dos homens mortais e de vida breve os filhos gerados se mostram até hoje, e não cessou o nascer de homens — por isso enchem-se cidades e aldeias, e ainda regiões são habitadas —, como não conviria muito mais que os deuses que não morrem, segundo os poetas, gerassem e fossem gerados, como dizeis que se deu o nascimento dos deuses? E por que então o monte chamado Olimpo era habitado por deuses, e agora se acha deserto? Ou por que Zeus então habitava no Ida (sabia-se que ali habitava, segundo Homero e os demais poetas), e agora se ignora? E por que não estava em toda parte, mas se achava numa parte da terra? Pois, ou descuidava do resto, ou era incapaz de estar em toda parte e prover a todas as coisas. Pois, se estivesse, por exemplo, no oriente, não estaria no ocidente; e se, de novo, estivesse no ocidente, não estaria no oriente. Mas isto é próprio do Deus altíssimo, todo-poderoso e realmente Deus: não só estar em toda parte, mas também tudo ver, tudo ouvir, e ainda não ser contido em lugar; senão, achar-se-ia maior que ele o lugar que o contém, pois maior é o que contém do que o contido; pois Deus não é contido, mas ele mesmo é o lugar de todas as coisas. E por que Zeus deixou o Ida? Acaso por ter morrido, ou por não mais lhe agradar aquele monte? E para onde foi? Para os céus? Não. Mas dirás: para Creta? Sim; onde até hoje se mostra a sua sepultura. De novo dirás: para Pisa, ele que até hoje glorifica as mãos de Fídias. Venhamos, pois, aos escritos dos filósofos e poetas.

IV

Ἔνιοι μὲν τῆς στοᾶς ἀρνοῦνται καὶ τὸ ἐξ ὅλου θεὸν εἷναι, ἤ, εἶ καὶ ἔστιν, μηδενός φασιν φροντίζειν τὸν θεὸν πλὴν ἑαυτοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν παντελῶς Ἐπικούρου καὶ Χρυσίππου ἡ ἄνοια ἀπεφήνατο, Ἕτεροι δέ φασιν αὐτοματισμὸν τῶν πάντων εἶναι, καὶ τὸν κόσμον ἀγένητον καὶ φύσιν ἀΐδιον, καὶ τὸ σύνολον πρόνοιαν μὴ εἶναι θεοῦ ἐτόλμησαν ἐξειπεῖν, ἀλλὰ θεὸν εἶναι μόνον φασὶν τὴν ἑκάστου συνείδησιν. Ἄλλοι δ᾿ αὖ τὸ δι᾿ ὅλου κεχωρηκὸς πνεῦμα θεὸν δογματίζουσιν. Πλάτων δὲ καὶ οἱ τῆς αἱρέσεως αὐτοῦ θεὸν μὲν ὁμολογοῦσιν ἀγένητον καὶ πατέρα καὶ ποιητὴν τῶν ὅλων εἶναι· εἶτα ὑποτίθενται θεὸν καὶ ὕλην ἀγένητον, καὶ ταύτην φασὶν συνηκμακέναι τῷ θεῷ.Εἰ δὲ θεὸς ἀγένητος καὶ ὕλη ἀγένητος, οὐκ ἔτι ὁ θεὸς ποιητὴς τῶν ὅλων· ἐστὶν κατὰ τοὺς Πλατωνικούς, οὐδὲ μὴν μοναρχία θεοῦ δείκνυται, ὅσον τὸ κατ᾿ αὐτούς. Ἔτι δὲ καὶ ὥσπερ ὁ θεός, ἀγένητος ὥν, καὶ ἀναλλοίωτός ἐστιν, οὕτως, εἰ καὶ ἡ ὕλη ἀγένητος ἦν, καὶ ἀναλλοίωτος καὶ ἰσόθεος ἦν· τὸ γὰρ γενητὸν τρεπτὸν καὶ ἀλλοιωτόν, τὸ δὲ ἀγένητον ἄτρεπτον καὶ ἀναλλοίωτον. τί δὲ μέγα, εἰ ὁ θεὸς ἐξ ὑποκειμένης ὕλης ἐποίει τὸν κόσμον; Καὶ γὰρ τεχνίτης ἄνθρωπος, ἐπὰν ὕλην λάβῃ ἀπό τινος, ἐξ αὐτῆς ὅσα βούλεται ποιεῖ. Θεοῦ δὲ ἡ δύναμις ἐν τούτῳ φανεροῦται ἵνα ἐξ οὐκ ὄντων ποιῇ ὅσα βούλεται, καθάπερ καὶ τὸ ψυχὴν δοῦναι καὶ κίνησιν οὐχ ἑτέρου τινός ἐστιν ἀλλ᾿ ἢ μόνου θεοῦ. Καὶ γὰρ ἄνθρωπος εἰκόνα μὲν ποιεῖ, λόγον δὲ καὶ πνοὴν ἢ αἴσθησιν οὐ δύναται δοῦναι τῷ ὑπ᾿ αὐτοῦ γινομένῳ. Θεὸς δὲ τούτου πλεῖον τοῦτο κέκτηται, τὸ ποιεῖν λογικόν, ἔμπνουν, αἰσθητικόν. Ὥσπερ οὖν ἐν τούτοις πᾶσιν δυνατώτερός ἐστιν ὁ θεὸς τοῦ ἀνθρώπου, οὕτως καὶ τὸ ἐξ οὐκ ὄντων ποιεῖν καὶ πεποιηκέναι τὰ ὄντα, καὶ ὅσα βούλεται καὶ ὡς βούλεται.

Alguns da Stoa negam até que haja Deus, ou, se há, dizem que Deus de nada cuida senão de si mesmo. E isto declarou a total insensatez de Epicuro e Crisipo. Outros dizem que tudo é fruto do acaso, e que o mundo é ingênito e a natureza eterna, e ousaram afirmar que em geral não há providência de Deus, mas dizem que só é deus a consciência de cada um. Outros, por sua vez, dogmatizam que o espírito que penetra o todo é deus. Platão e os da sua escola confessam que Deus é ingênito, Pai e criador de todas as coisas; mas depois postulam Deus e uma matéria ingênita, e dizem que esta coexistiu com Deus. Ora, se Deus é ingênito e a matéria é ingênita, já não é Deus o criador de todas as coisas, segundo os platônicos, nem se demonstra a monarquia de Deus, no que depende deles. E, além disso, assim como Deus, sendo ingênito, é também imutável, do mesmo modo, se também a matéria fosse ingênita, seria imutável e igual a Deus; pois o que é gerado é mutável e alterável, mas o ingênito é imutável e inalterável. E que grande coisa seria, se Deus fizesse o mundo a partir de uma matéria preexistente? Pois também o artífice humano, quando toma matéria de alguém, dela faz o que quer. Mas o poder de Deus se manifesta nisto: que ele faz do não-ser tudo o que quer, assim como dar alma e movimento não é de nenhum outro senão só de Deus. Pois também o homem faz uma imagem, mas não pode dar razão, sopro ou sensação ao que é feito por ele. Deus, porém, possui isto mais do que ele: fazer o racional, o animado, o sensível. Assim como, pois, em tudo isso Deus é mais poderoso que o homem, assim também no fazer do não-ser e no ter feito as coisas que existem, tudo o que quer e como quer.

V

Ὥστε ἀσύμφωνός ἐστιν ἡ γνώμη κατὰ τοὺς φιλοσόφους καὶ συγγραφεῖς. Τούτων γὰρ ταῦτα ἀποφηναμένων, εὑρίσκεται ὁ ποιητὴς Ὅμηρος ἑτέρᾳ ὑποθέσει εἰσάγων γένεσιν οὐ μόνον κόσμου ἀλλὰ καὶ θεῶν. Φησὶν γάρ που· Ὠκεανόν τε, θεῶν γένεσιν, καὶ μητέρα Τηθύν, Ἐξ οὗ δὴ πάντες ποταμοὶ καὶ πᾶσα θάλασσα. Ἃ δὴ λέγων οὐκ ἔτι θεὸν συνιστᾷ. Τίς γὰρ οὐκ ἐπίσταται τὸν Ὠκεανὸν ὕδωρ εἶναι; Εἰ δὲ ὕδωρ, οὐκ ἄρα θεός. Ὁ δὲ θεός, εἰ τῶν ὅλων ποιητής ἐστιν, καθὼς καὶ ἔστιν, ἄρα καὶ τοῦ ὕδατος καὶ τῶν θαλασσῶν κτίστης ἐστίν. Ἡσίοδος δὲ καὶ αὐτὸς οὐ μόνον θεῶν γένεσιν ἐξεῖπεν, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ τοῦ κόσμου. Καὶ τὸν μὲν κόσμον γενητὸν εἰπὼν ἠτόνησεν εἰπεῖν ὑφ᾿ οὗ γέγονεν. Ἔτι μὴν καὶ θεοὺς ἔφησεν Κρόνον καὶ τὸν ἐξ αὐτοῦ Δία, Ποσειδῶνά τε καὶ Πλούτωνα, καὶ τούτους μεταγενεστέρους εὑρίσκομεν τοῦ κόσμου. Ἔτι δὲ καὶ τὸν Κρόνον πολεμεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Διὸς τοῦ ἰδίου παιδὸς ἱστορεῖ. Οὕτως γάρ φησιν· Κάρτεϊ νικήσας πατέρα Κρόνον· εὖ δὲ ἕκαστα Ἀθανάτοις διέταξεν ὁμῶς καὶ ἐπέφραδε τιμάς. Εἶτα ἐπιφέρει λέγων τὰς τοῦ Διὸς θυγατέρας, ἃς καὶ Μούσας προσαγορεύει, ὧν ἱκέτης εὑρίσκεται βουλόμενος μαθεῖν παρ᾿ αὐτῶν τίνι τρόπῳ τὰ πάντα γεγένηται. Λέγει γάρ· Χαίρετε, τέκνα Διός, δότε δ᾿ ἱμερόεσσαν ἀοιδήν. Κλείετε δ᾿ ἀθανάτων μακάρων γένος αἰὲν ἐόντων, Οἳ γῆς ἐξεγένοντο καὶ οὐρανοῦ ἀστερόεντος, Νυκτός τε δνοφερῆς, οὓς ἁλμυρὸς ἔτρεφε πόντος. Εἴπατε δ᾿ ὡς τὰ πρῶτα θεοὶ καὶ γαῖα γένοντο, Καὶ ποταμοὶ καὶ πόντος ἀπείριτος, οἴδματι θύων, Ἄστρα τε λαμπετόωντα καὶ οὐρανὸς εὐρὺς ὕπερθεν, Ὥς τ᾿ ἄφενος δάσσαντο καὶ ὡς τιμὰς διέλοντο, Ἠδὲ καὶ ὡς τὰ πρῶτα πολύπτυχον ἔσχον Ὄλυμπον. Ταῦτά μοι ἔσπετε Μοῦσαι Ὀλύμπια δώματ᾿ ἔχουσαι Ἐξ ἀρχῆς, καὶ εἴπαθ᾿ ὅ τι πρῶτον γένετ᾿ αὐτῶν. Πῶς δὲ ταῦτα ἠπίσταντο αἱ Μοῦσαι, μεταγενέστεραι οὖσαι τοῦ κόσμου; Ἢ πῶς ἠδύναντο διηγήσασθαι τῷ Ἡσιόδῳ, ὅκου δὴ ὁ πατὴρ αὐτῶν οὔπω γεγένηται;

De modo que discordante é a opinião entre os filósofos e escritores. Pois, tendo estes assim declarado, acha-se o poeta Homero introduzindo, por outra hipótese, a geração não só do mundo, mas também dos deuses. Pois diz algures: "O Oceano, geração dos deuses, e a mãe Tétis, de quem procedem todos os rios e todo o mar". Dizendo isto, já não estabelece um deus. Pois quem não sabe que o Oceano é água? E, se é água, não é, então, deus. Mas Deus, se é o criador de todas as coisas, como de fato é, é então também o criador da água e dos mares. E Hesíodo, também ele, não só declarou a geração dos deuses, mas também a do próprio mundo. E, tendo dito que o mundo é gerado, foi incapaz de dizer por quem foi feito. E ainda disse serem deuses Crono e o filho dele, Zeus, e Posídon e Plutão — e achamo-los posteriores ao mundo. E ainda narra que Crono foi guerreado por Zeus, seu próprio filho. Pois assim diz: "Tendo vencido pela força o pai Crono; e bem ordenou cada coisa aos imortais e distribuiu as honras". Depois acrescenta, falando das filhas de Zeus, que ele chama Musas, das quais se acha suplicante, querendo aprender delas de que modo tudo veio a ser. Pois diz: "Salve, filhas de Zeus, dai um canto encantador. Celebrai a estirpe dos bem-aventurados imortais que sempre existem, que nasceram da Terra e do Céu estrelado, e da Noite sombria, e que o mar salgado nutriu. Dizei como primeiro os deuses e a terra vieram a ser, e os rios e o mar sem limites, fervente de ondas, e os astros luzentes e o vasto céu por cima; e como repartiram a riqueza e dividiram as honras, e como primeiro tiveram o Olimpo de muitas dobras. Dizei-me isto, Musas que tendes moradas olímpicas, desde o princípio, e dizei o que primeiro veio a ser deles". Mas como sabiam disto as Musas, sendo posteriores ao mundo? Ou como podiam narrá-lo a Hesíodo, quando o pai delas ainda não fora gerado?

VI

Καὶ ὕλην μὲν τρόπῳ τινὶ ὑποτίθεται καὶ κόσμου ποίησιν, λέγων· Ἤτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ᾿, αὐτὰρ ἔπειτα Γαῖ᾿ εὐρύστερνος, πάντων ἕδος ἀσφαλὲς αἰεὶ Ἀθανάτων, οἳ ἔχουσι κάρη νιφόεντος Ὀλύμπου, Τάρταρά τ᾿ ἠερόεντα, μυχὸν χθονὸς εὐρυοδείης, Ἠδ᾿ Ἔρος, ὃς κάλλιστος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσι, Λυσιμελής, πάντων τε θεῶν πάντων τ᾿ ἀνθρώπων Δάμναται ἐν στήθεσσι νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν. Ἐκ Χάεος δ᾿ Ἔρεβός τε μέλαινά τε Νὺξ ἐγένοντο. Γαῖα δέ τοι πρῶτον μὲν ἐγείνατο ἶσον ἑωυτῇ Οὐρανὸν ἀστερόενθ᾿, ἵνα μιν περὶ πάντα καλύπτῃ, Ὄφρ᾿ εἴη μακάρεσσι θεοῖς ἕδος ἀσφαλὲς αἰεί· Γείνατο δ᾿ Οὔρεα μακρά, θεᾶν χαρίεντας ἐναύλους Νυμφέων, αἳ ναίουσιν ἀν᾿ οὔρεα βησσήεντα· Ἣ καὶ ἀτρύγετον πέλαγος τέκεν οἴδματι θῦον, Πόντον, ἄτερ φιλότητος ἐφιμέρου· αὐτὰρ ἔπειτα Οὐρανῷ εὐνηθεῖσα τέκ᾿ Ὠκεανὸν βαθυδίνην. Καὶ ταῦτα εἰκὼν οὐδὲ οὕτως ἐδήλωσεν ὑπὸ τίνος ἐγένοντο Εἰ γὰρ ἐν πρώτοις ἦν χάος, καὶ ὕλη τις προϋπέκειτο ἀγένητος οὖσα, τίς ἄρα ἦν ὁ ταύτην μετασκευάζων καὶ μεταῤῥυθμίζων καὶ μεταμορφῶν; Πότερον αὐτὴ ἑαυτὴν ἡ ὕλη μετεσχημάτιζεν καὶ ἐκόσμει; Ὁ γὰρ Ζεὺς μετὰ χρόνον πολὺν γεγένηται, οὐ μόνον τῆς ὕλης ἀλλὰ καὶ τοῦ κόσμου καὶ πλήθους ἀνθρώπων· ἔτι μὴν καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ Κρόνος. Ἢ μᾶλλον ἦν κύριόν τι τὸ ποιῆσαν αὐτήν, λέγω δὲ θεός, ὁ καὶ κατακοσμήσας ωὐτήν; Ἔτι μὴν κατὰ πάντα τρόπον φλυαρῶν εὑρίσκεται καὶ ἐναντία ἑαυτῷ λέγων. Εἰπὼν γὰρ γῆν καὶ οὐρανὸν καὶ θάλασσαν ἐξ αὐτῶν τοὺς θεοὺς βούλεται γεγονέναι, καὶ ἐκ τούτων ἀνθρώπους δεινοτάτους τινὰς συγγενεῖς θεῶν καταγγέλλει, Τιτάνων γένος καὶ Κυκλώπων καὶ Γιγάντων πληθύν, τῶν τε κατὰ Αἴγυπτον δαιμόνων, ἢ ματαίων ἀνθρώπων, ὡς μέμνηται Ἀπολλωνίδης, ὁ καὶ Ὁράπιος ἐπικληθείς, ἐν βίβλῳ τῇ ἐπιγραφομένῃ Σεμενουθὶ καὶ ταῖς λοιπαῖς κατ᾿ αὐτὸν ἱστορίαις περί τε τῆς θρησκείας τῆς Αἰγυπτιακῆς καὶ τῶν βασιλέων αὐτῶν.

E de certo modo postula uma matéria e a criação do mundo, dizendo: "Primeiríssimo veio a ser o Caos, e depois a Terra de largo peito, sede sempre firme de todos os imortais que ocupam o cimo do nevado Olimpo, e o Tártaro nevoento no recôndito da terra de vastos caminhos, e Eros, o mais belo entre os deuses imortais, que afrouxa os membros, e de todos os deuses e de todos os homens subjuga no peito a mente e o prudente conselho. Do Caos vieram a ser o Érebo e a negra Noite. E a Terra primeiro gerou, igual a si mesma, o Céu estrelado, para que a envolvesse toda em torno, a fim de ser sede sempre firme dos deuses bem-aventurados; e gerou os altos Montes, moradas graciosas das deusas Ninfas, que habitam pelos montes cheios de vales. E ela deu à luz também o pélago estéril, fervente de ondas, o Ponto, sem o amável amor; mas depois, unida ao Céu, gerou o Oceano de fundos redemoinhos". E nem assim esta imagem mostrou por quem vieram a ser. Pois, se no princípio havia o Caos, e uma matéria preexistia sendo ingênita, quem era, então, o que a reconstituía, a remodelava e a transformava? Acaso a própria matéria se reconfigurava e se ordenava a si mesma? Pois Zeus veio a ser muito tempo depois — não só da matéria, mas também do mundo e da multidão de homens; e ainda o pai dele, Crono. Ou antes, havia algo soberano, o que a fez — digo, Deus — e que também a ordenou? E ainda se acha, de todo modo, tagarelando e dizendo coisas contrárias a si mesmo. Pois, tendo dito terra, céu e mar, quer que deles tenham vindo a ser os deuses, e destes proclama uns homens terribilíssimos, parentes dos deuses: a raça dos Titãs, dos Ciclopes e a multidão dos Gigantes, e dos demônios do Egito, ou homens vãos, como recorda Apolônides, também chamado Horápio, no livro intitulado Semenuti e nas demais histórias, segundo ele, acerca da religião egípcia e dos seus reis.

VII

Τί δέ μοι λέγειν τοὺς κατὰ Ἕλληνας μύθους καὶ τὴν ἐν αὐτοῖς ματαιοπονίαν, Πλούτωνα μὲν σκότους βασιλεύοντα, καὶ Ποσειδῶνα ὑπὸ πόντον δύνοντα καὶ τῇ Μελανίππῃ περιπλεκόμενον καὶ υἱὸν ἀνθρωποβόρον γεννήσαντα, ἢ περὶ τῶν τοῦ Διὸς παίδων ὁπόσα οἱ συγγραφεῖς ἐτραγῴδησαν; Καὶ ὅτι οὗτοι ἄνθρωποι καὶ οὐ θεοὶ ἐγεννήθησαν, τὸ γένος αὐτῶν αὐτοὶ καταλέγουσιν. Ἀριστοφάνης δὲ ὁ κωμικὸς ἐν ταῖς ἐπιγραφομέναις Ὄρνισιν, ἐπιχειρήσας περὶ τῆς τοῦ κόσμου ποιήσεως, ἔφη ἐν πρώτοις ὠὸν γεγενῆσθαι τὴν σύστασιν τοῦ κόσμου, λέγων· Πρώτιστα τεκὼν μελανόπτερος ὠόν. Ἀλλὰ καὶ Σάτυρος ἱστορῶν τοὺς δήμους Ἀλεξανδρέων, ἀρξάμενος ἀπὸ Φιλοπάτορος τοῦ καὶ Πτολεμαίου προσαγορευθέντος, τούτου μηνύει Διόνυσον ἀρχηγέτην γεγονέναι· διὸ καὶ φυλὴν ὁ Πτολεμαῖος πρώτην κατέστησεν. Λέγει οὖν ὁ Σάτυρος οὕτως· Διονύσου καὶ Ἀλθαίας τῆς Θεστίου γεγενῆσθαι Δηϊάνειραν, τῆς δὲ καὶ Ἡρακλέους τοῦ Διὸς Ὕλλον, τοῦ δὲ Κλεόδημον, τοῦ δὲ Ἀριστόμαχον, τοῦ δὲ Τήμενον, τοῦ δὲ Κεῖσον, τοῦ δὲ Μὰρωνα, τοῦ δὲ Θέστιον, τοῦ δὲ Ἀκοόν, τοῦ δὲ Ἀριστομίδαν, τοῦ δὲ Καρανόν, τοῦ δὲ Κοινόν, τοῦ δὲ Τυρίμμαν, τοῦ δὲ Περδίκκαν, τοῦ δὲ Φίλιππον, τοῦ δὲ Ἀέροπον, τοῦ δὲ Ἀλκέταν, τοῦ δὲ Ἀμύνταν, τοῦ δὲ Βόκρον, τοῦ δὲ Μελέαγρον, τοῦ δὲ Ἀρσινόην, τῆς δὲ καὶ Λάγου Πτολεμαῖον τὸν καὶ Σωτῆρα, τοῦ δὲ καὶ Βερενίκης Πτολεμαῖον τὸν Φιλάδελφον, τοῦ δὲ καὶ Ἀρσινόης Πτολεμαῖον τὸν Εὐεργέτην, τοῦ δὲ καὶ Βερενίκης τῆς Μάγα τοῦ ἐν Κυρήνῃ βασιλεύσαντος Πτολεμαῖον τὸν Φιλοπάτορα. Ἡ μὲν οὖν πρὸς Διόνυσον τοῖς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ βασιλεύσασιν συγγένεια οὕτως περιέχει. Ὅθεν καὶ ἐν τῇ Διονυσίᾳ φυλῇ δῆμοί εἰσιν κατακεχωρισμένοι· Ἀλθηῒς ἀπὸ τῆς γενομένης γυναικὸς Διονύσου, θυγατρὸς δὲ Θεστίου, Ἀλθαίας· Δηϊανειρὶς ἀπὸ τῆς θυγατρὸς Διονύσου καὶ Ἀλθαίας, γυναικὸς δὲ Ἡρακλέους. Ὅθεν καὶ τὰς προσωνυμίας ἔχουσιν οἱ κατ᾿ αὐτοὺς δῆμοι· Ἀριαδνὶς ἀπὸ τῆς θυγατρὸς Μίνω, γυναικὸς δὲ Διονύσου, παιδὸς πατροφίλης, τῆς μιχθείσης Διονύσῳ ἐν μορφῇ πρυμνητοῦ, Θεστὶς ἀπὸ Θεστίου τοῦ Ἀλθαίας πατρός, Θοαντὶς ἀπὸ Θόαντος παιδὸς Διονύσου, Σταφυλὶς ἀπὸ Σταφύλου υἱοῦ Διονύσου, Εὐαινὶς ἀπὸ Εὐνόος υἱοῦ Διονύσου, Μαρωνὶς ἀπὸ Μάρωνος υἱοῦ Ἀριάδνης καὶ Διονύσου. Οὗτοι γὰρ πάντες υἱοὶ Διονύσου. Ἀλλὰ καὶ ἕτεραι πολλαὶ ὀνομασίαι γεγόνασιν καί εἰσιν ἕως τοῦ δεῦρο, ἀπὸ Ἡρακλέους Ἡρακλεῖδαι καλούμενοι, καὶ ἀπὸ Ἀπόλλωνος Ἀπολλωνίδαι καὶ Ἀπολλώνιοι, καὶ ἀπὸ Ποσειδῶνος Ποσειδώνιοι, καὶ ἀπὸ Διὸς Δῖοι καὶ Διογέναι.

E que preciso dizer os mitos dos gregos e a vã fadiga que neles há: Plutão reinando sobre as trevas, e Posídon mergulhando sob o mar e enlaçando-se a Melanipe, e gerando um filho antropófago; ou, acerca dos filhos de Zeus, quanto os escritores fizeram de tragédia? E que estes nasceram homens e não deuses, os próprios escritores enumeram a sua estirpe. Aristófanes, o cômico, nas comédias intituladas As Aves, empreendendo tratar da criação do mundo, disse que primeiro veio a ser um ovo, a constituição do mundo, dizendo: "Primeiríssimo, gerou um ovo a de negras asas". Mas também Sátiro, narrando as tribos dos alexandrinos, começando por Filopátor, também chamado Ptolomeu, indica que Dioniso foi o seu fundador; por isso Ptolomeu instituiu uma primeira tribo. Diz, pois, Sátiro assim: de Dioniso e de Alteia, filha de Testio, nasceu Dejanira; dela e de Héracles, filho de Zeus, Hilo; deste, Cleodemo; deste, Aristômaco; deste, Têmeno; deste, Ciso; deste, Marão; deste, Testio; deste, Acoo; deste, Aristômidas; deste, Carano; deste, Coino; deste, Tirimas; deste, Pérdicas; deste, Filipe; deste, Aéropo; deste, Alcetas; deste, Amintas; deste, Bócro; deste, Meleagro; deste, Arsínoe; dela e de Lago, Ptolomeu, também chamado Sóter; deste e de Berenice, Ptolomeu Filadelfo; deste e de Arsínoe, Ptolomeu Evérgeta; deste e de Berenice, filha de Magas, que reinou em Cirene, Ptolomeu Filopátor. Assim, pois, se contém o parentesco com Dioniso dos que reinaram em Alexandria. Por isso, também na tribo Dionísia, há demos [distritos] classificados: Alteide, da que foi mulher de Dioniso, filha de Testio, Alteia; Dejaneiride, da filha de Dioniso e Alteia, mulher de Héracles. Por isso também têm os seus nomes os demos que lhes correspondem: Ariadnide, da filha de Minos, mulher de Dioniso, menina amiga do pai, que se uniu a Dioniso na forma de um timoneiro; Testide, de Testio, pai de Alteia; Toantide, de Toante, filho de Dioniso; Estafílide, de Estáfilo, filho de Dioniso; Evenide, de Euno, filho de Dioniso; Maronide, de Marão, filho de Ariadne e de Dioniso. Pois todos estes são filhos de Dioniso. Mas também muitos outros nomes houve, e há até hoje: os chamados Heráclidas, de Héracles; e, de Apolo, os Apolônidas e Apolônios; e, de Posídon, os Posidônios; e, de Zeus, os Dios e Diógenas.

VIII

Καὶ τί μοι τὸ λοιπὸν τὸ πλῆθος τῶν τοιούτων ὀνομασιῶν καὶ γενεαλογιῶν καταλέγειν; Ὥστε κατὰ πάντα τρόπον ἐμπαίζονται οἱ συγγραφεῖς πάντες καὶ ποιηταὶ καὶ φιλόσοφοι λεγόμενοι, ἔτι μὴν καὶ οἱ προσέχοντες αὐτοῖς, Μύθους γὰρ μᾶλλον καὶ μωρίας συνέταξαν περὶ τῶν κατ᾿ αὐτοὺς θεῶν· οὐ γὰρ ἀπέδειξαν αὐτοὺς θεοὺς ἀλλὰ ἀνθρώπους, οὓς μὲν μεθύσους, ἑτέρους πόρνους καὶ φονεῖς. Ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς κοσμογονίας ἀσύμφωνα ἀλλήλοις καὶ φαῦλα ἐξεῖπον. Πρῶτον μὲν ὅτι τινὲς ἀγένητον τὸν κόσμον ἀπεφήναντο, καθὼς καὶ ἔμπροσθεν ἐδηλώσαμεν. Καὶ οἱ μὲν ἀγένητον αὐτὸν καὶ ἀΐδιον φύσιν φάσκοντες οὐκ ἀκόλουθα εἶπον τοῖς γενητὸν αὐτὸν δογματίσασιν. Εἰκασμῷ γὰρ ταῦτα καὶ ἀνθρωπίνῃ ἐννοίᾳ ἐφθέγξαντο, καὶ οὐ κατὰ ἀλήθειαν. Ἕτεροι δ᾿ αὖ εἶπον πρόνοιαν εἶναι, καὶ τὰ τούτων δόγματα ἀνέλυσαν. Ἄρατος μὲν οὖν φησιν· Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα, τὸν οὐδέποτ᾿ ἄνδρες ἐῶμεν Ἄῤῥητον· μεσταὶ δὲ Διὸς πᾶσαι μὲν ἀγυιαί, Πᾶσαι δ᾿ ἀνθρώπων ἀγοραί, μεστὴ δὲ θάλασσα Καὶ λιμένες· πάντη δὲ Διὸς κεχρήμεθα πάντες. Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν· ὁ δ᾿ ἤπιος ἀνθρώποισιν Δεξιὰ σημαίνει, λαοὺς δ᾿ ἐπὶ ἔργον ἐγείρει Μιμνήσκων βιότοιο· λέγει δ᾿ ὅτε βῶλος ἀρίστη Βουσί τε καὶ μακέλῃσι, λέγει δ᾿ ὅτε δεξιαὶ ὧραι Καὶ φυτὰ γυρῶσαι καὶ σπέρματα πάντα βαλέσθαι. Τίνι οὖν πιστεύσωμεν, πότερον Ἀράτῳ ἢ Σοφοκλεῖ λέγοντι Πρόνοια δ᾿ ἐστὶν οὐδενὸς [σαφής], Εἰκῆ κράτιστον ζῆν ὅπως δύναιτό τις; Ὅμηρος δὲ πάλιν τούτῳ οὐ συνᾴδει. Λέγει γάρ· Ζεὺς δ᾿ ἀρετὴν ἄνδρεσσιν ὀφέλλει τε μινύθει τε. Καὶ Σιμωνίδης· Οὔτις ἄνευ θεῶν Ἀρετὰν λάβεν, οὐ πόλις, οὐ βροτός. Θεὸς ὁ παμμῆτις· ἀπήμαντον δ᾿ οὐδὲν Ἔστιν ἐν αὐτοῖς. Ὁμοίως καὶ Εὐριπίδης· Οὐκ ἔστιν οὐδὲν χωρὶς ἀνθρώποις θεοῦ. Καὶ Μένανδρος· Οὐκ ἄρα φροντίζει τις ἡμῶν ἢ μόνος θεός. Καὶ πάλιν Εὐριπίδης· Σῶσαι γὰρ ὁπόταν τῷ θεῷ δοκῇ, Πολλὰς προφάσεις δίδωσιν εἰς σωτηρίαν. Καὶ [Θέστιος]· Θεοῦ θέλοντος σώζῃ, κἂν ἐπὶ ῥιπὸς πλέῃς. Καὶ τὰ τοιαῦτα μυρία εἰπόντες ἀσύμφωνα ἑαυτοῖς ἐξεῖπον. Ὁ γοῦν Σοφοκλῆς ἀπρονοησίαν ἐν ἑτέρῳ λέγων· Θεοῦ δὲ πληγὴν οὐχ ὑπερπηδᾷ βροτός. Πλὴν καὶ πληθὺν εἰσήγαγον ἢ καὶ μοναρχίαν εἷπον, καὶ πρόνοιαν εἶναι τοῖς λέγουσιν ἀπρονοησίαν τἀναντία εἰρήκασιν. Ὁθεν Εὐριπίδης ὁμολογεῖ λέγων· Σπουδάζομεν δὲ πολλ᾿ ὑπ᾿ ἐλπίδων, μάτην Πόνους ἔχοντες, οὐδὲν εἰδότες. Καὶ μὴ θέλοντες ὁμολογοῦσιν τὸ ἀληθὲς μὴ ἐπίστασθαι· ὑπὸ δαιμόνων δὲ ἐμπνευσθέντες καὶ ὑπ᾿ αὐτῶν φυσιωθέντες ἃ εἶπον δι᾿ αὐτῶν εἶπον. Ἤτοι γὰρ οἱ ποιηταί, Ὅμηρος δὴ καὶ Ἡσίοδος, ὥς φασιν ὑπὸ Μουσῶν ἐμπνευσθέντες, φαντασίᾳ καὶ πλάνῃ ἐλάλησαν, καὶ οὐ καθαρῷ πνεύματι ἀλλὰ πλάνῳ. Ἐκ τούτου δὲ σαφῶς δείκνυται, εἰ καὶ οἱ δαιμονῶντες ἐνίοτε καὶ μέχρι τοῦ δεῦρο ἐξορκίζονται κατὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ ὄντως θεοῦ, καὶ ὁμολογεῖ αὐτὰ τὰ πλάνα πνεύματα εἶναι δαίμονες, οἱ καὶ τότε εἰς ἐκείνους ἐνεργήσαντες· πλὴν ἐνίοτέ τινες τῇ ψυχῇ ἐκνήψαντες ἐξ αὐτῶν εἶπον ἀκόλουθα τοῖς προφήταις, ὅπως εἰς μαρτύριον αὐτοῖς τε καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις, περί τε θεοῦ μοναρχίας καὶ κρίσεως καὶ τῶν λοιπῶν ὧν ἔφασαν.

E que me importa enumerar mais a multidão de tais nomes e genealogias? De modo que, de todo modo, são zombados todos os escritores, e os chamados poetas e filósofos, e ainda os que lhes dão atenção. Pois compuseram antes mitos e loucuras acerca dos seus deuses; pois não os demonstraram deuses, mas homens — uns ébrios, outros fornicadores e homicidas. Mas também acerca da cosmogonia disseram coisas discordantes entre si e vis. Primeiro, que alguns declararam o mundo ingênito, como também antes mostramos. E os que afirmam que ele é ingênito e de natureza eterna não disseram coisas coerentes com os que o dogmatizaram gerado. Pois por conjectura e por concepção humana proferiram estas coisas, e não segundo a verdade. Outros, por sua vez, disseram haver providência, e refutaram as doutrinas destes. Arato, com efeito, diz: "De Zeus comecemos, a quem nunca nós, os homens, deixamos inominado; cheias de Zeus estão todas as ruas, e todas as praças dos homens, cheio está o mar e os portos; por toda parte de Zeus todos temos necessidade. Pois dele também somos a estirpe; e ele, benigno para com os homens, indica sinais favoráveis, e desperta os povos ao trabalho, lembrando-lhes o sustento; e diz quando a gleba está ótima para os bois e as enxadas, e diz quando as estações são favoráveis para escavar as plantas e lançar todas as sementes". A quem, pois, acreditaremos: a Arato ou a Sófocles, que diz: "A providência de nada é [clara]; ao acaso é melhor viver como cada um puder"? Homero, de novo, não concorda com este. Pois diz: "Zeus acresce e diminui a virtude aos homens". E Simônides: "Ninguém sem os deuses alcançou virtude, nem cidade, nem mortal. Deus é o de todo engenho; e nada há sem sofrimento entre eles". Igualmente também Eurípides: "Nada há para os homens à parte de Deus". E Menandro: "Ninguém, então, cuida de nós senão só Deus". E de novo Eurípides: "Pois, quando a Deus parece salvar, muitos pretextos dá para a salvação". E [Testio]: "Se Deus quer, te salvas, ainda que navegues sobre um junco". E, tendo dito mil coisas tais, proferiram coisas discordantes de si mesmos. Sófocles, ao menos, dizendo em outro lugar a ausência de providência: "O golpe de Deus o mortal não transpõe". Além disso, introduziram uma multidão [de deuses], ou também disseram monarquia, e disseram coisas contrárias aos que afirmam a ausência de providência ao dizerem que há providência. Por isso Eurípides confessa, dizendo: "Esforçamo-nos muito por causa das esperanças, tendo em vão os trabalhos, nada sabendo". E, sem querer, confessam não conhecer a verdade; mas, inspirados pelos demônios e por eles inchados, o que disseram, por meio deles o disseram. Pois, ou os poetas, Homero e Hesíodo, como dizem, inspirados pelas Musas, falaram por fantasia e erro, e não por espírito puro, mas errante. Disto claramente se mostra — visto que também os endemoninhados, às vezes e até hoje, são exorcizados em nome do Deus que realmente é —, que os próprios espíritos errantes confessam ser demônios, os que também então operaram naqueles; salvo que, às vezes, alguns, tendo despertado na alma, disseram, saídos deles, coisas coerentes com os profetas, para que houvesse testemunho a eles mesmos e a todos os homens, acerca da monarquia de Deus, do juízo e do mais que disseram.

IX

Οἱ δὲ τοῦ θεοῦ ἄνθρωποι, πνευματοφόροι πνεύματος ἁγίου καὶ προφῆται γενόμενοι, ὑπ᾿ αὐτοῦ τοῦ θεοῦ ἐμπνευσθέντες καὶ σοφισθέντες, ἐγένοντο θεοδίδακτοι καὶ ὅσιοι καὶ δίκαιοι. Διὸ καὶ κατηξιώθησαν τὴν ἀντιμισθίαν ταύτην λαβεῖν, ὄργανα θεοῦ γενόμενοι καὶ χωρήσαντες σοφίαν τὴν παρ᾿ αὐτοῦ, δι᾿ ἧς σοφίας εἶπον καὶ τὰ περὶ τῆς κτίσεως τοῦ κόσμου καὶ τῶν λοιπῶν ἁπάντων. Καὶ γὰρ περὶ λοιμῶν καὶ λιμῶν καὶ πολέμων προεῖπον. Καὶ οὐχ εἷς ἢ δύο ἀλλὰ πλείονες κατὰ χρόνους καὶ καιροὺς ἐγενήθησαν παρὰ Ἑβραίοις, ἀλλὰ καὶ παρὰ Ἕλλησιν Σίβυλλα· καὶ πάντες φίλα ἀλλήλοις καὶ σύμφωνα εἰρήκασιν, τά τε πρὸ αὐτῶν γεγενημένα καὶ τὰ κατ᾿ αὐτοὺς γεγονότα καὶ τὰ καθ᾿ ἡμᾶς νυνὶ τελειούμενα· διὸ καὶ πεπείσμεθα καὶ περὶ τῶν μελλόντων οὕτως ἔσεσθαι, καθὼς καὶ τὰ πρῶτα ἀπήρτισται.

Mas os homens de Deus, portadores do Espírito Santo e tornados profetas, inspirados e feitos sábios pelo próprio Deus, tornaram-se ensinados por Deus, santos e justos. Por isso também foram julgados dignos de receber esta recompensa: tornar-se instrumentos de Deus e conter a sabedoria que dele vem, sabedoria pela qual disseram também as coisas acerca da criação do mundo e de todas as demais. Pois também predisseram a respeito de pestes, fomes e guerras. E não foram um ou dois, mas muitos, em tempos e ocasiões diversos, os que houve entre os hebreus; e também, entre os gregos, a Sibila. E todos disseram coisas amigas entre si e concordantes — tanto o que aconteceu antes deles, quanto o que se deu no tempo deles, quanto o que agora, no nosso tempo, se cumpre; por isso também estamos persuadidos de que também as coisas futuras assim serão, como também as primeiras se cumpriram.

X

Καὶ πρῶτον μὲν συμφώνως ἐδίδαξαν ἡμᾶς, ὅτι ἐξ οὐκ ὄντων τὰ πάντα ἐποίησεν. Οὐ γάρ τι τῷ θεῷ συνήκμασεν· ἀλλ᾿ αὐτὸς ἑαυτοῦ τόκος ὢν καὶ ἀνενδεὴς ὢν καὶ ὑπάρχων πρὸ τῶν αἰώνων ἠθέλησεν ἄνθρωπον ποιῆσαι ᾧ γνωσθῇ· τούτῳ οὖν προητοίμασεν τὸν κόσμον. Ὁ γὰρ γενητὸς καὶ προσδεής ἐστιν, ὁ δὲ ἀγένητος οὐδενὸς προσδεῖται.Ἔχων οὖν ὁ θεὸς τὸν ἑαυτοῦ λόγον ἐνδιάθετον ἐν τοῖς ἰδίοις σπλάγχνοις ἐγέννησεν αὐτὸν μετὰ τῆς ἑαυτοῦ σοφίας ἐξερευξάμενος πρὸ τῶν ὅλων. Τοῦτον τὸν λόγον ἔσχεν ὑπουργὸν τῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ γεγενημένων, καὶ δι᾿ αὐτοῦ τὰ πάντα πεποίηκεν. Οὗτος λέγεται ἀρχή, ὅτι ἄρχει καὶ κυριεύει πάντων τῶν δι᾿ αὐτοῦ δεδημιουργημένων. Οὗτος οὖν, ὢν πνεῦμα θεοῦ καὶ ἀρχὴ καὶ σοφία καὶ δύναμις ὑψίστου, κατήρχετο εἰς τοὺς προφήτας καὶ δι᾿ αὐτῶν ἐλάλει τὰ περὶ τῆς ποιήσεως τοῦ κόσμου καὶ τῶν λοιπῶν ἁπάντων. Οὐ γὰρ ἦσαν οἱ προφῆται ὅτε ὁ κόσμος ἐγίνετο, ἀλλὰ ἡ σοφία ἡ ἐν αὐτῷ οὖσα ἡ τοῦ θεοῦ καὶ ὁ λόγος ὁ ἅγιος αὐτοῦ ὁ ἀεὶ συμπαρὼν αὐτῷ. Διὸ δὴ καὶ διὰ Σολομῶνος προφήτου οὕτως λέγει· Ἡνίκα δ᾿ ἡτοίμασεν τὸν οὐρανόν, συμπαρήμην αὐτῷ, καὶ ὡς ἰσχυρὰ ἐποίει τὰ θεμέλια τῆς γῆς, ἤμην παρ᾿ αὐτῷ ἁρμόζουσα. Μωσῆς δὲ ὁ καὶ Σολομῶνος πρὸ πολλῶν ἐτῶν γενόμενος, μᾶλλον δὲ ὁ λόγος ὁ τοῦ θεοῦ ὡς δι᾿ ὀργάνου δι᾿ αὐτοῦ φησιν· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Πρῶτον ἀρχὴν καὶ ποίησιν ὠνόμασεν, εἶθ᾿ οὕτως τὸν θεὸν συνέστησεν· οὐ γὰρ ἀργῶς χρὴ καὶ ἐπὶ κενῷ θεὸν ὀνομάζειν. Προῄδει γὰρ ἡ θεία σοφία μέλλειν φλυαρεῖν τινας καὶ πληθὺν θεῶν ὀνομάζειν τῶν οὐκ ὄντων. Ὅπως οὖν ὁ τῷ ὄντι θεὸς διὰ ἔργων νοηθῇ, καὶ ὅτι ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ ὁ θεὸς πεποίηκεν τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς, ἔφη· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Εἶτα εἰπὼν τὴν ποίησιν αὐτῶν δηλοῖ ἡμῖν· Ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος καὶ σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου, καὶ πνεῦμα θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος.Ταῦτα ἐν πρώτοις διδάσκει ἡ θεία γραφή, τρόπῳ τινὶ ὕλην γενητήν, ὑπὸ τοῦ θεοῦ γεγονυῖαν, ἀφ᾿ ἧς πεποίηκεν καὶ δεδημιούργηκεν ὁ θεὸς τὸν κόσμον.

E, primeiro, concordemente nos ensinaram que ele fez todas as coisas do não-ser. Pois nada coexistiu com Deus; mas ele, sendo rebento de si mesmo, sem carência e existindo antes dos séculos, quis fazer o homem, para que por ele fosse conhecido; para este, pois, preparou de antemão o mundo. Pois o que é gerado é também carente, mas o ingênito de nada carece. Tendo, pois, Deus o seu Logos imanente nas suas próprias entranhas, gerou-o, emitindo-o com a sua sabedoria antes de todas as coisas. A este Logos teve por auxiliar das coisas por ele feitas, e por meio dele fez todas as coisas. Este se chama princípio, porque governa e é senhor de todas as coisas que por ele foram criadas. Este, pois, sendo espírito de Deus, e princípio, e sabedoria, e poder do Altíssimo, descia sobre os profetas e por meio deles falava das coisas acerca da criação do mundo e de todas as demais. Pois não existiam os profetas quando o mundo veio a ser, mas a sabedoria de Deus que nele estava, e o seu Logos santo, sempre presente com ele. Por isso também, por meio do profeta Salomão, ele diz assim: "Quando ele preparou o céu, eu estava presente com ele, e, quando fazia firmes os fundamentos da terra, eu estava junto dele, dispondo-os". E Moisés, que viveu muitos anos antes de Salomão — ou antes, o Logos de Deus, como que por um instrumento, por meio dele diz: "No princípio fez Deus o céu e a terra". Primeiro nomeou o princípio e a criação, e só depois estabeleceu o nome de Deus; pois não convém nomear a Deus ociosamente e em vão. Pois a sabedoria divina previa que alguns haveriam de tagarelar e de nomear uma multidão de deuses que não existem. Para que, pois, o Deus que realmente é fosse percebido pelas obras, e para que se soubesse que foi no seu Logos que Deus fez o céu, a terra e o que neles há, disse: "No princípio fez Deus o céu e a terra". Depois, tendo dito a criação deles, mostra-nos: "A terra era invisível e informe, e as trevas estavam sobre o abismo, e o espírito de Deus pairava sobre a água". Isto, em primeiro lugar, ensina a divina escritura: que de certo modo uma matéria gerada, feita por Deus, foi aquela de que Deus fez e criou o mundo.

XI

Ἀρχὴ δὲ τῆς ποιήσεως φῶς ἐστιν, ἐπειδὴ τὰ κοσμούμενα τὸ φῶς φανεροῖ. Διὸ λέγει· Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Γενηθήτω φῶς. [Καὶ ἐγένετο φῶς. Καὶ εἶδεν ὁ θεὸς τὸ φῶς ὅτι καλόν.] Δηλονότι καλὸν ἀνθρώπῳ γεγονός. Καὶ διεχώρισεν ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους. Καὶ ἐκάλεσεν ὁ θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν, καὶ τὸ σκότος ἐκάλεσε νύκτα. Καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα μία. Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Γενηθήτω στερέωμα ἐν μέσῳ τοῦ ὕδατος, καὶ ἔστω διαχωρίζον ἀνὰ μέσον ὕδατος καὶ ὕδατος. Καὶ ἐγένετο οὕτως. Καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸ στερέωμα, καὶ διεχώρισεν ἀνὰ μέσον τοῦ ὕδατος ὃ ἦν ὑποκάτω τοῦ στερεώματος, καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ ὕδατος τοῦ ἐπάνω τοῦ στερεώματος. Καὶ ἐκάλεσεν ὁ θεὸς· τὸ στερέωμα οὐρανόν· καὶ εἶδεν ὁ θεὸς ὅτι καλόν. Καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα δευτέρα. Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Συναχθήτω τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς συναγωγὴν μίαν, καὶ ὀφθήτω ἡ ξηρά. Καὶ ἐγένετο οὕτως. Καὶ συνήχθη τὸ ὕδωρ εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν, καὶ ὤφθη ἡ ξηρά. Καὶ ἐκάλεσεν ὁ θεὸς τὴν ξηρὰν γῆν, καὶ τὰ συστήματα τῶν ὑδάτων ἐκάλεσεν θαλάσσας. Καὶ εἶδεν ὁ θεὸς ὅτι καλόν. Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος καὶ καθ᾿ ὁμοιότητα, καὶ ξύλον κάρπιμον ποιοῦν καρπόν, οὗ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ εἰς ὁμοιότητα. Καὶ ἐγένετο οὕτως. Καὶ ἐξήνεγκεν ἡ γῆ βοτάνην χόρτου σπεῖρον σπέρμα κατὰ γένος, καὶ ξύλον κάρπιμον ποιοῦν καρπόν, οὗ τὸ σπέρμα ἐν αὐτῷ κατὰ γένος ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ εἶδεν ὁ θεὸς ὅτι καλόν. Καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα τρίτη. Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Γενηθήτωσαν φωστῆρες ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, εἰς φαῦσιν ἐπὶ τῆς γῆς καὶ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον τῆς ἡμέρας καὶ ἀνὰ μέσον τῆς κυκτός, καὶ ἔστωσαν εἰς σημεῖα καὶ εἰς καιροὺς καὶ εἰς ἡμέρας καὶ εἰς ἐνιαυτούς, καὶ ἔστωσαν εἰς φαῦσιν ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ ἐγένετο οὕτως. Καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας τοὺς μεγάλους, τὸν φωστῆρα τὸν μέγαν εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν φωστῆρα τὸν ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς κυκτός, καὶ τοὺς ἀστέρας· καὶ ἔθετο αὐτοὺς ὁ θεὸς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός, καὶ διαχωρίζειν ἀνὰ μέσον τοῦ φωτὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σκότους. Καὶ εἶδεν ὁ θεὸς ὅτι καλόν. Καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα τετάρτη. Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν, καὶ πετεινὰ πετόμενα ἐπὶ τῆς γῆς κατὰ τὸ στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ. Καὶ ἐγένετο οὕτως. Καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὰ κήτη τὰ μεγάλα καὶ πᾶσαν ψυχὴν ζώων ἑρπετῶν, ἃ ἐξήγαγεν τὰ ὕδατα κατὰ γένη αὐτῶν, καὶ πᾶν πετεινὸν πτερωτὸν κατὰ γένος. Καὶ εἶδεν ὁ θεὸς ὅτι καλά. Καὶ εὐλόγησεν αὐτὰ ὁ θεὸς λέγων· Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὰ ὕδατα τῆς θαλάσσης, καὶ τὰ πετεινὰ πληθυνέτω ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα πέμπτη. Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Ἐξαγαγέτω ἡ γῆ ψυχὴν ζῶσαν κατὰ γένος, τετράποδα καὶ ἑρπετὰ καὶ θηρία τῆς γῆς κατὰ γένος. Καὶ ἐγένετο οὕτως. Καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὰ θηρία τῆς γῆς κατὰ γένος, καὶ τὰ κτήνη κατὰ γένος, καὶ πάντα τὰ ἑρπετὰ τῆς γῆς. Καὶ εἶδεν ὁ θεὸς ὅτι καλόν. Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾿ ὁμοίωσιν, καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ᾿ εἰκόνα θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς. Καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς ὁ θεὸς λέγων· Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὴν γῆν, καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς, καὶ ἄρχετε τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ πάντων τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ εἶπεν ὁ θεός· Ἰδοὺ δέδωκα ὑμῖν πᾶν χόρτον σπόριμον σπεῖρον σπέρμα, ὅ ἐστιν ἐπάνω πάσης τῆς γῆς, καὶ πᾶν ξύλον, ὃ ἔχει ἐν αὐτῷ καρπὸν σπέρματος σπορίμου, ὑμῖν ἔσται εἰς βρῶσιν, καὶ πᾶσιν τοῖς θηρίοις τῆς γῆς καὶ πᾶσιν τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ καὶ παντὶ ἑρπετῷ ἕρποντι ἐπὶ τῆς γῆς, ὃ ἔχει ἐν αὐτῷ πνοὴν ζωῆς. πάντα χόρτον χλωρὸν εἰς βρῶσιν. Καὶ ἐγένετο οὕτως. Καὶ εἶδεν ὁ θεὸς πάντα ὅσα ἐποίησεν, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν. Καὶ ἐγένετο ἑσπέρα καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἥμερα ἕκτη. Καὶ συνετελέσθησαν ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ καὶ πᾶς ὁ κόσμος αὐτῶν. Καὶ συνετέλεσεν ὁ θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἕκτῃ τὰ ἔργα αὐτοῦ ἃ ἐποίησεν, καὶ κατέπαυσεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ ὧν ἐποίησεν. Καὶ εὐλόγησεν ὁ θεὸς τὴν ἡμέραν τὴν ἑβδόμην, καὶ ἡγίασεν αὐτήν, ὅτι ἐν αὐτῇ κατέπαυσεν ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ ὧν ἤρξατο ὁ θεὸς ποιῆσαι.

E o princípio da criação é a luz, já que a luz manifesta as coisas ordenadas. Por isso diz: "E disse Deus: Faça-se a luz. [E fez-se a luz. E viu Deus a luz, que era boa.]" — claramente boa por ter sido feita para o homem. "E separou entre a luz e as trevas. E chamou Deus à luz dia, e às trevas chamou noite. E fez-se tarde e fez-se manhã: dia um. E disse Deus: Faça-se um firmamento no meio da água, e separe entre água e água. E assim se fez. E fez Deus o firmamento, e separou entre a água que estava debaixo do firmamento e a água que estava por cima do firmamento. E chamou Deus ao firmamento céu; e viu Deus que era bom. E fez-se tarde e fez-se manhã: dia segundo. E disse Deus: Ajunte-se a água que está debaixo do céu numa só reunião, e apareça o seco. E assim se fez. E ajuntou-se a água nas suas reuniões, e apareceu o seco. E chamou Deus ao seco terra, e às massas das águas chamou mares. E viu Deus que era bom. E disse Deus: Produza a terra erva de pasto que semeie semente segundo a espécie e a semelhança, e árvore frutífera que dê fruto, cuja semente está nele segundo a semelhança. E assim se fez. E produziu a terra erva de pasto que semeia semente segundo a espécie, e árvore frutífera que dá fruto, cuja semente está nela segundo a espécie sobre a terra. E viu Deus que era bom. E fez-se tarde e fez-se manhã: dia terceiro. E disse Deus: Façam-se luzeiros no firmamento do céu, para iluminar sobre a terra e separar entre o dia e a noite; e sejam para sinais, para tempos, para dias e para anos; e sejam para iluminar no firmamento do céu, brilhando sobre a terra. E assim se fez. E fez Deus os dois grandes luzeiros: o luzeiro maior para governar o dia, e o luzeiro menor para governar a noite, e as estrelas; e pô-los Deus no firmamento do céu, para brilharem sobre a terra, e governarem o dia e a noite, e separarem entre a luz e as trevas. E viu Deus que era bom. E fez-se tarde e fez-se manhã: dia quarto. E disse Deus: Produzam as águas répteis de almas vivas, e aves que voem sobre a terra pelo firmamento do céu. E assim se fez. E fez Deus os grandes cetáceos e toda alma de animais reptantes que as águas produziram segundo as suas espécies, e toda ave alada segundo a espécie. E viu Deus que eram bons. E abençoou-os Deus, dizendo: Crescei e multiplicai-vos, e enchei as águas do mar, e as aves multipliquem-se sobre a terra. E fez-se tarde e fez-se manhã: dia quinto. E disse Deus: Produza a terra alma viva segundo a espécie: quadrúpedes, répteis e feras da terra segundo a espécie. E assim se fez. E fez Deus as feras da terra segundo a espécie, e os gados segundo a espécie, e todos os répteis da terra. E viu Deus que era bom. E disse Deus: Façamos o homem à nossa imagem e semelhança, e domine sobre os peixes do mar, sobre as aves do céu, sobre os gados, sobre toda a terra e sobre todos os répteis que rastejam sobre a terra. E fez Deus o homem: à imagem de Deus o fez; macho e fêmea os fez. E abençoou-os Deus, dizendo: Crescei e multiplicai-vos, e enchei a terra, e dominai-a, e governai sobre os peixes do mar, as aves do céu, todos os gados, toda a terra e todos os répteis que rastejam sobre a terra. E disse Deus: Eis que vos dei toda erva de semente que semeia semente, que está sobre toda a terra, e toda árvore que tem em si fruto de semente semeável; para vós será por alimento, e para todas as feras da terra, para todas as aves do céu e para todo réptil que rasteja sobre a terra, que tem em si sopro de vida — toda erva verde por alimento. E assim se fez. E viu Deus tudo quanto fez, e eis que era muito bom. E fez-se tarde e fez-se manhã: dia sexto. E consumaram-se o céu, a terra e todo o seu ornamento. E consumou Deus, no sexto dia, as suas obras que fez, e repousou no sétimo dia de todas as suas obras que fez. E abençoou Deus o sétimo dia, e o santificou, porque nele repousou de todas as suas obras que Deus começara a fazer".

XII

Τῆς μὲν οὖν ἑξαημέρου οὐδεὶς ἀνθρώπων δυνατὸς κατ᾿ ἀξίαν τὴν ἐξήγησιν καὶ τὴν οἰκονομίαν πᾶσαν ἐξειπεῖν, οὐδὲ εἰ μυρία στόματα ἔχοι καὶ μυρίας γλώσσας· ἀλλ᾿ οὐδὲ εἰ μυρίοις ἔτεσιν βιώσει τις, ἐπιδημῶν ἐν τῷδε τῷ βίῳ, οὐδὲ οὕτως ἔσται ἱκανὸς πρὸς ταῦτα ἀξίως τι εἰπεῖν, διὰ τὸ ὑπερβάλλον μέγεθος καὶ τὸν πλοῦτον τῆς σοφίας τοῦ θεοῦ τῆς οὔσης ἐν ταύτῃ τῇ προγεγραμμένῃ ἑξαημέρῳ. Πολλοὶ μὲν οὖν τῶν συγγραφέων ἐμιμήσαντο καὶ ἠθέλησαν περὶ τούτων διήγησιν ποιήσασθαι, καί τοι λαβόντες ἐντεῦθεν τὰς ἀφορμάς, ἤτοι περὶ κόσμου κτίσεως ἢ περὶ φύσεως ἀνθρώπου, καὶ οὐδὲ τὸ τυχὸν ἔναυσμα ἄξιόν τι τῆς ἀληθείας ἐξεῖπον. Δοκεῖ δὲ τὰ ὑπὸ τῶν φιλοσόφων ἢ συγγραφέων καὶ ποιητῶν εἰρημένα ἀξιόπιστα μὲν εἶναι, παρὰ τὸ φράσει κεκαλλωπίσθαι· μωρὸς δὲ καὶ κενὸς ὁ λόγος αὐτῶν δείκνυται, ὅτι πολλὴ μὲν πληθὺς τῆς φλυαρίας αὐτῶν ἐστιν, τὸ τυχὸν δὲ τῆς ἀληθείας ἐν αὐτοῖς οὐχ εὑρίσκεται. Καὶ γὰρ εἴ τι δοκεῖ ἀληθὲς δι᾿ αὐτῶν ἐκπεφωνῆσθαι, σύγκρασιν ἔχει τῇ πλάνῃ. Καθάπερ φάρμακόν τι δηλητήριον συγκραθὲν μέλιτι ἢ οἴνῳ ἢ ἑτέρῳ τινὶ τὸ πᾶν ποιεῖ βλαβερὸν καὶ ἄχρηστον, οὕτως καὶ ἡ ἐν αὐτοῖς πολυλογία εὑρίσκεται ματαιοπονία καὶ βλάβη μᾶλλον τοῖς πειθομένοις αὐτῇ.Ἔτι μὴν καὶ περὶ τῆς ἑβδόμης ἡμέρας, ἣν πάντες μὲν ἄνθρωποι ὀνομάζουσιν, οἱ δὲ πλείους ἀγνοοῦσιν· ὅτι παρ᾿ Ἑβραίοις ὃ καλεῖται σάββατον ἑλληνιστὶ ἑρμηνεύεται ἑβδομάς, ἥτις εἰς πᾶν γένος ἀνθρώπων ὀνομάζεται μέν, δι᾿ ἣν δὲ αἰτίαν καλοῦσιν αὐτὴν οὐκ ἐπίστανται. Τὸ δὲ εἰπεῖν Ἡσίοδον τὸν ποιητὴν ἐκ Χάους γεγενῆσθαι Ἔρεβος καὶ τὴν Γῆν καὶ Ἔρωτα κυριεύοντα τῶν κατ᾿ αὐτόν τε θεῶν καὶ ἀνθρώπων, μάταιον καὶ ψυχρὸν τὸ ῥῆμα αὐτοῦ καὶ ἀλλότριον πάσης ἀληθείας δείκνυται· θεὸν γὰρ οὐ χρὴ ὑφ᾿ ἡδονῆς νικᾶσθαι, ὅπου γε καὶ οἱ σώφρονες ἄνθρωποι ἀπέχονται πάσης αἰσχρᾶς ἡδονῆς καὶ ἐπιθυμίας κακῆς.

Do Hexâmeron [os seis dias], pois, nenhum homem é capaz de expor dignamente a exegese e toda a economia, nem ainda que tivesse dez mil bocas e dez mil línguas; nem ainda que alguém vivesse dez mil anos, habitando nesta vida, nem assim seria capaz de dizer algo digno a esse respeito, por causa da grandeza excessiva e da riqueza da sabedoria de Deus que há neste Hexâmeron acima transcrito. Muitos, com efeito, dos escritores imitaram e quiseram fazer uma narração a respeito destas coisas, e, embora tenham tomado daqui os pontos de partida — quer acerca da criação do mundo, quer acerca da natureza do homem —, não disseram sequer a mínima centelha digna da verdade. E as coisas ditas pelos filósofos, escritores e poetas parecem dignas de crédito por estarem enfeitadas na expressão; mas a sua palavra se mostra tola e vã, porque é muita a multidão da sua tagarelice, e nem a mínima parte da verdade se acha neles. Pois, ainda que algo pareça verdadeiro proferido por eles, tem mistura com o erro. Assim como um veneno mortífero, misturado com mel, vinho ou outra coisa, torna o todo nocivo e inútil, assim também a muita loquacidade neles se acha antes vã fadiga e dano para os que nela creem. E ainda, acerca do sétimo dia, que todos os homens nomeiam, mas os mais ignoram: pois o que entre os hebreus se chama sábado, em grego se traduz "hebdômada" [a sétima], que em toda raça de homens é nomeada, mas por que causa a chamam assim, não o sabem. E o dizer o poeta Hesíodo que do Caos vieram a ser o Érebo, a Terra e Eros, que é senhor dos deuses e dos homens segundo ele — vã e fria se mostra a sua palavra, e alheia a toda verdade; pois não convém que Deus seja vencido pelo prazer, quando até os homens temperantes se abstêm de todo prazer vergonhoso e desejo mau.

XIII

Ἀλλὰ καὶ τὸ ἐκ τῶν ἐπιγείων κάτωθεν ἄρξασθαι καὶ λέγειν τὴν ποίησιν τῶν γεγενημένων ἀνθρώπινον καὶ ταπεινὸν καὶ πάνυ ἀσθενὲς τὸ ἐννόημα αὐτοῦ, ὡς πρὸς θεόν, ἐστίν. Ἄνθρωπος γὰρ κάτω ὢν ἄρχεται ἐκ τῆς γῆς οἰκοδομεῖν, καὶ οὐ πρὸς τάξιν δύναται καὶ τὴν ὀροφὴν ποιῆσαι ἐὰν μὴ τὸν θεμέλιον ὑπόθηται. Θεοῦ δὲ τὸ δυνατὸν ἐν τούτῳ δείκνυται ἵνα πρῶτον μὲν ἐξ οὐκ ὄντων ποιῇ τὰ γινόμενα, καὶ ὡς βούλεται. Τὰ γὰρ παρὰ ἀνθρώποις ἀδύνατα δυνατά ἐστιν παρὰ θεῷ. Διὸ καὶ ὁ προφήτης πρῶτον εἴρηκεν τὴν ποίησιν τοῦ οὐρανοῦ γεγενῆσθαι τρόπον ἐπέχοντα ὀροφῆς, λέγων· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανόν, τουτέστιν διὰ τῆς ἀρχῆς γεγενῆσθαι τὸν οὐρανόν, καθὼς ἔφθημεν δεδηλωκέναι. Γῆν δὲ λέγει δυνάμει ἔδαφος καὶ θεμέλιον, ἄβυσσον δὲ τὴν πληθὺν τῶν ὑδάτων, καὶ σκότος διὰ τὸ τὸν οὐρανὸν γεγονότα ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἐσκεπακέναι καθαπερεὶ πῶμα τὰ ὕδατα σὺν τῇ γῇ, πνεῦμα δὲ τὸ ἐπιφερόμενον ἐπάνω τοῦ ὕδατος ὃ ἔδωκεν ὁ θεὸς εἰς ζωογόνησιν τῇ κτίσει, καθάπερ ἀνθρώπῳ ψυχήν, τῷ λεπτῷ τὸ λεπτὸν συγκεράσας (τὸ γὰρ πνεῦμα λεπτὸν καὶ τὸ ὕδωρ λεπτόν), ὅπως τὸ μὲν πνεῦμα τρέφῃ τὸ ὕδωρ, τὸ δὲ ὕδωρ σὺν τῷ πνεύματι τρέφῃ τὴν κτίσιν διϊκνούμενον πανταχόσε. Ἕν μὲν τὸ πνεῦμα φωτὸς τύπον ἐπέχον ἐμεσίτευεν τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ οὐρανοῦ, ἵνα τρόπῳ τινὶ μὴ κοινωνῇ τὸ σκότος τῷ οὐρανῷ ἐγγυτέρῳ ὄντι τοῦ θεοῦ, πρὸ τοῦ εἰπεῖν τὸν θεόν· Γενηθήτω φῶς. Ὥσπερ οὖν καμάρα ὁ οὐρανὸς ὢν συνεῖχε τὴν ὕλην βώλῳ ἐοικυῖαν. Καὶ γὰρ εἴρηκεν περὶ τοῦ οὐρανοῦ ἕτερος προφήτης ὀνόματι Ἠσαΐας, λέγων· Θεὸς οὗτος ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν ὡς καμάραν καὶ διατείνας ὡς σκηνὴν κατοικεῖσθαι. Ἡ διάταξις οὖν τοῦ θεοῦ, τοῦτό ἐστιν ὁ λόγος αὐτοῦ, φαίνων ὥσπερ λύχνος ἐν οἰκήματι συνεχομένῳ, ἐφώτισεν τὴν ὑπ᾿ οὐρανόν, χωρὶς μὲν τοῦ κόσμου ποιήσας. Καὶ τὸ μὲν φῶς ὁ θεὸς ἐκάλεσεν ἡμέραν, τὸ δὲ σκότος νύκτα· ἐπεί τοί γε ἄνθρωπος οὐκ ἂν ᾔδει καλεῖν τὸ φῶς ἡμέραν ἢ τὸ σκότος νύκτα, ἀλλ᾿ οὐδὲ μὲν τὰ λοιπά, εἰ μὴ τὴν ὀνομασίαν εἰλήφει ἀπὸ τοῦ ποιήσαντος αὐτὰ θεοῦ.Τῇ μὲν οὖν πρώτῃ ὑποθέσει τῆς ἱστορίας, καὶ γενέσεως τοῦ κόσμου, εἴρηκεν ἡ ἁγία γραφὴ οὐ περὶ τούτου τοῦ στερεωματος, ἀλλὰ περὶ ἑτέρου οὐρανοῦ τοῦ ἀοράτου ἡμῖν ὄντος, μεθ᾿ ὅν οὗτος ὁ ὁρατὸς ἡμῖν οὐρανὸς κέκληται στερέωμα, ἐφ᾿ ᾧ ἀνείληπται τὸ ἥμισυ τοῦ ὕδατος, ὅπως ᾖ τῇ ἀνθρωπότητι εἰς ὑετοὺς καὶ ὄμβρους καὶ δρόσους. Τὸ δὲ ἥμισυ ὕδατος ὑπελείφθη ἐν τῇ γῇ εἰς ποταμοὺς καὶ πηγὰς καὶ θαλάσσας. Ἔτι οὖν συνέχοντος τοῦ ὕδατος τὴν γῆν, μάλιστα κοίλους τόπους, ἐποίησεν ὁ θεὸς διὰ τοῦ λόγου αὐτοῦ τὸ ὕδωρ συναχθῆναι εἰς συναγωγὴν μίαν, καὶ ὁρατὴν γενηθῆναι τὴν ξηράν, πρότερον γεγονυῖαν αὐτὴν ἀόρατον.Ὁρατὴ οὖν ἡ γῆ γενομένη ἔτι ὑπῆρχεν ἀκατασκεύαστος. Κατεσκεύασεν οὖν αὐτὴν καὶ κατεκόσμησεν ὁ θεὸς διὰ παντοδαπῶν χλοῶν καὶ σπερμάτων καὶ φυτῶν.

Mas também o começar de baixo, a partir das coisas terrenas, e narrar a criação das coisas feitas é concepção humana, baixa e muito fraca, tratando-se de Deus. Pois o homem, estando embaixo, começa a construir a partir do chão, e não pode fazer com ordem também o teto, se não puser primeiro o fundamento. Mas o poder de Deus se mostra nisto: em fazer, primeiro, do não-ser as coisas que vêm a ser, e como quer. Pois as coisas impossíveis aos homens são possíveis a Deus. Por isso também o profeta disse, primeiro, que a criação do céu se deu à maneira de um teto, dizendo: "No princípio fez Deus o céu" — isto é, que pelo princípio o céu veio a ser, como já mostramos. E chama "terra" ao chão e ao fundamento em potência, e "abismo" à multidão das águas, e "trevas" porque o céu, feito por Deus, cobriu, como uma tampa, as águas junto com a terra; e "espírito" ao que pairava sobre a água, que Deus deu para vivificar a criação, como a alma ao homem, misturando o sutil com o sutil (pois o espírito é sutil e a água é sutil), para que o espírito nutrisse a água, e a água, com o espírito, nutrisse a criação, penetrando por toda parte. O espírito, único, tendo a forma da luz, mediava entre a água e o céu, para que, de certo modo, as trevas não tivessem comunhão com o céu, que está mais próximo de Deus, antes que Deus dissesse: "Faça-se a luz". Assim, pois, o céu, sendo como uma abóbada, continha a matéria semelhante a uma gleba. Pois também disse acerca do céu outro profeta, de nome Isaías: "Este é o Deus que fez o céu como uma abóbada e o estendeu como uma tenda para ser habitado". A ordenação de Deus, pois — isto é, o seu Logos —, brilhando como uma lâmpada num aposento fechado, iluminou o que está sob o céu, tendo feito a luz à parte do mundo. E à luz Deus chamou dia, e às trevas noite; pois o homem não saberia chamar a luz "dia" ou as trevas "noite", nem tampouco as demais coisas, se não tivesse recebido a nomenclatura do Deus que as fez. Na primeira exposição, pois, da história e da gênese do mundo, a santa escritura falou não deste firmamento, mas de outro céu, que nos é invisível, depois do qual este céu visível para nós foi chamado firmamento, ao qual foi levada a metade da água, para que houvesse, para a humanidade, chuvas, aguaceiros e orvalhos. E a metade da água foi deixada na terra, para rios, fontes e mares. Ainda contendo, pois, a água a terra, sobretudo os lugares côncavos, Deus fez, por meio do seu Logos, que a água se ajuntasse numa só reunião, e que se tornasse visível o seco, que antes era invisível. Tornada visível, pois, a terra, ainda estava informe. Ordenou-a, pois, e adornou-a Deus com toda espécie de ervas, sementes e plantas.

XIV

Σκόπει τὸ λοιπὸν τὴν ἐν τούτοις ποικιλίαν καὶ διάφορον καλλονὴν καὶ πληθύν, καὶ ὅτι δι᾿ αὐτῶν δείκνυται ἡ ἀνάστασις, εἰς δεῖγμα τῆς μελλούσης ἔσεσθαι ἀναστάσεως ἁπάντων ἀνθρώπων. Τίς γὰρ κατανοήσας οὐ θαυμάσει ἐκ συκῆς κεγχραμίδος γίνεσθαι συκῆν, ἢ τῶν λοιπῶν σπερμάτων ἐλαχίστων φύειν παμμεγέθη δένδρα; Τὸν δὲ κόσμον ἐν ὁμοιώματι ἡμῖν λέγομεν εἶναι τῆς θαλάσσης. Ὥσπερ γὰρ θάλασσα, εἰ μὴ εἶχεν τὴν τῶν ποταμῶν καὶ πηγῶν ἐπίῤῥυσιν καὶ ἐπιχορηγίαν εἰς τροφήν, διὰ τὴν ἁλμυρότητα αὐτῆς πάλαι ἂν ἐκπεφρυγμένη ἦν, οὕτως καὶ ὁ κόσμος, εἰ μὴ ἐσχήκει τὸν τοῦ θεοῦ νόμον καὶ τοὺς προφήτας ῥέοντας καὶ πηγάζοντας τὴν γλυκύτητα καὶ εὐσπλαγχνίαν καὶ δικαιοσύνην καὶ διδαχὴν τῶν ἁγίων ἐντολῶν τοῦ θεοῦ, διὰ τὴν κακίαν καὶ ἁμαρτίαν τὴν πληθύουσαν ἐν αὐτῷ ἤδη ἂν ἐκλελοίπει. Καὶ καθάπερ ἐν θαλάσσῃ νῆσοί εἰσιν αἱ μὲν οἰκηταὶ καὶ εὔυδροι καὶ καρποφόροι, ἔχουσαι ὅρμους καὶ λιμένας πρὸς τὸ τοὺς χειμαζομένους ἔχειν ἐν αὐτοῖς καταφυγάς, οὕτως δέδωκεν ὁ θεὸς τῷ κόσμῳ κυμαινομένῳ καὶ χειμαζομένῳ ὑπὸ τῶν ἁμαρτημάτων τὰς συναγωγάς, λεγομένας δὲ ἐκκλησίας ἁγίας, ἐν αἷς καθάπερ λιμέσιν εὐόρμοις ἐν νήσοις αἱ διδασκαλίαι τῇς ἀληθείας εἰσίν, πρὸς ἃς καταφεύγουσιν οἱ θέλοντες σώζεσθαι, ἐρασταὶ γινόμενοι τῆς ἀληθείας καὶ βουλόμενοι ἐκφυγεῖν τὴν ὀργὴν καὶ κρίσιν τοῦ θεοῦ. Καὶ ὥσπερ αὖ νῆσοί εἰσιν ἕτεραι πετρώδεις καὶ ἄνυδροι καὶ ἄκαρποι καὶ θηριώδεις καὶ ἀοίκητοι ἐπὶ βλάβῃ τῶν πλεόντων καὶ χειμαζομένων, ἐν αἷς περιπείρεται τὰ πλοῖα καὶ ἐξαπόλλυνται ἐν αὐταῖς οἱ κατερχόμενοι, οὕτως εἰσὶν αἱ διδασκαλίαι τῆς πλάνης, λέγω δὲ τῶν αἱρέσεων, αἳ ἐξαπολλύουσιν τοὺς προσιόντας αὐταῖς. Οὐ γὰρ ὁδηγοῦνται ὑπὸ τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας, ἀλλὰ καθάπερ πειρᾶται, ἐπὰν πληρώσωσι τὰς ναῦς, ἐπὶ τοὺς προειρημένους τόπους περιπείρουσιν ὅπως ἐξαπολέσωσιν αὐτάς, οὕτως συμβαίνει καὶ τοῖς πλανωμένοις ἀπὸ τῆς ἀληθείας ἐξαπόλλυσθαι ὑπὸ τῆς πλάνης.

Considera, além disso, a variedade que nelas há, a diversa beleza e a multidão, e que por elas se mostra a ressurreição, como amostra da ressurreição vindoura de todos os homens. Pois quem, ao considerar, não se admirará de que da semente de figo se faça uma figueira, ou de que das demais sementes mínimas cresçam árvores enormes? E dizemos que o mundo é para nós à semelhança do mar. Pois, assim como o mar, se não tivesse o afluxo e o suprimento dos rios e fontes para o seu sustento, há muito estaria ressecado pela sua salinidade, assim também o mundo, se não tivesse a lei de Deus e os profetas, que fazem fluir e brotar a doçura, a misericórdia, a justiça e o ensino dos santos mandamentos de Deus, já teria perecido pela maldade e pelo pecado que nele abundam. E, assim como no mar há ilhas, umas habitáveis, com boa água e frutíferas, tendo ancoradouros e portos para que os batidos pela tempestade tenham neles refúgio, assim Deus deu ao mundo, encapelado e batido pela tempestade dos pecados, as assembleias, chamadas santas igrejas, nas quais, como em portos de bom ancoradouro nas ilhas, estão os ensinos da verdade, para os quais se refugiam os que querem salvar-se, tornando-se amantes da verdade e querendo fugir da ira e do juízo de Deus. E, assim como, por sua vez, há outras ilhas rochosas, sem água, estéreis, cheias de feras e inabitáveis, para dano dos que navegam e são batidos pela tempestade, nas quais os navios se despedaçam e perecem os que a elas descem, assim são os ensinos do erro — digo, das heresias —, que fazem perecer os que a elas se achegam. Pois não são guiados pela palavra da verdade, mas, como piratas, quando enchem os navios, os lançam contra os ditos lugares para os fazer perecer; assim acontece também aos que se desviam da verdade: perecem pelo erro.

XV

Τετάρτῃ ἡμέρᾳ ἐγένοντο οἱ φωστῆρες.Ἐπειδὴ ὁ θεὸς προγνώστης ὢν ἠπίστατο τὰς φλυαρίας τῶν ματαίων φιλοσόφων, ὅτι ἤμελλον λέγειν ἀπὸ τῶν στοιχείων εἶναι τὰ ἐπὶ τῆς γῆς φυόμενα, πρὸς τὸ ἀθετεῖν τὸν θεόν· ἵν᾿ οὖν τὸ ἀληθὲς δειχθῇ, προγενέστερα γέγονεν τὰ φυτὰ καὶ τὰ σπέρματα τῶν στοιχείων· τὰ γὰρ μεταγενέστερα οὐ δύναται ποιεῖν τὰ αὐτῶν προγενέστερα. Ταῦτα δὲ δεῖγμα καὶ τύπον ἐπέχει μεγάλου μυστηρίου.Ὁ γὰρ ἥλιος ἐν τύπῳ θεοῦ ἐστιν, ἡ δὲ σελήνη ἀνθρώπου. Καὶ ὥσπερ ὁ ἥλιος πολὺ διαφέρει τῆς σελήνης δυνάμει καὶ δόξῃ, οὕτως πολὺ διαφέρει ὁ θεὸς τῆς ἀνθρωπότητος· καὶ καθάπερ ὁ ἥλιος πλήρης πάντοτε διαμένει μὴ ἐλάσων γινόμενος, οὕτως πάντοτε ὁ θεὸς τέλειος διαμένει, πλήρης ὤν· πάσης δυνάμεως καὶ συνέσεως καὶ σοφίας καὶ ἀθανασίας καὶ πάντων τῶν ἀγαθῶν. Ἡ δὲ σελήνη κατὰ μῆνα φθίνει καὶ δυνάμει ἀποθνήσκει, ἐν τύπῳ οὖσα ἀνθρώπου, ἔπειτα ἀναγεννᾶται καὶ αὔξει εἰς δεῖγμα τῆς μελλούσης ἔσεσθαι ἀναστάσεως. Ὡσαύτως καὶ αἱ τρεῖς ἡμέραι πρὸ τῶν φωστήρων γεγονυῖαι τύποι εἰσὶν τῆς τριάδος, τοῦ θεοῦ καὶ τοῦ λόγου αὐτοῦ καὶ τῆς σοφίας αὐτοῦ. Τετάρτῳ δὲ τύπῳ ἐστὶν ἄνθρωπος ὁ προσδεὴς τοῦ φωτός, ἵνα ᾖ θεός, λόγος, σοφία, ἄνθρωπος. Διὰ τοῦτο καὶ τετάρτῃ ἡμέρᾳ ἐγενήθησαν φωστῆρες. Ἡ δὲ τῶν ἄστρων θέσις οἰκονομίαν καὶ τάξιν ἔχει τῶν δικαίων καί εὐσεβῶν καὶ τηρούντων τὸν νόμον καὶ τὰς ἐντολὰς τοῦ θεοῦ. Οἱ γὰρ ἐπιφανεῖς ἀστέρες καὶ λαμπροί εἰσιν εἰς μίμησιν τῶν προφητῶν· διὰ τοῦτο καὶ μένουσιν ἀκλινεῖς, μὴ μεταβαίνοντες εἰς τόπον ἐκ τόπου. Οἱ δὲ ἑτέραν ἔχοντες τάξιν τῆς λαμπρότητος τύποι εἰσὶν τοῦ λαοῦ τῶν δικαίων. Οἰ δ᾿ αὖ μεταβαίνοντες καὶ φεύγοντες τόπον ἐκ τόπου, οἱ καὶ πλάνητες καλούμενοι, καὶ αὐτοὶ τύπος τυγχάνουσιν τῶν ἀφισταμένων ἀνθρώπων ἀπὸ τοῦ θεοῦ, καταλιπόντων τὸν νόμον καὶ τὰ προστάγματα αὐτοῦ.

No quarto dia vieram a ser os luzeiros. Já que Deus, sendo previdente, conhecia as tagarelices dos vãos filósofos, que haviam de dizer que as coisas que brotam sobre a terra vêm dos elementos [astros], para negar a Deus — para que, pois, se mostrasse a verdade, as plantas e as sementes vieram a ser antes dos elementos; pois o que é posterior não pode fazer o que lhe é anterior. E estas coisas contêm amostra e figura de um grande mistério. Pois o sol está em figura de Deus, e a lua, do homem. E, assim como o sol muito difere da lua em poder e glória, assim muito difere Deus da humanidade; e, assim como o sol permanece sempre pleno, sem minguar, assim Deus permanece sempre perfeito, sendo pleno de todo poder, entendimento, sabedoria, imortalidade e de todos os bens. A lua, porém, a cada mês mingua e em poder morre, estando em figura do homem; depois renasce e cresce, como amostra da ressurreição vindoura. Do mesmo modo, também os três dias que vieram a ser antes dos luzeiros são figuras da Tríade: de Deus, do seu Logos e da sua Sabedoria. E, em quarta figura, está o homem, que carece da luz — para que haja Deus, Logos, Sabedoria, homem. Por isso também no quarto dia vieram a ser os luzeiros. E a posição dos astros contém a economia e a ordem dos justos, piedosos e observadores da lei e dos mandamentos de Deus. Pois os astros manifestos e brilhantes são à imitação dos profetas; por isso também permanecem inabaláveis, sem passar de lugar em lugar. E os que têm outra ordem de brilho são figuras do povo dos justos. E os que, por sua vez, passam e fogem de lugar em lugar, os que também se chamam planetas [errantes], também eles são figura dos homens que se afastam de Deus, abandonando a sua lei e os seus preceitos.

XVI

Τῇ δὲ πέμπτῃ ἡμέρᾳ τὰ ἐκ τῶν ὑδάτων ἐγενήθη ζῶα, δι᾿ ὧν καὶ ἐν τούτοις δείκνυται ἡ πολυποίκιλος σοφία τοῦ θεοῦ. Τίς γὰρ δύναιτ᾿ ἂν τὴν ἐν αὐτοῖς πληθὺν καὶ γονὴν παμποίκιλον ἐξαριθμῆσαι; Ἔτι μὴν καὶ εὐλογήθη ὑπὸ τοῦ θεοῦ τὰ ἐκ τῶν ὑδάτων γενόμενα, ὅπως ᾖ καὶ τοῦτο εἰς δεῖγμα τοῦ μέλλειν λαμβάνειν τοὺς ἀνθρώπους μετάνοιαν καὶ ἄφεσιν ἁμαρτιῶν διὰ ὕδατος καὶ λουτροῦ παλιγγενεσίας πάντας τοὺς προσιόντας τῇ ἀληθείᾳ καὶ ἀναγεννωμένους καὶ λαμβάνοντας εὐλογίαν παρὰ τοῦ θεοῦ. Ἀλλὰ καὶ τὰ κήτη καὶ τὰ πετεινὰ τὰ σαρκοβόρα ἐν ὁμοιώματι τυγχάνει τῶν πλεονεκτῶν καὶ παραβατῶν. Ὥσπερ γὰρ ἐκ μιᾶς φύσεως ὄντα τὰ ἔνυδρα καὶ τὰ πετεινά, ἔνια μὲν μένει ἐν τῷ κατὰ φύσιν μὴ ἀδικοῦντα τὰ ἑαυτῶν ἀσθενέστερα, ἀλλὰ τηρεῖ νόμον τοῦ θεοῦ καὶ ἀπὸ τῶν σπερμάτων τῆς γῆς ἐσθίει, ἔνια δὲ ἐξ αὐτῶν παραβαίνει τὸν νόμον τοῦ θεοῦ σαρκοβοροῦντα καὶ ἀδικεῖ τὰ ἑαυτῶν ἀσθενέστερα, οὕτως καὶ οἱ δίκαιοι φυλάσσοντες τὸν νόμον τοῦ θεοῦ οὐδένα δάκνουσιν ἢ ἀδικοῦσιν, ὁσίως καὶ δικαίως ζῶντες, οἱ δὲ ἅρπαγες καὶ φονεῖς καὶ ἄθεοι ἐοίκασιν κήτεσιν καὶ θηρίοις καὶ πετεινοῖς τοῖς σαρκοβόροις· δυνάμει γὰρ καταπίνουσιν τοὺς ἀσθενεστέρους ἑαυτῶν. Ἡ μὲν οὖν τῶν ἐνύδρων καὶ ἑρπετῶν γονή, μετεσχηκυῖα τῆς εὐλογίας τοῦ θεοῦ, οὐδὲν ἴδιον πάνυ κέκτηται.

No quinto dia vieram a ser os animais das águas, pelos quais também nestes se mostra a multiforme sabedoria de Deus. Pois quem poderia contar a multidão e a variadíssima geração que neles há? E ainda foram abençoados por Deus os que vieram das águas, para que também isto fosse amostra de que os homens haviam de receber arrependimento e perdão dos pecados, pela água e pelo banho da regeneração, todos os que se achegam à verdade, são regenerados e recebem a bênção de Deus. Mas também os cetáceos e as aves carnívoras estão à semelhança dos gananciosos e transgressores. Pois, assim como os animais aquáticos e as aves, sendo de uma só natureza, uns permanecem no seu estado natural, não prejudicando os mais fracos que eles, mas guardam a lei de Deus e comem das sementes da terra, ao passo que outros deles transgridem a lei de Deus, comendo carne, e prejudicam os mais fracos, assim também os justos, guardando a lei de Deus, a ninguém mordem ou prejudicam, vivendo santa e justamente, mas os rapaces, homicidas e ateus se assemelham aos cetáceos, às feras e às aves carnívoras; pois em potência devoram os mais fracos que eles. A geração, pois, dos aquáticos e dos répteis, tendo participado da bênção de Deus, nada de próprio possui em excesso.

XVII

Ἕκτῃ δὲ ἡμέρᾳ ὁ θεὸς ποιήσας τὰ τετράποδα καὶ τὰ θηρία καὶ ἑρπετὰ τὰ χερσαῖα τὴν πρὸς αὐτὰ εὐλογίαν παρασιωπᾷ, τηρῶν τῷ ἀνθρώπῳ τὴν εὐλογίαν, ὃν ἤμελλεν ἐν τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ ποιεῖν. Ἅμα καὶ εἰς τύπον ἐγένοντο τά τε τετράποδα καὶ θηρία ἐνίων ἀνθρώπων τῶν τὸν θεὸν ἀγνοούντων καὶ ἀσεβούντων καὶ τὰ ἐπίγεια φρονούντων καὶ μὴ μετανοούντων. Οἱ γὰρ ἐπιστρέφοντες ἀπὸ τῶν ἀνομιῶν καὶ δικαίως ζῶντες ὥσπερ πετεινὰ ἀνίπτανται τῇ ψυχῇ, τὰ ἄνω φρονοῦντες καὶ εὐαρεστοῦντες τῷ θελήματι τοῦ θεοῦ. Οἱ δὲ τὸν θεὸν ἀγνοοῦντες καὶ ἀσεβοῦντες ὅμοιοί εἰσιν ὀρνέοις τοῖς πτερὰ μὲν ἔχουσιν, μὴ δυναμένοις δὲ ἀνίπτασθαι καὶ τὰ ἄνω τρέχειν τῆς θειότητος. Οὕτως καὶ οἱ τοιοῦτοι ἄνθρωποι μὲν λέγονται, τὰ δὲ χαμαιφερῆ καὶ τὰ ἐπίγεια φρονοῦσιν, καταβαρούμενοι ὑπὸ τῶν ἁμαρτιῶν.Θηρία δὲ ὠνόμασται τὰ ζῶα ἀπὸ τοῦ θηριοῦσθαι, οὐχ ὡς κακὰ ἀρχῆθεν γεγενημένα ἢ ἰοβόλα, οὐ γάρ τι κακὸν ἀρχῆθεν γέγονεν ἀπὸ θεοῦ ἀλλὰ τὰ πάντα καλὰ καὶ καλὰ λίαν, ἡ δὲ ἁμαρτία ἡ περὶ τὸν ἄνθρωπον κεκάκωκεν αὐτά· τοῦ γὰρ ἀνθρώπου παραβάντος καὶ αὐτὰ συμπαρέβη. Ὥσπερ γὰρ δεσπότης οἰκίας ἐὰν αὐτὸς εὖ πράσσῃ, ἀναγκαίως καὶ οἱ οἰκέται εὐτάκτως ζῶσιν, ἐὰν δὲ ὁ κύριος ἁμαρτάνῃ, καὶ οἱ δοῦλοι συναμαρτάνουσιν, τῷ αὐτῷ τρόπῳ γέγονεν καὶ τὰ περὶ τὸν ἄνθρωπον κύριον ὄντα ἁμαρτῆσαι, καὶ τὰ δοῦλα συνήμαρτεν. Ὁπόταν οὖν πάλιν ὁ ἄνθρωπος ἀναδράμῃ εἰς τὸ κατὰ φύσιν μηκέτι κακοποιῶν, κἀκεῖνα ἀποκατασταθήσεται εἰς τὴν ἀρχῆθεν ἡμερότητα.

No sexto dia, tendo Deus feito os quadrúpedes, as feras e os répteis terrestres, silencia a bênção sobre eles, guardando a bênção para o homem, que havia de fazer no sexto dia. Ao mesmo tempo, os quadrúpedes e as feras vieram a ser em figura de alguns homens que ignoram a Deus, são ímpios, pensam nas coisas terrenas e não se arrependem. Pois os que se convertem das iniquidades e vivem justamente, como aves voam pela alma, pensando nas coisas do alto e agradando à vontade de Deus. Mas os que ignoram a Deus e são ímpios assemelham-se às aves que têm asas, mas não podem voar nem correr para as alturas da divindade. Assim também tais homens são chamados homens, mas pensam nas coisas rasteiras e terrenas, sobrecarregados pelos pecados. E os animais foram chamados feras [thería] do "tornar-se feroz" [theriústhai], não como se tivessem sido feitos maus desde o princípio ou peçonhentos; pois nada mau veio a ser desde o princípio da parte de Deus, mas todas as coisas boas e muito boas; foi o pecado a respeito do homem que as corrompeu, pois, tendo o homem transgredido, também elas transgrediram com ele. Pois, assim como, se o dono de uma casa age bem, necessariamente também os servos vivem ordenadamente, mas, se o senhor peca, também os escravos pecam com ele, do mesmo modo se deu que, tendo pecado o homem, que é senhor, também as coisas escravas pecaram com ele. Quando, pois, de novo o homem retornar ao seu estado natural, não mais fazendo o mal, também aquelas serão restauradas à mansidão do princípio.

XVIII

Τὰ δὲ περὶ τῆς τοῦ ἀνθρώπου ποιήσεως, ἀνέκφραστός ἐστιν ὡς πρὸς ἄνθρωπον ἡ κατ᾿ αὐτὸν δημιουργία, καίπερ σύντομον ἔχει ἡ θεία γραφὴ τὴν κατ᾿ αὐτὸν ἐκφώνησιν. Ἐν τῷ γὰρ εἰπεῖν τὸν θεὸν Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα καὶ καθ᾿ ὁμοίωσιν τὴν ἡμετέραν πρῶτον μηνύει τὸ ἀξίωμα τοῦ ἀνθρώπου. Πάντα γὰρ λόγῳ ποιήσας ὁ θεὸς καὶ τὰ πάντα πάρεργα ἡγησάμενος μόνον ἀΐδιον ἔργον χειρῶν ἄξιον ἡγεῖται τὴν ποίησιν τοῦ ἀνθρώπου. Ἔτι μὴν καὶ ὡς βοηθείας χρῄζων ὁ θεὸς εὑρίσκεται λέγων· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα καὶ καθ᾿ ὁμοίωσιν. Οὐκ ἄλλῳ δέ τινι εἴρηκεν Ποιήσωμεν, ἀλλ᾿ ἢ τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ καὶ τῇ ἑαυτοῦ σοφίᾳ. Ποιήσας δὲ αὐτὸν καὶ εὐλογήσας εἰς τὸ αὐξάνεσθαι καὶ πληρῶσαι τὴν γῆν ὑπέταξεν αὐτῷ ὑποχείρια καὶ ὑπόδουλα τὰ πάντα, προσέταξεν δὲ καὶ ἔχειν τὴν δίαιταν αὐτὸν ἀρχῆθεν ἀπὸ τῶν καρπῶν τῆς γῆς καὶ τῶν σπερμάτων καὶ χλοῶν καὶ ἀκροδρύων, ἅμα καὶ συνδίαιτα κελεύσας εἶναι τὰ ζῶα τῷ ἀνθρώπῳ εἰς τὸ καὶ αὐτὰ ἐσθίειν ἀπὸ τῶν σπερμάτων ἁπάντων τῆς γῆς.

Quanto à criação do homem, indescritível é, tratando-se de homem, a obra que lhe diz respeito, embora a divina escritura tenha conciso o relato a seu respeito. Pois, ao dizer Deus "Façamos o homem à nossa imagem e semelhança", indica primeiro a dignidade do homem. Pois, tendo Deus feito todas as coisas pela palavra, e tendo-as todas por obras secundárias, só a criação do homem julga obra eterna e digna das suas mãos. E ainda se acha Deus dizendo, como que necessitando de auxílio: "Façamos o homem à imagem e semelhança". E não a nenhum outro disse "Façamos", senão ao seu Logos e à sua Sabedoria. E, tendo-o feito e abençoado para crescer e encher a terra, sujeitou-lhe todas as coisas como súditas e escravas, e ordenou que ele tivesse o sustento, desde o princípio, dos frutos da terra, das sementes, das ervas e dos pomares; e, ao mesmo tempo, mandou que os animais fossem companheiros de mesa do homem, para que também eles comessem de todas as sementes da terra.

XIX

Οὕτως συντελέσας ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θάλασσαν καὶ πάντα ὅσα ἐν αὐτοῖς ἐν τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ κατέκαυσεν ἐν τῇ ἑβδόμῃ ἡμέρᾳ ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ ὧν ἐποίησεν.Εἶθ᾿ οὕτως ἀνακεφαλαιοῦται λέγουσα ἡ ἁγία γραφή· Αὕτη βίβλος γενέσεως οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτε ἐγένετο ἡμέρᾳ ᾗ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, καὶ πᾶν χλωρὸν ἀγροῦ πρὸ τοῦ γενέσθαι, καὶ πάντα χόρτον ἀγροῦ πρὸ τοῦ ἀνατεῖλαι· οὐ γὰρ ἔβρεξεν ὁ θεὸς ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ ἄνθρωπος οὐκ ἦν ἐργάζεσθαι τὴν γῆν. Διὰ τούτου ἐμήνυσεν ἡμῖν ὅτι καὶ ἡ γῆ πᾶσα κατ᾿ ἐκεῖνο καιροῦ ἐποτίζετο ὑπὸ πηγῆς θείας, καὶ οὐκ εἶχεν χρείαν ἐργάζεσθαι αὐτὴν ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὰ πάντα αὐτοματισμῷ ἀνέφυεν ἡ γῆ κατὰ τὴν ἐντολὴν τοῦ θεοῦ, πρὸς τὸ μὴ κοπιᾶν ἐργαζόμενον τὸν ἄνθρωπον. Ὅπως δὲ καὶ ἡ πλάσις δειχθῇ, πρὸς τὸ μὴ δοκεῖν εἶναι ζήτημα ἐν ἀνθρώποις ἀνεύρετον, ἐπειδὴ εἴρητο ὑπὸ τοῦ θεοῦ Ποιήσωμεν ἄνθρωπον καὶ οὔπω ἡ ποίησις αὐτοῦ πεφανέρωται, διδάσκει ἡμᾶς ἡ γραφὴ λέγουσα· Πηγὴ δὲ ἀνέβαινεν ἐκ τῆς γῆς καὶ ἐπότιζεν πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, καὶ ἔπλασεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν. Ὅθεν καὶ ἀθάνατος ἡ ψυχὴ ὠνόμασται παρὰ τοῖς πλείοσι.Μετὰ δὲ τὸ πλάσαι τὸν ἄνθρωπον ὁ θεὸς ἐξελέξατο αὐτῷ χωρίον ἐν τοῖς τόποις τοῖς ἀνατολικοῖς, διάφορον φωτί, διαυγὲς ἀέρι λαμπροτέρῳ, φυτοῖς παγκάλοις, ἐν ᾧ ἔθετο τὸν ἄνθρωπον.

Tendo assim Deus consumado o céu, a terra, o mar e tudo quanto neles há no sexto dia, repousou no sétimo dia de todas as suas obras que fez. Depois, assim recapitula, dizendo a santa escritura: "Este é o livro da gênese do céu e da terra, quando vieram a ser, no dia em que Deus fez o céu e a terra, e toda a verdura do campo antes de vir a ser, e toda a erva do campo antes de brotar; pois Deus não fizera chover sobre a terra, e não havia homem para lavrar a terra". Por isto nos indicou que também toda a terra, naquele tempo, era regada por uma fonte divina, e não tinha necessidade de que o homem a lavrasse, mas todas as coisas a terra fazia brotar por si mesma, segundo o mandamento de Deus, para que o homem não se fatigasse a lavrar. E, para que também se mostrasse a formação — a fim de que não parecesse haver entre os homens uma questão insolúvel, já que fora dito por Deus "Façamos o homem" e ainda não se manifestara a sua criação —, a escritura nos ensina, dizendo: "E uma fonte subia da terra e regava toda a face da terra; e formou Deus o homem do pó da terra, e soprou na sua face sopro de vida, e o homem tornou-se alma vivente". Donde a alma foi chamada imortal pelos mais. E, depois de formar o homem, Deus escolheu para ele um lugar nas regiões orientais, distinto em luz, resplandecente por um ar mais brilhante, com plantas belíssimas, no qual pôs o homem.

XX

Τὰ δὲ ῥητὰ τῆς ἱστορίας τῆς ἱερᾶς ἡ γραφή οὕτως περιέχει· Καὶ ἐφύτευσεν ὁ θεὸς τὸν παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολάς, καὶ ἔθετο ἐκεῖ τὸν ἄνθρωπον ὃν ἔπλασεν. Καὶ ἐξανέτειλεν ὁ θεὸς ἐκ τῆς γῆς πᾶν ξύλον, ὡραῖον εἰς ὅρασιν καὶ καλὸν εἰς βρῶσιν, καὶ τὸ ξύλον τῆς ζωῆς ἐν μέσῳ τοῦ παραδείσου καὶ τὸ ξύλον τοῦ εἰδέναι γνωστὸν καλοῦ καὶ πονηροῦ. Ποταμὸς δὲ ἐκπορεύεται ἐξ Ἐδὲμ ποτίζειν τὸν παράδεισον· ἐκεῖθεν ἀφορίζεται εἰς τέσσαρας ἀρχάς. Ὄνομα τῷ ἑνὶ Φεισών· οὗτος ὁ κυκλῶν πᾶσαν τὴν γῆν Εὐιλάτ· ἐκεῖ οὖν ἐστιν τὸ χρυσίον. Τὸ δὲ χρυσίον τῆς γῆς ἐκείνης καλόν· κἀκεῖ ἐστιν ὁ ἄνθραξ καὶ ὁ λίθος ὁ πράσινος. Καὶ ὄνομα τῷ ποταμῷ τῷ δευτέρῳ Γεών· οὗτος κυκλοῖ πᾶσαν τὴν γῆν Αἰθιοπίας. Καὶ ὁ ποταμὸς ὁ τρίτος Τίγρις· οὗτος ὁ πορευόμενος κατέναντι Ἀσσυρίων. Ὁ δὲ ποταμὸς ὁ τέταρτος Εὐφράτης. Καὶ ἔλαβεν κύριος ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον ὃν ἔπλασεν, καὶ ἔθετο αὐτὸν ἐν τῷ παραδείσῳ ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν. Καὶ ἐνετείλατο ὁ θεὸς τῷ Ἀδάμ, λέγων· Ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ βρώσει φαγεῖ· ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρὸν οὐ φάγησθε ἀπ᾿ αὐτοῦ· ᾗ δ᾿ ἄν ἡμέρᾳ φάγεσθε ἀπ᾿ αὐτοῦ θανάτῳ ἀποθανεῖσθε. Καὶ εἶπεν κύριος ὁ θεὸς Οὐ καλὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον μόνον· ποιήσωμεν αὐτῷ βοηθὸν κατ᾿ αὐτόν. Καὶ ἔπλασεν ὁ θεὸς ἔτι ἐκ τῆς γῆς πάντα τὰ θηρία τοῦ ἀγροῦ καὶ πάντα τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἤγαγεν αὐτὰ πρὸς τὸν Ἀδάμ. Καὶ πᾶν ὃ ἂν ἐκάλεσεν αὐτὰ Ἀδάμ, ψυχὴν ζῶσαν, τοῦτο ὄνομα αὐτοῦ. Καὶ ἐκάλεσεν Ἀδὰμ ὀνόματα πᾶσι τοῖς κτήνεσιν καὶ πᾶσι τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ καὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τοῦ ἀγροῦ· τῷ δὲ Ἀδὰμ οὐχ εὑρέθη βοηθὸς ὅμοιος αὐτῷ. Καὶ ἐπέβαλεν ὁ θεὸς ἔκστασιν ἐπὶ τὸν Ἀδάμ, καὶ ὕπνωσεν· καὶ ἔλαβεν μίαν τῶν πλευρῶν αὐτοῦ, καὶ ἐνεπλήρωσεν σάρκα ἀντ᾿ αὐτῆς. Καὶ ᾠκοδόμησεν κύριος ὁ θεὸς τὴν πλευράν, ἣν ἔλαβεν ἀπὸ τοῦ Ἀδάμ, εἰς γυναῖκα, καὶ ἤγαγεν αὐτὴν πρὸς τὸν Ἀδάμ. Καὶ εἶπεν Ἀδάμ· Τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν μου καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός μου· αὕτη κληθήσεται γυνή, ὅτι ἐκ τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς ἐλήφθη αὐτή. Ἕνεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν. Καὶ ἦσαν οἱ δύο γυμνοί, ὅ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ, καὶ οὐκ ᾐσχύνοντο.

E o texto literal da história sagrada, a escritura assim o contém: "E plantou Deus o paraíso no Éden, ao oriente, e pôs ali o homem que formara. E fez Deus brotar da terra toda árvore formosa à vista e boa para comer, e a árvore da vida no meio do paraíso, e a árvore de conhecer o conhecimento do bem e do mal. E um rio saía do Éden para regar o paraíso; dali se dividia em quatro braços. O nome do primeiro é Fison: este é o que rodeia toda a terra de Evilá, onde está o ouro; e o ouro daquela terra é bom; e ali está o carbúnculo e a pedra verde. E o nome do segundo rio é Geon: este rodeia toda a terra da Etiópia. E o terceiro rio é o Tigre: este é o que corre defronte dos assírios. E o quarto rio é o Eufrates. E tomou o Senhor Deus o homem que formara, e pô-lo no paraíso para o lavrar e o guardar. E ordenou Deus a Adão, dizendo: De toda árvore do paraíso comerás; mas da árvore de conhecer o bem e o mal, dela não comereis; e no dia em que dela comerdes, de morte morrereis. E disse o Senhor Deus: Não é bom que o homem esteja só; façamos-lhe um auxílio semelhante a ele. E formou Deus ainda, da terra, todas as feras do campo e todas as aves do céu, e trouxe-as a Adão. E tudo o que Adão chamou a cada alma vivente, esse é o seu nome. E pôs Adão nomes a todos os gados, a todas as aves do céu e a todas as feras do campo; mas para Adão não se achou auxílio semelhante a ele. E lançou Deus um êxtase sobre Adão, e ele adormeceu; e tomou uma das suas costelas, e encheu carne no seu lugar. E edificou o Senhor Deus a costela, que tomou de Adão, em mulher, e trouxe-a a Adão. E disse Adão: Isto agora é osso dos meus ossos e carne da minha carne; esta se chamará mulher, porque do seu varão foi tomada. Por isso deixará o homem seu pai e sua mãe, e se unirá à sua mulher, e serão os dois uma só carne. E estavam ambos nus, Adão e a sua mulher, e não se envergonhavam".

XXI

Ὁ δὲ ὄφις ἦν φρονιμώτερος πάντων τῶν θηρίων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, ὧν ἐποίησεν κύριος ὁ θεός. Καὶ εἶπεν ὁ ὄφις τῇ γυναικί· Τί ὅτι εἶπεν ὁ θεὸς Οὐ μὴ φάγητε ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ παραδείσου; Καὶ εἶπεν ἡ γυνὴ τῷ ὄφει· Ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ παραδείσου φαγόμεθα, ἀπὸ δὲ καρποῦ τοῦ ξύλου, ὅ ἐστιν ἐν μέσῳ τοῦ παραδείσου, εἶπεν ὁ θεὸς Οὐ μὴ φάγεσθε ἀπ᾿ αὐτοῦ οὐδὲ μὴ ἅψησθε αὐτοῦ, ἵνα μὴ ἀποθάνητε. Καὶ εἶπεν ὁ ὄφις τῇ γυναικί· Οὐ θανάτῳ ἀποθανεῖσθε· ᾔδει γὰρ ὁ θεὸς ὅτι ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε ἀπ᾿ αὐτοῦ διανοιχθήσονται ὑμῶν oἱ ὀφθαλμοί, καὶ ἔσεσθε ὡς θεοί, γινώσκοντες καλὸν καὶ πονηρόν. Καὶ εἶδεν ἡ γυνὴ ὅτι καλὸν τὸ ξύλον εἰς βρῶσιν, καὶ ὅτι ἀρεστὸν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἰδεῖν καὶ ὡραῖόν ἐστιν τοῦ κατανοῆσαι· καὶ λαβοῦσα τοῦ καρποῦ αὐτοῦ ἔφαγεν καὶ ἔδωκεν καὶ τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς μεθ᾿ ἑαυτῆς, καὶ ἔφαγον. Καὶ διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν δύο καὶ ἔγνωσαν ὅτι γυμνοὶ ἦσαν, καὶ ἔῤῥαψαν φύλλα συκῆς καὶ ἐποίησαν ἑαυτοῖς περιζώματα. Καὶ ἤκουσαν τῆς φωνῆς κυρίου τοῦ θεοῦ, περιπατοῦντος ἐν τῷ παραδείσῳ τὸ δειλινόν, καὶ ἐκρύβησαν ὅ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ ἀπὸ προσώπου τοῦ θεοῦ ἐν μέσῳ τοῦ ξύλου τοῦ παραδείσου. Καὶ ἐκάλεσεν κύριος ὁ θεὸς τὸν Ἀδὰμ καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ποῦ εἶ; Καὶ εἶπεν αὐτῷ· Τὴν φωνήν σου ἤκουσα ἐν τῷ παραδείσῳ, καὶ ἐφοβήθην ὅτι γυμνός εἰμι, καὶ ἐκρύβην. Καὶ εἶπεν αὐτῷ· Τίς ἀνήγγειλέ σοι ὅτι γυμνὸς εἶ, εἰ μὴ ἀπὸ τοῦ ξύλου, οὗ ἐνετειλάμην σοι τούτου μόνου μὴ φαγεῖν, ἀπ᾿ αὐτοῦ ἔφαγες; Καὶ εἶπεν Ἀδάμ· Ἡ γυνή, ἣν ἔδωκάς μοι, αὐτή μοι ἔδωκεν ἀπὸ τοῦ ξύλου, καὶ ἔφαγον. Καὶ εἶπεν ὁ θεὸς τῇ γυναικί· Τί τοῦτο ἐποίησας; Καὶ εἶπεν ἡ γυνή· Ὁ ὄφις ἠπάτησέν με, καὶ ἔφαγον. Καὶ εἶπεν κύριος ὁ θεὸς τῷ ὄφει· Ὅτι ἐποίησας τοῦτο, ἐπικατάρατος σὺ ἀπὸ πάντων τῶν θηρίων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, ἐπὶ τῷ στήθει καὶ τῇ κοιλίᾳ σου πορεύσῃ καὶ γῆν φαγῇ πάσας τὰς ἡμέρως τῆς ζωῆς σου. Καὶ ἔχθραν ποιήσω ἀνὰ μέσον σου καὶ ἀνὰ μέσον τῆς γυναικὸς καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ σπέρματός σου καὶ τοῦ σπέρματος αὐτῆς· αὐτός σου τηρήσει τὴν κεφαλήν, καὶ σὺ αὐτοῦ τηρήσεις τὴν πτέρναν. Καὶ τῇ γυναικὶ εἶπεν· Πληθύνων πληθυνῶ τὰς λύπας σου καὶ τὸν στεναγμόν σου· ἐν λύπῃ τέξῃ τέκνα, καὶ πρὸς τὸν ἄνδρα σου ἡ ἀποστροφή σου, καὶ αὐτός σου κυριεύσει. Τῷ δὲ Ἀδὰμ εἶπεν· Ὅτι ἤκουσας τῆς φωνῆς τῆς γυναικός σου καὶ ἔφαγες ἀπὸ τοῦ ξύλου, οὗ ἐνετειλάμην σοι μόνου τούτου μὴ φαγεῖν, ἀπ᾿ αὐτοῦ ἔφαγες, ἐπικατάρατος ἡ γῆ ἐν τοῖς ἔργοις σου· ἐν λύπῃ φαγῇ αὐτὴν πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς σου. ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἀνατελεῖ σοι, καὶ φαγῇ τὸν χόρτον τοῦ ἀγροῦ σου. Ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου σου φαγῇ τὸν ἄρτον σου ἕως τοῦ ἀποστρέψαι σε εἰς τὴν γῆν, ἐξ ἧς ἐλήφθης· ὅτι γῆ εἶ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ. Τῆς μὲν οὖν ἱστορίας τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ παραδείσου τὰ ῥητὰ τῆς ἁγίας γραφῆς οὕτως περιέχει.

"E a serpente era a mais astuta de todas as feras que há sobre a terra, que o Senhor Deus fizera. E disse a serpente à mulher: Por que disse Deus: Não comereis de toda árvore do paraíso? E disse a mulher à serpente: De toda árvore do paraíso comeremos; mas do fruto da árvore que está no meio do paraíso, disse Deus: Não comereis dele, nem o tocareis, para que não morrais. E disse a serpente à mulher: Não morrereis de morte; pois Deus sabia que, no dia em que dele comerdes, se abrirão os vossos olhos, e sereis como deuses, conhecendo o bem e o mal. E viu a mulher que a árvore era boa para comer, e que era agradável aos olhos ver, e formosa para contemplar; e, tomando do seu fruto, comeu, e deu também ao seu marido consigo, e comeram. E abriram-se os olhos de ambos, e conheceram que estavam nus, e coseram folhas de figueira, e fizeram para si cintas. E ouviram a voz do Senhor Deus, que passeava no paraíso ao entardecer, e esconderam-se Adão e a sua mulher da face de Deus, no meio das árvores do paraíso. E chamou o Senhor Deus a Adão, e disse-lhe: Onde estás? E ele lhe disse: Ouvi a tua voz no paraíso, e temi, porque estou nu, e escondi-me. E disse-lhe: Quem te anunciou que estás nu, senão que comeste da árvore de que eu te ordenara que só dela não comesses? E disse Adão: A mulher que me deste, ela me deu da árvore, e comi. E disse Deus à mulher: Por que fizeste isto? E disse a mulher: A serpente enganou-me, e comi. E disse o Senhor Deus à serpente: Por teres feito isto, maldita és tu entre todas as feras da terra; sobre o teu peito e o teu ventre andarás, e comerás terra todos os dias da tua vida. E porei inimizade entre ti e a mulher, e entre a tua semente e a semente dela; ela te ferirá a cabeça, e tu lhe ferirás o calcanhar. E à mulher disse: Multiplicando multiplicarei as tuas dores e o teu gemido; com dor darás à luz filhos, e para o teu marido será o teu desejo, e ele te dominará. E a Adão disse: Por teres ouvido a voz da tua mulher e comido da árvore de que eu te ordenara que só dela não comesses, dela comeste, maldita é a terra nos teus trabalhos; com dor a comerás todos os dias da tua vida; espinhos e abrolhos ela te produzirá, e comerás a erva do campo. No suor do teu rosto comerás o teu pão, até que tornes à terra de que foste tomado; pois terra és, e em terra te tornarás". O texto literal da santa escritura, pois, acerca da história do homem e do paraíso, assim se contém.

XXII

Ἐρεῖς οὖν μοι· Σὺ φῂς τὸν θεὸν ἐν τόπῳ μὴ δεῖν χωρεῖσθαι, καὶ πῶς νῦν λέγεις αὐτὸν ἐν τῷ παραδείσῳ περιπατεῖν; Ἄκουε ὅ φημι. Ὁ μὲν θεὸς καὶ πατὴρ τῶν ὅλων ἀχώρητός ἐστιν καὶ ἐν τόπῳ οὐχ εὑρίσκεται· οὐ γάρ ἐστιν τόκος τῆς καταπαύσεως αὐτοῦ. Ὁ δὲ λόγος αὐτοῦ, δι᾿ οὗ τὰ πάντα πεποίηκεν, δύναμις ὢν καὶ σοφία αὐτοῦ, ἀναλαμβάνων τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς καὶ κυρίου τῶν ὅλων, οὗτος παρεγίνετο εἰς τὸν· παράδεισον ἐν προσώπῳ τοῦ θεοῦ καὶ ὡμίλει τῷ Ἀδάμ. Καὶ γὰρ αὐτὴ ἡ θεία γραφὴ διδάσκει ἡμᾶς τὸν Ἀδὰμ λέγοντα τῆς φωνῆς ἀκηκοέναι. Φωνὴ δὲ τί ἄλλο ἐστὶν ἀλλ᾿ ἢ ὁ λόγος ὁ τοῦ θεοῦ, ὅς ἐστιν καὶ υἱὸς αὐτοῦ; Οὐχ ὡς οἱ ποιηταὶ καὶ μυθογράφοι λέγουσιν υἱοὺς θεῶν ἐκ συνουσίας γεννωμένους, ἀλλὰ ὡς ἀληθεία διηγεῖται τὸν λόγον τὸν ὄντα διὰ παντὸς ἐνδιάθετον ἐν καρδίᾳ θεοῦ. Πρὸ γάρ τι γίνεσθαι τοῦτο εἶχεν σύμβουλον, ἑαυτοῦ νοῦν καὶ φρόνησιν ὄντα. Ὁπότε δὲ ἠθέλησεν ὁ θεὸς ποιῆσαι ὅσα ἐβουλεύσατο, τοῦτον τὸν λόγον ἐγέννησεν προφορικόν, πρωτότοκον πάσης κτίσεως, οὐ κενωθεὶς αὐτὸς τοῦ λόγου, ἀλλὰ λόγον γεννήσας καὶ τῷ λόγῳ αὐτοῦ διὰ παντὸς ὁμιλῶν. Ὅθεν διδάσκουσιν ἡμᾶς αἱ ἅγιαι γραφαὶ καὶ πάντες αἱ πνευματοφόροι, ἐξ ὧν Ἰωάννης λέγει· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν· δεικνὺς ὅτι ἐν πρώτοις μόνος ἧν ὁ θεὸς καὶ ἐν αὐτῷ ὁ λόγος. Ἔπειτα λέγει· Καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος· πάντα δι᾿ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν. Θεὸς οὖν ὢν ὁ λόγος καὶ ἐκ θεοῦ πεφυκώς, ὁπόταν βούληται ὁ πατὴρ τῶν ὅλων πέμπει αὐτὸν εἴς τινα τόπον, ὃς παραγινόμενος καὶ ἀκούεται καὶ ὁρᾶται, πεμπόμενος ὑπ᾿ αὐτοῦ, καὶ ἐν τόπῳ εὑρίσκεται.

Dir-me-ás, pois: "Tu dizes que Deus não deve ser contido em lugar; e como agora dizes que ele passeia no paraíso?" Ouve o que digo. Deus, o Pai de todas as coisas, é incontível e não se acha em lugar; pois não há lugar do seu repouso. Mas o seu Logos, por meio de quem fez todas as coisas, sendo poder e sabedoria dele, tomando a pessoa do Pai e Senhor de todas as coisas, este vinha ao paraíso na pessoa de Deus e conversava com Adão. Pois a própria divina escritura nos ensina que Adão disse ter ouvido a voz. E que outra coisa é a voz senão o Logos de Deus, que é também seu Filho? Não como dizem os poetas e mitógrafos, que os filhos dos deuses nascem de união carnal, mas como a verdade expõe o Logos que sempre está imanente no coração de Deus. Pois, antes que algo viesse a ser, tinha-o por conselheiro, sendo ele a sua mente e a sua prudência. E, quando Deus quis fazer tudo quanto deliberara, gerou este Logos proferido, primogênito de toda a criação — não ficando ele mesmo esvaziado do Logos, mas tendo gerado o Logos e conversando sempre com o seu Logos. Donde nos ensinam as santas escrituras e todos os portadores do Espírito, dos quais João diz: "No princípio era o Logos, e o Logos estava junto de Deus" — mostrando que a princípio só existia Deus e nele o Logos. Depois diz: "E o Logos era Deus; todas as coisas por ele vieram a ser, e sem ele nada veio a ser". Sendo, pois, o Logos Deus e nascido de Deus, quando quer o Pai de todas as coisas envia-o a algum lugar, e ele, vindo, é ouvido e visto, sendo enviado por ele, e acha-se em lugar.

XXIII

Τὸν οὖν ἄνθρωπον ὁ θεὸς πεποίηκεν ἐν τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ, τὴν δὲ πλάσεν αὐτοῦ πεφανέρωκεν μετὰ τὴν ἑβδόμην ἡμέραν, ὁπότε καὶ τὸν παράδεισον πεποίηκεν, εἰς τὸ ἐν κρείσσονι τόπῳ καὶ χωρίῳ διαφόρῳ αὐτὸν εἶναι.Καὶ ὅτι ταῦτά ἐστιν ἀληθῆ, αὐτὸ τὸ ἔργον δείκνυσιν. Πῶς γὰρ οὐκ ἔστιν κατανοῆσαι τὴν μὲν ὠδῖνα, ἣν πάσχουσιν ἐν τῷ τοκετῷ αἱ γυναῖκες, καὶ μετὰ τοῦτο λήθην· τοῦ πόνου ποιοῦνται, ὅπως πληρωθῇ ὁ τοῦ θεοῦ λόγος εἰς τὸ αὐξάνεσθαι καὶ πληθύνεσθαι τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων; Τί δ᾿ οὐχὶ καὶ τὴν τοῦ ὄφεως κατάκρισιν, κῶς στυγητὸς τυγχάνει ἕρπων ἐπὶ τῇ κοιλίᾳ καὶ ἐσθίων γῆν, ὅπως καὶ τοῦτο ᾖ εἰς ἀπόδειξιν ἡμῖν τῶν προειρημένων;

O homem, pois, Deus o fez no sexto dia, mas a sua formação a manifestou depois do sétimo dia, quando também fez o paraíso, para que ele estivesse num lugar melhor e num sítio distinto. E que estas coisas são verdadeiras, a própria obra o mostra. Pois como não é possível perceber a dor de parto que as mulheres sofrem no dar à luz, e depois disso fazem esquecimento do sofrimento, para que se cumpra a palavra de Deus de crescer e multiplicar-se a raça dos homens? E como não também a condenação da serpente, que se acha odiosa, rastejando sobre o ventre e comendo terra, para que também isto seja para nós demonstração das coisas ditas antes?

XXIV

Ἐξανατείλας οὖν ὁ θεὸς ἐκ τῆς γῆς ἔτι πᾶν ξύλον, ὡραῖον εἰς ὅρασιν καὶ καλὸν εἰς βρῶσιν. Ἐν γὰρ πρώτοις μόνα ᾖν τὰ ἐν τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ γεγενημένα, φυτὰ καὶ σπέρματα καὶ χλόαι· τὰ δὲ ἐν τῷ παραδείσῳ ἐγενήθη διαφόρῳ καλλονῇ καὶ ὡραιότητι, ὅκου γε καὶ φυτεία ὠνόμασται ὑπὸ θεοῦ πεφυτευμένη. Καὶ τὰ μὲν λοιπὰ φυτὰ ὅμοια καὶ ὁ κόσμος ἔσχηκεν· τὰ δὲ δύο ξύλα, τὸ τῆς ζωῆς καὶ τὸ τῆς γνώσεως, οὐκ ἔσχηκεν ἑτέρα γῆ ἀλλ᾿ ἢ ἐν μόνῳ τῷ παραδείσῳ.Ὅτι δὲ καὶ ὁ παράδεισος γῆ ἐστιν καὶ ἐπὶ τῆς γῆς πεφύτευται, ἡ γραφὴ λέγει· Καὶ ἐφύτευσεν ὁ θεὸς παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀντολάς, καὶ ἔθετο ἐκεῖ τὸν ἄνθρωπον· καὶ ἐξανέτειλεν ὁ θεὸς ἔτι ἀπὸ τῆς γῆς πᾶν ξύλον, ὡραῖον εἰς ὅρασιν καὶ καλὸν εἰς βρῶσιν. Τὸ οὖν ἔτι ἐκ τῆς γῆς καὶ κατὰ ἀνατολὰς σαφῶς διδάσκει ἡμᾶς ἡ θεία γραφὴ τὸν παράδεισον ὑπὸ τοῦτον τὸν οὐρανόν, ὑφ᾿ ὃν καὶ ἀνατολαὶ καὶ· γῆ εἰσιν. Ἐδὲμ δὲ ἑβραϊστὶ τὸ εἰρημένον ἑρμηνεύεται τρυφή. Ποταμὸν δὲ σεσήμακεν ἐκπορεύεσθαι ἐξ Ἐδὲμ ποτίζειν τὸν παράδεισον, κἀκεῖθεν διαχωρίζεσθαι εἰς τέσσαρας ἀρχάς· ὧν δύο, οἱ καλούμενοι Φεισὼν καὶ Γεών, ποτίζουσιν τὰ ἀνατολικὰ μέρη, μάλιστα ὁ Γεών, ὁ κυκλῶν πᾶσαν γῆν Αἰθιοπίας, ὅν φασιν ἐν τῇ Αἰγύπτῳ ἀναφαίνεσθαι τὸν καλούμενον Νεῖλον. Οἱ δὲ ἄλλοι δύο ποταμοὶ φανερῶς γινώσκονται παρ᾿ ἡμῖν, οἱ καλούμενοι Τίγρις καὶ Εὐφράτης· οὗτοι γὰρ γειτνιῶσιν ἕως τῶν ἡμετέρων κλιμάτων.Θεὶς δὲ ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, καθὼς προειρήκαμεν, ἐν τῷ παραδείσῳ εἰς τὸ ἐργάζεσθαι καὶ φυλάσσειν αὐτόν, ἐνετείλατο αὐτῷ ἀπὸ πάντων τῶν καρπῶν ἐσθίειν, δηλονότι καὶ ἀπὸ τοῦ τῆς ζωῆς, μόνου δὲ ἐκ τοῦ ξύλου τοῦ τῆς γνώσεως ἐνετείλατο αὐτῷ μὴ γεύσασθαι. Μετέθηκεν δὲ αὐτὸν ὁ θεὸς ἐκ τῆς γῆς, ἐξ ἧς ἐγεγόνει, εἰς τὸν παράδεισον, διδοὺς αὐτῷ ἀφορμὴν προκοπῆς, ὅπως αὐξάνων καὶ τέλειος γενόμενος, ἔτι δὲ καὶ θεὸς ἀναδειχθείς, οὕτως καὶ εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβῇ (μέσος γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἐγεγόνει, οὔτε θνητὸς ὁλοσχερῶς οὔτε ἀθάνατος τὸ καθόλου, δεκτικὸς δὲ ἑκατέρων· οὕτως καὶ τὸ χωρίον ὁ παράδεισος, ὡς πρὸς καλλονήν, μέσος τοῦ κόσμου καὶ τοῦ οὐρανοῦ γεγένηται), ἔχων ἀϊδιότητα. Τὸ δὲ εἰπεῖν ἐργάζεσθαι οὐκ ἄλλην τινὰ ἐργασίαν δηλοῖ ἀλλ᾿ ἢ τὸ φυλάσσειν τὴν ἐντολὴν τοῦ θεοῦ, ὅκως μὴ παρακούσας ἀπολέσῃ ἑαυτόν, καθὼς καὶ ἀπώλεσεν διὰ ἁμαρτίας.

Tendo, pois, Deus feito brotar ainda da terra toda árvore formosa à vista e boa para comer — pois a princípio só havia as coisas feitas no terceiro dia, plantas, sementes e ervas; mas as do paraíso vieram a ser com diversa beleza e formosura, tanto que se chama plantação plantada por Deus. E as demais plantas, semelhantes, o mundo também as teve; mas as duas árvores, a da vida e a do conhecimento, nenhuma outra terra as teve senão só o paraíso. E que também o paraíso é terra e foi plantado sobre a terra, a escritura o diz: "E plantou Deus o paraíso no Éden, ao oriente, e pôs ali o homem; e fez Deus brotar ainda da terra toda árvore formosa à vista e boa para comer". O "ainda, da terra" e o "ao oriente" claramente nos ensinam que o paraíso está sob este céu, sob o qual também estão o oriente e a terra. E "Éden", o dito, traduz-se em hebraico por "delícia". E indicou que um rio sai do Éden para regar o paraíso, e dali se divide em quatro braços; dos quais dois, os chamados Fison e Geon, regam as partes orientais, sobretudo o Geon, que rodeia toda a terra da Etiópia, o qual dizem reaparecer no Egito com o nome de Nilo. E os outros dois rios, claramente conhecidos entre nós, os chamados Tigre e Eufrates; pois estes são vizinhos até dos nossos climas. E, tendo Deus posto o homem, como já dissemos, no paraíso, para o lavrar e o guardar, ordenou-lhe que comesse de todos os frutos — evidentemente também do da vida —, mas só da árvore do conhecimento lhe ordenou que não provasse. E transladou-o Deus da terra, de que fora feito, para o paraíso, dando-lhe ocasião de progresso, para que, crescendo e tornando-se perfeito, e ainda declarado deus, assim também subisse ao céu (pois o homem fora feito intermediário, nem totalmente mortal nem totalmente imortal, mas capaz de ambos; assim também o lugar, o paraíso, quanto à beleza, foi feito intermediário entre o mundo e o céu), tendo a eternidade. E o dizer "lavrar" não indica outro trabalho senão o guardar o mandamento de Deus, para que, desobedecendo, não se perdesse a si mesmo, como de fato se perdeu pelo pecado.

XXV

Τὸ μὲν ξύλον τὸ τῆς γνώσεως αὐτὸ μὲν καλὸν καὶ ὁ καρπὸς αὐτοῦ καλός. Οὐ γάρ, ὡς οἴονταί τινες, θάνατον εἶχεν τὸ ξύλον, ἀλλ᾿ ἡ παρακοή. Οὐ γάρ τι ἕτερον ἦν ἐν τῷ καρπῷ ἢ μόνον γνῶσις. Ἡ δὲ γνῶσις καλή, ἐπὰν αὐτῇ οἰκείως τις χρήσηται. Τῇ δὲ οὔσῃ ἡλικίᾳ ὅδε Ἀδὰμ ἔτι νήπιος ἦν· διὰ οὔπω ἠδύνατο τὴν γνῶσιν κατ᾿ ἀξίαν χωρεῖν. Καὶ γὰρ νῦν, ἐπὰν γενηθῇ παιδίον, οὐκ ἤδη δύναται ἄρτον ἐσθίειν, ἀλλὰ πρῶτον γάλακτι ἀνατρέφεται, ἔπειτα κατὰ πρόσβασιν τῆς ἡλικίας καὶ ἐπὶ τὴν στερεὰν τροφὴν ἔρχεται. Οὕτως ἂν γεγόνει καὶ τῷ Ἀδάμ.Διὸ οὐχ ὡς φθονῶν αὐτῷ ὁ θεός, ὡς οἴονταί τινες, ἐκέλευσεν μὴ ἐσθίειν ἀπὸ τῆς γνώσεως. Ἔτι μὴν καὶ ἐβούλετο δοκιμάσαι αὐτόν, εἰ ὑπήκοος γίνεται τῇ ἐντολῇ αὐτοῦ. Ἅμα δὲ καὶ ἐπὶ πλείονα χρόνον ἐβούλετο ἁπλοῦν καὶ ἀκέραιον διαμεῖναι τὸν ἄνθρωπον νηπιάζοντα. Τοῦτο γὰρ ὅσιόν ἐστιν, οὐ μόνον παρὰ θεῷ ἀλλὰ καὶ παρὰ ἀνθρώποις, τὸ ἐν ἁπλότητι καὶ ἀκακίᾳ ὑποτάσσεσθαι τοῖς γονεῦσιν. Εἰ δὲ χρὴ τὰ τέκνα τοῖς γονεῦσιν ὑποτάσσεσθαι, πόσῳ μᾶλλον τῷ θεῷ καὶ πατρὶ τῶν ὅλων; Ἔτι μὴν καὶ ἄσχημόν ἐστιν τὰ παιδία τὰ νήπια ὑπὲρ ἡλικίαν φρονεῖν. Καθάπερ γὰρ τῇ ἡλικίᾳ τις πρὸς τάξιν αὔξει, οὕτως καὶ ἐν τῷ φρονεῖν. Ἄλλως τε ἐπὰν νόμος κελεύσῃ ἀπέχεσθαι ἀπό τινος καὶ μὴ ὑπακούῃ τις, δῆλον ὅτι οὐχ ὁ νόμος κόλασιν παρέχει, ἀλλὰ ἡ ἀπείθεια καὶ ἡ παρακοή. Καὶ γὰρ πατὴρ ἰδίῳ τέκνῳ ἐνίοτε προστάσσει ἀπέχεσθαί τινων, καὶ ἐπὰν οὐχ ὑπακούῃ τῇ πατρικῇ ἐντολῇ, δέρεται καὶ ἐπιτιμίας τυγχάνει διὰ τὴν παρακοήν· καὶ οὐκ ἤδη αὐτὰ τὰ πράγματα πληγαί εἰσιν, ἀλλ᾿ ἡ παρακοὴ τῷ ἀπειθοῦντι ὕβρεις περιποιεῖται. Οὕτως καὶ τῷ πρωτοπλάστῳ ἡ παρακοὴ περιεποιήσατο ἐκβληθῆναι αὐτὸν ἐκ τοῦ παραδείσου· οὐ μέντοι γε ὡς κακοῦ τι ἔχοντος τοῦ ξύλου τῆς γνώσεως, διὰ δὲ τῆς παρακοῆς ὁ ἄνθρωπος ἐξήντλησεν πόνον ὀδύνην λύπην, καὶ τὸ τέλος ὑπὸ θάνατον ἔπεσεν.

A árvore do conhecimento, em si mesma, era boa, e o seu fruto, bom. Pois não é, como alguns pensam, que a árvore tivesse a morte, mas a desobediência. Pois não havia outra coisa no fruto senão só conhecimento; e o conhecimento é bom, quando dele se usa convenientemente. Mas, pela idade que tinha, este Adão ainda era criança; por isso ainda não podia conter o conhecimento dignamente. Pois também agora, quando nasce um menino, não pode logo comer pão, mas primeiro é nutrido com leite, depois, com o avanço da idade, chega também ao alimento sólido. Assim teria sido também com Adão. Por isso, não como quem lhe tinha inveja, como alguns pensam, Deus ordenou que não comesse do conhecimento. E ainda queria pô-lo à prova, se se fazia obediente ao seu mandamento. E, ao mesmo tempo, queria que por mais tempo o homem permanecesse simples e íntegro, como criança. Pois isto é santo, não só junto de Deus, mas também junto dos homens: sujeitar-se aos pais em simplicidade e inocência. E, se os filhos devem sujeitar-se aos pais, quanto mais a Deus e Pai de todas as coisas? E, além disso, é feio que as crianças pequenas pensem acima da sua idade. Pois, assim como alguém cresce na idade segundo a ordem, assim também no pensar. Aliás, quando uma lei ordena abster-se de algo e alguém não obedece, é claro que não é a lei que dá o castigo, mas a desobediência e a rebeldia. Pois também um pai, às vezes, ordena ao próprio filho abster-se de certas coisas, e, quando ele não obedece ao mandamento paterno, é surrado e recebe punição pela desobediência; e não são as próprias coisas que são as pancadas, mas a desobediência acarreta ultrajes ao que desobedece. Assim também ao primeiro-formado a desobediência acarretou o ser expulso do paraíso; não, porém, como se a árvore do conhecimento tivesse algo de mau, mas foi pela desobediência que o homem esgotou trabalho, dor e tristeza, e, no fim, caiu sob a morte.

XXVI

Καὶ τοῦτο δὲ ὁ θεὸς μεγάλην εὐεργεσίαν παρέσχεν τῷ ἀνθρώπῳ, τὸ μὴ διαμεῖναι αὐτὸν εἰς τὸν αἰῶνα ἐν ἁμαρτίᾳ ὄντα. Ἀλλὰ τρόπῳ τινὶ ἐν ὁμοιώματι ἐξορισμοῦ ἐξέβαλλεν αὐτὸν ἐκ τοῦ παραδείσου, ὅπως διὰ τῆς ἐπιτιμίας τακτῷ ἀποτίσας χρόνῳ τὴν ἁμαρτίαν καὶ παιδευθεὶς ἐξ ὑστέρου ἀνακληθῇ. Διὸ καὶ πλασθέντος τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ μυστηριωδῶς ἐν τῇ Γενέσει γέγραπται, ὡς δὶς αὐτοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ τεθέντος· ἵνα τὸ μὲν ἅπαξ ᾖ πεπληρωμένον ὅτε ἐτέθη, τὸ δὲ δεύτερον μέλλῃ πληροῦσθαι μετὰ τὴν ἀνάστασιν καὶ κρίσιν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ καθάπερ σκεῦός τι, ἐπὰν πλασθὲν αἰτίαν τινὰ σχῇ, ἀναχωνεύεται ἢ ἀναπλάσσεται εἰς τὸ γενέσθαι καινὸν καὶ ὁλόκληρον, οὕτως γίνεται καὶ τῷ ἀνθρώπῳ διὰ θανάτου· δυνάμει γὰρ τέθραυσται ἵνα ἐν τῇ ἀναστάσει ὑγιὴς εὑρεθῇ, λέγω δὲ ἄσπιλος καὶ δίκαιος καὶ ἀθάνατος.Τὸ δὲ καλέσαι καὶ εἰπεῖν τὸν θεόν· Ποῦ εἷ Ἀδάμ; οὐχ ὡς ἀγνοῶν τοῦτο ἐποίει ὁ θεός, ἀλλὰ μακρόθυμος ὢν ἀφορμὴν ἐδίδου αὐτῷ μετανοίας καὶ ἑξαμολογήσεως.

E também nisto Deus concedeu grande benefício ao homem: em ele não permanecer para sempre no pecado. Mas, de certo modo, à semelhança de um desterro, expulsou-o do paraíso, para que, pagando o pecado em tempo determinado pela punição, e sendo instruído, fosse depois chamado de volta. Por isso também, tendo sido o homem formado neste mundo, está escrito de modo misterioso no Gênesis, como que posto duas vezes no paraíso: para que a primeira estivesse cumprida quando foi posto, e a segunda houvesse de cumprir-se depois da ressurreição e do juízo. E, além disso, assim como um vaso, quando, tendo sido moldado, sofre algum defeito, é refundido ou remoldado para tornar-se novo e íntegro, assim se dá também com o homem, por meio da morte; pois em potência foi despedaçado, para que na ressurreição se ache são — digo, imaculado, justo e imortal. E o chamar e dizer Deus "Onde estás, Adão?" não o fazia Deus por ignorar isto, mas, sendo paciente, dava-lhe ocasião de arrependimento e confissão.

XXVII

Ἀλλὰ φήσει οὖν τις ἡμῖν· Θνητὸς φύσει ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος; Οὐδαμῶς. Τί οὖν ἀθάνατος; Οὐδὲ τοῦτό φαμεν. Ἀλλὰ ἐρεῖ τις· Οὐδὲν οὖν ἐγένετο; Οὐδὲ τοῦτο λέγομεν. Οὔτε οὖν φύσει θνητὸς ἐγένετο οὔτε ἀθάνατος. Εἰ γὰρ ἀθάνατον αὐτὸν ἀπ᾿ ἀρχῆς πεποιήκει, θεὸν αὐτὸν πεποιήκει· πάλιν εἰ θνητὸν αὐτὸν πεποιήκει, ἐδόκει ἂν ὁ θεὸς αἴτιος εἷναι τοῦ θανάτου αὐτοῦ. Οὔτε οὖν ἀθάνατον αὐτὸν ἐποίησεν οὔτε μὴν θνητόν, ἀλλά, καθὼς ἐπάνω προειρήκαμεν, δεκτικὸν ἀμφοτέρων, ἵνα, εἰ ῥέψῃ ἐπὶ τὰ τῆς ἀθανασίας τηρήσας τὴν ἐντολὴν τοῦ θεοῦ, μισθὸν κομίσηται παρ᾿ αὐτοῦ τὴν ἀθανασίαν καὶ γένηται θεός, εἰ δ᾿ αὖ τραπῇ ἐπὶ τὰ τοῦ θανάτου πράγματα παρακούσας τοῦ θεοῦ, αὐτὸς ἑαυτῷ αἴτιος ᾖ τοῦ θανάτου. Ἐλεύθερον γὰρ καὶ αὐτεξούσιον ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον. Ὃ οὖν ἑαυτῷ περιεποιήσατο δι᾿ ἀμελείας καὶ παρακοῆς, τοῦτο ὁ θεὸς αὐτῷ νυνὶ δωρεῖται διὰ ἰδίας φιλανθρωπίας καὶ ἐλεημοσύνης, ὑπακούοντος αὐτῷ τοῦ ἀνθρώπου. Καθάπερ γὰρ παρακούσας ὁ ἄνθρωπος θάνατον ἑαυτῷ ἐπεσπάσατο, οὕτως ὑπακούσας τῷ θεληματι τοῦ θεοῦ ὁ βουλόμενος δύναται περιποιήσασθαι ἑαυτῷ τὴν αἰώνιον ζωήν. Ἔδωκεν γὰρ ὁ θεὸς ἡμῖν νομον καὶ ἐντολὰς ἁγίας, ἃς πᾶς ὁ ποιήσας δύναται σωθῆναι καὶ τῆς ἀναστάσεως τυχὼν κληρονομῆσαι τὴν ἀφθαρσίαν.

Mas dir-nos-á alguém: "O homem foi feito mortal por natureza?" De modo algum. Então, imortal? Também isto não dizemos. Mas dirá alguém: "Então não foi feito nada?" Nem isto dizemos. Não foi, pois, feito nem mortal por natureza nem imortal. Pois, se o tivesse feito imortal desde o princípio, tê-lo-ia feito deus; de novo, se o tivesse feito mortal, pareceria Deus ser o autor da sua morte. Não o fez, pois, nem imortal nem mortal, mas, como acima dissemos, capaz de ambos, para que, se pendesse para as coisas da imortalidade, guardando o mandamento de Deus, recebesse dele por recompensa a imortalidade e se tornasse deus; mas, se, por sua vez, se voltasse para as coisas da morte, desobedecendo a Deus, fosse ele mesmo, para si, o autor da morte. Pois Deus fez o homem livre e senhor de si mesmo. O que, pois, ele adquiriu para si por descuido e desobediência, isto Deus agora lhe concede por sua própria filantropia e misericórdia, obedecendo o homem a ele. Pois, assim como, desobedecendo, o homem atraiu a si a morte, assim, obedecendo à vontade de Deus, o que quer pode adquirir para si a vida eterna. Pois Deus nos deu uma lei e mandamentos santos, os quais todo o que cumprir pode salvar-se e, alcançando a ressurreição, herdar a incorrupção.

XXVIII

Ἐκβληθεὶς δὲ Ἀδὰμ ἐκ τοῦ παραδείσου οὕτως ἔγνω Εὔαν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, ἣν ὁ θεὸς ἐποίησεν αὐτῷ εἰς γυναῖκα ἐκ τῆς πλευρᾶς αὐτοῦ. Καὶ τοῦτο δὲ οὐχ ὡς μὴ δυνάμενος κατ᾿ ἰδίαν πλάσαι τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, ἀλλὰ προηπίστατο ὁ θεὸς ὅτι ἤμελλον οἱ ἄνθρωποι πληθὺν θεῶν ὀνομάζειν. Προγνώστης οὖν ὢν καὶ εἰδὼς ὅτι ἡ πλάνη ἤμελλεν διὰ τοῦ ὄφεως ὀνομάζειν πληθὺν θεῶν τῶν οὐκ ὄντων (ἑνὸς γὰρ ὄντος θεοῦ, ἔκτοτε ἤδη ἐμελέτα ἡ πλάνη πληθὺν θεῶν ὑποσπείρειν καὶ λέγειν Ἔσεσθε ὡς θεοί), μήπως οὖν ὑπολημφθῇ ὡς ὅτι ὅδε μὲν ὁ θεὸς ἐποίησεν τὸν ἄνδρα, ἕτερος δὲ τὴν γυναῖκα, διὰ τοῦτο οὐκ ἐποίησεν τοὺς δύο ἄμφω. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἵνα διὰ τούτου δειχθῇ τὸ μυστήριον τῆς μοναρχίας τῆς κατὰ τὸν θεόν, ἅμα ἐποίησεν ὁ θεὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ ἵνα πλείων ᾖ ἡ εὔνοια εἰς αὐτούς. Πρὸς μὲν οὖν τὴν Εὔαν ὁ Ἀδὰμ εἰπών· Τοῦτο νῦν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστῶν μου καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός μου, ἔτι καὶ ἐπροφήτευσεν λέγων· Τούτου ἕνεκεν καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν· ὃ δὴ καὶ αὐτὸ δείκνυται τελειούμενον ἐν ἡμῖν αὐτοῖς. Τίς γὰρ ὁ νομίμως γαμῶν οὐ καταφρονεῖ μητρὸς καὶ πατρὸς καὶ κάσης συγγενείας καὶ πάντων τῶν οἰκείων, προσκολλώμενος καὶ ἑνούμενος τῇ ἑαυτοῦ γυναικί, εὐνοῶν μᾶλλον αὐτῇ; Διὸ καὶ μέχρι θανάτου πολλάκις ὑπεύθυνοι γίνονταί τινες διὰ τὰς ἑαυτῶν γαμετάς. Ταύτην τὴν Εὔαν, διὰ τὸ ἀρχῆθεν πλανηθῆναι ὑπὸ τοῦ ὄψεως καὶ ἀρχηγὸν ἁμαρτίας γεγονέναι, ὁ κακοποιὸς δαίμων, ὁ καὶ σατὰν καλούμενος, ὁ τότε διὰ τοῦ ὄψεως λαλήσας αὐτῇ, ἕως καὶ τοῦ δεῦρο ἐνεργῶν ἐν τοῖς ἐνθουσιαζομένοις ὑπ᾿ αὐτοῦ ἀνθρώποις, Εὐὰν ἐκκαλεῖται. Δαίμων δὲ καὶ δράκων καλεῖται διὰ τὸ ἀποδεδρακέναι αὐτὸν ἀπὸ τοῦ θεοῦ· ἄγγελος γὰρ ἦν ἐν πρώτοις. Καὶ τὰ μὲν περὶ τούτου πολὺς ὁ λόγος· διὸ τανῦν παραπέμπομαι τὴν περὶ αὐτῶν διήγησιν· καὶ γὰρ ἐν ἑτέροις ἡμῖν γεγένηται ὁ περὶ αὐτοῦ λόγος.

Expulso do paraíso, Adão assim conheceu Eva, sua mulher, que Deus lhe fizera por mulher da sua costela. E isto não como quem não pudesse formar à parte a sua mulher, mas Deus previa que os homens haviam de nomear uma multidão de deuses. Sendo, pois, conhecedor prévio e sabendo que o erro havia, por meio da serpente, de nomear uma multidão de deuses que não existem (pois, sendo um só Deus, já desde então o erro maquinava semear a multidão de deuses e dizer "Sereis como deuses"), para que não se supusesse que este Deus fez o varão e um outro a mulher, por isso não fez os dois separadamente. E, além disso, para que por isto se mostrasse o mistério da monarquia [do único princípio] de Deus, ao mesmo tempo Deus fez a sua mulher, e para que fosse maior a benevolência entre eles. À Eva, pois, Adão, tendo dito "Isto agora é osso dos meus ossos e carne da minha carne", ainda profetizou, dizendo: "Por isso deixará o homem seu pai e sua mãe, e se unirá à sua mulher, e serão os dois uma só carne"; o que também se mostra cumprido em nós mesmos. Pois que homem que casa legitimamente não despreza mãe, pai, todo o parentesco e todos os seus, unindo-se e fazendo-se um com a sua própria mulher, sendo-lhe antes benévolo? Por isso também, muitas vezes, alguns se põem em perigo até a morte por causa das suas esposas. A esta Eva, por ter sido no princípio enganada pela serpente e por se ter tornado a iniciadora do pecado, o demônio malfeitor, também chamado Satanás, que então lhe falou por meio da serpente, e que até hoje opera nos homens por ele possuídos, chama-a "Eva". E é chamado demônio e dragão, por ter fugido [apodedrakénai] de Deus; pois a princípio era anjo. E acerca disto é longo o discurso; por isso, por ora, deixo de lado a narração a seu respeito, pois também em outros escritos nossos se deu o discurso a seu respeito.

XXIX

Ἐν τῷ οὖν γνῶναι τὸν Ἀδὰμ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ Εὔαν συλλαβοῦσα ἔτεκεν υἱόν, ᾧ τοὔνομα Κάϊν. Καὶ εἶπεν· Ἐκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ θεοῦ. Καὶ προσέθετο ἔτι τεκεῖν δεύτερον, ᾧ ὄνομα Ἄβελ. Ἤρξατο ποιμὴν εἶναι προβάτων· Κάϊν δὲ εἰργάζετο τὴν γῆν. Τὰ μὲν οὖν κατ᾿ αὐτοὺς πλείω ἔχει τὴν ἱστορίαν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὴν οἰκονομίαν τῆς ἐξηγήσεως· διὸ τὰ τῆς ἱστορίας τοὺς φιλομαθεῖς δύναται ἀκριβέστερον διδάξαι αὐτὴ ἡ βίβλος ἥτις ἐπιγράφεται Γένεσις κόσμου.Ὁπότε οὖν ἐθεάσατο ὁ σατανᾶς οὐ μόνον τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ ζῶντας, ἀλλὰ καὶ τέκνα πεποιηκότας, ἐφ᾿ ᾧ οὐκ ἴσχυσεν θανατῶσαι αὐτοὺς φθόνῳ φερόμενος, ἡνίκα ἑώρα τὸν Ἄβελ εὐαρεστοῦντα τῷ θεῷ, ἐνεργήσας εἰς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν καλούμενον Κάϊν ἐποίησεν ἀποκτεῖναι τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν Ἄβελ. Καὶ οὕτως ἀρχὴ θανάτου ἐγένετο εἰς τόνδε τὸν κόσμον ὁδοιπορεῖν ἕως τοῦ δεῦρο ἐπὶ πᾶν γένος ἀνθρώπων. Ὁ δὲ θεὸς ἐλεήμων ὢν καὶ βουλόμενος ἀφορμὴν μετανοίας καὶ ἐξομολογήσεως παρασχεῖν τῷ Κάϊν, καθάπερ καὶ τῷ Ἀδάμ, εἶπεν· Ποῦ Ἄβελ ὁ ἀδελφός σου; Ὁ δὲ Κάϊν ἀπεκρίθη ἀπειθῶς τῷ θεῷ εἰπών· Οὐ γινώσκω· μὴ φύλαξ εἰμὶ τοῦ ἀδελφοῦ μου; Οὕτως ὀργισθεὶς αὐτῷ ὁ θεὸς ἔφη· Τί ἐποίησας τοῦτο; Φωνὴ αἵματος τοῦ ἀδελφοῦ σου βοᾷ πρὸς μὲ ἐκ τῆς γῆς. Καὶ νῦν ἐπικατάρατος σὺ ἀπὸ τῆς γῆς, ἣ ἔχανεν δέξασθαι τὸ αἷμα τοῦ ἀδελφοῦ σου ἐκ χειρός σου· στένων καὶ τρέμων ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς. Διὸ ἔκτοτε φοβηθεῖσα ἡ γῆ οὐκέτι ἀνθρώπου αἷμα παραδέχεται, ἀλλ᾿ οὐδέ τινος ζώου· ᾗ φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστιν αὐτὴ αἰτία, ἀλλ᾿ ὁ παραβὰς ἄνθρωπος.

Ao conhecer, pois, Adão a sua mulher Eva, ela concebeu e deu à luz um filho, cujo nome é Caim. E disse: "Adquiri um homem por Deus". E de novo deu à luz um segundo, de nome Abel. Este começou a ser pastor de ovelhas; Caim, porém, lavrava a terra. As coisas a respeito deles têm história mais ampla, e também a economia da exegese; por isso, aos amantes do saber, o próprio livro que se intitula Gênese do mundo pode ensinar mais rigorosamente as coisas da história. Quando, pois, Satanás contemplou não só Adão e sua mulher vivos, mas também tendo feito filhos — dado que não pudera matá-los —, levado pela inveja, quando viu Abel agradar a Deus, operando no irmão dele, chamado Caim, fez que matasse o seu irmão Abel. E assim se deu o princípio da morte, a caminhar neste mundo até hoje sobre toda raça de homens. Mas Deus, sendo misericordioso e querendo dar a Caim ocasião de arrependimento e confissão, como também a Adão, disse: "Onde está Abel, teu irmão?" E Caim respondeu com desobediência a Deus, dizendo: "Não sei; acaso sou eu o guarda do meu irmão?" Assim, irado com ele, Deus disse: "Por que fizeste isto? A voz do sangue do teu irmão clama a mim da terra. E agora maldito és tu, longe da terra, que abriu a boca para receber o sangue do teu irmão da tua mão; gemendo e tremendo estarás sobre a terra". Por isso, desde então, a terra, temendo, já não recebe sangue de homem, nem sequer de animal algum; pelo que é manifesto que não é ela a causa, mas o homem que transgrediu.

XXX

Ὁ οὖν Κάϊν καὶ αὐτὸς ἔσχεν υἱόν, ᾧ ὄνομα Ἐνώχ. Καὶ ᾠκοδόμησεν πόλιν, ἣν ἐπωνόμασεν ἐπὶ τῷ ὀνόματι τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Ἐνώχ. Ἀπὸ τότε ἀρχὴ ἐγένετο τοῦ οἰκοδομεῖσθαι πόλεις, καὶ τοῦτο πρὸ κατακλυσμοῦ· οὐχ ὡς Ὅμηρος ψεύδεται λέγων· Οὐ γάρ πω πεπόλιστο πόλις μερόπων ἀνθρώπων. Τῷ δὲ Ἐνὼχ ἐγενήθη υἱὸς ὀνόματι Γαϊδάδ· ἐγέννησεν τὸν καλούμενον Μεήλ, καὶ Μεὴλ τὸν Μαθουσάλα, καὶ Μαθουσάλα τὸν Λάμεχ. Ὁ δὲ Λάμεχ ἔλαβεν ἑαυτῷ δύο γυναῖκας, αἷς ὀνόματα Ἀδᾶ καὶ Σελᾶ. Ἔκτοτε ἀρχὴ ἐγένετο τῆς πολυμιξίας, ἀλλὰ καὶ τῆς μουσικῆς. Τῷ γὰρ Λάμεχ ἐγένοντο τρεῖς υἱοί, Ὠβὴλ Ἰουβὰλ Θοβέλ. Καὶ ὁ μὲν Ὠβὴλ ἐγένετο ἀνὴρ ἐν σκηναῖς κτηνοτροφῶν, Ἰουβὰλ δέ ἐστιν ὁ καταδείξας ψαλτήριον καὶ κιθάραν, Θοβὲλ δὲ ἐγένετο σφυροκόπος χαλκεὺς χαλκοῦ καὶ σιδήρου. Ἕως μὲν οὖν τούτου ἔσχεν τὸν κατάλογον τὸ σπέρμα τοῦ Κάϊν· καὶ τὸ λοιπὸν εἰς λήθην αὐτοῦ γέγονεν τὸ σπέρμα τῆς γενεαλογίας, διὰ τὸ ἀδελφοκτονῆσαι αὐτὸν τὸν ἀδελφόν. Εἰς τὸν τόπον δὲ τοῦ Ἄβελ ἔδωκεν ὁ θεὸς συλλαβεῖν τὴν Εὔαν καὶ τεκεῖν υἱὸν, ὃς κέκληται Σήθ· ἀφ᾿ οὗ τὸ λοιπὸν γένος τῶν ἀνθρώπων ὁδεύει μέχρι τοῦ δεῦρο. Τοῖς δὲ βουλομένοις καὶ φιλομαθέσιν καὶ περὶ πασῶν τῶν γενεῶν εὔκολόν ἐστιν ἐπιδεῖξαι διὰ τῶν ἁγίων γραφῶν. Καὶ γὰρ ἐκ μέρους ἡμῖν γεγένηται ἤδη λόγος ἐν ἑτέρῳ λόγῳ, ὡς ἐπάνω προειρήκαμεν, τῆς γενεαλογίας ἡ τάξις ἐν τῇ πρώτῃ βίβλῳ τῇ περὶ ἱστοριῶν. Ταῦτα δὲ πάντα ἡμᾶς διδάσκει τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ διὰ Μωσέως καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν, ὥστε τὰ καθ᾿ ἡμᾶς τοὺς θεοσεβεῖς ἀρχαιότερα γράμματα τυγχάνει, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἀληθέστερα πάντων συγγραφέων καὶ ποιητῶν δείκνυται ὄντα.Ἀλλὰ μὴν καὶ τὰ περὶ τῆς μουσικῆς ἐφλυάρησάν τινες εὑρετὴν Ἀπόλλωνα γεγενῆσθαι· ἄλλοι δὲ Ὄρφεα ἀπὸ τῆς τῶν ὀρνέων ἡδυφωνίας φασὶν ἐξευρηκέναι τὴν μουσικήν. Κενὸς δὲ καὶ μάταιος ὁ λόγος αὐτῶν δείκνυται· μετὰ γὰρ πολλὰ ἔτη τοῦ κατακλυσμοῦ οὗτοι ἐγένοντο. Τὰ δὲ περὶ τοῦ Νῶε, ὅς κέκληται ὑπὸ ἐνίων Δευκαλίων, ἐν τῇ βίβλῳ ᾗ προειρήκαμεν ἡ διήγησις ἡμῖν γεγένηται· ᾗ, εἰ βούλει, καὶ σὺ δύνασαι ἐντυχεῖν.

Caim, pois, também ele teve um filho, de nome Enoque. E edificou uma cidade, que denominou com o nome do seu filho Enoque. Desde então se deu o princípio de se edificarem cidades, e isto antes do dilúvio — não como mente Homero, dizendo: "Pois ainda não fora fundada cidade de homens de voz articulada". E a Enoque nasceu um filho de nome Gaidad; este gerou o chamado Meel, e Meel a Matusala, e Matusala a Lameque. E Lameque tomou para si duas mulheres, cujos nomes são Ada e Sela. Desde então se deu o princípio da poligamia, mas também da música. Pois a Lameque nasceram três filhos: Obel, Jubal e Tobel. E Obel tornou-se homem que criava gado em tendas; Jubal é o que inventou o saltério e a cítara; e Tobel tornou-se ferreiro malhador de bronze e de ferro. Até este, pois, teve o catálogo a semente de Caim; e, quanto ao mais, a semente daquela genealogia caiu no esquecimento, por ter ele fratricidado o seu irmão. E no lugar de Abel deu Deus que Eva concebesse e desse à luz um filho, que se chamou Set; do qual, quanto ao mais, a raça dos homens caminha até hoje. E aos que querem, aos amantes do saber, é fácil, também a respeito de todas as gerações, demonstrá-lo pelas santas escrituras. Pois já, em parte, se deu, num outro escrito nosso, como acima dissemos, a ordem da genealogia, no primeiro livro acerca das histórias. E todas estas coisas nos ensina o Espírito Santo, por meio de Moisés e dos demais profetas, de modo que os escritos que nos dizem respeito, a nós os piedosos, são mais antigos, e ainda se mostram mais verdadeiros que todos os escritores e poetas. Mas, além disso, também acerca da música alguns tagarelaram que Apolo foi o inventor; outros dizem que Orfeu, a partir da doce voz das aves, inventou a música. Vã e frívola se mostra a sua palavra, pois estes vieram a ser muitos anos depois do dilúvio. E as coisas a respeito de Noé, que por alguns é chamado Deucalião, no livro que já mencionamos se deu a nossa narração; com o qual, se quiseres, também tu podes deparar.

XXXI

Μετὰ τὸν κατακλυσμὸν ἀρχὴ πάλιν ἐγένετο πόλεων καὶ βασιλέων τὸν τρόπον τοῦτον. Πρώτη πόλις Βαβυλών, καὶ Ὀρὲχ καὶ Ἀρχὰθ καὶ Χαλανὴ ἐν τῇ γῇ Σενναάρ. Καὶ βασιλεὺς ἐγένετο αὐτῶν ὀνόματι Νεβρώθ. Ἐκ τούτων ἐξῆλθεν ὀνόματι Ἀσσούρ· ὅθεν καὶ Ἀσσύριοι προσαγορεύονται. Νεβρὼθ δὲ ᾠκοδόμησεν πόλεις τὴν Νινευὴ καὶ τὴν Ῥοβοὼμ καὶ τὴν Καλὰκ καὶ τὴν Δασὲν ἀνὰ μέσον Νινευὴ καὶ ἀνὰ μέσον Καλάκ. Ἡ δὲ Νινευὴ ἐγενήθη ἐν πρώτοις πόλις μεγάλη.Ἕτερος δὲ υἱὸς τοῦ Σὴμ υἱοῦ τοῦ Νῶε ὀνόματι Μεσραεὶν ἐγέννησεν τοὺς Λουδουεὶμ καὶ τοὺς καλουμένους Ἐνεμιγεὶμ καὶ τοὺς Λαβιεὶμ καὶ τοὺς Νεφθαλεὶμ καὶ τοὺς Πατροσωνιεὶμ καὶ τοὺς Χασλωνιεὶμ, ὅθεν ἐξῆλθεν Φυλιστιείμ. Τῶν μὲν οὖν τριῶν υἱῶν τοῦ Νῶε, καὶ τῆς συντελείας αὐτῶν καὶ γενεαλογίας, ἐγένετο ἡμῖν ὁ κατάλογος ἐν ἐπιτομῇ ἐν ᾗ προειρήκαμεν βίβλῳ. Καὶ νῦν δὲ τὰ παραλελειμμένα ἐπιμνησθησόμεθα περί τε πόλεων καὶ βασιλέων, τῶν τε γεγενημένων ὁπότε ἦν χεῖλος ἓν καὶ μία γλῶσσα. Πρὸ τοῦ τὰς διαλέκτους μερισθῆναι αὗται αἱ προγεγραμμέναι ἐγενήθησαν πόλεις. Ἐν δὲ τῷ μέλλειν αὐτοὺς διαμερίζεσθαι συμβούλιον ἐποίησαν γνώμῃ ἰδίᾳ καὶ οὐ διὰ θεοῦ οἰκοδομῆσαι πόλιν καὶ πύργον, οὗ ἡ ἄκρα φθάσῃ εἰς τὸν οὐρανὸν ἀφικέσθαι, ὅπως ποιήσωσιν ἑαυτοῖς ὄνομα δόξης. Ἐπειδὴ οὖν παρὰ προαίρεσιν θεοῦ βαρὺ ἔργον ἐτόλμησαν ποιῆσαι, κατέβαλεν αὐτῶν ὁ θεὸς τὴν πόλιν καὶ τὸν πύργον κατέστρωσεν. Ἔκτοτε ἐνήλλαξεν τὰς γλώσσας τῶν ἀνθρώπων, δοὺς ἑκάστῳ διάφορον διάλεκτον. Σίβυλλα μὲν οὕτως σεσήμακεν, καταγγέλλουσα ὀργὴν τῷ κόσμῳ μέλλειν ἔρχεσθαι. Ἔφη δὲ οὕτως· Ἀλλ᾿ ὁπόταν μεγάλοιο θεοῦ τελέωνται ἀπειλαί, Ας ποτ᾿ ἐπηπείλησε βροτοῖς, ὅτε πύργον ἔτευξαν Χώρῃ ἐν Ἀσσυρίῃ. Ὁμόφωνοι δ᾿ ἦσαν ἅπαντες, Καὶ βούλοντ᾿ ἀναβῆναι εἰς οὐρανὸν ἀστερόεντα. Αὐτίκα δ᾿ ἀθάνατος μεγάλην ἐπίθηκεν ἀνάγκην Πνεύμασιν· αὐτὰρ ἔπειτ᾿ ἄνεμοι μέγαν ὑψόθι πύργον Ῥίψαν, καὶ θνητοῖσιν ἐπ᾿ ἀλλήλοις ἔριν ὦρσαν. Αὐτὰρ ἐπεὶ πύργος τ᾿ ἔπεσεν, γλῶσσαί τ᾿ ἀνθρώπων Εἰς πολλὰς θνητῶν ἐμερίσθησαν διαλέκτους, Γαῖα βροτῶν πληροῦτο μεριζομένων βασιλήων. καὶ τὰ ἑξῆς. ταῦτα μὲν οὖν ἐγενήθη ἐν γῇ Χαλδαίων. ἐν δὲ τῇ γῇ Χαναὰν ἐγένετο πόλις, ᾗ ὄνομα Χαῤῥάν. κατ᾿ ἐκείνους δὲ τοὺς χρόνους πρῶτος βασιλεὺς Αἰγύπτου ἐγένετο Φαραὼ, ὃς καὶ Νεχαὼθ κατὰ Αἰγυπτίους ὠνομάσθη, καὶ οὕτως οἱ καθεξῆς βασιλεῖς ἐγένοντο. ἐν δὲ τῇ γῇ Σεναὰρ, ἐν τοῖς καλουμένοις Χαλδαίοις πρῶτος βασιλεὺς ἐγένετο Ἀριώχ· μετὰ δὲ τοῦτον ἕτερος Ἐλλάσαρ, καὶ μετὰ τοῦτον Χοδολλαγόμορ βασιλεὺς Αἰλάμ, καὶ μετὰ τοῦτον Θαργὰλ βασιλεὺς ἐθνῶν τῶν καλουμένων Ἀσσυρίων. Ἄλλαι δὲ πόλεις ἐγένοντο πέντε ἐν τῇ μερίδι τοῦ Χὰμ υἱοῦ Νῶε· πρώτη ἡ καλουμένη Σόδομα, ἔπειτα Γόμοῤῥα, Ἀδαμὰ καὶ Σεβωεὶν καὶ Βαλάκ, ἡ καὶ Σηγὼρ ἐπικληθεῖσα. Καὶ τὰ ὀνόματα τῶν βασιλέων αὐτῶν ἐστιν ταῦτα· Βαλλὰς βασιλεὺς Σοδόμων, Βαρσὰς βασιλεὺς Γομόῤῥας, Σενναὰρ βασιλεὺς Αδάμας, Ὑμοὸρ βασιλεὺς Σεβωείν, Βαλὰχ βασιλεὺς Σηγώρ, τῆς καὶ Βαλὰκ κεκλημένης. Οὗτοι ἐδούλευσαν τῷ Χοδολλαγόμορ βασιλεῖ τῶν Ἀσσυρίων ἕως ἐτῶν δύο καὶ δέκα. Ἐν δὲ τῷ τρισκαιδεκάτῳ ἔτει ἀπὸ τοῦ Χοδολλαγόμορ ἀπέστησαν· καὶ οὕτως ἐγένετο τότε τοὺς τέσσαρας βασιλεῖς τῶν Ἀσσυρίων συνάψαι πόλεμον πρὸς τοὺς πέντε βασιλεῖς. Αὕτη ἀρχὴ ἐγένετο πρώτη τοῦ γίνεσθαι πολέμους ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ κατέκοψαν τοὺς γίγαντας Καραναείν, καὶ ἔθνη ἰσχυρὰ ἅμα αὐτοῖς, καὶ τοὺς Ὀμμαίους ἐν αὐτῇ τῇ πόλει, καὶ τοὺς Χοῤῥαίους τοὺς ἐν τοῖς ὄρεσιν ἐπονομαζομένοις Σηεὶρ ἕως τῆς καλουμένης Τερεβίνθου τῆς Φαράν, ἥ ἐστιν ἐν τῇ ἐρήμῳ.Κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν καιρὸν ἐγένετο βασιλεὺς δίκαιος ὀνόματι Μελχισεδὲκ ἐν πόλει Σαλήμ, τῇ νῦν καλουμένῃ Ἱεροσόλυμα· οὗτος ἱερεὺς ἐγένετο πρῶτος πάντων ἱερέων τοῦ θεοῦ τοῦ ὑψίστου. Ἀπὸ τούτου ἡ πόλις ὠνομάσθη Ἱερουσαλήμ, ἡ προειρημένη Ἱεροσόλυμα· ἀπὸ τούτου εὑρέθησαν καὶ ἱερεῖς γινόμενοι ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Μετὰ δὲ τοῦτον ἐβασίλευσεν Ἀβιμέλεχ ἐν Γεράροις· μετὰ δὲ τοῦτον ἕτερος Ἀβιμέλεχ ἔπειτα ἐβασίλευσεν Ἐφρὼν καὶ ὁ Χετταῖος ἐπικληθείς. Τὰ μὲν οὖν περὶ τούτων πρότερον γεγενημένων βασιλέων οὕτως τὰ ὀνόματα περιέχει τῶν δὲ κατὰ Ἀσσυρίους πολλῶν ἐτῶν μεταξὺ οἱ λοιποὶ βασιλεῖς παρεσιγήθησαν τοῦ ἀναγραφῆναι· πάντων ἐσχάτων καθ᾿ ἡμᾶς χρόνων ἀπομνημονεύονται γεγονότες βασιλεῖς τῶν Ἀσσυρίων Θεγλαφάσαρ, μετὰ δὲ τοῦτον Σελαμανάσαρ, εἶτα Σενναχαρείμ. Τοῦ δὲ τρίαρχος ἐγένετο Ἀδραμέλεχ Αἰθίοψ, ὃς καὶ Αἰγύπτου ἐβασίλευσεν· καίπερ ταῦτα, ὡς πρὸς τὰ ἡμέτερα γράμματα, πάνυ νεώτερά ἐστιν.

Depois do dilúvio, de novo se deu o princípio de cidades e de reis, deste modo. A primeira cidade, Babilônia, e Oreque, e Arcate, e Calane, na terra de Senaar. E o rei deles foi um de nome Nebrote. Destes saiu um de nome Assur, donde também são chamados assírios. E Nebrote edificou as cidades Nínive, Roboão, Calaque e Dasen, entre Nínive e Calaque. E Nínive tornou-se, em primeiro lugar, uma grande cidade. E um outro filho de Sem, filho de Noé, de nome Mesraim, gerou os Ludueim, os chamados Enemigeim, os Labieim, os Neftaleim, os Patrosonieim e os Caslonieim, donde saíram os Filisteus. Dos três filhos de Noé, pois, e da sua consumação e genealogia, deu-se o nosso catálogo, em resumo, no livro que já mencionamos. E agora recordaremos as coisas omitidas a respeito de cidades e reis, e das que se deram quando havia um só lábio e uma só língua. Antes de dividir-se as línguas, estas cidades acima referidas vieram a ser. E, quando estavam prestes a dividir-se, fizeram um conselho, por decisão própria e não por Deus, de edificar uma cidade e uma torre, cujo cume chegasse até o céu, para fazerem para si um nome de glória. Já que, pois, contra a vontade de Deus ousaram fazer obra grave, Deus derrubou a sua cidade e destruiu a torre. Desde então mudou as línguas dos homens, dando a cada um língua diversa. A Sibila assim o indicou, anunciando que a ira havia de vir sobre o mundo. Disse assim: "Mas, quando se cumprirem as ameaças do grande Deus, que outrora ameaçou os mortais, quando fizeram a torre na terra da Assíria — e todos eram de mesma voz, e queriam subir ao céu estrelado —, logo o Imortal impôs grande força aos ventos; depois os ventos derrubaram do alto a grande torre, e suscitaram entre os mortais discórdia uns contra os outros. E, quando a torre caiu, e as línguas dos homens em muitas línguas de mortais se dividiram, encheu-se a terra de mortais, repartidos em reis". E o que segue. Estas coisas, pois, se deram na terra dos caldeus. E na terra de Canaã houve uma cidade de nome Harã. E naqueles tempos o primeiro rei do Egito foi Faraó, também chamado Necaote entre os egípcios, e assim se seguiram os reis. E na terra de Senaar, entre os chamados caldeus, o primeiro rei foi Arioque; depois deste, outro, Elasar; e depois deste, Codolagômor, rei de Elam; e depois deste, Targal, rei das nações chamadas assírias. E houve outras cinco cidades na parte de Cam, filho de Noé: a primeira, a chamada Sodoma; depois Gomorra, Adama, Sebein e Balac, também chamada Segor. E os nomes dos seus reis são estes: Balas, rei de Sodoma; Barsas, rei de Gomorra; Senaar, rei de Adama; Himoor, rei de Sebein; Balac, rei de Segor, também chamada Balac. Estes serviram a Codolagômor, rei dos assírios, por doze anos. E no décimo terceiro ano rebelaram-se contra Codolagômor; e assim se deu então que os quatro reis dos assírios travassem guerra contra os cinco reis. Este foi o primeiro princípio de haver guerras sobre a terra. E abateram os gigantes Caranaein, e nações fortes com eles, e os Omeus na própria cidade, e os Correus nos montes chamados Seir, até o chamado Terebinto de Farã, que está no deserto. E, por esse mesmo tempo, houve um rei justo de nome Melquisedec, na cidade de Salém, hoje chamada Jerusalém; este foi o primeiro sacerdote de todos os sacerdotes do Deus Altíssimo. A partir dele a cidade se chamou Jerusalém, a já referida Jerusalém; a partir dele acharam-se também sacerdotes por toda a terra. E depois deste reinou Abimeleque em Gerar; e depois deste, outro Abimeleque; depois reinou Efron, também chamado o Heteu. Os nomes destes reis anteriores, pois, assim se contêm; mas, dos reis assírios, no intervalo de muitos anos os demais foram passados em silêncio, sem ser registrados; nos tempos mais recentes, os nossos, recordam-se como tendo sido reis dos assírios Teglafasar, depois deste Selamanasar, depois Senaquerib. E o triarca [general] deste foi Adramelec, o etíope, que também reinou sobre o Egito — se bem que estas coisas, em comparação com os nossos escritos, são muito recentes.

XXXII

Ἐντεῦθεν οὖν κατανοεῖν τὰς ἱστορίας ἐστὶν τοῖς φιλομαθέσιν καὶ φιλαρχαίοις, εἴπου πρόσφατά ἐστιν τὰ ὑφ᾿ ἡμῶν λεγόμενα διὰ τῶν ἁγίων προφητῶν. Ὀλίγων γὰρ ὄντων ἐν πρώτοις τῶν τότε ἀνθρώπων ἐν τῇ Ἀραβικῇ γῇ καὶ Χαλδαϊκῇ, μετὰ τὸ διαμερισθῆναι τὰς γλώσσας αὐτῶν, πρὸς μέρος ἤρξαντο πολλοὶ γίνεσθαι καὶ πληθύνεσθαι ἐπὶ πάσης τῆς γῆς. Καὶ οἱ μὲν ἔκλιναν οἰκεῖν πρὸς ἀνατολάς, οἱ δὲ ἐπὶ τὰ μέρη τὰ τῆς μεγάλης ἠπείρου καὶ τὰ πρὸς βόρειον, ὥστε διατείνειν μέχρι τῶν Βριττανῶν ἐν τοῖς ἀρκτικοῖς κλίμασιν, ἕτεροι δὲ γῆν Χαναναίαν, καὶ Ἰουδαίαν καὶ Φοινίκην ἐπικληθεῖσαν, καὶ τὰ μέρη τῆς Αἰθιοπίας καὶ Αἰγύπτου καὶ Λιβύης καὶ τὴν καλουμένην διακεκαυμένην καὶ τὰ μέχρι δυσμῶν κλίματα παρατείνοντα, οἱ δὲ λοιποὶ τὰ ἀπὸ τῆς παραλίου καὶ τῆς Παμφυλίας καὶ τὴν Ἀσίαν καὶ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Μακεδονίαν καὶ τὸ λοιπὸν τὴν Ἰταλίαν καὶ τὰς καλουμένας Γαλλείας καὶ Σπανίας καὶ Γερμανίας, ὥστε οὕτως τὰ νῦν ἐμπεπλῆσθαι τὴν σύμπασαν τῶν κατοικούντων αὐτήν. Τριμεροῦς οὖν γεγενημένης τῆς κατοικήσεως τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς γῆς κατ᾿ ἀρχάς, ἔν τε ἀνατολῇ καὶ μεσημβρίᾳ καὶ δύσει, μετέπειτα καὶ τὰ λοιπὰ μέρη κατῳκήθη τῆς γῆς, χυδαίων τῶν ἀνθρώπων γενομένων. Ταῦτα δὲ μὴ ἐπιστάμενοι οἱ συγγραφεῖς βούλονται τὸν κόσμον σφαιροειδῆ λέγειν καὶ ὡσπερεὶ κύβῳ συγκρίνειν αὐτόν. Πῶς δὲ δύνανται ταῦτα ἀληθῆ φάσκειν, μὴ ἐπιστάμενοι τὴν ποίησιν τοῦ κόσμου μήτε τὴν κατοίκησιν αὐτοῦ; Πρὸς μέρος αὐξανομένων τῶν ἀνθρώπων καὶ πληθυνομένων ἐπὶ τῆς γῆς, ὡς προειρήκαμεν, οὕτως κατῳκήθησαν καὶ αἱ νῆσοι τῆς θαλάσσης καὶ τὰ λοιπὰ κλίματα.

Daqui, pois, é possível aos amantes do saber e da antiguidade considerar as histórias, [para ver] se são recentes as coisas por nós ditas por meio dos santos profetas. Pois, sendo poucos, a princípio, os homens de então na terra da Arábia e da Caldeia, depois de divididas as suas línguas, aos poucos começaram muitos a existir e a multiplicar-se por toda a terra. E uns inclinaram-se a habitar para o oriente, outros para as partes do grande continente e para o norte, de modo a estender-se até os britânicos, nos climas árticos; outros, a terra de Canaã, também chamada Judeia e Fenícia, e as partes da Etiópia, do Egito e da Líbia, e a chamada zona tórrida, e os climas que se estendem até o ocidente; e os demais, as partes do litoral e da Panfília, e a Ásia, a Grécia, a Macedônia, e depois a Itália e as chamadas Gálias, Espanhas e Germânias, de modo que assim, agora, está cheia toda a terra dos que a habitam. Tendo-se dado, pois, a habitação dos homens sobre a terra a princípio em três partes — no oriente, no meio-dia e no ocidente —, depois foram habitadas também as demais partes da terra, tornando-se os homens numerosos. E, não sabendo estas coisas, os escritores querem dizer que o mundo é esférico e compará-lo como que a um cubo. Mas como podem afirmar estas coisas como verdadeiras, não conhecendo nem a criação do mundo nem a sua habitação? Aos poucos, crescendo os homens e multiplicando-se sobre a terra, como dissemos, assim foram habitadas também as ilhas do mar e os demais climas.

XXXIII

Τίς οὖν πρὸς ταῦτα ἴσχυσεν τῶν καλουμένων σοφῶν καὶ ποιητῶν καὶ ἱστοριογράφων τὸ ἀληθὲς εἰπεῖν, πολὺ μεταγενεστέρων αὐτῶν γεγενημένων καὶ πληθὺν θεῶν εἰσαγαγόντων, οἵτινες μετὰ τοσαῦτα ἔτη αὐτοὶ ἐγεννήθησαν τῶν πόλεων, ἔσχατοι καὶ τῶν βασιλέων καὶ ἐθνῶν καὶ πολέμων; Ἐχρῆν γὰρ αὐτοὺς μεμνῆσθαι πάντων καὶ τῶν πρὸ κατακλυσμοῦ γεγονότων, περί τε κτίσεως κόσμου καὶ ποιήσεως ἀνθρώπου, τά τε ἑξῆς συμβάντα ἀκριβῶς ἐξειπεῖν τοὺς παρ᾿ Αἰγυπτίοις προφήτας ἢ Χαλδαίους τούς τε ἄλλους συγγραφεῖς, εἴπερ θείῳ καὶ καθαρῷ πνεύματι ἐλάλησαν καὶ τὰ δι᾿ αὐτῶν ῥηθέντα ἀληθῆ ἀνήγγειλαν· καὶ οὐ μόνον τὰ προγενόμενα ἢ ἐνεστῶτα ἀλλὰ καὶ τὰ ἐπερχόμενα τῷ κόσμῳ ἐχρῆν αὐτοὺς προκαταγγεῖλαι. Διὸ δείκνυται παντας τοὺς λοιποὺς πεπλανῆσθαι, μόνους δὲ Χριστιανοὺς τὴν ἀλήθειαν κεχωρηκέναι, οἵτινες ὑπὸ πνεύματος ἁγίου διδασκόμεθα, τοῦ λαλήσαντος ἐν τοῖς ἁγίοις προφήταις καὶ τὰ πάντα προκαταγγελόντος.

Quem, pois, dentre os chamados sábios, poetas e historiadores, foi capaz de dizer a verdade a esse respeito, tendo eles vindo muito depois e introduzido uma multidão de deuses — eles que, depois de tantos anos, nasceram, posteriores às cidades, e os últimos em relação aos reis, às nações e às guerras? Pois conviria que se lembrassem de tudo, e das coisas ocorridas antes do dilúvio, e que expusessem com rigor, a respeito da criação do mundo e da criação do homem, e do que depois aconteceu, os profetas egípcios ou os caldeus e os demais escritores — se é que falaram por espírito divino e puro e anunciaram como verdadeiras as coisas ditas por eles; e não só as coisas passadas ou presentes, mas também as vindouras deveriam anunciar de antemão ao mundo. Por isso se mostra que todos os demais se enganaram, e que só os cristãos possuíram a verdade — nós, que somos ensinados pelo Espírito Santo, que falou nos santos profetas e anunciou de antemão todas as coisas.

XXXIV

Καὶ τὸ λοιπὸν ἔστω σοι φιλοφρόνως ἐρευνᾶν τὰ τοῦ θεοῦ, λέγω δὲ τὰ διὰ τῶν προφητῶν ῥηθέντα, ὅπως συγκρίνας τά τε ὑπὸ ἡμῶν λεγόμενα καὶ τὰ ὑπὸ τῶν λοιπῶν δυνήσει εὑρεῖν τὸ ἀληθές. Τὰ μὲν οὖν ὀνόματα τῶν καλουμένων θεῶν ὅτι παρ᾿ αὐτοῖς ὀνόματα ἀνθρώπων εὑρίσκεται, καθὼς ἐν τοῖς ἐπάνω ἐδηλώσαμεν, ἐξ αὐτῶν τῶν ἱστοριῶν ὧν συνέγραψαν ἀπεδείξαμεν. Αἱ δὲ εἰκόνες αὐτῶν τὸ καθ᾿ ἡμέραν ἕως τοῦ δεῦρο ἐκτυποῦνται, εἴδωλα, ἔργα χειρῶν ἀνθρώπων. Καὶ τούτοις μὲν λατρεύει τὸ πλῆθος τῶν ματαίων ἀνθρώπων· τὸν δὲ ποιητὴν καὶ δημιουργὸν τῶν ὅλων καὶ τροφέα πάσης πνοῆς ἀθετοῦσιν, πειθόμενοι δόγμασιν ματαίοις διὰ πλάνης πατροπαραδότου γνώμης ἀσυνέτου.Ὁ μέντοι γε θεὸς καὶ πατὴρ καὶ κτίστης τῶν ὅλων οὐκ ἐγκατέλιπεν τὴν ἀνθρωπότητα, ἀλλὰ ἔδωκεν νόμον καὶ ἔπεμψεν προφήτας ἁγίους πρὸς τὸ καταγγεῖλαι καὶ διδάξαι τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων, εἰς τὸ ἕνα ἕκαστον ἡμῶν ἀνανῆψαι καὶ ἐπιγνῶναι ὅτι εἷς ἔστιν θεός· οἳ καὶ ἐδίδαξαν ἀπέχεσθαι ἀπὸ τῆς ἀθεμίτου εἰδωλολατρείας καὶ μοιχείας καὶ φόνου, πορνείας, κλοπῆς, φιλαργυρίας, ὅρκου ψεύδους, ὀργῆς καὶ πάσης ἀσελγείας καὶ ἀκαθαρσίας, καὶ πάντα ὅσα ἂν μὴ βούληται ἄνθρωπος ἑαυτῷ γίνεσθαι ἵνα μηδὲ ἄλλῳ ποιῇ, καὶ οὕτως ὁ δικαιοπραγῶν ἐκφύγῃ τὰς αἰωνίους κολάσεις καὶ καταξιωθῇ τῆς αἰωνίου ζωῆς παρὰ τοῦ θεοῦ.

E, quanto ao mais, esteja em ti perscrutar amistosamente as coisas de Deus — digo, as ditas por meio dos profetas —, para que, comparando o que é dito por nós e o que é dito pelos demais, possas achar a verdade. Que os nomes dos chamados deuses se acham, junto deles, nomes de homens, como acima mostramos, demonstramo-lo pelas próprias histórias que escreveram. E as imagens deles, cada dia até hoje, são fabricadas: ídolos, obras de mãos de homens. E a estes presta culto a multidão dos homens vãos; mas o criador e artífice de todas as coisas, e nutridor de todo sopro, negam-no, crendo em doutrinas vãs, por erro de opinião insensata herdada dos pais. Deus, contudo, Pai e criador de todas as coisas, não abandonou a humanidade, mas deu uma lei e enviou santos profetas para anunciar e ensinar a raça dos homens, para que cada um de nós despertasse e reconhecesse que um só é Deus; os quais também ensinaram a abster-se da idolatria ímpia, do adultério, do homicídio, da fornicação, do furto, da avareza, do juramento falso, da ira e de toda lascívia e impureza; e a que tudo quanto o homem não quer que lhe seja feito, não o faça também a outrem; e que assim o que age com justiça fuja dos castigos eternos e seja julgado digno da vida eterna da parte de Deus.

XXXV

Ὁ μὲν οὖν θεῖος νόμος οὐ μόνον κωλύει τὸ εἰδώλοις προσκυνεῖν, ἀλλὰ καὶ τοῖς στοιχείοις, ἡλίῳ σελήνῃ ἢ τοῖς λοιποῖς ἄστροις, ἀλλ᾿ οὔτε τῷ οὐρανῷ οὔτε γῇ οὔτε θαλάσσῃ ἢ πηγαῖς ἢ ποταμοῖς θρησκεύειν· ἀλλ᾿ ἢ μόνῳ τῷ ὄντως θεῷ καὶ ποιητῇ τῶν ὅλων χρὴ λατρεύειν ἐν ὁσιότητι καρδίας καὶ εἰλικρινεῖ γνώμῃ. Διό φησιν ὁ ἅγιος νόμος· Οὐ μοιχεύσεις, οὐ φονεύσεις, οὐ κλέψεις, οὐ ψευδομαρτυρήσεις, οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον σου. Ὁμοίως καὶ οἱ προφῆται. Σολομὼν μὲν οὖν καὶ τὸ διὰ νεύματος μὴ ἁμαρτάνειν διδάσκει ἡμᾶς, λέγων· Οἱ ὀφθαλμοί σου ὀρθὰ βλεπέτωσαν, τὰ δὲ βλεφαρά σου νευέτω δίκαια. Καὶ Μωσῆς δὲ καὶ αὐτὸς προφήτης περὶ μοναρχίας θεοῦ λέγει· Οὗτος ὁ θεὸς ὑμῶν ὁ στερεῶν τὸν οὐρανὸν καὶ κτίζων τὴν γῆν, οὗ αἱ χεῖρες κατέδειξαν πᾶσαν τὴν στρατιὰν τοῦ οὐρανοῦ, καὶ οὐ παρέδειξεν ὑμῖν αὐτὰ τοῦ ὀπίσω αὐτῶν πορεύεσθαι. Ἠσαΐας δὲ καὶ αὐτός φησιν· Οὕτως λέγει κύριος ὁ θεός, ὁ στερεώσας τὸν οὐρανὸν καὶ θεμελιώσας τὴν γῆν καὶ τὰ ἐν αὐτῇ, καὶ διδοὺς πνοὴν τῷ λαῷ τῷ ἐπ᾿ αὐτῆς καὶ πνεῦμα τοῖς πατοῦσιν αὐτήν· Οὗτος κύριος ὁ θεὸς ὑμῶν. Καὶ πάλιν δι᾿ αὐτοῦ· Ἐγώ, φησίν, ἐποίησα γῆν καὶ ἄνθρωπον ἐπ᾿ αὐτῇ, ἐγὼ τῇ χειρί μου ἐστερέωσα τὸν οὐρανόν. Καὶ ἐν ἑτέρῳ κεφαλαίῳ· Οὗτος ὁ θεὸς ὑμῶν ὁ κατασκευάσας τὰ ἄκρα τῆς γῆς· οὐ πεινάσει οὐδὲ κοπιάσει, οὐδέ ἐστιν ἐξεύρησις τῆς φρονήσεως αὐτοῦ. Ὁμοίως καὶ Ἱερεμίας· καί φησιν· Ὁ ποιήσας τὴν γῆν ἐπὶ τῇ ἰσχύϊ αὐτοῦ, ἀνορθώσας τὴν οἰκουμένην ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ, καὶ ἐν τῇ φρονήσει αὐτοῦ ἐξέτεινεν τὸν οὐρανὸν καὶ πλῆθος ὕδατος ἐν οὐρανῷ, καὶ ἀνήγαγεν νεφέλας ἐξ ἐσχάτου τῆς γῆς, ἀστραπὰς εἰς ὑετὸν ἐποίησεν καὶ ἐξήγαγεν ἀνέμους ἐκ θησαυρῶν αὐτοῦ. Ὁρᾶν ἔστιν πῶς φίλα καὶ σύμφωνα ἐλάλησαν πάντες οἱ προφῆται, ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ πνεύματι ἐκφωνήσαντες περί τε μοναρχίας θεοῦ καὶ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως καὶ τῆς ἀνθρώπου ποιήσεως.Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὤδιναν, πενθοῦντες τὸ ἄθεον γένος τῶν ἀνθρώπων, καὶ τοὺς δοκοῦντας εἶναι σοφοὺς διὰ τὴν ἐν αὐτοῖς πλάνην καὶ πώρωσιν τῆς καρδίας κατῄσχυναν. Ὁ μὲν Ἱερεμίας ἔφη· Ἐμωράνθη πᾶς ἄνθρωπος ἀπὸ γνώσεως αὐτοῦ, κατῃσχύνθη πᾶς χρυσοχόος ἀπὸ τῶν γλυπτῶν αὐτοῦ, εἰς μάτην ἀργυροκόπος ἀργυροκοπεῖ, οὐκ ἔστιν πνεῦμα ἐν αὐτοῖς, ἐν ἡμέρᾳ ἐπισκοπῆς αὐτῶν ἀπολοῦνται. Τὸ αὐτὸ καὶ ὁ Δαυὶδ λέγει· Ἐφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἐπιτηδεύμασιν αὐτῶν, οὐκ ἔστιν ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός· πάντες ἐξέκλιναν, ἅμα ἠχρειώθησαν. Ὁμοίως καὶ Ἀββαπούμ· Τί ὠφελεῖ γλυπτὸν ἄνθρωπον, ὅτι ἔγλυψεν αὐτὸ φαντασίαν ψευδῆ; Οὐαὶ τῷ λέγοντι τῷ λίθῳ Ἐξεγέρθητι, καὶ τῷ ξύλῳ Ὑψώθητι. Ὁμοίως εἶπον καὶ οἱ λοιποὶ τῆς ἀληθείας προφῆται. Καὶ τί μοι τὸ πλῆθος καταλέγειν τῶν προφητῶν, πολλῶν ὄντων καὶ μυρία φίλα καὶ σύμφωνα εἰρηκότων; Οἱ γὰρ βουλόμενοι δύνανται ἐντυχόντες τοῖς δι᾿ αὐτῶν εἰρημένοις ἀκριβῶς γνῶναι τὸ ἀληθές, καὶ μὴ παράγεσθαι ὑπὸ διανοίας καὶ ματαιοπονίας. Οὗτοι οὖν οὓς προειρήκαμεν προφῆται ἐγένοντο ἐν Ἑβραίοις, ἀγράμματοι καὶ ποιμένες καὶ ἰδιῶται.

A lei divina, pois, não só proíbe adorar os ídolos, mas também os elementos — o sol, a lua e os demais astros —, e nem o céu, nem a terra, nem o mar, nem as fontes, nem os rios se devem cultuar; mas só ao Deus que realmente é e criador de todas as coisas se deve servir, em santidade de coração e com mente sincera. Por isso diz a santa lei: "Não adulterarás, não matarás, não furtarás, não darás falso testemunho, não cobiçarás a mulher do teu próximo". Igualmente também os profetas. Salomão, pois, ensina-nos a não pecar nem pelo aceno, dizendo: "Os teus olhos vejam o que é reto, e as tuas pálpebras acenem o que é justo". E Moisés, ele também profeta, diz acerca da monarquia de Deus: "Este é o vosso Deus, que firma o céu e cria a terra, cujas mãos mostraram todo o exército do céu, e não vo-los mostrou para que andásseis atrás deles". E Isaías, ele também, diz: "Assim diz o Senhor Deus, que firmou o céu e fundou a terra e o que nela há, e dá sopro ao povo que sobre ela está, e espírito aos que a pisam: Este é o Senhor vosso Deus". E de novo, por meio dele: "Eu, diz, fiz a terra e o homem sobre ela, eu, com a minha mão, firmei o céu". E em outro capítulo: "Este é o vosso Deus, que construiu os confins da terra; não terá fome nem se cansará, nem há investigação da sua prudência". Igualmente também Jeremias, e diz: "Aquele que fez a terra na sua força, que endireitou o mundo na sua sabedoria, e na sua prudência estendeu o céu, e uma multidão de água no céu; e faz subir nuvens dos confins da terra, faz relâmpagos para a chuva e tira ventos dos seus tesouros". É possível ver quão amigas e concordantes falaram todos os profetas, tendo proferido por um só e mesmo Espírito a respeito da monarquia de Deus, da gênese do mundo e da criação do homem. E, além disso, tiveram dores, chorando a raça ímpia dos homens, e envergonharam os que parecem ser sábios, por causa do erro que neles há e do endurecimento do coração. Jeremias disse: "Enlouqueceu todo homem por causa do seu conhecimento; envergonhou-se todo ourives por causa das suas esculturas; em vão o prateiro trabalha a prata; não há espírito neles; no dia da sua visitação perecerão". O mesmo diz também Davi: "Corromperam-se e tornaram-se abomináveis nos seus feitos; não há quem faça o bem, não há sequer um; todos se desviaram, juntamente se tornaram inúteis". Igualmente também Habacuque: "Que aproveita ao homem a escultura, que a esculpiu como fantasia falsa? Ai do que diz à pedra: Desperta! e à madeira: Ergue-te!" Igualmente disseram também os demais profetas da verdade. E que me importa enumerar a multidão dos profetas, sendo muitos e tendo dito coisas mil vezes amigas e concordantes? Pois os que quiserem podem, deparando com o que por eles foi dito, conhecer com rigor a verdade e não ser desviados por raciocínio e vã fadiga. Estes, pois, que já mencionamos, foram profetas entre os hebreus: iletrados, pastores e leigos.

XXXVI

Σίβυλλα δέ, ἐν Ἕλλησιν καὶ ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν γενομένη προφῆτις, ἐν ἀρχῇ τῆς προφητείας αὐτῆς ὀνειδίζει τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, λέγουσα· Ἄνθρωποι θνητοὶ καὶ σάρκινοι, οὐδὲν ἐόντες, Πῶς ταχέως ὑψοῦσθε, βίου τέλος οὐκ ἐσορῶντες; Οὐ τρέμετ᾿, οὐδὲ φοβεῖσθε θεόν, τὸν ἐπίσκοπον ὑμῶν, Ὕψιστον γνώστην, πανεπόπτην, μάρτυρα πάντων, Παντοτρόφον κτίστην, ὅστις γλυκὺ πνεῦμ᾿ ἐν ἅπασι Κάτθετο, χἡγητῆρα βροτῶν πάντων ἐποίησεν; Εἶς θεός, ὃς μόνος ἄρχει, ὑπερμεγέθης, ἀγένητος, Παντοκράτωρ, ἀόρατος, ὁρῶν μόνος αὐτὸς ἅπαντα, Αὐτὸς δ᾿ οὐ βλέπεται θνητῆς ὑπὸ σαρκὸς ἁπάσης. Τίς γὰρ σὰρξ δύναται τὸν ἐπουράνιον καὶ ἀληθῆ Ὀφθαλμοῖσιν ἰδεῖν θεὸν ἄμβροτον, ὃς πόλον οἰκεῖ; Ἀλλ᾿ οὐδ᾿ ἀκτίνων κατεναντίον ἠελίοιο Ἄνθρωποι στῆναι δυνατοί, θνητοὶ γεγαῶτες, Ἄνδρες ἐν ὀστήεσσι, φλέβες καὶ σάρκες ἐόντες. Αὐτὸν τὸν μόνον ὄντα σέβεσθ᾿ ἡγήτορα κόσμου, Ὃς μόνος εἰς αἰῶνα καὶ ἐξ αἰῶνος ἐτύχθη, Αὐτογενής, ἀγένητος, ἅπαντα κρατῶν διαπαντός, Πᾶσι βροτοῖσι νέμων τὸ κριτήριον ἐν φαΐ κοινῷ. Τῆς κακοβουλοσύνης δὲ τὸν ἄξιον ἕξετε μισθόν, Ὅττι θεὸν προλιπόντες ἀληθινὸν ἀέναόν τε Δοξάζειν, αὐτῷ τε θύειν ἱερὰς ἑκατόμβας, Δαίμοσι τὰς θυσίας ἐποιήσατε τοῖσιν ἐν ᾅδῃ. Τύφῳ καὶ μανίῃ δὲ βαδίζετε, καὶ τρίβον ὀρθὴν Εὐθεῖαν προλιπόντες ἀπήλθετε, καὶ δι᾿ ἀκανθῶν Καὶ σκολόπων ἐπλανᾶσθε. Βροτοὶ παύσασθε μάταιοι Ῥεμβόμενοι σκοτίῃ καὶ ἀφεγγέϊ νυκτὶ μελαίνῃ, Καὶ λίπετε σκοτίην νυκτός, φωτὸς δὲ λάβεσθε. Οὗτος ἰδοὺ πάντεσσι σαφὴς ἀπλάνητος ὑπάρχει. Ἔλθετε, μὴ σκοτίην δὲ διώκετε καὶ γνόφον αἰεί· Ἠελίου γλυκυδερκὲς ἰδοὺ φάος ἔξοχα λάμπει. Γνῶτε δὲ κατθέμενοι σοφίην ἐν στήθεσιν ὑμῶν· Εἷς θεὸς ἔστι, βροχάς, ἀνέμους, σεισμοὺς ἐπιπέμπων, Ἀστεροπάς, λιμούς, λοιμοὺς καὶ κήδεα λυγρὰ Καὶ νιφετούς, πρύσταλλα. Τί δὴ καθ᾿ ἓν ἐξαγορεύω; Οὐρανοῦ ἡγεῖται, γαίης κρατεῖ, αὐτὸς ὑπάρχει. Καὶ πρὸς τοὺς γενητοὺς λεγομένους ἔφη· Εἰ δὲ γενητὸν ὅλως καὶ φθείρεται, οὐ δύνατ᾿ ἀνδρὸς Ἐκ μηρῶν μήτρας τε θεὸς τετυπωμένος εἶναι. Ἀλλὰ θεὸς μόνος εἷς πανυπέρτατος, ὃς πεποίηκεν Οὐρανὸν ἠέλιόν τε καὶ ἀστέρας ἠδὲ σελήνην, Καρποφόρον γαῖάν τε καὶ ὕδατος οἴδματα πόντου, Οὔρεά θ᾿ ὑψήεντα καὶ ἀέναα χεύματα πηγῶν· Τῶν .τ᾿ ἐνύδρων πάλι γεννᾷ ἀνήριθμον πολὺ πλῆθος· Ἑρπετὰ δὲ γαίης κινούμενα ψυχοτροφεῖται, Ποικίλα τε πτηνῶν λιγυροθρόα, τραυλίζοντα, Ξουθὰ, λιγυπτερόφωνα, ταράσσοντ᾿ ἀέρα ταρσοῖς· Ἐν δὲ νάπαις ὀρέων ἀγρίαν γένναν θέτο θηρῶν· Ἡμῖν τε κτήνη ὑπέταξεν παντα βροτοῖσιν, Πάντων δ᾿ ἡγητῆρα κατέστησεν θεότευκτον, Ἀνδρὶ δ᾿ ὑπαίταξεν παμποίκιλα κοὐ καταληπτά. Τίς γὰρ σὰρξ δύναται θνητῶν γνῶναι τάδ᾿ ἅπαντα; Ἀλλ᾿ αὐτὸς μόνος οἶδεν ὁ ποιήσας τάδ᾿ ἀκ᾿ ἀρχῆς, Ἄφθαρτος κτίστης αἰώνιος, αἰθέρα ναίων, Τοῖς ἀγαθοῖς ἀγαθὸν προφέρων πολὺ πλείονα μισθόν, Τοῖς δὲ κακοῖς ἀδίκοις τε χόλον καὶ· θυμὸν ἐγείρων, Καὶ πόλεμον καὶ λοιμὸν ἰδ᾿ ἄλγεα δακρυόεντα. Ἄνθρωποι, τί μάτην ὑψούμενοι ἐκριζοῦσθε; Αἰσχύνθητε γαλᾶς καὶ κνώδαλα θειοποιοῦντες. Οὐ μανίη καὶ λύσσα φρενῶν αἴσθησιν ἀφαιρεῖ, Εἰ λοπάδας κλέπτουσι θεοί, συλοῦσι δὲ χύτρας; Ἀντὶ δὲ χρυσήεντα πόλον κατὰ πίονα ναίειν Σητόβρωτα δέδορκε, πυκναῖς δ᾿ ἀράχναις δεδίασται ! Προσκυνέοντες ὄφεις κύνας αἰλούρους, ἀνόητοι, Καὶ πετεηνὰ σέβεσθε καὶ ἑρπετὰ θηρία γαίης Καὶ λίθινα ξόανα καὶ ἀγάλματα χειροποίητα, Κἀν παρόδοισι λίθων συγχώματα· ταῦτα σέβεσθε Ἄλλα τε πολλὰ μάταια, ἃ δὴ κ᾿ αἰσχρὸν ἀγορεύειν. Εἰσὶ θεοὶ μερόπων δολοήτορες [οὗτοι] ἀβούλων, Τῶν δὴ κἀκ στόματος χεῖται θανατηφόρος ἰός. Οὗ δ᾿ ἔστι ζωή τε καὶ ἄφθιτον ἀέναον φῶς, Καὶ μέλιτος [γλυκεροῦ] γλυκερώτερον ἀνδράσι χάρμα Ἐκπροχέει—, τῷ δεῖ μόνῳ αὐχένα κάμπτειν, Καὶ τρίβον αἰώνεσσιν ἐν εὐσεβέεσσ᾿ ἀνακλίνειν. Ταῦτα λιπόντες ἅπαντα, δίκης μεστὸν τὸ κύπελλον, Ζωρότερον, στιβαρόν, βεβαρημένον, εὖ μάλ᾿ ἄκρητον, Εἱλκύσατ᾿ ἀφροσύνῃσι μεμηνότι πνεύματι πάντες· Κοὐ θέλετ᾿ ἐκνῆψαι καὶ σώφρονα πρὸς νόον ἐλθεῖν, Καὶ γνῶναι βασιλῆα θεόν, τὸν πάντ᾿ ἐφορῶντα. Τοὔνεκεν αἰθομένοιο πυρὸς σέλας ἔρχετ᾿ ἐφ᾿ ὑμᾶς· Λαμπάσι καυθήσεσθε δι᾿ αἰῶνος τὸ πανῆμαρ, Ψεύδεσιν αἰσχυνθέντες ἐπ᾿ εἰδώλοισιν ἀχρήστοις. Οἱ δὲ θεὸν τιμῶντες ἀληθινὸν ἀέναόν τε Ζωὴν κληρονομοῦσι, τὸν αἰῶνος χρόνον αὐτοὶ Οἰκοῦντες παραδείσου [ὁμῶς] ἐριθηλέα κῆπον, Δαινύμενοι γλυκὺν ἄρτον ἀπ᾿ οὐρανοῦ ἀστερόεντος. Ὅτι μὲν οὖν ταῦτα ἀληθῆ καὶ ὠφέλιμα καὶ δίκαια καὶ προσφιλῆ πᾶσιν ἀνθρώποις τυγχάνει, δῆλόν ἐστιν, καὶ ὅτι οἱ κακῶς δράσαντες ἀναγκαίως ἔχουσιν κατ᾿ ἀξίαν τῶν πράξεων κολασθῆναι.

E a Sibila, tornada profetisa entre os gregos e as demais nações, no princípio da sua profecia censura a raça dos homens, dizendo: "Homens mortais e carnais, que nada sois, como depressa vos exaltais, sem ver o fim da vida? Não tremeis nem temeis a Deus, o vosso vigia, o Altíssimo conhecedor, que tudo vê, testemunha de todos, criador que a todos nutre, que pôs em todos o doce sopro e fez [o homem] guia de todos os mortais? Um só é Deus, que só ele governa, sobremaneira grande, ingênito, todo-poderoso, invisível, que só ele vê tudo, mas ele mesmo não é visto por nenhuma carne mortal. Pois que carne pode ver com os olhos o Deus celeste e verdadeiro, imortal, que habita o firmamento? Nem sequer diante dos raios do sol podem os homens permanecer, tendo nascido mortais, homens em ossos, sendo veias e carnes. A ele só, o único que é, venerai, guia do mundo, que só ele para sempre e desde sempre foi feito, autogerado, ingênito, que tudo domina perpetuamente, distribuindo a todos os mortais o juízo na luz comum. E da vossa má intenção tereis a merecida paga, porque, abandonando o Deus verdadeiro e perene, em vez de o glorificar e de lhe sacrificar sagradas hecatombes, aos demônios que estão no Hades fizestes os sacrifícios. Andais em soberba e loucura, e, abandonando a vereda reta e direita, partistes, e por entre espinhos e estacas vos extraviastes. Mortais vãos, cessai de vaguear na treva e na noite negra sem luz; deixai a treva da noite, e agarrai a luz. Eis que este é para todos claro, sem erro. Vinde, não persigais a treva e a névoa sempre; eis que a luz de doce olhar do sol brilha sobremaneira. Conhecei, pondo a sabedoria no vosso peito: um só é Deus, que envia chuvas, ventos, terremotos, relâmpagos, fomes, pestes e lutuosas dores, e nevascas, geadas. Mas por que enumerar uma a uma? Ele governa o céu, domina a terra, ele mesmo existe". E aos ditos gerados disse: "Se algo é gerado e perece, não pode ser Deus, formado dos lombos de um homem e de um ventre. Mas Deus é um só, o supremo, que fez o céu, o sol, os astros e a lua, e a terra frutífera, e as ondas de água do mar, e os altos montes, e as correntes perenes das fontes; e gera, por sua vez, a inumerável e grande multidão dos animais aquáticos; e os répteis que se movem na terra são vivificados; e as variegadas aves de canto agudo, que gorjeiam, ligeiras, de asa sonora, agitando o ar com as penas; e nos vales dos montes pôs a selvagem prole das feras; e a nós, mortais, sujeitou todos os gados, e constituiu [o homem] guia de todos, obra de Deus, e sujeitou ao homem coisas variadíssimas e incompreensíveis. Pois que carne de mortais pode conhecer todas estas coisas? Só ele as sabe, o que as fez desde o princípio, o incorruptível criador eterno, que habita o éter, que oferece aos bons um bem, recompensa muito maior, mas aos maus e injustos suscita cólera e furor, e guerra e peste e dores lacrimosas. Homens, por que, exaltando-vos em vão, vos desarraigais? Envergonhai-vos de fazer deuses de doninhas e alimárias. Não é loucura e furor da mente que tira o discernimento, se os deuses roubam pratos e furtam panelas? Em vez de habitar o firmamento dourado e opulento, ei-lo comido pela traça, cercado de espessas teias de aranha! Adorando serpentes, cães, gatos, insensatos, e venerando as aves, os répteis e as feras da terra, e imagens de pedra e estátuas feitas por mãos, e, nas encruzilhadas, montes de pedras — estas coisas venerais, e muitas outras vãs, que é vergonhoso até dizer. Estes são os deuses enganadores dos mortais insensatos, de cuja boca escorre veneno mortífero. Mas aquele em quem há vida, luz incorruptível e perene, e alegria mais doce que o mel doce, que ele derrama sobre os homens — só a ele se deve dobrar o pescoço, e reclinar-se na vereda [que leva] aos séculos, entre os piedosos. Abandonando todas estas coisas, o cálice cheio de justiça, mais forte, robusto, carregado, muito puro, sorvestes todos, na insensatez, com o espírito enlouquecido; e não quereis despertar e vir a uma mente sensata, e conhecer o Deus rei, que tudo vê. Por isso o clarão do fogo ardente vem sobre vós; sereis queimados com tochas pelos séculos, todo o dia, envergonhados pelas mentiras dos ídolos inúteis. Mas os que honram o Deus verdadeiro e perene herdam a vida, habitando eles mesmos, pelo tempo do século, o jardim verdejante do paraíso, banqueteando-se com o doce pão vindo do céu estrelado". Que estas coisas, pois, são verdadeiras, úteis, justas e caras a todos os homens, é evidente, e que os que praticaram o mal têm necessariamente de ser castigados segundo o mérito das suas ações.

XXXVII

Ἤδη δὲ καὶ τῶν ποιητῶν τινες ὡσπερεὶ λόγια ἑαυτοῖς ἐξεῖπον ταῦτα καὶ εἰς μαρτύριον τοῖς τὰ ἄδικα πράσσουσιν, λέγοντες ὅτι μέλλουσιν κολάζεσθαι. Αἰσχύλος ἔφη· Δράσαντι γάρ τοι καὶ παθεῖν ὀφείλεται. Πίνδαρος δὲ καὶ αὐτὸς ἔφη Ἐπεὶ Ῥέζοντά τι καὶ παθεῖν ἔοικεν. Ὡσαύτως καὶ Εὐριπίδης· Ἀνάσχου πάσχων· δρῶν γὰρ ἔχαιρες. Νόμου τὸν ἐχθρὸν δρᾶν, ὅπου λάβῃς, κακῶς. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Ἐχθροὺς κακῶς δρᾶν ἀνδρὸς ἡγοῦμαι μέρος. Ὁμοίως καὶ Ἀρχίλοχος· Ἓν δ᾿ ἐπίσταμαι μέγα, Τὸν κακῶς [τι] δρῶντα δεινοῖς ἀνταμείβεσθαι κακοῖς. Καὶ ὅτι ὁ θεὸς τὰ πάντα ἐφορᾷ καὶ οὐδὲν αὐτὸν λανθάνει, μακρόθυμος δὲ ὢν ἀνέχεται ἕως οὗ μέλλει κρίνειν, καὶ περὶ τούτου Διονύσιος εἴρηκεν· Ὁ τῆς Δίκης ὀφθαλμὸς ὡς δι᾿ ἡσύχου Λεύσσων προσώπου πάνθ᾿ ὁμῶς ἀεὶ βλέπει. Καὶ ὅτι μέλλει ἡ τοῦ θεοῦ κρίσις γίνεσθαι καὶ τὰ κακὰ τοὺς πονηροὺς αἰφνιδίως καταλαμβάνειν, καὶ τοῦτο Αἰσχύλος ἐσήμανεν λέγων· Τό τοι κακὸν ποδῶκες ἔρχεται βροτοῖς, Κατ᾿ ἀμπλάκημα τῷ περῶντι τὴν θέμιν. Ὁρᾷς Δίκην ἄναυδον, οὐχ ὁρωμένην Εὕδοντι καὶ στείχοντι καὶ καθημένῳ· Ἑξῆς ὀπάζει δόχμιον, ἄλλοθ᾿ ὕστερον. Οὐκ ἐγκαλύπτει νὺξ κακῶς εἰργασμένον· Ὅ τι δ᾿ ἂν ποιῇς δεινόν, νόμιζ᾿ ὁρᾶν τινά. Τί δ᾿ οὐχὶ καὶ ὁ Σιμωνίδης Οὐκ ἔστιν κακὸν Ἀνεπιδόκητον ἀνθρώποις· ὀλίγῳ δὲ χρόνῳ Πάντα μεταῤῥίπτει θεός; Πάλιν Εὐριπίδης· Οὐδέποτ᾿ εὐτυχίαν κακοῦ ἀνδρὸς ὑπέρφρονά τ᾿ ὄλβον Βέβαιον εἰκάσαι χρεών, Οὐδ᾿ ἀδίκων γενεάν· ὁ γὰρ οὐδενὸς ἐκφὺς χρόνος Δείκνυσιν ἀνθρώπων κακότητας. Ἔτι ὁ Εὐριπίδης· Οὐ γὰρ ἀσύνετον τὸ θεῖον, ἀλλ᾿ ἔχει συνιέναι Τοὺς κακῶς παγέντας ὅρκους καὶ κατηναγκασμένους. Καὶ ὁ Σοφοκλῆς· Εἰ δείν᾿ ὄρεξας, δεινὰ καὶ παθεῖν σε δεῖ. Ἤτοι οὖν περὶ ἀδίκου ὅρκου ἢ καὶ περὶ ἄλλου τινὸς πταίσματος ὅτι μέλλει ὁ θεὸς ἐξετάζειν, καὶ αὐτοὶ σχεδὸν προειρήκασιν, ἢ καὶ περὶ ἐκπυρώσεως κόσμου θέλοντες καὶ μὴ θέλοντες ἀκόλουθα ἐξεῖπαν τοῖς προφήταις, καίπερ πολὺ μεταγενέστεροι γενόμενοι καὶ κλέψαντες ταῦτα ἐκ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν.

E já também alguns dos poetas, como que oráculos, proferiram isto e como testemunho contra os que praticam a injustiça, dizendo que hão de ser castigados. Ésquilo disse: "A quem fez, pois, também padecer é devido". Píndaro, ele também, disse: "Pois a quem faz algo, convém também padecer". Do mesmo modo também Eurípides: "Suporta o padecer, pois te alegravas fazendo. É lei fazer mal ao inimigo, onde o apanhes". E de novo o mesmo: "Fazer mal aos inimigos julgo ser parte do homem". Igualmente também Arquíloco: "Uma grande coisa sei: retribuir com terríveis males a quem me faz mal". E que Deus tudo vê e nada lhe escapa, mas, sendo paciente, tolera até que vá julgar, também a esse respeito disse Dionísio: "O olho da Justiça, como que olhando de rosto sereno, tudo igualmente sempre vê". E que há de haver o juízo de Deus, e de que os males hão de tomar de súbito os perversos, também isto indicou Ésquilo, dizendo: "O mal vem de pés velozes aos mortais, na transgressão, a quem ultrapassa a lei. Vês a Justiça muda, não vista pelo que dorme, caminha e se assenta; segue-o de esguelha, ora mais tarde. A noite não encobre o que praticou o mal; o que quer que faças de terrível, pensa que alguém o vê". E por que não também Simônides: "Não há mal inesperado para os homens; em pouco tempo Deus tudo revira". De novo Eurípides: "Nunca se deve julgar segura a prosperidade de um homem mau e a sua altiva riqueza, nem a estirpe dos injustos; pois o tempo, nascido de nada, mostra as maldades dos homens". Ainda Eurípides: "Pois não é insensata a divindade, mas sabe compreender os juramentos mal firmados e feitos por força". E Sófocles: "Se estendeste [a mão para] coisas terríveis, terríveis também deves padecer". Ou, pois, acerca do juramento injusto, ou acerca de qualquer outra falta, que Deus há de examinar, também eles quase o predisseram; ou também, acerca da conflagração do mundo, querendo ou não querendo, disseram coisas coerentes com os profetas, ainda que tenham vindo muito depois e roubado isto da lei e dos profetas.

XXXVIII

Καὶ τί γὰρ ἤτοι ἔσχατοι ἢ καὶ πρῶτοι ἐγένοντο; Πλὴν ὅτι γοῦν καὶ αὐτοὶ ἀκόλουθα τοῖς προφήταις εἶπον. Περὶ μὲν οὖν ἐκπυρώσεως Μαλαχίας ὁ προφήτης προείρηκεν· Ἰδοὺ ἡμέρα ἔρχεται κυρίου ὡς κλίβανος καιόμενος, καὶ ἀνάψει πάντας τοὺς ἀσεβεῖς. Καὶ Ἠσαΐας· Ἥξει γὰρ ὀργὴ θεοῦ ὡς χάλαζα συγκαταφερομένη βίᾳ καὶ ὡς ὕδωρ σύρον ἐν φάραγγι.Τοίνυν Σίβυλλα καὶ οἱ λοιποὶ προφῆται, ἀλλὰ μὴν καὶ οἱ ποιηταὶ καὶ φιλόσοφοι καὶ δεδηλώκασιν περὶ δικαιοσύνης καὶ κρίσεως καὶ κολάσεως· ἔτι μὴν καὶ περὶ προνοίας, ὅτι φροντίζει ὁ θεὸς οὐ μόνον τῶν ζώντων ἡμῶν ἀλλὰ καὶ τῶν τεθνεώτων, καίπερ ἄκοντες ἔφασαν· ἠλέγχοντο γὰρ ὑπὸ τῆς ἀληθείας. Καὶ τῶν μὲν προφητῶν Σολομὼν περὶ τῶν τεθνηκότων εἶπεν· Ἔσται ἴασις ταῖς σαρξὶν καὶ ἐπιμέλεια τῶν ὀστέων. Τὸ δ᾿ αὐτὸ καὶ Δαυίδ· Ἀγαλλιάσεται ὀστᾶ τεταπεινωμένα. Τούτοις ἀκόλουθα εἴρηκεν καὶ Τιμοκλῆς, λέγων· Τεθνεῶσιν ἔλεος ἐπιεικὴς θεός. Καὶ περὶ πλήθους οὖν θεῶν οἱ συγγραφεῖς εἰπόντες κατῆλθον εἰς μοναρχίαν, καὶ περὶ ἀπρονοησίας λέγοντες εἶπον περὶ προνοίας, καὶ περὶ ἀκρισίας φάσκοντες ὡμολόγησαν ἔσεσθαι κρίσιν, καὶ οἱ μετὰ θάνατον ἀρνούμενοι εἶναι αἴσθησιν ὡμολόγησαν. Ομηρος μὲν οὖν, εἰπών· Ψυχὴ δ᾿ ἠΰτ᾿ ὄνειρος ἀποπταμένη πεπότηται, ἐν ἑτέρῳ λέγει· Ψυχὴ δ᾿ ἐκ ῥεθέων πταμένη Ἄϊδόσδε βεβήκει. Καὶ πάλιν· Θάπτε με ὅττι τάχιστα, πύλας Ἀΐδαο περήσω. Τὰ δὲ περὶ τῶν λοιπῶν, οὓς ἀνέγνωκας, ἡγοῦμαί σε ἀκριβῶς ἐπίστασθαι ᾧ τρόπῳ εἰρήκασιν. Ταῦτα δὲ πάντα συνήσει πᾶς ὁ ζητῶν τὴν σοφίαν τοῦ θεοῦ καὶ εὐαρεστῶν αὐτῷ διὰ πίστεως καὶ δικαιοσύνης καὶ ἀγαθοεργίας. Καὶ γάρ τις εἶπεν προφήτης ὧν προεγράψαμεν, ὀνόματι Ὠσηέ· Τίς σοφὸς καὶ συνήσει ταῦτα, συνετὸς καὶ γνώσεται; Ὅτι εὐθεῖαι αἱ ὁδοὶ τοῦ κυρίου, καὶ δίκαιοι εἰσελεύσονται ἐν αὐταῖς, οἱ δὲ ἀσεβεῖς ἀσθενήσουσιν ἐν αὐταῖς. Χρὴ οὖν τὸν φιλομαθῆ καὶ φιλομαθεῖν. Πειράθητι οὖν πυκνότερον συμβαλεῖν, ὅπως καὶ ζώσης ἀκούσας φωνῆς ἀκριβῶς μάθῃς τἀληθές.

E que importa se vieram por último ou por primeiro? Ao menos, também eles disseram coisas coerentes com os profetas. Acerca, pois, da conflagração, o profeta Malaquias predisse: "Eis que vem o dia do Senhor, como um forno ardente, e inflamará todos os ímpios". E Isaías: "Pois virá a ira de Deus como saraiva que desce com violência, e como água que arrasta numa torrente". Portanto, a Sibila e os demais profetas, e ainda os poetas e filósofos, também mostraram a respeito da justiça, do juízo e do castigo; e ainda a respeito da providência, de que Deus se ocupa não só de nós, os vivos, mas também dos mortos — ainda que o tenham dito contra a vontade, pois eram convencidos pela verdade. E, dos profetas, Salomão disse a respeito dos mortos: "Haverá cura para as carnes e cuidado dos ossos". O mesmo também Davi: "Exultarão os ossos humilhados". Coisas coerentes com estas disse também Timocles, dizendo: "Aos mortos [tem] misericórdia o Deus benigno". E também os escritores, tendo falado a respeito da multidão de deuses, desceram à monarquia; e, falando da ausência de providência, falaram a respeito da providência; e, afirmando a ausência de juízo, confessaram que haveria juízo; e os que negam haver sensação depois da morte, confessaram-na. Homero, pois, tendo dito "A alma, como um sonho, voando, esvoaçou", em outro lugar diz: "A alma, voando dos membros, foi-se para o Hades". E de novo: "Sepulta-me o mais depressa possível, para que eu atravesse as portas do Hades". E, quanto ao mais, dos que leste, julgo que sabes com rigor de que modo falaram. E todas estas coisas compreenderá todo o que busca a sabedoria de Deus e lhe agrada por meio da fé, da justiça e da boa obra. Pois disse um profeta dos que já mencionamos, de nome Oseias: "Quem é sábio e compreenderá estas coisas? inteligente, e as conhecerá? Porque retos são os caminhos do Senhor, e os justos andarão por eles, mas os ímpios enfraquecerão neles". Convém, pois, que o amante do saber também ame o aprender. Tenta, pois, encontrar-te [comigo] mais amiúde, para que, ouvindo também a voz viva, aprendas com rigor a verdade.

Livro Terceiro

I

Θεόφιλος Αὐτολύκῳ χαίρειν. Ἐπειδὴ οἱ συγγραφεῖς βούλονται πληθὺν βίβλων συγγράφειν πρὸς κενὴν δόξαν, οἱ μὲν περὶ θεῶν καὶ πολέμων ἢ χρόνων, τινὲς δὲ καὶ μύθων ἀνωφελῶν καὶ τῆς λοιπῆς ματαιοπονίας, ἧς ἤσκεις καὶ σὺ ἕως τοῦ δεῦρο, κἀκείνου μὲν τοῦ καμάτου οὐκ ὀκνεῖς ἀνεχόμενος, ἡμῖν δὲ συμβαλὼν ἔτι λῆρον ἡγῇ τυγχάνειν τὸν λόγον τῆς ἀληθείας, οἰόμενος προσφάτους καὶ νεωτερικὰς εἶναι τὰς παρ᾿ ἡμῖν γραφάς, διὰ δὴ κἀγὼ οὐκ ὀκνήσω ἀνακεφαλαιώσασθαί σοι παρέχοντος θεοῦ τὴν ἀρχαιότητα τῶν παρ᾿ ἡμῖν γραμμάτων, ὑπόμνημά σοι ποιούμενος δι᾿ ὀλίγων, ὅπως μὴ ὀκνήσῃς ἐντυγχάνειν αὐτῷ, ἐπιγνῷς δὲ τῶν λοιπῶν συνταξάντων τὴν φλυαρίαν.

Teófilo a Autólico, saúde. Já que os escritores querem escrever uma multidão de livros com vista à vanglória — uns acerca de deuses, guerras ou tempos, e alguns também acerca de mitos inúteis e da demais vã fadiga, na qual também tu te exercitaste até hoje, e não te enfadas de suportar aquele cansaço, mas, tendo-te encontrado conosco, ainda julgas ser tolice a palavra da verdade, supondo serem recentes e modernos os nossos escritos —, por isso também eu não me enfadarei de recapitular para ti, concedendo-o Deus, a antiguidade dos nossos escritos, fazendo-te um memorial em poucas palavras, para que não te enfades de deparar com ele, e reconheças a tagarelice dos demais que compuseram [os seus].

II

Ἐχρῆν γὰρ τοὺς συγγράφοντας αὐτοὺς αὐτόπτας γεγενῆσθαι περὶ ὧν διαβεβαιοῦνται, ἢ ἀκριβῶς μεμαθηκέναι ὑπὸ τῶν τεθεαμένων αὐτά. Τρόπῳ γάρ τινι οἱ τὰ ἄδηλα συγγράφοντες ἀέρα δέρουσιν.Τί γὰρ ὠφέλησεν Ὅμηρον συγγράψαι τὸν Ἰλιακὸν πόλεμον καὶ πολλοὺς ἐξαπατῆσαι, ἢ Ἡσίοδον ὁ κατάλογος τῆς θεογονίας τῶν παρ᾿ αὐτῷ θεῶν ὀνομαζομένων, ἢ Ὀρφέα οἱ τριακόσιοι ἑξήκοντα πέντε θεοί, οὓς αὐτὸς ἐπὶ τέλει τοῦ βίου ἀθετεῖ, ἐν ταῖς Διαθήκαις αὐτοῦ λέγων ἕνα εἶναι θεόν; Τί δὲ ὠφέλησεν Ἄρατον ἡ σφαιρογραφία τοῦ κοσμικοῦ κύκλου, ἢ τοὺς τὰ ὅμοια αὐτῷ εἰπόντας, πλὴν τῆς κατ᾿ ἄνθρωπον δόξης, ἧς οὐδὲ αὐτῆς κατ᾿ ἀξίαν ἔτυχον; Τί δὲ καὶ ἀληθὲς εἰρήκασιν; Ἢ τί ὠφέλησεν Εὐριπίδην καὶ Σοφοκλέα ἢ τοὺς λοιποὺς τραγῳδιογράφους αἱ τραγῳδίαι, ἢ Μένανδρον καὶ Ἀριστοφάνην καὶ τοὺς λοιποὺς κωμικοὺς αἱ κωμῳδίαι, ἢ Ἡρόδοτον καὶ Θουκυδίδην αἱ ἱστορίαι αὐτῶν, ἢ Πυθαγόραν τὰ ἄδυτα καὶ Ἡρακλέους στῆλαι, ἢ Διογένην ἡ κυνικὴ φιλοσοφία, ἢ Ἐπίκουρον τὸ δογματίζειν μὴ εἶναι πρόνοιαν, ἢ Ἐμπεδοκλέα τὸ διδάσκειν ἀθεότητα, ἢ Σωκράτην τὸ ὀμνύειν τὸν κύνα καὶ τὸν χῆνα καὶ τὴν πλάτανον καὶ τὸν κεραυνωθέντα Ἀσκληπιὸν καὶ τὰ δαιμόνια ἃ ἐπεκαλεῖτο; Πρὸς τί δὲ καὶ ἑκὼν ἀπέθνησκεν, τίνα καὶ ὁποῖον μισθὸν μετὰ θάνατον ἀπολαβεῖν ἐλπίζων; Τί δὲ ὠφέλησεν Πλάτωνα ἡ κατ᾿ αὐτὸν παιδεία, ἢ τοὺς λοιποὺς φιλοσόφους τὰ δόγματα αὐτῶν, ἵνα μὴ τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν καταλέγω πολλῶν ὄντων; Ταῦτα δέ φαμεν εἰς τὸ ἐπιδεῖξαι τὴν ἀνωφελῆ καὶ ἄθεον διάνοιαν αὐτῶν.

Pois conviria que os próprios que escrevem fossem testemunhas oculares das coisas que afirmam, ou que as tivessem aprendido com rigor dos que as viram. Pois, de certo modo, os que escrevem coisas obscuras esfolam o ar. Que aproveitou a Homero escrever a guerra troiana e enganar a muitos, ou a Hesíodo o catálogo da teogonia dos deuses por ele nomeados, ou a Orfeu os trezentos e sessenta e cinco deuses, que ele mesmo, no fim da vida, rejeita, dizendo nos seus Testamentos que um só é Deus? Que aproveitou a Arato a esferografia do círculo cósmico, ou aos que disseram coisas semelhantes a ele, além da glória humana, que nem sequer dela alcançaram dignamente? E que disseram de verdadeiro? Ou que aproveitaram a Eurípides e Sófocles, ou aos demais tragediógrafos, as suas tragédias, ou a Menandro e Aristófanes e os demais cômicos as suas comédias, ou a Heródoto e Tucídides as suas histórias, ou a Pitágoras os santuários e as colunas de Héracles, ou a Diógenes a filosofia cínica, ou a Epicuro o dogmatizar que não há providência, ou a Empédocles o ensinar o ateísmo, ou a Sócrates o jurar pelo cão, pelo ganso, pelo plátano e pelo fulminado Asclépio, e as divindades que invocava? E por que morreu de bom grado, esperando receber que espécie de recompensa depois da morte? Que aproveitou a Platão a sua cultura, ou aos demais filósofos as suas doutrinas, para não enumerar o seu número, sendo muitos? Dizemos estas coisas para mostrar a sua mente inútil e ímpia.

III

Δόξης γὰρ κενῆς καὶ ματαίου πάντες οὗτοι ἐρασθέντες οὔτε αὐτοὶ τὸ ἀληθὲς ἔγνωσαν οὔτε μὴν ἄλλους ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν προετρέψαντο. Καὶ γὰρ ἃ ἔφασαν αὐτὰ ἐλέγχει αὐτούς, ᾗ ἀσύμφωνα εἰρήκασιν, καὶ τὰ ἴδια δόγματα οἱ πλείους αὐτῶν κατέλυσαν· οὐ γὰρ ἀλλήλους μόνον ἀνέτρεψαν, ἀλλ᾿ ἤδη τινὲς καὶ τὰ ἑαυτῶν δόγματα ἄκυρα ἐποίησαν, ὥστε ἡ δόξα αὐτῶν εἰς ἀτιμίαν καὶ μωρίαν ἐχώρησεν· ὑπὸ γὰρ τῶν συνετῶν καταγινώσκονται. Ἤτοι γὰρ περὶ θεῶν ἔφασαν, αὐτοὶ δ᾿ ὕστερον ἀθεότητα ἐδίδαξαν, ἢ εἰ καὶ περὶ κόσμου γενέσεως, ἔσχατον αὐτοματισμὸν εἶπον εἶναι τῶν πάντων, ἀλλὰ καὶ περὶ προνοίας λέγοντες πάλιν ἀπρονόητον εἶναι κόσμον ἐδογμάτισαν.Τί δέ; Οὐχὶ καὶ περὶ σεμνότητος πειρώμενοι γράφειν ἀσελγείας καὶ πορνείας καὶ μοιχείας ἐδίδαξαν ἐπιτελεῖσθαι, ἔτι μὴν καὶ τὰς στυγητὰς ἀῤῥητοποιΐας εἰσηγήσαντο; Καὶ πρώτους γε τοὺς θεοὺς αὐτῶν κηρύσσουσιν ἐν ἀῤῥήτοις μίξεσιν συγγίνεσθαι ἔν τε ἀθέσμοις βρώσεσιν. Τίς γὰρ οὐκ ᾄδει Κρόνον τεκνοφάγον, Δία δὲ τὸν παῖδα αὐτοῦ τὴν Μῆτιν καταπίνειν καὶ δεῖπνα μιαρὰ τοῖς θεοῖς ἑτοιμάζειν· ἔνθα καὶ χωλὸν Ἥφαιστόν τινα χαλκέα φασὶν διακονεῖν αὐτοῖς· τήν τε Ἥραν ἰδίαν ἀδελφὴν αὐτοῦ μὴ μόνον τὸν Δία γαμεῖν, ἀλλὰ καὶ διὰ στόματος ἀνάγτου ἀῤῥητοποιεῖν; Τάς τε λοιπὰς περὶ αὐτοῦ πράξεις, ὁπόσας ᾄδουσιν οἱ ποιηταί, εἰκὸς ἐπίστασαι. Τί μοι λοιπὸν καταλέγειν τὰ περὶ Ποσειδῶνος καὶ Ἀπολλωνος ἢ Διονύσου καὶ Ἡρακλέους, Ἀθηνᾶς τῆς φιλοκόλπου καὶ Ἀφροδίτης τῆς ἀναισχύντου, ἀκριβέστερον πεποιηκότων ἡμῶν ἐν ἑτέρῳ τὸν περὶ αὐτῶν λόγον;

Pois todos estes, apaixonados por glória vã e fútil, nem eles mesmos conheceram a verdade, nem incitaram outros à verdade. Pois as próprias coisas que disseram os acusam, porque disseram coisas discordantes, e os mais deles destruíram as próprias doutrinas; pois não só se refutaram uns aos outros, mas alguns já invalidaram as próprias doutrinas, de modo que a sua glória foi para a desonra e a loucura; pois são condenados pelos inteligentes. Pois, ou falaram acerca de deuses, mas depois eles mesmos ensinaram o ateísmo; ou, se também acerca da gênese do mundo, por último disseram que tudo era fruto do acaso; mas também, falando acerca da providência, de novo dogmatizaram que o mundo é sem providência. E quê? Não ensinaram também, tentando escrever acerca da dignidade, que se pratiquem lascívias, fornicações e adultérios, e ainda introduziram os odiosos atos indizíveis? E proclamam que os primeiros deles, os seus deuses, se uniram em uniões indizíveis e em comidas ilícitas. Pois quem não canta Crono devorador de filhos, e Zeus, seu filho, engolindo Métis, e preparando banquetes abomináveis aos deuses; onde também dizem que um tal Hefesto, coxo, ferreiro, os serve; e que Zeus não só desposa Hera, sua própria irmã, mas também com boca ímpia comete atos indizíveis? E as demais ações a seu respeito, quantas cantam os poetas, é provável que as saibas. Que me importa enumerar mais as coisas acerca de Posídon e Apolo, ou de Dioniso e Héracles, de Atena amiga do seio e de Afrodite a impudica, tendo nós feito com mais rigor, em outro escrito, o discurso a seu respeito?

IV

Οὐδὲ γὰρ ἐχρῆν ἡμᾶς ταῦτα ἀνασκευάζειν, εἰ μὴ ὅτι σε θεωρῶ νυνὶ διστάζοντα περὶ τὸν λόγον τῆς ἀληθείας. Φρόνιμος γὰρ ὢν ἡδέως μωρῶν ἀνέχῃ· ἐπεί τοι οὐκ ἂν ἐκινήθης ὑπὸ ἀνοήτων ἀνθρώπων κενοῖς λόγοις ἀπάγεσθαι καὶ φήμῃ πείθεσθαι προκατεσχηκυίῃ, στομάτων ἀθέων ψευδῶς συκοφαντούντων ἡμᾶς, τοὺς θεοσεβεῖς καὶ Χριστιανοὺς καλουμένους, φασκόντων ὡς κοινὰς ἁπάντων οὔσας τὰς γυναῖκας ἡμῶν καὶ ἀδιαφόρῳ μίξει ζῶντας, ἔτι μὴν καὶ ταῖς ἰδίαις ἀδελφαῖς συμμίγνυσθαι, καί, τὸ ἀθεώτατον καὶ ὠμότατον πάντων, σαρκῶν ἀνθρωπίνων ἐφάπτεσθαι ἡμᾶς. Ἀλλὰ καὶ ὡς προσφάτου ὁδεύοντος τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς λόγου, καὶ μηδὲν ἔχειν ἡμᾶς λέγειν εἰς ἀπόδειξιν ἀληθείας τῆς καθ᾿ ἡμᾶς καὶ διδασκαλίας, μωρίαν δὲ εἶναι τὸν λόγον ἡμῶν φασιν.Ἐγὼ μὲν οὖν θαυμάζω μάλιστα ἐπὶ σοί, ὅς, ἐν μὲν τοῖς λοιποῖς γενόμενος σπουδαῖος καὶ ἐκζητητὴς ἁπάντων πραγμάτων, ἀμελέστερον ἡμῶν ἀκούεις. Εἰ γάρ σοι δυνατόν, καὶ νύκτωρ οὐκ ὤκνεις διατρίβειν ἐν ταῖς βιβλιοθήκαις.

Pois nem conviria que nós refutássemos estas coisas, se não fosse que te vejo agora vacilando acerca da palavra da verdade. Pois, sendo prudente, de bom grado suportas os tolos; senão, não terias sido movido por homens insensatos a deixar-te levar por palavras vãs e a crer numa fama de antemão estabelecida, de bocas ímpias que falsamente nos caluniam — a nós, os piedosos e chamados cristãos —, afirmando que as nossas mulheres são comuns a todos e que vivemos em união indiscriminada, e ainda que nos unimos às próprias irmãs, e, o mais ímpio e cruel de tudo, que tocamos em carnes humanas. Mas também [afirmam] que a nossa doutrina caminha como coisa recente, e que nada temos a dizer para demonstração da verdade e do ensino que nos diz respeito, e dizem ser tolice a nossa palavra. Eu, pois, muito me admiro de ti, que, sendo diligente nas demais coisas e investigador de todos os assuntos, nos ouves com mais descuido. Pois, se te fosse possível, nem à noite te enfadarias de demorar nas bibliotecas.

V

Ἐπειδὴ οὖν πολλὰ ἀνέγνως, τί σοι ἔδοξεν τὰ Ζήνωνος ἢ τὰ Διογένους καὶ Κλεάνθους, ὁπόσα περιέχουσιν αἱ βίβλοι αὐτῶν, διδάσκουσαι ἀνθρωποβορίας, πατέρας μὲν ὑπὸ ἰδίων τέκνων ἕψεσθαι καὶ βιβρώσκεσθαι, καὶ εἴ τις οὐ βούλοιτο ἢ μέλος τι τῆς μυσερᾶς τροφῆς ἀποῤῥίψειεν, αὐτὸν κατεσθίεσθαι τὸν μὴ φαγόντα; Πρὸς τούτοις ἀθεωτέρα τις φωνὴ εὑρίσκεται, ἡ τοῦ Διογένους, διδάσκοντος τὰ τέκνα τοὺς ἑαυτῶν γονεῖς εἰς θυσίαν ἄγειν καὶ τούτους κατεσθίειν. Τί δέ; Οὐχὶ καὶ Ἡρόδοτος ὁ ἱστοριογράφος μυθεύει τὸν Καμβύσην τὰ τοῦ Ἁρπάγου τέκνα σφάξαντα καὶ ἑψήσαντα παρατεθεικέναι τῷ πατρὶ βοράν; Ἔτι δὲ καὶ παρὰ Ἰνδοῖς μυθεύει κατεσθίεσθαι τοὺς πατέρας ὑπὸ τῶν ἰδίων τέκνων. Ὤ τῆς ἀθέου διδασκαλίας τῶν τὰ τοιαῦτα ἀναγραψάντων μᾶλλον δὲ διδαξάντων, ὢ τῆς ἀσεβείας καὶ ἀθεότητος αὐτῶν, ὢ τῆς διανοίας τῶν οὕτως ἀκριβῶς φιλοσοφησάντων καὶ φιλοσοφίαν ἐπαγγελλομένων. Οι γὰρ ταῦτα δογματίσαντες τὸν κόσμον ἀσεβείας ἐνέπλησαν.

Já que, pois, muito leste, que te pareceram as coisas de Zenão, de Diógenes e de Cleantes, quantas contêm os seus livros, ensinando a antropofagia, [dizendo] que os pais sejam cozidos pelos próprios filhos e comidos, e que, se alguém não quiser ou rejeitar algum membro daquele alimento abominável, seja ele mesmo devorado, o que não comeu? Além disso, acha-se uma voz ainda mais ímpia, a de Diógenes, ensinando os filhos a levar os próprios pais ao sacrifício e a devorá-los. E quê? Não fabula também Heródoto, o historiador, que Cambises, tendo degolado e cozido os filhos de Hárpago, os pôs diante do pai por alimento? E ainda fabula que, entre os indianos, os pais são devorados pelos próprios filhos. Oh, o ensino ímpio dos que escreveram, ou antes ensinaram, tais coisas! Oh, a impiedade e o ateísmo deles! Oh, a mente dos que assim rigorosamente filosofaram e prometem filosofia! Pois os que dogmatizaram estas coisas encheram o mundo de impiedade.

VI

Καὶ γὰρ περὶ ἀθέσμου πράξεως σχεδὸν πᾶσιν συμπεφώνηκεν τοῖς περὶ τὸν χορὸν τῆς φιλοσοφίας πεπλανημένοις. Καὶ πρῶτός γε Πλάτων, ὁ δοκῶν ἐν αὐτοῖς σεμνότερον πεφιλοσοφηκέναι, διαῤῥήδην ἐν τῇ πρώτῃ βίβλῳ τῶν Πολιτειῶν ἐπιγραφομένῃ τρόπῳ τινὶ νομοθετεῖ χρῆν εἶναι κοινὰς ἁπάντων τὰς γυναῖκας, χρώμενος παραδείγματι τῷ Διὸς καὶ Κρητῶν νομοθέτῃ, ὅπως διὰ προφάσεως παιδοποιΐα πολλὴ γίνηται ἐκ τῶν τοιούτων, καὶ ὡς δῆθεν τοὺς λυπουμένους διὰ τοιούτων ὁμιλιῶν χρῆν παραμυθεῖσθαι. Ἐπίκουρος δὲ καὶ αὐτὸς σὺν τῷ ἀθεότητα διδάσκειν συμβουλεύει καὶ μητράσι καὶ ἀδελφαῖς συμμίγνυσθαι, καὶ πέρα τῶν νόμων τῶν τόδε κωλυόντων. Ὁ γὰρ Σόλων καὶ περὶ τούτου σαφῶς ἐνομοθέτησεν, ὅπως ἐκ τοῦ γήμαντος οἱ παῖδες νομίμως γίνωνται, πρὸς τὸ μὴ ἐκ μοιχείας τοὺς γεννωμένους εἶναι, ἵνα μὴ τὸν οὐκ ὄντα πατέρα τιμήσῃ τις ὡς πατέρα, ἢ τὸν ὄντως πατέρα ἀτιμάσῃ τις, ἀγνοῶν ὡς μὴ πατέρα. Ὁπόσα τε οἱ λοιποὶ νόμοι κωλύουσιν Ῥωμαίων τε καὶ Ἑλλήνων τὰ τοιαῦτα πράσσεσθαι. Πρὸς τί οὖν Ἐπίκουρος καὶ οἱ Στωϊκοὶ δογματίζουσιν ἀδελφοκοιτίας καὶ ἀῤῥενοβασίας ἐπιτελεῖσθαι, ἐξ ὧν διδασκαλιῶν. μεστὰς βιβλιοθήκας πεποιήκασιν, εἰς τὸ ἐκ παίδων μανθάνειν τὴν ἄθεσμον κοινωνίαν; Καὶ τί μοι λοιπὸν κατατρίβεσθαι περὶ αὐτῶν, ὅπου γε καὶ περὶ τῶν θεῶν παρ᾿ αὐτοῖς λεγομένων τὰ ὅμοια κατηγγέλκασιν;

Pois também acerca de ato ilícito quase todos concordaram, os que se extraviaram no coro da filosofia. E o primeiro de todos, Platão, que parece entre eles ter filosofado de modo mais digno, expressamente, no primeiro livro intitulado das Repúblicas, de certo modo legisla que as mulheres devem ser comuns a todos, usando por exemplo Zeus e o legislador dos cretenses, para que, por esse pretexto, se dê muita procriação de tais [uniões], e como que para consolar, por meio de tais convívios, os que estão aflitos. E Epicuro, ele também, além de ensinar o ateísmo, aconselha unir-se a mães e irmãs, contra as leis que o proíbem. Pois Sólon também acerca disto legislou claramente, para que os filhos nascessem legitimamente do que casa, a fim de que os gerados não fossem de adultério, para que ninguém honrasse como pai o que não é pai, ou desonrasse o que realmente é pai, ignorando-o como pai. E quantas coisas as demais leis, tanto dos romanos quanto dos gregos, proíbem que se pratiquem. Por que, então, Epicuro e os estoicos dogmatizam que se pratiquem incestos e sodomias, com cujos ensinos encheram as bibliotecas, para que desde a infância se aprenda a união ilícita? E que me importa mais consumir-me a respeito deles, quando também acerca dos deuses por eles ditos anunciaram coisas semelhantes?

VII

Θεοὺς γὰρ φήσαντες εἶναι πάλιν εἰς οὐδὲν αὐτοὺς ἡγήσαντο. Οἱ μὲν γὰρ ἐξ ἀτόμων αὐτοὺς ἔφασαν συνεστάναι, οἱ δ᾿ αὖ χωρεῖν εἰς ἀτόμους, καὶ μηδὲν πλεῖον ἀνθρώπων δύνασθαι τοὺς θεούς φασιν. Πλάτων δέ, θεοὺς εἰπὼν εἶναι, ὑλικοὺς αὐτοὺς βούλεται συνιστᾶν. Πυθαγόρας δέ, τοσαῦτα μοχθήσας περὶ θεῶν καὶ τὴν ἄνω κάτω πορείαν ποιησάμενος, ἔσχατον ὁρίζει φύσιν καὶ αὐτοματισμὸν εἶναί φησιν τῶν πάντων· θεοὺς ἀνθρώπων μηδὲν φροντίζειν. Ὁπόσα τε Κλιτόμαχος ὁ Ἀκαδημαϊκὸς περὶ ἀθεότητος εἰσηγήσατο. Τί δ᾿ οὐχὶ καὶ Κριτίας καὶ Πρωταγόρας ὁ Ἀβδηρίτης λέγων· Εἴτε γὰρ εἰσὶν θεοί, οὐ δύναμαι περὶ αὐτῶν λέγειν, οὔτε ὁποῖοί εἰσιν δηλῶσαι· πολλὰ γάρ ἐστιν τὰ κωλύοντά με; Τὰ γὰρ περὶ Εὐημέρου τοῦ ἀθεωτάτου περισσὸν ἡμῖν καὶ λέγειν. Πολλὰ γὰρ περὶ θεῶν τολμήσας φθέγξασθαι ἔσχατον καὶ τὸ ἐξόλου μὴ εἶναι θεούς, ἀλλὰ τὰ πάντα αὐτοματισμῷ διοικεῖσθαι βούλεται. Πλάτων δέ, ὁ τοσαῦτα εἰπὼν περὶ μοναρχίας θεοῦ καὶ ψυχῆς ἀνθρώπου, φάσκων ἀθάνατον εἶναι τὴν ψυχήν, οὐκ αὐτὸς ὕστερον εὑρίσκεται ἐναντία ἑαυτῷ λέγων, τὰς μὲν ψυχὰς μετέρχεσθαι εἰς ἑτέρους ἀνθρώπους, ἐνίων δὲ καὶ εἰς ἄλογα ζῶα χωρεῖν; Πῶς οὐ δεινὸν καὶ ἀθέμιτον δόγμα αὐτοῦ τοῖς γε νοῦν ἔχουσι φανήσεται, ἵνα ὅ ποτε ἄνθρωπος πάλιν ἔσται λύκος ἢ κύων ἢ ὄνος ἢ ἄλλο τι ἄλογον κτῆνος; Τούτῳ ἀκόλουθα καὶ Πυθαγόρας εὑρίσκεται φλυαρῶν, πρὸς τῷ καὶ πρόνοιαν ἐκκόπτειν. Τίνι οὖν αὐτῶν πιστεύσωμεν, Φιλήμονι τῷ κωμικῷ, λέγοντι· Οἱ γὰρ θεὸν σέβοντες ἐλπίδας καλὰς Ἔχουσιν εἰς σωτηρίαν, ἢ οἷς προειρήκαμεν Εὐημέρῳ καὶ Ἐπικούρῳ καὶ Πυθαγόρᾳ καὶ τοῖς λοιποῖς ἀρνουμένοις εἶναι θεοσέβειαν καὶ πρόνοιαν ἀναιροῦσιν; Περὶ μὲν οὖν θεοῦ καὶ προνοίας Ἀρίστων ἔφη· Θάρσει, βοηθεῖν πᾶσι [μὲν] τοῖς ἀξίοις Εἴωθεν ὁ θεός, τοῖς δὲ τοιούτοις σφόδρα. Εἰ μὴ παρέσται προεδρία τις κειμένη Τοῖς ζῶσιν ὡς δεῖ, τί πλέον ἐστὶν εὐσεβεῖν; Εἴη γὰρ οὕτως· ἀλλὰ καὶ λίαν ὁρῶ Τοὺς εὐσεβῶς μὲν ἑλομένους διεξάγειν Πράττοντας ἀτόπως, τοὺς δὲ μηδὲν ἕτερον ἢ Τὸ λυσιτελὲς τὸ κατ᾿ αὐτοὺς μόνον, Ἐντιμοτέραν ἔχοντας ἡμῶν διάθεσιν. Ἐπὶ τοῦ παρόντος· ἀλλὰ δεῖ πόῤῥω βλέπειν Καὶ τὴν ἁπάντων ἀναμένειν καταστροφήν. Οὐχ ὃν τρόπον γὰρ παρ᾿ ἐνίοις ἴσχυκέ τις Δόξα κακοήθης τῷ βίῳ τ᾿ ἀνωφελής, Φορά τις ἔστ᾿ αὐτόματος, ἢ βραβεύεται Ὡς ἔτυχε· ταῦτα γὰρ πάντα κρίνουσιν ἔχειν Ἐφόδια πρὸς τὸν ἴδιον οἱ φαῦλοι τρόπον. Ἔστιν δὲ καὶ τοῖς ζῶσιν ὁσίως προεδρία, Καὶ τοῖς πονηροῖς ὡς προσῆκ᾿ ἐπιτιμία· Χωρὶς προνοίας γίνεται γὰρ οὐδὲ ἕν. Ὁπόσα τε καὶ ἄλλοι καὶ σχεδόν γε οἱ πλείους εἶπον περὶ θεοῦ καὶ προνοίας, ὁρᾶν ἔστιν πῶς ἀνακόλουθα ἀλλήλοις ἔφασαν· οἱ μὲν γὰρ τὸ ἐξόλου θεὸν καὶ πρόνοιαν εἶναι ἀνεῖλον, οἱ δ᾿ αὖ συνέστησαν θεὸν καὶ πάντα προνοίᾳ διοικεῖσθαι ὡμολόγησαν. Τὸν οὖν συνετὸν ἀκροατὴν καὶ ἀναγινώσκοντα προσέχειν ἀκριβῶς τοῖς λεγομένοις δεῖ, καθὼς καὶ ὁ Σιμύλος ἔφη· Κοινῶς ποιητὰς ἔθος ἐστὶν καλεῖν, Καὶ τοὺς περιττοὺς τῇ φύσει καὶ τοὺς καλούς· Ἔδει δὲ κρίνειν. Καθάπερ καὶ ὁ Φιλήμων· Χαλεπὸν ἀκροατὴς ἀσύνετος καθήμενος· Ὑπὸ γὰρ ἀνοίας οὐχ ἑαυτὸν μέμφεται. Χρὴ οὖν προσέχειν καὶ νοεῖν τὰ λεγόμενα κριτικῶς ἐξετάζοντα τὰ ὑπὸ τῶν φιλοσόφων καὶ τῶν λοιπῶν ποιητῶν εἰρημένα.

Pois, tendo dito que há deuses, de novo os tiveram em nada. Pois uns disseram que eles se compõem de átomos, e outros, por sua vez, que se dissolvem em átomos, e dizem que os deuses nada mais podem que os homens. E Platão, tendo dito que há deuses, quer estabelecê-los materiais. E Pitágoras, tendo-se afadigado tanto acerca dos deuses e feito a viagem de cima para baixo, por último define que há natureza e acaso de todas as coisas, e que os deuses de nada se ocupam dos homens. E quantas coisas Clitômaco, o acadêmico, introduziu acerca do ateísmo. E por que não também Crítias e Protágoras de Abdera, dizendo: "Pois, se há deuses, não posso falar a seu respeito, nem mostrar quais são; pois muitas coisas há que mo impedem"? Pois acerca de Evêmero, o mais ímpio, é supérfluo até falar. Pois, tendo ousado proferir muitas coisas acerca dos deuses, por último quer que em absoluto não haja deuses, mas que tudo seja administrado pelo acaso. E Platão, que disse tantas coisas acerca da monarquia de Deus e da alma do homem, afirmando que a alma é imortal, não se acha ele mesmo depois dizendo coisas contrárias a si mesmo, [a saber] que as almas passam para outros homens, e as de alguns passam até para animais irracionais? Como não parecerá aos que têm juízo terrível e ilícita esta sua doutrina, [segundo a qual] o que outrora foi homem será de novo lobo, cão, jumento ou outro animal irracional? Coerente com isto se acha também Pitágoras tagarelando, além de suprimir a providência. Em qual deles, pois, creremos: em Filêmon, o cômico, que diz "Pois os que veneram a Deus têm belas esperanças de salvação", ou nos que já mencionamos, Evêmero, Epicuro, Pitágoras e os demais, que negam haver piedade e suprimem a providência? Acerca de Deus e da providência, pois, Aríston disse: "Coragem: Deus costuma socorrer a todos os que o merecem, mas a tais [sobremaneira]. Se não houver alguma preeminência reservada aos que vivem como devem, que mais é ser piedoso? Assim seja; mas vejo até demais os que escolheram viver piedosamente agindo de modo absurdo, e os que a nada [visam] senão ao próprio proveito tendo condição mais honrosa que a nossa, no presente; mas é preciso olhar longe e esperar a catástrofe de todos. Pois não [é] como se firmou entre alguns uma opinião maligna e inútil à vida — que há alguma corrente espontânea, ou que [tudo] se decide como calha; pois todas estas coisas julgam ter os maus como provisões para o seu próprio modo [de vida]. Mas há, para os que vivem santamente, preeminência, e para os perversos, como convém, punição; pois sem providência nada se dá". E quantas coisas outros, e quase os mais, disseram acerca de Deus e da providência, é possível ver quão incoerentes falaram uns com os outros; pois uns suprimiram em absoluto que haja Deus e providência, e outros, por sua vez, estabeleceram Deus e confessaram que tudo é administrado pela providência. Convém, pois, que o ouvinte e leitor inteligente atente com rigor ao que é dito, como também Símilo disse: "É costume chamar comumente poetas tanto os extraordinários por natureza quanto os belos; mas era preciso julgar". Como também Filêmon: "Difícil [de suportar] é o ouvinte insensato sentado; pois, por insensatez, não se culpa a si mesmo". Convém, pois, atentar e compreender o que é dito, examinando criticamente o que é dito pelos filósofos e pelos demais poetas.

VIII

Ἀρνούμενοι γὰρ θεοὺς εἶναι πάλιν ὁμολογοῦσιν αὐτοί, καὶ τούτους πράξεις ἀθέσμους ἐπιτελεῖν ἔφασαν. Καὶ πρώτου γε τοῦ Διὸς οἱ ποιηταὶ εὐφωνότερον ᾄδουσιν τὰς χαλεπὰς πράξεις. Χρύσιππος δέ, ὁ πολλὰ φλυαρήσας, πῶς οὐχὶ εὑρίσκεται σημαίνων τὴν Ἥραν στόματι μιαρῷ συγγίνεσθαι τῷ Διΐ; Τί γάρ μοι καταλέγειν τὰς ἀσελγείας τῆς μητρὸς θεῶν λεγομένης, ἢ Διὸς τοῦ Λατεαρίου διψῶντος αἵματος ἀνθρωπείου, ἢ Ἄττου τοῦ ἀποκοπτομένου, ἢ ὅτι ὁ Ζεὺς ὁ καλούμενος Τραγῳδός, κατακαύσας τὴν ἑαυτοῦ χεῖρα, ὥς φασιν, νῦν παρὰ Ῥωμαίοις θεὸς τιμᾶται; Σιγῶ τὰ Ἀντινόου τεμένη καὶ τὰ τῶν λοιπῶν καλουμένων θεῶν. Καὶ γὰρ ἱστορούμενα τοῖς συνετοῖς καταγέλωτα φέρει. Ἤτοι οὖν περὶ ἀθεότητος αὐτοὶ ὑπὸ τῶν ἰδίων δογμάτων ἐλέγχονται οἱ τὰ τοιαῦτα φιλοσοφήσαντες, ἢ καὶ περὶ πολυμιξίας καὶ ἀθέσμου κοινωνίας· ἔτι μὴν καὶ ἀνθρωποβορία παρ᾿ αὐτοῖς εὑρίσκεται δι᾿ ὧν συνέγραψαν γραφῶν, καὶ πρώτους γε οὓς τετιμήκασιν θεοὺς ταῦτα πεπραχότας ἀναγράφουσιν.

Pois, negando que haja deuses, de novo eles mesmos os confessam, e disseram que estes praticam atos ilícitos. E, primeiro, de Zeus os poetas cantam com boa voz as ações penosas. E Crisipo, que muito tagarelou, como não se acha indicando que Hera se une a Zeus com boca ímpia? Que me importa enumerar as lascívias da chamada mãe dos deuses, ou de Zeus Laciário sedento de sangue humano, ou de Átis mutilado, ou que Zeus, chamado o Trágico, tendo queimado a própria mão, como dizem, agora entre os romanos é honrado como deus? Silencio os recintos de Antínoo e os dos demais chamados deuses. Pois, narrados, trazem riso aos inteligentes. Ou, pois, acerca do ateísmo, os que tais coisas filosofaram são convencidos pelas suas próprias doutrinas, ou também acerca da poligamia e da união ilícita; e ainda a antropofagia se acha entre eles pelos escritos que compuseram, e registram que os primeiros a quem honraram como deuses praticaram estas coisas.

IX

Ἡμεῖς δὲ καὶ θεὸν ὁμολογοῦμεν, ἀλλ᾿ ἕνα, τὸν κτίστην καὶ ποιητὴν καὶ δημιουργὸν τοῦδε τοῦ παντὸς κόσμου, καὶ προνοίᾳ τὰ πάντα διοικεῖσθαι ἐπιστάμεθα, ἀλλ᾿ ὑπ᾿ αὐτοῦ μόνου, καὶ νόμον ἅγιον μεμαθήκαμεν, ἀλλὰ νομοθέτην ἔχομεν τὸν ὄντως θεόν, ὃς καὶ διδάσκει ἡμᾶς δικαιοπραγεῖν καὶ εὐσεβεῖν καὶ καλοποιεῖν. Καὶ περὶ μὲν εὐσεβείας λέγει· Οὐκ ἔσονταί σοι θεοὶ ἕτεροι πλὴν ἐμοῦ. Οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον οὐδὲ παντὸς ὁμοίωμα, ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω ἢ ὅσα ἐν τῇ γῇ κάτω ἢ ὅσα ἐν τοῖς ὕδασιν ὑποκάτω τῆς γῆς. Οὐ προσκυνήσεις αὐτοῖς, οὐδὲ μὴ λατρεύσεις αὐτοῖς· ἐγὼ γάρ εἰμι κύριος ὁ θεός σου. Περὶ δὲ τοῦ καλοποιεῖν ἔφη· Τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου, ἵνα εὖ σοι γένηται καὶ ἵνα μακροχρόνιος ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς, ἧς ἐγὼ δίδωμί σοι κύριος ὁ θεός. Ἔτι περὶ δικαιοσύνης· Οὐ μοιχεύσεις, οὐ φονεύσεις, οὐ κλέψεις, οὐ ψευδομαρτυρήσεις κατὰ τοῦ πλησίον σου μαρτυρίαν ψευδῆ, οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον σου, οὐκ ἐπιθυμήσεις τὴν οἰκίαν αὐτοῦ οὐδὲ τὸν ἀγρὸν αὐτοῦ οὐδὲ τὸν παῖδα αὐτοῦ οὐδὲ τὴν παιδίσκην αὐτοῦ οὐδὲ τοῦ βοὸς αὐτοῦ οὐδὲ τοῦ ὑποζυγίου αὐτοῦ οὐδὲ παντὸς κτήνους αὐτοῦ οὔτε ὅσα ἐστὶν τῷ πλησίον σου. Οὐ διαστρέψεις κρῖμα πένητος ἐν κρίσει αὐτοῦ, ἀπὸ παντὸς ῥήματος ἀδίκου διαποστήσει, ἀθῶον καὶ δίκαιον οὐκ ἀποκτενεῖς, οὐ δικαιώσεις τὸν ἀσεβῆ καὶ δῶρα οὐ λήψῃ· τὰ γὰρ δῶρα ἀποτυφλοῖ ὀφθαλμοὺς βλεπόντων καὶ λυμαίνεται ῥήματα δίκαια.Τούτου μὲν οὖν τοῦ θείου νόμου διάκονος γεγένηται Μωσῆς, ὁ καὶ θεράπων τοῦ θεοῦ, παντὶ μὲν τῷ κόσμῳ, παντελῶς δὲ τοῖς Ἑβραίοις, τοῖς καὶ Ἰουδαίοις καλουμένοις, οὓς κατεδουλώσατο ἀρχῆθεν βασιλεὺς Αἰγύπτου, τυγχάνοντας σπέρμα δίκαιον ἀνδρῶν θεοσεβῶν καὶ ὁσίων, Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ· ὧν ὁ θεὸς μνησθεὶς καὶ ποιήσας θαυμάσια καὶ τέρατα διὰ Μωσέως παράδοξα ἐῤῥύσατο αὐτοὺς καὶ ἐξήγαγεν ἐκ τῆς Αἰγύπτου, ἀγαγὼν αὐτοὺς διὰ τῆς ἐρήμου καλουμένης· οὓς καὶ ἀπεκατέστησεν εἰς τὴν Χαναναίαν γῆν, μετέπειτα δὲ Ἰουδαίαν ἐπικληθεῖσαν, καὶ νόμον παρέθετο καὶ ἐδίδαξεν αὐτοὺς ταῦτα. Τοῦ μὲν οὖν νόμου μεγάλου καὶ θαυμασίου πρὸς πᾶσαν δικαιοσύνην ὑπάρχοντος δέκα κεφάλαια, ἃ προειρήκαμεν, τοιαῦτά ἐστιν.

Nós, porém, também confessamos Deus, mas um só, o criador, autor e artífice de todo este universo; e sabemos que todas as coisas são administradas pela providência, mas só por ele; e aprendemos uma lei santa, mas temos por legislador o Deus que realmente é, que também nos ensina a agir com justiça, a ser piedosos e a fazer o bem. E acerca da piedade diz: "Não terás outros deuses além de mim. Não farás para ti ídolo, nem semelhança alguma das coisas que estão no céu em cima, ou das que estão na terra embaixo, ou das que estão nas águas debaixo da terra. Não os adorarás, nem lhes prestarás culto; pois eu sou o Senhor teu Deus". E acerca do fazer o bem disse: "Honra teu pai e tua mãe, para que te vá bem e para que sejas de longa vida sobre a terra, que eu, o Senhor Deus, te dou". Ainda, acerca da justiça: "Não adulterarás, não matarás, não furtarás, não darás falso testemunho contra o teu próximo, testemunho falso; não cobiçarás a mulher do teu próximo, não cobiçarás a sua casa, nem o seu campo, nem o seu servo, nem a sua serva, nem o seu boi, nem o seu jumento, nem nenhum animal seu, nem coisa alguma que é do teu próximo. Não perverterás o juízo do pobre no seu processo; de toda palavra injusta te afastarás; o inocente e o justo não matarás; não justificarás o ímpio, e presentes não receberás; pois os presentes cegam os olhos dos que veem e corrompem as palavras justas". Desta lei divina, pois, tornou-se ministro Moisés, que é também servo de Deus, para todo o mundo, mas totalmente para os hebreus, também chamados judeus, os quais desde o princípio escravizou o rei do Egito, sendo eles semente justa de homens piedosos e santos, Abraão, Isaque e Jacó; dos quais Deus, lembrando-se e fazendo maravilhas e prodígios extraordinários por meio de Moisés, livrou-os e tirou-os do Egito, conduzindo-os pelo chamado deserto; os quais também restabeleceu na terra de Canaã, depois chamada Judeia, e lhes deu uma lei e lhes ensinou estas coisas. Da lei, pois, grande e admirável para toda justiça, os dez capítulos, que já mencionamos, são tais.

X

Ἐπειδὴ οὖν προσήλυτοι ἐγενήθησαν ἐν γῇ Αἰγύπτῳ ὄντες τὸ γένος Ἑβραῖοι ἀπὸ γῆς τῆς Χαλδαϊκῆς (κατ᾿ ἐκεῖνο καιροῦ λιμοῦ γενομένης ἀνάγκην ἔσχον μετελθεῖν εἰς Αἴγυπτον σιτίων ἐκεῖ πιπρασκομένων, ἔνθα καὶ χρόνῳ παρῴκησαν· ταῦτα δὲ αὐτοῖς συνέβη κατὰ προαναφώνησιν θεοῦ), παροικήσαντες οὖν ἐν Αἰγύπτῳ ἔτεσι τετρακοσίοις καὶ τριάκοντα, ἐν τῷ τὸν Μωσῆν μέλλειν ἐξάγειν αὐτοὺς εἰς τὴν ἔρημον ὁ θεὸς ἐδίδαξεν αὐτοὺς διὰ τοῦ νόμου λέγων· Προσήλυτον οὐ θλίψετε· ὑμεῖς γὰρ οἴδατε τὴν ψυχὴν τοῦ προσηλύτου· αὐτοὶ γὰρ προσήλυτοι ἦτε ἐν τῇ γῇ Αἰγύπτῳ.

Já que, pois, os hebreus, de raça vinda da terra da Caldeia, tornaram-se estrangeiros residentes na terra do Egito (naquele tempo, tendo havido fome, tiveram necessidade de passar ao Egito, onde se vendiam mantimentos, e ali por um tempo residiram como estrangeiros; e isto lhes aconteceu segundo o anúncio prévio de Deus) — tendo, pois, residido no Egito por quatrocentos e trinta anos, quando Moisés estava para tirá-los ao deserto, Deus os ensinou por meio da lei, dizendo: "Não afligireis o estrangeiro residente; pois vós conheceis a alma do estrangeiro residente, porque vós mesmos fostes estrangeiros residentes na terra do Egito".

XI

Τὸν μὲν οὖν νόμον, τὸν ὑπὸ τοῦ θεοῦ δεδομένον αὐτοῖς, ἐν τῷ παραβῆναι τὸν λαὸν ἀγαθὸς ὢν καὶ οἰκτίρμων ὁ θεός, μὴ βουλόμενος διαφθεῖραι αὐτούς, πρὸς τῷ δεδωκέναι τὸν νόμον ὕστερον καὶ προφήτας ἐξέπεμψεν αὐτοῖς ἐκ τῶν ἀδελφῶν αὐτῶν, πρὸς τὸ διδάσκειν καὶ ἀναμιμνήσκειν τὰ τοῦ νόμου αὐτοὺς καὶ ἐπιστρέφειν εἰς μετάνοιαν τοῦ μηκέτι ἁμαρτάνειν· εἰ δὲ ἐπιμένοιεν ταῖς φαύλαις πράξεσιν, προανεφώνησαν ὑποχειρίους αὐτοὺς παραδοθῆναι πάσαις ταῖς βασιλείαις τῆς γῆς· καὶ ὅτι ταῦτα αὐτοῖς ἤδη ἀπέβη φανερὸν μέν ἐστιν.Περὶ μὲν οὖν τῆς μετανοίας Ἠσαΐας ὁ προφήτης κοινῶς μὲν πρὸς πάντας, διαῤῥήδην δὲ πρὸς τὸν λαὸν λέγει· Ζητήσατε τὸν κύριον, καὶ ἐν τῷ εὑρίσκειν αὐτὸν ἐπικαλέσασθε· ἡνίκα δ᾿ ἂν ἐγγίζῃ ὑμῖν, ἀπολιπέτω ὁ ἀσεβῆς τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ, καὶ ἀνὴρ ἄνομος τὰς βουλὰς αὐτοῦ, καὶ ἐπιστραφήτω ἐπὶ κύριον τὸν θεὸν αὐτοῦ, καὶ ἐλεηθήσεται, ὅτι ἐπὶ πολὺ ἀφήσει τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν. Καὶ ἕτερος προφήτης Ἐζεκιήλ φησιν· Ἐὰν ἀποστραφῇ ὁ ἄνομος ἀπὸ πασῶν τῶν ἀνομιῶν ὧν ἐποίησεν καὶ φυλάξῃ τὰς ἐντολάς μου καὶ ποιήσῃ τὰ δικαιώματά μου, ζωῇ ζήσεται καὶ οὐ μὴ ἀποθάνῃ· πᾶσαι αἱ ἀδικίαι αὐτοῦ ἃς ἐποίησεν οὐ μὴ μνησθῶσιν, ἀλλὰ τῇ δικαιοσύνῃ ᾗ ἐποίησεν ζήσεται, ὅτι οὐ βούλομαι τὸν θάνατον τοῦ ἀνόμου, λέγει κύριος, ὡς ἐπιστρέψαι ἀπὸ τῆς ὁδοῦ τῆς πονηρᾶς καὶ ζῆν αὐτόν. Πάλιν ὁ Ἠσαΐας· Ἐπιστράφητε οἱ τὴν βαθεῖαν βουλὴν βουλευόμενοι καὶ ἄνομον, ἵνα σωθήσεσθε. Καὶ ἕτερος Ἱερεμίας· Ἐπιστράφητε ἐπὶ κύριον τὸν θεὸν ὑμῶν, ὡς ὁ τρυγῶν ἐπὶ τὸν κάρτελλον αὐτοῦ, καὶ ἐλεηθήσεσθε. Πολλὰ μὲν οὖν μᾶλλον δὲ ἀναρίθμητά ἐστιν τὰ ἐν ταῖς ἁγίαις γραφαῖς εἰρημένα περὶ μετανοίας, ἀεὶ τοῦ θεοῦ βουλομένου ἐπιστρέφειν τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ πασῶν τῶν ἁμαρτιῶν.

A lei, pois, dada por Deus a eles, quando o povo a transgrediu, Deus, sendo bom e misericordioso, não querendo destruí-los, além de ter dado a lei, enviou-lhes depois profetas dentre os seus irmãos, para os ensinar e lembrar as coisas da lei e convertê-los ao arrependimento, a fim de não mais pecarem; e, se permanecessem nas más ações, anunciaram de antemão que seriam entregues como súditos a todos os reinos da terra; e que isto já lhes aconteceu é manifesto. Acerca, pois, do arrependimento, o profeta Isaías diz, em geral a todos, mas expressamente ao povo: "Buscai o Senhor, e, ao achá-lo, invocai-o; e, quando ele se aproximar de vós, deixe o ímpio os seus caminhos, e o homem iníquo os seus conselhos, e volte-se para o Senhor seu Deus, e alcançará misericórdia, porque em grande medida perdoará os vossos pecados". E outro profeta, Ezequiel, diz: "Se o iníquo se converter de todas as iniquidades que fez e guardar os meus mandamentos e praticar os meus juízos, de vida viverá e não morrerá; de todas as injustiças que fez não haverá lembrança, mas pela justiça que fez viverá; porque não quero a morte do iníquo, diz o Senhor, mas que se converta do seu mau caminho e viva". De novo Isaías: "Convertei-vos, os que tramais o conselho profundo e iníquo, para que sejais salvos". E outro, Jeremias: "Convertei-vos ao Senhor vosso Deus, como o vindimador ao seu cesto, e alcançareis misericórdia". Muitas, pois — ou antes, inumeráveis —, são as coisas ditas nas santas escrituras acerca do arrependimento, querendo Deus sempre converter a raça dos homens de todos os pecados.

XII

Ἔτι μὴν καὶ περὶ δικαιοσύνης, ἧς ὁ νόμος εἴρηκεν, ἀκόλουθα εὑρίσκεται καὶ τὰ τῶν προφητῶν καὶ τῶν εὐαγγελίων ἔχειν, διὰ τὸ τοὺς πάντας πνευματοφόρους ἑνὶ πνεύματι θεοῦ λελαληκέναι. Ὁ γοῦν Ἠσαΐας οὕτως ἔφη· Ἀφέλετε τὰς πονηρίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν, μάθετε καλὸν ποιεῖν, ἐκζητήσατε κρίσιν, ῥύσασθε ἀδικούμενον, κρίνατε ὀρφανῷ, καὶ δικαιώσατε χήραν. Ἔτι ὁ αὐτός· Διάλυε, φησίν, πάντα σύνδεσμον ἀδικίας, λύε στραγγαλιὰς βιαίων συναλλαγμάτων, ἀπόστελλε τεθραυσμένους ἐν ἀφέσει, καὶ πᾶσαν συγγραφὴν ἄδικον διάσπα, διάθρυπτε πεινῶντι τὸν ἄρτον σου, καὶ πτωχοὺς ἀστέγους εἰσάγαγε εἰς τὸν οἶκόν σου· ἐὰν ἴδῃς γυμνόν, περίβαλλε, καὶ ἀπὸ τῶν οἰκείων τοῦ σπέρματός σου οὐχ ὑπερόψῃ. Τότε ῥαγήσεται πρώϊμον τὸ φῶς σου, καὶ τὰ ἰάματά σου ταχὺ ἀνατελεῖ, καὶ προπορεύσεται ἔμπροσθέν σου ἡ δικαιοσύνη σου. Ὁμοίως καὶ Ἱερεμίας· Στῆτε, φησίν, ἐπὶ ταῖς ὁδοῖς καὶ ἴδετε, καὶ ἐπερωτήσατε ποία ἐστὶν ἡ ὁδὸς κυρίου τοῦ θεοῦ ἡμῶν ἡ ἀγαθή, καὶ βαδίζετε ἐν αὐτῇ, καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν. Κρῖμα δίκαιον κρίνετε, ὅτι ἐν τούτοις ἐστὶν τὸ θέλημα κυρίου τοῦ θεοῦ ὑμῶν. Ὡσαύτως καὶ Ὠσηὲ λέγει· Φυλάσσεσθε κρῖμα καὶ ἐγγίζετε πρὸς κύριον τὸν θεὸν ὑμῶν, τὸν στερεώσαντα τὸν οὐρανὸν καὶ κτίσαντα τὴν γῆν. Καὶ ἕτερος Ἰωὴλ ἀκόλουθα τούτοις ἔφη· Συναγάγετε λαόν, ἁγιάσατε ἐκκλησίαν, εἰσδέξασθε πρεσβυτέρους, συναγάγετε νήπια θηλάζοντα μασθούς· ἐξελθέτω νυμφίος ἐκ τοῦ κοιτῶνος αὐτοῦ καὶ νύμφη ἐκ τοῦ παστοῦ αὐτῆς. Καὶ εὔξασθε πρὸς κύριον τὸν θεὸν ὑμῶν ἐκτενῶς, ὅπως ἐλεήσῃ ὑμᾶς, καὶ ἐξαλείψει τὰ ἁμαρτήματα ὑμῶν. Ὁμοίως καὶ ἕτερος Ζαχαρίας· Τάδε λέγει κύριος παντοκράτωρ· Κρῖμα ἀληθείας κρίνετε, καὶ ἔλεος καὶ οἰκτιρμὸν ποιεῖτε ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, καὶ χήραν καὶ ὀρφανὸν καὶ προσήλυτον μὴ καταδυναστεύσητε, καὶ κακίαν ἕκαστος μὴ μνησικακείτω τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, λέγει κύριος παντοκράτωρ.

E ainda, acerca da justiça de que a lei falou, acham-se coerentes também as coisas dos profetas e dos evangelhos, por terem todos os portadores do Espírito falado por um só Espírito de Deus. Isaías, pois, disse assim: "Tirai as maldades das vossas almas, aprendei a fazer o bem, buscai o juízo, livrai o oprimido, fazei justiça ao órfão e defendei a viúva". Ainda o mesmo: "Desfaze, diz, todo laço de injustiça, solta os nós dos contratos violentos, envia livres os quebrantados, e rompe todo escrito injusto; reparte o teu pão com o faminto, e introduz na tua casa os pobres sem teto; se vires um nu, veste-o, e dos da tua própria semente não te esquives. Então romperá cedo a tua luz, e as tuas curas depressa brotarão, e diante de ti irá a tua justiça". Igualmente também Jeremias: "Ponde-vos, diz, sobre os caminhos e vede, e perguntai qual é o caminho bom do Senhor nosso Deus, e andai por ele, e achareis descanso para as vossas almas. Julgai juízo justo, porque nisto está a vontade do Senhor vosso Deus". Do mesmo modo também Oseias diz: "Guardai o juízo e aproximai-vos do Senhor vosso Deus, que firmou o céu e criou a terra". E outro, Joel, disse coisas coerentes com estas: "Reuni o povo, santificai a assembleia, acolhei os anciãos, ajuntai as crianças que mamam os peitos; saia o noivo do seu quarto, e a noiva do seu tálamo. E orai ao Senhor vosso Deus intensamente, para que tenha misericórdia de vós, e apagará os vossos pecados". Igualmente também outro, Zacarias: "Assim diz o Senhor todo-poderoso: Julgai juízo de verdade, e fazei misericórdia e compaixão cada um para com o seu próximo, e não oprimais a viúva, o órfão e o estrangeiro residente, e nenhum de vós guarde no coração rancor da maldade do seu irmão, diz o Senhor todo-poderoso".

XIII

Καὶ περὶ σεμνότητος οὐ μόνον διδάσκει ἡμᾶς ὁ ἅγιος λόγος τὸ μὴ ἁμαρτάνειν ἔργῳ, ἀλλὰ καὶ μέχρις ἐννοίας, τὸ μηδὲ τῇ καρδίᾳ ἐννοηθῆναι περί τινος κακοῦ, ἢ θεασάμενον τοῖς ὀφθαλμοῖς ἀλλοτρίαν γυναῖκα ἐπιθυμῆσαι. Σολομὼν μὲν οὖν, ὁ βασιλεὺς καὶ προφήτης γενόμενος, ἔφη· Οἱ ὀφθαλμοί σου ὀρθὰ βλεπέτωσαν, τὰ δὲ βλέφαρά σου νευέτω δίκαια· ὀρθὰς ποίει τροχιὰς σοῖς ποσίν. Ἡ δὲ εὐαγγέλιος φωνὴ ἐπιτατικώτερον διδάσκει περὶ ἁγνείας λέγουσα· Πᾶς ὁ ἰδὼν γυναῖκα ἀλλοτρίαν πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Καὶ ὁ γαμῶν, φησίν, ἀπολελυμένην ἀπὸ ἀνδρὸς μοιχεύει, καὶ ὃς ἀπολύει γυναῖκα παρεκτὸς λόγου πορνείας ποιεῖ αὐτὴν μοιχευθῆναι. Ἔτι ὁ Σολομών φησιν· Ἀποδήσει τις πῦρ ἐν ἱματίῳ, τὰ δὲ ἱμάτια αὐτοῦ οὐ κατακαύσει; Ἢ περιπατήσει τις ἐπ᾿ ἀνθράκων πυρός, τοὺς δὲ πόδας οὐ κατακαύσει; Οὕτως ὁ εἰσπορευόμενος πρὸς γυναῖκα ὕπανδρον οὐκ ἀθῳωθήσεται.

E acerca da dignidade, não só nos ensina a santa palavra a não pecar por obra, mas até pelo pensamento — a nem sequer no coração pensar acerca de algum mal, ou, tendo visto com os olhos a mulher alheia, desejá-la. Salomão, pois, que foi rei e profeta, disse: "Os teus olhos vejam o que é reto, e as tuas pálpebras acenem o que é justo; faze retas as veredas para os teus pés". E a voz evangélica ensina mais rigorosamente acerca da castidade, dizendo: "Todo o que vê uma mulher alheia para a desejar, já cometeu adultério com ela no seu coração". E "o que casa, diz, com a repudiada pelo marido comete adultério, e o que repudia a mulher, salvo por motivo de fornicação, faz que ela cometa adultério". Ainda Salomão diz: "Atará alguém fogo no seio, e não queimará as suas vestes? Ou andará alguém sobre brasas de fogo, e não queimará os pés? Assim, o que entra à mulher casada não ficará impune".

XIV

Καὶ τοῦ μὴ μόνον ἡμᾶς εὐνοεῖν τοῖς ὁμοφύλοις, ὡς οἴονταί τινες, Ἠσαΐας ὁ προφήτης ἔφη· Εἴπατε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς καὶ τοῖς βδελυσσομένοις Ἀδελφοὶ ἡμῶν ἔστε, ἵνα τὸ ὄνομα κυρίου δοξασθῇ καὶ ὀφθῇ ἐν τῇ εὐφροσύνῃ αὐτῶν. Τὸ δὲ εὐαγγέλιον· Ἀγαπᾶτε, φησίν, τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς. Ἐὰν γὰρ ἀγαπᾶτε τοὺς ἀγαπῶντας ὑμᾶς, ποῖον μισθὸν ἔχετε; Τοῦτο καὶ οἱ λῃσταὶ καὶ οἱ τελῶναι ποιοῦσιν. Τοὺς δὲ ποιοῦντας τὸ ἀγαθὸν διδάσκει μὴ καυχᾶσθαι, ἵνα μὴ ἀνθρωπάρεσκοι ὦσιν. Μὴ γνώτω γάρ, φησίν, ἡ χείρ σου ἡ ἀριστερὰ τί ποιεῖ ἡ χείρ σου ἡ δεξιά.Ἔτι μὴν καὶ περὶ τοῦ ὑποτάσσεσθαι ἀρχαῖς καὶ ἐξουσίαις καὶ εὔχεσθαι ὑπὲρ αὐτῶν κελεύει ἡμᾶς ὁ θεῖος λόγος, ὅπως ἤρεμον καὶ ἡσύχιον βίον διάγωμεν. Καὶ διδάσκει ἀποδιδόναι πᾶσιν τὰ πάντα, τῷ τὴν τιμὴν τὴν τιμήν, τῷ τὸν φόβον τὸν φόβον, τῷ τὸν φόρον τὸν φόρον, μηδενὶ μηδὲν ὀφελεῖν ἢ μόνον τὸ ἀγαπᾶν πάντας.

E que não devemos ser benévolos só com os da mesma raça, como alguns pensam, o profeta Isaías disse: "Dizei aos que vos odeiam e vos abominam: Sois nossos irmãos, para que o nome do Senhor seja glorificado e se manifeste na alegria deles". E o evangelho: "Amai, diz, os vossos inimigos e orai pelos que vos caluniam. Pois, se amais os que vos amam, que recompensa tendes? Isto também os salteadores e os publicanos o fazem". E aos que fazem o bem ensina a não se gloriar, para que não sejam agradadores dos homens. "Não saiba, diz, a tua mão esquerda o que faz a tua mão direita". E ainda, acerca de sujeitar-se aos principados e potestades e orar por eles, ordena-nos a divina palavra, para que passemos vida calma e tranquila. E ensina a dar a todos todas as coisas: a quem a honra, a honra; a quem o temor, o temor; a quem o tributo, o tributo; a ninguém dever nada senão só o amar a todos.

XV

Σκόπει τοίνυν εἰ οἱ τὰ τοιαῦτα μανθάνοντες δύνανται ἀδιαφόρως ζῆν καὶ συμφύρεσθαι ταῖς ἀθεμίτοις μίξεσιν, ἤ, τὸ ἀθεώτατον πάντων, σαρκῶν ἀνθρωπείων ἐφάπτεσθαι, ὅπου γε καὶ τὰς θέας τῶν μονομάχων ἡμῖν ἀπείρηται ὁρᾶν, ἵνα μὴ κοινωνοὶ καὶ συνίστορες φόνων γενώμεθα. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τὰς λοιπὰς θεωρίας ὁρᾶν χρή, ἵνα μὴ μολύνωνται ἡμῶν οἱ ὀφθαλμοὶ καὶ τὰ ὦτα, γινόμενα συμμέτοχα τῶν ἐκεῖ φωνῶν ᾀδομένων. Εἰ γὰρ εἴποι τις περὶ ἀνθρωποβορίας, ἐκεῖ τὰ Θυέστου καὶ Τηρέως τέκνα ἐσθιόμενα· εἰ δὲ περὶ μοιχείας, οὐ μόνον περὶ ἀνθρώπων ἀλλὰ καὶ περὶ θεῶν, ὧν καταγγέλλουσιν εὐφώνως μετὰ τιμῶν καὶ ἄθλων, παρ᾿ αὐτοῖς τραγῳδεῖται. Μακρὰν δὲ ἀπείη Χριστιανοῖς ἐνθυμηθῆναί τι τοιοῦτο πρᾶξαι, παρ᾿ οἷς σωφροσύνη πάρεστιν, ἐγκράτεια ἀσκεῖται, μονογαμία τηρεῖται, ἁγνεία φυλάσσεται, ἀδικία ἐκπορθεῖται, ἁμαρτία ἐκριζοῦται, δικαιοσύνη μελετᾶται, νόμος πολιτεύεται, θεοσέβεια πράσσεται, θεὸς ὁμολογεῖται, ἀλήθεια βραβεύει, χάρις συντηρεῖ, εἰρήνη περισκέπει, λόγος ἅγιος ὁδηγεῖ, σοφία διδάσκει, ζωὴ βραβεύει, θεὸς βασιλεύει.Πολλὰ μὲν οὖν ἔχοντες λέγειν περὶ τῆς καθ᾿ ἡμᾶς πολιτείας καὶ τῶν δικαιωμάτων τοῦ θεοῦ καὶ δημιουργοῦ πάσης κτίσεως, τὰ νῦν αὐτάρκως ἡγούμεθα ἐπιμεμνῆσθαι, εἰς τὸ καί σε ἐπιστῆσαι μάλιστα ἐξ ὧν ἀναγινώσκεις ἕως τοῦ δεῦρο, ἵνα ὡς φιλομαθὴς ἐγενήθης ἕως τοῦ δεῦρο οὕτως καὶ φιλομαθὴς ἔσῃ.

Considera, pois, se os que aprendem tais coisas podem viver indiscriminadamente e misturar-se em uniões ilícitas, ou, o mais ímpio de tudo, tocar em carnes humanas — quando até os espetáculos dos gladiadores nos é proibido ver, para que não nos tornemos participantes e cúmplices de homicídios. Mas nem os demais espetáculos convém ver, para que não se contaminem os nossos olhos e ouvidos, tornando-se participantes das vozes ali cantadas. Pois, se alguém falasse de antropofagia, ali [se representam] os filhos de Tiestes e de Tereu sendo comidos; e, se de adultério, não só acerca de homens, mas também acerca de deuses, os quais eles proclamam com boa voz, com honras e prêmios, é feito tragédia entre eles. Mas longe esteja dos cristãos sequer pensar em praticar algo tal, entre os quais está presente a temperança, se exercita a continência, se guarda a monogamia, se conserva a castidade, se extirpa a injustiça, se desarraiga o pecado, se pratica a justiça, se cultiva a lei, se exerce a piedade, se confessa a Deus, a verdade arbitra, a graça conserva, a paz protege, a palavra santa guia, a sabedoria ensina, a vida arbitra, Deus reina. Tendo, pois, muito a dizer acerca da nossa vida e dos preceitos de Deus, criador de toda a criação, por ora julgamos ter recordado o suficiente, para também te fazer atentar, sobretudo a partir do que leste até hoje, a fim de que, assim como te fizeste amante do saber até hoje, assim também sejas amante do saber.

XVI

Θέλω δέ σοι καὶ τὰ τῶν χρόνων θεοῦ παρέχοντος νῦν ἀκριβέστερον ἐπιδεῖξαι, ἵνα ἐπιγνῷς ὅτι οὐ πρόσφατος οὐδὲ μυθώδης ἐστὶν ὁ καθ᾿ ἡμᾶς λόγος, ἀλλ᾿ ἀρχαιότερος καὶ ἀληθέστερος ἁπάντων ποιητῶν καὶ συγγραφέων, τῶν ἐπ᾿ ἀδήλῳ συγγραψάντων. Οἱ μὲν γὰρ τὸν κόσμον ἀγένητον εἰπόντες εἰς τὸ ἀπέραντον ἐχώρησαν, ἕτεροι δὲ γενητὸν φήσαντες εἶπον ὡς ἤδη μυριάδας ἐτῶν πεντεκαίδεκα ἐληλυθέναι καὶ τρισχίλια ἑβδομήκοντα πέντε ἔτη. Ταῦτα μὲν οὖν Ἀπολλώνιος ὁ Αἰγύπτιος ἱστορεῖ. Πλάτων δέ, ὁ δοκῶν Ἑλλήνων σοφώτερος γεγενῆσθαι, εἰς πόσην φλυαρίαν ἐχώρησεν ! Ἐν γὰρ ταῖς Πολιτείαις αὐτοῦ ἐπιγραφομέναις ῥητῶς κεῖται· Πῶς γὰρ ἄν, εἴ γε ἔμενε τάδε οὕτως πάντα χρόνον ὡς νῦν διακοσμεῖται, καινὸν ἀνευρίσκετό ποτε ὁτιοῦν [τοῦτο]; Ὅτι μὲν μυριάκις μυρία ἔτη διελάνθανεν ἔρα τοὺς τότε· χίλια δ᾿ ἀφ᾿ οὗ γέγονεν ἢ δὶς τοσαῦτα ἔτη· τὰ μὲν ἀπὸ Δαιδάλου καταφανῆ γέγονεν, τὰ δὲ ἀπὸ Ὀρφέως, τὰ δὲ ἀπὸ Παλαμήδους. Καὶ ταῦτα εἰπὼν γεγενῆσθαι, τὰ μὲν μυριάκις μυρία ἔτη ἀπὸ κατακλυσμοῦ ἕως Δαιδάλου δηλοῖ. Καὶ πολλὰ φήσας περὶ πόλεων κατὰ κόσμον καὶ οἰκήσεων καὶ ἐθνῶν, ὁμολογεῖ εἰκασμῷ ταῦτα εἰρηκέναι. Λέγει γάρ· Εἰ γοῦν, ὦ ξένε, τις ἡμῖν ὑπόσχηται θεὸς ὡς, ἂν ἐπιχειρήσωμεν τῇ τῆς νομοθεσίας σκέψει, τῶν νῦν εἰρημένων—. Δηλονότι εἰκασμῷ ἔφη· εἰ δὲ εἰκασμῷ, οὐκ ἄρα ἀληθῆ ἐστιν τὰ ὑπ᾿ αὐτοῦ εἰρημένα.

Quero também, concedendo-o Deus, mostrar-te agora com mais rigor as coisas dos tempos, para que reconheças que não é recente nem fabulosa a nossa doutrina, mas mais antiga e mais verdadeira que todos os poetas e escritores, que escreveram sobre o que é obscuro. Pois os que disseram que o mundo é ingênito enveredaram pelo ilimitado; e outros, tendo-o dito gerado, disseram que já se passaram cento e cinquenta mil e três mil e setenta e cinco anos. Estas coisas, pois, narra-as Apolônio, o egípcio. E Platão, que parece ter sido o mais sábio dos gregos, em quanta tagarelice enveredou! Pois nas suas obras intituladas as Repúblicas está posto expressamente: "Pois como, se estas coisas permanecessem assim todo o tempo como agora estão ordenadas, se descobriria alguma vez algo de novo? Porque por dez mil vezes dez mil anos isto escapou aos de então; mas há mil anos, ou o dobro, desde que se deu — umas coisas desde Dédalo tornaram-se manifestas, outras desde Orfeu, outras desde Palamedes". E, dizendo que estas coisas se deram, indica que os dez mil vezes dez mil anos [se passaram] do dilúvio até Dédalo. E, tendo dito muitas coisas acerca de cidades pelo mundo, de habitações e de nações, confessa ter dito estas coisas por conjectura. Pois diz: "Se, ó estrangeiro, algum deus nos prometesse que, se empreendêssemos o exame da legislação, das coisas agora ditas —". Claramente falou por conjectura; e, se por conjectura, então não são verdadeiras as coisas por ele ditas.

XVII

Δεῖ οὖν μᾶλλον μαθητὴν γενέσθαι τῆς νομοθεσίας τοῦ θεοῦ, καθὼς καὶ αὐτὸς ὡμολόγηκεν ἄλλως μὴ δύνασθαι τὸ ἀκριβὲς μαθεῖν, ἐὰν μὴ ὁ θεὸς διδάξῃ διὰ τοῦ νόμου. Τί δέ; Οὐχὶ καὶ οἱ ποιηταὶ Ὅμηρος καὶ Ἡσίοδος καὶ Ὀρφεὺς ἔφασαν ἑαυτοὺς ἀπὸ θείας προνοίας μεμαθηκέναι; Ἔτι μὴν μάντεις καὶ προγνώστας γεγενῆσθαι κατὰ τοὺς συγγραφεῖς, καὶ τοὺς παρ᾿ αὐτῶν μαθόντας ἀκριβῶς συγγεγραφέναι φασίν. Πόσῳ οὖν μᾶλλον ἡμεῖς τὰ ἀληθῆ εἰσόμεθα, οἱ μανθάνοντες ἀπὸ τῶν ἁγίων προφητῶν, τῶν χωρησάντων τὸ ἅγιον πνεῦμα τοῦ θεοῦ; Διὸ σύμφωνα καὶ φίλα ἀλλήλοις οἱ πάντες προφῆται εἶπον, καὶ προεκήρυξαν τὰ μέλλοντα ἔσεσθαι παντὶ τῷ κόσμῳ. Τοὺς γὰρ φιλομαθεῖς μᾶλλον δὲ φιλαληθεῖς δύναται αὐτὴ ἡ ἔκβασις τῶν προαναπεφωνημένων πραγμάτων καὶ ἤδη ἀπηρτισμένων ἐκδιδάσκειν ὄντως ἀληθῆ εἶναι τὰ δι᾿ αὐτῶν κεκηρυγμένα περί τε χρόνων καὶ καιρῶν τῶν πρὸ κατακλυσμοῦ, ἀφ᾿ οὗ ἔκτισται ὁ κόσμος ἕως τοῦ δεῦρο, ὡς συνέστηκε τὰ ἔτη, εἰς τὸ ἐπιδεῖξαι τὴν φλυαρίαν τοῦ ψεύδους τῶν συγγραφέων, ὅτι οὐκ ἀληθῆ ἐστιν τὰ δι᾿ αὐτῶν ῥηθέντα.

Convém, pois, antes tornar-se discípulo da legislação de Deus, como também ele mesmo confessou não ser possível aprender de outro modo o rigor, se Deus não o ensinar por meio da lei. E quê? Não disseram também os poetas Homero, Hesíodo e Orfeu terem eles aprendido da providência divina? E ainda [dizem os escritores] terem existido adivinhos e prognosticadores, e que os que aprenderam deles escreveram com rigor. Quanto mais, pois, saberemos nós a verdade, nós que aprendemos dos santos profetas, que continham o Espírito Santo de Deus? Por isso todos os profetas disseram coisas concordantes e amigas entre si, e proclamaram de antemão o que havia de acontecer a todo o mundo. Pois aos amantes do saber — ou antes, aos amantes da verdade — o próprio cumprimento das coisas anunciadas de antemão e já realizadas pode ensinar que são realmente verdadeiras as coisas por eles proclamadas, tanto acerca dos tempos e ocasiões anteriores ao dilúvio, quanto [do tempo] desde que o mundo foi criado até hoje, tal como os anos se compõem, para mostrar a tagarelice da mentira dos escritores, [a saber] que não são verdadeiras as coisas por eles ditas.

XVIII

Πλάτων γάρ, ὡς προειρήκαμεν, δηλώσας κατακλυσμὸν γεγενῆσθαι, ἔφη μὴ πάσης τῆς γῆς· ἀλλὰ τῶν πεδίων μόνον γεγενῆσθαι, καὶ τοὺς διαφυγόντας ἐπὶ τοῖς ὑψηλοτάτοις ὄρεσιν αὐτοὺς διασεσῶσθαι. Ἕτεροι δὲ λέγουσι γεγονέναι Δευκαλίωνα καὶ Πὑῤῥαν, καὶ τούτους ἐν λάρνακι διασεσῶσθαι, καὶ τὸν Δευκαλίωνα μετὰ τὸ ἐλθεῖν ἐκ τῆς λάρνακος λίθους εἰς τὰ ὀπίσω πεπομφέναι, καὶ ἀνθρώπους ἐκ τῶν λίθων γεγενῆσθαι· ὅθεν φασὶν λαοὺς προσαγορεύεσθαι τὸ πλῆθος ἀνθρώπων. Ἄλλοι δ᾿ αὖ Κλύμενον εἶπον ἐν δευτέρῳ κατακλυσμῷ γεγονέναι. Ὅτι μὲν οὖν ἄθλιοι καὶ πάνυ δυσσεβεῖς καὶ ἀνόητοι εὑρίσκονται οἱ τὰ τοιαῦτα συγγράψαντες καὶ φιλοσοφήσαντες ματαίως, ἐκ τῶν προειρημένων δῆλόν ἐστιν. Ὁ δὲ ἡμέτερος προφήτης καὶ θεράπων τοῦ θεοῦ Μωσῆς, περὶ τῆς γενέσεως τοῦ κόσμου ἐξιστορῶν, διηγήσατο τίνι τρόπῳ γεγένηται ὁ κατακλυσμὸς ἐπὶ τῆς γῆς, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰ τοῦ κατακλυσμοῦ ᾧ τρόπῳ γέγονεν, οὐ Πύῤῥαν οὐδὲ Δευκαλίωνα ἢ Κλύμενον μυθεύων, οὐδὲ μὴν τὰ πεδία μόνον κατακεκλύσθαι, καὶ τοὺς διαφυγόντας ἐπὶ τοῖς ὄρεσι μόνους διασεσῶσθαι.

Pois Platão, como já dissemos, tendo mostrado que houve um dilúvio, disse que não foi de toda a terra, mas que se deu só das planícies, e que os que escaparam nos montes altíssimos se salvaram. E outros dizem que houve Deucalião e Pirra, e que estes se salvaram numa arca, e que Deucalião, depois de sair da arca, lançou pedras para trás, e que dos homens vieram das pedras; donde dizem que a multidão dos homens se chama "povos" [laoí, de lâas, pedra]. E outros, por sua vez, disseram que houve Clímeno num segundo dilúvio. Que são, pois, miseráveis e muito ímpios e insensatos os que tais coisas escreveram e filosofaram em vão, é evidente pelo que já foi dito. Mas o nosso profeta e servo de Deus, Moisés, narrando acerca da gênese do mundo, expôs de que modo se deu o dilúvio sobre a terra, e ainda de que modo se deu o dilúvio — não fabulando Pirra, nem Deucalião, nem Clímeno, nem que só as planícies foram inundadas e que só os que escaparam nos montes se salvaram.

XIX

Ἀλλ᾿ οὐδὲ δεύτερον κατακλυσμὸν γεγονέναι δηλοῖ, ἀλλὰ μὲν οὖν ἔφη μηκέτι τῷ κόσμῳ κατακλυσμὸν ὕδατος ἔσεσθαι, οἶον οὔτε γέγονεν οὔτε μὴν ἔσται. Ὀκτὼ δέ φησιν τὰς πάσας ψυχὰς ἀνθρώπων ἐν τῇ κιβωτῷ διασεσῶσθαι, ἐν τῇ κατασπευασθείσῃ προστάγματι θεοῦ, οὐχ ὑπὸ Δευκαλίωνος, ἀλλ᾿ ὑπὸ τοῦ Νῶς ἑβραϊστί, ὃς διερμηνεύεται νῇ ἑλλάδι γλώσσῃ ἀνάπαυσις, καθὼς καὶ ἐν ἑτέρῳ λόγῳ ἐδηλώσαμεν ὡς Νῶε, καταγγέλλων τοῖς τότε ἀνθρώποις μέλλειν κατακλυσμὸν ἔσεσθαι, προεφήτευσεν αὐτοῖς λέγων· Δεῦτε, καλεῖ ὑμᾶς ὁ θεὸς εἰς μετάνοιαν· διὸ οἰκείως Δευκαλίων ἐκλήθη. Τούτῳ δὲ τῷ Νῶε υἱοὶ τρεῖς ἦσαν, καθὼς καὶ ἐν τῷ δευτέρῳ τόμῳ ἐδηλώσαμεν, ὧν τὰ ὀνόματά ἐστιν Σὴμ καὶ Χὰμ καὶ Ἰάφεθ, οἷς καὶ γυναῖκες τρεῖς ἦσαν τὸ καθ᾿ ἕνα αὐτῶν, καὶ αὐτὸς καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ. Τοῦτον τὸν ἄνδρα ἔνιοι Εὐνοῦχον προσηγορεύκασιν. Ὀκτὼ οὖν αἱ πᾶσαι ψυχαὶ ἀνθρώπων διεσώθησαν, οἱ ἐν τῇ κιβωτῷ εὑρεθέντες. Τὸν δὲ κατακλυσμὸν ἐσήμανεν ὁ Μωσῆς ἐπὶ ἡμέρας τεσσαράκοντα καὶ νύκτας τεσσαράκοντα γεγενῆσθαι, ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ τῶν καταρακτῶν ῥυέντων καὶ πασῶν τῶν πηγῶν τῆς ἀβύσσου βλυσάντων, ὥστε τὸ ὕδωρ ὑψωθῆναι ἐπάνω παντὸς ὄρους ὑψηλοῦ πεντεκαίδεκα πήχεις. Καὶ οὕτως διεφθάρη τὸ γένος πάντων τῶν τότε ἀνθρώπων, μόνοι δὲ διεσώθησαν οἱ φυλαχθέντες ἐν τῇ κιβωτῷ, οὓς προειρήκαμεν ὀκτώ· ἧς κιβωτοῦ τὰ λείψανα μέχρις τοῦ δεῦρο δείκνυται εἶναι ἐν τοῖς Ἀραβικοῖς ὄρεσιν. Τὰ μὲν οὖν τοῦ κατακλυσμοῦ κεφαλαιωδῶς τοιαύτην ἔχει τὴν ἱστορίαν.

Mas nem mostra que houve um segundo dilúvio; antes, disse que já não haveria para o mundo dilúvio de água, tal qual nem houve nem haverá. E diz que oito, no total, as almas de homens se salvaram na arca, na que fora construída por ordem de Deus — não por Deucalião, mas por Noé, em hebraico "Nôs", que se traduz na língua grega por "repouso", como também em outro escrito mostramos que Noé, anunciando aos homens de então que haveria um dilúvio, lhes profetizou, dizendo: "Vinde, Deus vos chama ao arrependimento; por isso, convenientemente, foi chamado Deucalião". E este Noé tinha três filhos, como também no segundo tomo mostramos, cujos nomes são Sem, Cam e Jafé, os quais tinham três mulheres, cada um a sua, e ele mesmo e a sua mulher. A este homem alguns chamaram Eunuco. Oito, pois, no total, as almas de homens se salvaram, os que se acharam na arca. E Moisés indicou que o dilúvio se deu por quarenta dias e quarenta noites, escorrendo do céu as cataratas e jorrando todas as fontes do abismo, de modo que a água se elevou acima de todo monte alto quinze côvados. E assim pereceu a raça de todos os homens de então, e só se salvaram os que foram guardados na arca, os oito que já mencionamos; da qual arca os restos até hoje se mostram estar nos montes da Arábia. As coisas do dilúvio, pois, sumariamente, têm esta história.

XX

Ὁ δὲ Μωσῆς ὁδηγήσας τοὺς Ἰουδαίους, ὡς ἔφθημεν εἰρηκέναι, ἐκβεβλημένους ἀπὸ γῆς Αἰγύπτου ὑπὸ βασιλέως Φαραώ, οὗ τοὔνομα Τέθμωσις, ὅς, φασίν, μετὰ τὴν ἐκβολὴν τοῦ λαοῦ ἐβασίλευσεν ἔτη εἴκοσι πέντε καὶ μῆνας δ᾿, ὡς ὑφῄρηται Μαναιθώς. Καὶ μετὰ τοῦτον Χεβρῶν ἔτη ιγ΄. μετὰ δὲ τοῦτον Ἀμένωφις ἔτη κ΄, μῆνας ζ΄. μετὰ δὲ τοῦτον ἡ ἀδελφὴ αὐτοῦ Ἀμέσση ἔτη κα΄, μῆνα α΄. μετὰ δὲ ταύτην Μήφρης ἔτη ιβ΄, μῆνας θ΄. μετὰ δὲ τοῦτον Μηφραμμούθωσις ἔτη κ΄, μῆνας ι΄. καὶ μετὰ τοῦτον Τυθμώσης ἔτη θ΄, μῆνας η΄. καὶ μετὰ τοῦτον Δαμφενόφις ἔτη λ΄, μῆνας ι΄. μετὰ δὲ τοῦτον Ὦρος ἔτη λς΄, μῆνας ε΄. τούτου δὲ θυγάτηρ ἔτη ι΄, μῆνας γ΄. μετὰ δὲ ταύτην Μερχερὴς ἔτη ιβ΄, μῆνας γ΄. τοῦ δὲ Ἄρμαϊς ἔτη δ΄, μῆνα α΄. καὶ μετὰ τοῦτον Ῥαμέσσης ἐνιαυτόν, μῆνας δ΄. μετὰ δὲ τοῦτον Μέσσης Μιαμμοὺ ἔτη [ξ]ς΄ καὶ μῆνας β΄. καὶ μετὰ τοῦτον Ἀμένωφις ἔτη ιθ΄, μῆνας ς΄. τοῦ δὲ Θοῖσσος καὶ Ῥαμέσσης ἔτη ι΄, οὕς φασιν ἐσχηκέναι πολλὴν δύναμιν ἱππικῆς καὶ παράταξιν ναυτικῆς κατὰ τοὺς ἰδίους χρόνους. Οἱ μὲν Ἑβραῖοι, κατ᾿ ἐκεῖνο καιροῦ παροικήσαντες ἐν τῇ Αἰγύπτῳ καὶ καταδουλωθέντες ὑπὸ βασιλέως ὃς προείρηται Τέθμωσις, ᾠκοδόμησαν αὐτῷ πόλεις ὀχυράς, τήν τε Πειθὼ καὶ Ῥαμεσσῆ καὶ Ὤν, ἥτις ἐστὶν Ἡλίου πόλις· ὥστε καὶ τῶν πόλεων τῶν τότε ὀνομαστῶν κατ᾿ Αἰγυπτίους δείκνυνται προγενέστεροι οἱ Ἑβραῖοι ὄντες, οἳ καὶ προπάτορες ἡμῶν, ἀφ᾿ ὧν καὶ τὰς ἱερὰς βίβλους ἔχομεν ἀρχαιοτέρας οὔσας ἁπάντων συγγραφέων, καθὼς προειρήκαμεν. Αἴγυπτος δὲ ἡ χώρα ἐκλήθη ἀπὸ τοῦ βασιλέως Σέθως· τὸ γὰρ Σέθως, φασίν, Αἴγυπτος καλεῖται. Τῷ δὲ Σέθως ἦν ἀδελφὸς ᾧ ὄνομα Ἄρμαϊς· οὗτος Δαναὸς κέκληται ὁ εἰς Ἄργος ἀπὸ Αἰγύπτου παραγενόμενος, οὗ μέμνηνται οἱ λοιποὶ συγγραφεῖς ὡς πάνυ ἀρχαίου τυγχάνοντος.

E Moisés, tendo guiado os judeus, como já dissemos, expulsos da terra do Egito pelo rei Faraó, cujo nome é Tétmosis, que, dizem, depois da expulsão do povo reinou vinte e cinco anos e quatro meses, segundo o resumo de Manetão. E depois deste, Cebron, treze anos; depois deste, Amenófis, vinte anos, sete meses; depois deste, a sua irmã Améssia, vinte e um anos, um mês; depois desta, Mefres, doze anos, nove meses; depois deste, Meframutósis, vinte anos, dez meses; e depois deste, Tutmósis, nove anos, oito meses; e depois deste, Danfenófis, trinta anos, dez meses; depois deste, Horo, trinta e seis anos, cinco meses; e a filha deste, dez anos, três meses; depois desta, Mercéres, doze anos, três meses; e o [filho] deste, Ármais, quatro anos, um mês; e depois deste, Ramessés, um ano, quatro meses; depois deste, Messes Miamu, sessenta e seis anos e dois meses; e depois deste, Amenófis, dezenove anos, seis meses; e o [filho] deste, Toísso e Ramessés, dez anos, os quais, dizem, tiveram grande poder de cavalaria e disposição de força naval nos seus tempos. Os hebreus, naquele tempo residentes como estrangeiros no Egito e escravizados pelo rei já mencionado, Tétmosis, edificaram-lhe cidades fortificadas, Pitó, Ramessés e Om, que é a cidade do Sol [Heliópolis]; de modo que se mostram anteriores até às cidades então famosas entre os egípcios os hebreus, que são também nossos antepassados, dos quais também temos os sagrados livros, mais antigos que todos os escritores, como já dissemos. E o Egito, a região, foi assim chamada do rei Setos; pois "Setos", dizem, chama-se Egito. E Setos tinha um irmão de nome Ármais; este é chamado Dânao, o que veio do Egito a Argos, de quem os demais escritores fazem menção como sendo muito antigo.

XXI

Μαναιθὼς δέ, ὁ κατ᾿ Αἰγυπτίους πολλὰ φλυαρήσας, ἔτι μὴν καὶ βλάσφημα εἰπὼν εἴς τε Μωσέα καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ Ἑβραίους, ὡς δῆθεν διὰ λέπραν ἐκβληθέντας ἐκ τῆς Αἰγύπτου, οὐχ εὗρεν τὸ ἀκριβὲς τῶν χρόνων εἰπεῖν. Ποιμένας μὲν γὰρ αὐτοὺς εἰπὼν καὶ πολεμίους Αἰγυπτίων, τὸ μὲν ποιμένας ἄκων εἶπεν, ἐλεγχόμενος ὑπὸ τῆς ἀληθείας· ἦσαν γὰρ ὄντως ποιμένες οἱ προπάτορες ἡμῶν, οἱ παροικήσαντες ἐν Αἰγύπτῳ, ἀλλ᾿ οὐ λεπροί. Παραγενόμενοι γὰρ εἰς τὴν γῆν τὴν καλουμένην Ἱεροσόλυμα, ἔνθα καὶ μεταξὺ κατῴκησαν, δηλοῦται ᾧ τρόπῳ οἱ ἱερεῖς αὐτῶν, διὰ προστάγματος θεοῦ προσκαρτεροῦντες τῷ ναῷ, τότε ἐθεράπευον πᾶσαν νόσον, ὥστε καὶ λεπρῶντας καὶ πάντα μῶμον ἰῶντο. Ναὸν ᾠκοδόμησεν Σολομὼν ὁ βασιλεὺς τῆς Ἰουδαίας. Περὶ δὲ τοῦ πεπλανῆσθαι τὸν Μαναιθὼ περὶ τῶν χρόνων ἐκ τῶν ὑπ᾿ αὐτοῦ εἰρημένων δῆλόν ἐστιν· ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ βασιλέως τοῦ ἐκβαλόντος αὐτούς, Φαραὼ τοὔνομα. Οὐκέτι γὰρ αὐτῶν ἐβασίλευσεν· καταδιώξας γὰρ Ἑβραίους μετὰ τοῦ στρατεύματος κατεποντίσθη εἰς τὴν ἐρυθρὰν θάλασσαν. Ἔτι μὴν καὶ οὓς ἔφη ποιμένας πεπολεμηκέναι τοὺς Αἰγυπτίους ψεύδεται· πρὸ ἐτῶν γὰρ τριακοσίων δεκατριῶν ἐξῆλθον ἐκ τῆς Αἰγύπτου καὶ ᾤκησαν ἔκτοτε τὴν χώραν, τὴν ἔτι καὶ νῦν καλουμένην Ἰουδαίαν, πρὸ τοῦ καὶ Δαναὸν εἰς Ἄργος ἀφικέσθαι. Ὅτι δὲ τοῦτον ἀρχαιότερον ἡγοῦνται τῶν λοιπῶν κατὰ Ἕλληνας οἱ πλείους, σαφές ἐστιν. Ὥστε ὁ Μαναιθὼς δύο τάξεις ἄκων τῆς ἀληθείας μεμήνυκεν ἡμῖν διὰ τῶν αὐτοῦ γραμμάτων, πρῶτον μὲν ποιμένας αὐτοὺς ὁμολογήσας, δεύτερον εἰπὼν καὶ τὸ ἐξεληλυθέναι αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου· ὥστε καὶ ἐκ τούτων τῶν ἀναγραφῶν δείκνυσθαι προγενέστερον εἶναι τὸν Μωσῆν καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ ἐνακοσίους ἢ καὶ χιλίους [ἐνιαυτοὺς] πρὸ τοῦ Ἰλιακοῦ πολέμου.

Manetão, porém, que muito tagarelou segundo os egípcios, e ainda disse blasfêmias contra Moisés e os hebreus com ele — como se, supostamente, por lepra tivessem sido expulsos do Egito —, não achou como dizer o rigor dos tempos. Pois, tendo-os dito pastores e inimigos dos egípcios, o "pastores" disse-o contra a vontade, sendo convencido pela verdade; pois eram realmente pastores os nossos antepassados, os que residiram como estrangeiros no Egito, mas não leprosos. Pois, tendo chegado à terra chamada Jerusalém, onde depois habitaram, mostra-se de que modo os sacerdotes deles, por ordem de Deus perseverando no templo, então curavam toda doença, de modo que curavam tanto leprosos quanto todo defeito. O templo edificou-o Salomão, o rei da Judeia. E que Manetão se enganou acerca dos tempos, é evidente pelo que por ele foi dito; mas também acerca do rei que os expulsou, de nome Faraó. Pois este já não reinou sobre eles; pois, perseguindo os hebreus com o seu exército, foi afogado no mar Vermelho. E ainda os que disse pastores terem guerreado os egípcios, mente; pois trezentos e treze anos antes saíram do Egito e habitaram desde então a região ainda agora chamada Judeia, antes até de Dânao chegar a Argos. E que a este os mais, segundo os gregos, julgam mais antigo que os demais, é claro. De modo que Manetão indicou-nos, contra a vontade, por meio dos seus escritos, duas ordens da verdade: primeiro, confessando-os pastores; segundo, dizendo também que eles saíram da terra do Egito; de modo que também por estes registros se mostra ser Moisés e os que com ele estavam anteriores em novecentos ou mesmo mil anos à guerra troiana.

XXII

Ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ ναοῦ τῆς οἰκοδομῆς τοῦ ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ, ὃν ᾠκοδόμησεν ὁ βασιλεὺς Σολομὼν μετὰ ἔτη πεντακόσια ἑξήκοντα ἓξ τῆς Αἰγύπτου ἐξοδίας τῶν Ἰουδαίων, παρὰ Τυρίοις ἀναγέγραπται ὡς ὁ ναὸς ᾠκοδόμηται, καὶ ἐν τοῖς ἀρχείοις αὐτῶν πεφύλακται τὰ γράμματα, ἐν αἷς ἀναγραφαῖς εὑρίσκεται γεγονὼς ὁ ναὸς πρὸ τοῦ τοὺς Τυρίους τὴν Καρχηδόνα κτίσαι θᾶττον ἔτεσιν ἑκατὸν τριάκοντα τέσσαρσιν, μησὶν ὀκτώ· (Ἀνεγράφη ὑπὸ Ἱερώμου τοὔνομα βασιλέως Τυρίων, υἱοῦ δὲ Ἀβειβάλου, διὰ τὸ ἐκ πατρικῆς συνηθείας τὸν Ἱέρωμον γεγενῆσθαι φίλον τοῦ Σολομῶνος, ἅμα καὶ διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν σοφίαν, ἣν ἔσχεν ὁ Σολομών. Ἐν γὰρ προβλήμασιν ἀλλήλους συνεχῶς ἐγύμναζον· τεκμήριον δὲ τούτου, καὶ ἀντίγραφα ἐπιστολῶν αὐτῶν φασιν μέχρι τοῦ δεῦρο παρὰ τοῖς Τυρίοις πεφυλαγμένα· γράμματά τε ἀλλήλοις διέπεμπον.) — καθὼς μέμνηται Μένανδρος ὁ Ἐφέσιος, ἱστορῶν περὶ τῆς Τυρίων βασιλείας, λέγων οὕτως· Τελευτήσαντος γὰρ Ἀβειβάλου, βασιλέως Τυρίων, διεδέξατο τὴν βασιλείαν ὁ υἱὸς αὐτοῦ Ἱέρωμος, βιώσας ἔτη πεντήκοντα τρία. Τοῦτον δὲ διεδέξατο Βάζωρος, βιώσας ἔτη μγ΄, ὃς ἐβασίλευσεν ἔτη ιζ΄. Μετὰ δὲ τοῦτον Μεθουάσταρτος, βιώσας ἔτη νδ΄, ἐβασίλευσεν ἔτη τβ΄. Μετὰ δὲ τοῦτον ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ Ἀθάρυμος, βιώσας ἔτη νή, ἐβασίλευσεν ἔτη θ΄. Τοῦτον ἀνεῖλεν ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ Ἕλλης τοὔνομα, ὃς βιώσας ἔτη ν΄ ἐβασίλευσεν μῆνας η΄. Τοῦτον ἀνεῖλεν Ἰουθώβαλος, ἱερεὺς τῆς Ἀστάρτης, ὃς βιώσας ἔτη μ΄ ἐβασίλευσεν ἔτη ιβ΄. Τοῦτον διεδέξατο ὁ υἱὸς αὐτοῦ Βάζωρος, ὃς βιώσας ἔτη με΄ ἐβασίλευσεν ἔτη ζ΄. Υἱὸς δὲ τούτου Μέττηνος, βιώσας ἔτη λβ΄, ἐβασίλευσεν ἔτη κθ΄. Τοῦτον διεδέξατο Πυγμαλίων, ὃς βιώσας ἔτη νς΄ ἐβασίλευσεν ἔτη ζ΄. Ἐν δὲ τῷ ἑβδόμῳ ἔτει τῆς βασιλείας αὐτοῦ εἰς Λιβύην φυγοῦσα πόλιν ᾠκοδόμησεν τὴν μέχρι τοῦ δεῦρο Καρχηδονίαν καλουμένην, Συνάγεται οὖν πᾶς χρόνος ἀπὸ τῆς Ἱερώμου βασιλείας μέχρι Καρχηδόνος κτίσεως ἔτη ρνε΄, μῆνες ὀκτώ. Τῷ δὲ δωδεκάτῳ ἔτει τῆς Ἱερώμου βασιλείας ἐν Ἱεροσολύμοις ὁ ναὸς ᾠκοδομήθη, ὥστε τὸν πάντα χρόνον γεγενῆσθαι ἀπὸ τῆς τοῦ ναοῦ οἰκοδομῆς μέχρι Καρχηδόνος κτίσεως ἔτη ρλγ΄, μῆνες η΄.

Mas também acerca da edificação do templo na Judeia, que o rei Salomão edificou quinhentos e sessenta e seis anos depois da saída dos judeus do Egito, está registrado entre os tírios que o templo foi edificado, e nos seus arquivos estão guardados os escritos, nos quais registros se acha que o templo se deu cento e trinta e quatro anos e oito meses antes que os tírios fundassem Cartago. (Foi registrado por um rei dos tírios de nome Hirão, filho de Abibalo, por ter Hirão, por amizade paterna, tornado-se amigo de Salomão, e ao mesmo tempo por causa da excessiva sabedoria que Salomão teve. Pois exercitavam-se continuamente um ao outro com problemas [enigmas]; e prova disto, dizem, são as cópias das suas cartas guardadas até hoje entre os tírios; e escritos enviavam um ao outro.) — como recorda Menandro de Éfeso, narrando acerca do reino dos tírios, dizendo assim: "Tendo morrido Abibalo, rei dos tírios, sucedeu-lhe no reino o seu filho Hirão, que viveu cinquenta e três anos. A este sucedeu Bázoro, que viveu quarenta e três anos, e reinou dezessete anos. E depois deste, Metuastarto, que viveu cinquenta e quatro anos, reinou doze anos. E depois deste, o seu irmão Atárimo, que viveu cinquenta e oito anos, reinou nove anos. A este matou o seu irmão, de nome Heles, que, tendo vivido cinquenta anos, reinou oito meses. A este matou Jutóbalo, sacerdote de Astarte, que, tendo vivido quarenta anos, reinou doze anos. A este sucedeu o seu filho Bázoro, que, tendo vivido quarenta e cinco anos, reinou sete anos. E o filho deste, Métteno, que viveu trinta e dois anos, reinou vinte e nove anos. A este sucedeu Pigmalião, que, tendo vivido cinquenta e seis anos, reinou sete anos. E no sétimo ano do seu reinado, [sua irmã], tendo fugido para a Líbia, edificou a cidade até hoje chamada Cartago". Reúne-se, pois, todo o tempo desde o reinado de Hirão até a fundação de Cartago: cento e cinquenta e cinco anos e oito meses. E no décimo segundo ano do reinado de Hirão foi edificado em Jerusalém o templo, de modo que todo o tempo desde a edificação do templo até a fundação de Cartago foi de cento e trinta e três anos e oito meses.

XXIII

Τῆς μὲν οὖν Φοινίκων καὶ Αἰγυπτίων μαρτυρίας, ὡς ἱστορήκασιν περὶ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς χρόνων οἱ συγγράψαντες Μαναιθὼς ὁ Αἰγύπτιος καὶ ὁ Μένανδρος ὁ Ἐφέσιος, ἔτι δὲ καὶ Ἰώσηππος ὁ ἀναγράψας τὸν Ἰουδαϊκὸν πόλεμον τὸν γενόμενον αὐτοῖς ὑπὸ Ῥωμαίων, ἀρκετῶς ἤτω ἡμῖν τὰ εἰρημένα. Ἐκ γὰρ τούτων τῶν ἀρχαίων δείκνυται καὶ τὰ τῶν λοιπῶν συγγράμματα ἔσχατα εἶναι τῶν διὰ Μωσέως ἡμῖν δεδομένων γραμμάτων, ἔτι μὴν καὶ τῶν μεταξὺ προφητῶν· ὁ γὰρ ὕστερος τῶν προφητῶν γενόμενος Ζαχαρίας ὀνόματι ἤκμασεν κατὰ τὴν Δαρείου βασιλείαν. Ἀλλὰ καὶ οἱ νομοθέται πάντες μεταξὺ εὑρίσκονται νομοθετοῦντες. Εἰ γάρ τις εἴποι Σόλωνα τὸν Ἀθηναῖον, οὗτος γέγονεν κατὰ τοὺς χρόνους Κύρου καὶ Δαρείου τῶν βασιλέων, κατὰ τὸν χρόνον Ζαχαρίου τοῦ προειρημένου προφήτου, μεταξὺ γεγενημένου πάνυ πολλοῖς ἔτεσιν· ἤτοι καὶ περὶ Λυκούργου ἢ Δράκοντος ἢ Μίνω τῶν νομοθετῶν, τούτων ἀρχαιότητι προάγουσιν αἱ ἱεραὶ βίβλοι, ὅπου γε καὶ τοῦ Διὸς τοῦ Κρητῶν βασιλεύσαντος, ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦ Ἰλιακοῦ πολέμου δείκνυται προάγοντα τὰ γράμματα τοῦ θείου νόμου τοῦ διὰ Μωσέως ἡμῖν δεδομένου. Ἵνα δὲ ἀκριβεστέραν ποιήσωμεν τὴν ἀπόδειξιν τῶν καιρῶν καὶ χρόνων, θεοῦ ἡμῖν παρέχοντος οὐ μόνον τὰ μετὰ κατακλυσμὸν ἱστοροῦντες ἀλλὰ καὶ τὰ πρὸ κατακλυσμοῦ, εἰς τὸ καὶ τῶν ἁπάντων κατὰ τὸ δυνατὸν εἰπεῖν ἡμῖν τὸν ἀριθμόν, νυνὶ ποιησόμεθα, ἀναδραμόντες ἐπὶ τὴν ἀνέκαθεν ἀρχὴν τῆς τοῦ κόσμου κτίσεως, ἣν ἀνέγραψεν Μωσῆς ὁ θεράπων τοῦ θεοῦ διὰ πνεύματος ἁγίου. Εἰπὼν γὰρ τὰ περὶ κτίσεως καὶ γενέσεως κόσμου, τοῦ πρωτοπλάστου ἀνθρώπου, καὶ τὰ τῶν ἑξῆς γεγενημένων, ἐσήμανεν καὶ τὰ πρὸ κατακλυσμοῦ ἔτη γενόμενα. Ἐγὼ δ᾿ αἰτοῦμαι χάριν παρὰ τοῦ μόνου θεοῦ, εἰς τὸ τἀληθῆ κατὰ τὸ θέλημα αὐτοῦ πάντα ἀκριβῶς εἰπεῖν, ὅκως καὶ σὺ καὶ πᾶς ὁ τούτοις ἐντυγχάνων ὁδηγῆται ὑπὸ τῆς ἀληθείας καὶ χάριτος αὐτοῦ. Ἄρξομαι δὴ πρῶτον ἀπὸ τῶν ἀναγεγραμμένων γενεαλογιῶν, λέγω δὲ ἀπὸ τοῦ πρωτοπλάστου ἀνθρώπου τὴν ἀρχὴν ποιησάμενος.

Do testemunho, pois, dos fenícios e egípcios, tal como narraram acerca dos nossos tempos os escritores Manetão, o egípcio, e Menandro, o efésio, e ainda Josefo, que registrou a guerra judaica que lhes sobreveio da parte dos romanos, baste-nos o que foi dito. Pois destes [autores] antigos se mostra que também os demais escritos são posteriores aos escritos por meio de Moisés dados a nós, e ainda aos dos profetas do intervalo; pois o último dos profetas, de nome Zacarias, floresceu no reinado de Dario. Mas também todos os legisladores se acham legislando no intervalo. Pois, se alguém disser Sólon, o ateniense, este viveu nos tempos de Ciro e Dario, os reis, no tempo de Zacarias, o profeta já mencionado, que viveu no intervalo muitíssimos anos depois [de Moisés]; ou também acerca de Licurgo, de Drácon ou de Minos, os legisladores, a estes precedem em antiguidade os sagrados livros, visto que se mostram os escritos da lei divina, por meio de Moisés dados a nós, anteriores até a Zeus, que reinou sobre os cretenses, e ainda à guerra troiana. E, para fazermos mais rigorosa a demonstração das ocasiões e tempos, concedendo-o Deus, narrando não só as coisas posteriores ao dilúvio, mas também as anteriores ao dilúvio, para dizer, quanto for possível, o número de todos [os anos], fá-lo-emos agora, recorrendo ao princípio primevo da criação do mundo, que registrou Moisés, o servo de Deus, pelo Espírito Santo. Pois, tendo dito as coisas acerca da criação e gênese do mundo, do primeiro homem formado, e as dos que depois vieram, indicou também os anos que se deram antes do dilúvio. E eu peço graça ao único Deus, para dizer com rigor todas as coisas verdadeiras segundo a sua vontade, a fim de que também tu e todo o que deparar com estas coisas seja guiado pela sua verdade e graça. Começarei, pois, primeiro pelas genealogias registradas, digo, fazendo o princípio a partir do primeiro homem formado.

XXIV

Ἀδὰμ ἕως οὗ ἐτέκνωσεν ἔζησεν ἔτη σλ΄, υἱὸς δὲ τούτου Σὴθ ἔτη σε΄, υἱὸς δὲ τούτου Ἐνῶς ἔτη ρϞ΄, υἱὸς δὲ τούτου Καϊνὰν ἔτη ρο΄, υἱὸς δὲ τούτου Μαλελεὴλ ἔτη ρξε΄, υἱὸς δὲ τούτου Ἰάρεθ ἔτη ρξβ΄, υἱὸς δὲ τούτου Ἐνὼχ ἔτη ρξε΄, υἱὸς δὲ τούτου Μαθουσάλα ἔτη ρξζ΄, υἱὸς δὲ τούτου Λάμεχ ἔτη΄. Τούτῳ δὲ υἱὸς ἐγενήθη ὁ προειρημένος Νῶς, ὃς ἐτέκνωσεν τὸν Σὴμ ὢν ἐτῶν φ΄. Ἐπὶ τούτου ἐγένετο ὁ κατακλυσμὸς ὄντος αὐτοῦ ἐτῶν χ΄. Τὰ πάντα οὖν μέχρι κατακλυσμοῦ γεγένηται ἔτη βσμβ΄. Μετὰ δὲ τὸν κατακλυσμὸν εὐθέως ὁ Σὴμ ὢν ἐτῶν ρ΄ ἐτέκνωσεν τὸν Ἀρφαξάθ, Ἀρφαξὰθ δὲ ἐτέκνωσεν Σαλὰ ὢν ἐτῶν ρλε΄, ὁ δὲ Σαλὰ ἐτέκνωσεν ὢν ἐτῶν ρλ΄, τούτου δὲ υἱὸς Ἕβερ ὢν ἐτῶν ρλδ᾿, ἀφ᾿ οὗ καὶ τὸ γένος αὐτῶν Ἑβραῖοι προσηγορεύθησαν, τούτου δὲ υἱὸς Φαλὲγ ὢν ἐτῶν ρλ΄, τούτου δὲ υἱὸς Ῥαγαῦ ὢν ἐτῶν ρλβ΄, τούτου δὲ υἱὸς Σεροὺχ ὢν ἐτῶν ρλ΄, τούτου δὲ υἱὸς Ναχὼρ ὤν ἐτῶν οε΄, τούτου δὲ υἱὸς Θάῤῥα ὢν ἐτῶν ο΄, τούτου δὲ υἱὸς Ἀβραὰμ ὁ πατριάρχης ἡμῶν ἐτέκνωσεν τὸν Ἰσαὰκ ὢν ἐτῶν ρ΄. Γίνονται οὖν μέχρι Ἀβραὰμ ἔτη γσοή. Ἰσαὰκ ὁ προειρημένος ἕως τεκνογονίας ἔζησεν ἔτη ξ΄, ὃς ἐγέννησεν τὸν Ἰακώβ· ἔζησεν ὁ Ἰακὼβ ἕως τῆς μετοικεσίας τῆς ἐν Αἰγύπτῳ γενομένης, ἧς ἐπάνω προειρήκαμεν, ἔτη ρλ΄, ἡ δὲ παροίκησις τῶν Ἑβραίων ἐν Αἰγύπτῳ ἐγενήθη ἔτη υλ΄, καὶ μετὰ τὸ ἐξελθεῖν αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰγύπτου ἐν τῇ ἐρήμῳ καλουμένῃ διέτριψαν ἔτη μ΄. Γίνεται οὖν τὰ πάντα ἔτη γϡλη´, ᾧ καιρῷ τοῦ Μωσέως τελευτήσαντος διεδέξατο ἄρχειν Ἰησοῦς υἱὸς Ναυῆ, ὃς προέστη αὐτῶν ἔτεσιν κζ΄. Μετὰ δὲ τὸν Ἰησοῦν τοῦ λαοῦ παραβάντος ἀπὸ τῶν ἐντολῶν τοῦ θεοῦ ἐδούλευσαν βασιλεῖ Μεσοποταμίας Χουσαράθων ὄνομα ἔτεσιν ὀκτώ. Εἶτα μετανοήσαντος τοῦ λαοῦ κριταὶ ἐγενήθησαν αὐτοῖς· Γονοθεὴλ ἔτεσιν τεσσαράκοντα, Ἐκλὼν ἔτεσιν ιη΄, Ἀὼθ ἔτεσιν η΄. Ἔπειτα πταισάντων αὐτῶν ἀλλόφυλοι ἐκράτησαν ἔτεσιν κ΄. Ἔπειτα Δεββώρα ἔκρινεν αὐτοὺς ἔτεσιν μ΄. Ἔπειτα Μαδιανῖται ἐκράτησαν αὐτῶν ἔτεσιν ζ΄. Εἶτα Γεδεὼν ἔκρινεν αὐτοὺς ἔτεσιν μ΄, Ἀβιμέλεχ ἔτεσιν γ΄, Θωλὰ ἔτεσιν κγ΄, Ἰαεὶρ ἔτεσιν κβ΄. Ἔπειτα Φυλιστιεὶμ καὶ Ἀμμανῖται ἐκράτησαν αὐτῶν ἔτεσιν ιη΄. Εἶτα Ἰεφθάε ἔκρινεν αὐτοὺς ἔτεσιν ς΄, Ἐσβὼν ἔτεσιν ζ΄, Αἰλὼν ἔτεσιν ι΄, Ἀβδὼν ἔτεσιν η. Ἔπειτα ἀλλόφυλοι ἐκράτησαν αὐτῶν ἔτεσιν μ΄. Εἶτα Σαμψὼν ἔκρινεν αὐτοὺς ἔτεσιν κ΄. Ἔπειτα εἰρήνη ἐν αὐτοῖς ἐγένετο ἔτεσιν μ΄. Εἶτα Σαμηρὰ ἔκρινεν αὐτοὺς ἐνιαυτόν, Ἠλὶς ἔτεσιν κ΄, Σαμουὴλ ἔτεσιν ιβ΄.

Adão, até que gerou, viveu duzentos e trinta anos; e o filho deste, Set, duzentos e cinco anos; e o filho deste, Enos, cento e noventa anos; e o filho deste, Cainã, cento e setenta anos; e o filho deste, Maleleel, cento e sessenta e cinco anos; e o filho deste, Jaret, cento e sessenta e dois anos; e o filho deste, Enoque, cento e sessenta e cinco anos; e o filho deste, Matusala, cento e sessenta e sete anos; e o filho deste, Lameque, [cento e oitenta e oito] anos. E a este nasceu um filho, o já mencionado Noé, que gerou Sem tendo quinhentos anos. No tempo deste se deu o dilúvio, tendo ele seiscentos anos. Todos os anos, pois, até o dilúvio, foram dois mil duzentos e quarenta e dois. E depois do dilúvio, logo, Sem, tendo cem anos, gerou Arfaxad; e Arfaxad gerou Sala tendo cento e trinta e cinco anos; e Sala gerou tendo cento e trinta anos; e o filho deste, Éber, tendo cento e trinta e quatro anos, do qual também a sua raça foi chamada hebreus; e o filho deste, Faleg, tendo cento e trinta anos; e o filho deste, Ragau, tendo cento e trinta e dois anos; e o filho deste, Seruc, tendo cento e trinta anos; e o filho deste, Nacor, tendo setenta e cinco anos; e o filho deste, Tarra, tendo setenta anos; e o filho deste, Abraão, nosso patriarca, gerou Isaque tendo cem anos. Perfazem-se, pois, até Abraão, três mil duzentos e setenta e oito anos. Isaque, o já mencionado, viveu até a geração [do filho] sessenta anos, e gerou Jacó; viveu Jacó, até a migração que se deu no Egito, da qual já falamos, cento e trinta anos; e a residência dos hebreus no Egito deu-se em quatrocentos e trinta anos; e, depois de saírem da terra do Egito, no chamado deserto demoraram quarenta anos. Perfazem-se, pois, no total, três mil novecentos e trinta e oito anos, tempo em que, tendo morrido Moisés, sucedeu no governo Josué, filho de Nave, que os presidiu por vinte e sete anos. E depois de Josué, tendo o povo transgredido os mandamentos de Deus, serviram ao rei da Mesopotâmia, de nome Cusaratom, por oito anos. Depois, tendo o povo se arrependido, houve juízes para eles: Gonotoel [Otniel], por quarenta anos; Eklon [Eglon], por dezoito anos; Aot [Eúde], por oito anos. Depois, tendo eles pecado, os estrangeiros dominaram por vinte anos. Depois Débora os julgou por quarenta anos. Depois os madianitas dominaram sobre eles por sete anos. Depois Gedeão os julgou por quarenta anos; Abimeleque, por três anos; Tola, por vinte e três anos; Jair, por vinte e dois anos. Depois os filisteus e os amonitas dominaram sobre eles por dezoito anos. Depois Jefté os julgou por seis anos; Esbon [Ibsã], por sete anos; Ailon [Elom], por dez anos; Abdon, por oito anos. Depois os estrangeiros dominaram sobre eles por quarenta anos. Depois Sansão os julgou por vinte anos. Depois houve paz entre eles por quarenta anos. Depois Samera os julgou por um ano; Eli, por vinte anos; Samuel, por doze anos.

XXV

Μετὰ δὲ τοὺς κριτὰς ἐγένοντο βασιλεῖς ἐν αὐτοῖς, πρῶτος ὀνόματι Σαούλ, ὃς ἐβασίλευσεν ἔτη κ΄, ἔπειτα Δαυὶδ ὁ πρόγονος ἡμῶν ἔτη μ΄. Γίνεται οὖν μέχρι τῆς τοῦ Δαυὶδ βασιλείας τὰ πάντα ἔτη υϟη΄. Μετὰ δὲ τούτους ἐβασίλευσε Σολομών, ὁ καὶ τὸν ναὸν τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις κατὰ βουλὴν θεοῦ πρῶτος οἰκοδομήσας, δι᾿ ἐτῶν μ΄, μετὰ δὲ τοῦτον Ῥοβοὰμ ἔτεσιν ιζ΄, καὶ μετὰ τοῦτον Ἀβίας ἔτεσιν ζ΄, καὶ μετὰ τοῦτον Ἀσὰ ἔτεσιν μα΄, καὶ μετὰ τοῦτον Ἰωσαφὰτ ἔτεσιν κε', μετὰ δὲ τοῦτον Ἰωρὰμ ἔτη η΄, μετὰ δὲ τοῦτον Ὀχοζίας ἐνιαυτόν, καὶ μετὰ τοῦτον Γοθολία ἔτεσιν ς΄, μετὰ δὲ ταύτην Ἰωὰς ἔτεσιν μ΄, καὶ μετὰ τοῦτον Ἀμεσίας ἔτεσιν λθ΄, καὶ μετὰ τοῦτον Ὀζίας ἔτεσιν νβ΄, μετὰ δὲ τοῦτον Ἰωαθὰμ ἔτεσιν ις΄, μετὰ δὲ τοῦτον Ἄχαζ ἔτεσιν ιζ΄, καὶ μετὰ τοῦτον Ἐζεκίας ἔτεσιν κθ΄, μετὰ δὲ τοῦτον Μανασσὴς ἔτεσιν νε΄, μετὰ δὲ τοῦτον Ἀμὼς ἔτεσιν β΄, μετὰ δὲ τοῦτον Ἰωσίας ἔτεσιν λα΄, μετὰ δὲ τοῦτον Ὠχὰς μῆνας γ΄, μετὰ δὲ τοῦτον Ἰωακεὶμ ἔτη ια΄, ἔπειτα Ἰωακεὶμ ἕτερος μῆνας γ΄ ἡμέρας ι΄, μετὰ δὲ τοῦτον Σεδεκίας ἔτη ια΄.Μετὰ δὲ τούτους τοὺς βασιλεῖς, διαμένοντος τοῦ λαοῦ ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν καὶ μὴ μετανοοῦντος, κατὰ προφητείαν Ἱερεμίου ἀνέβη εἰς τὴν Ἰουδαίαν βασιλεὺς Βαβυλῶνος ὄνομα Ναβουχοδονόσορ. Οὗτος μετῴκησεν τὸν λαὸν τῶν Ἰουδαίων εἰς Βαβυλῶνα, καὶ τὸν ναὸν κατέστρεψεν, ὃν ᾠκοδομήκει Σολομών. Ἐν δὲ τῇ μετοικεσίᾳ Βαβυλῶνος ὁ λαὸς ἐποίησεν ἔτη ο΄. Γίνεται οὖν μέχρι τῆς παροικεσίας ἐν γῇ Βαβυλῶνος τὰ πάντα ἔτη δϡνδ΄ μῆνες ς΄ ἡμέραι ι΄. Ὃν τρόπον δὲ ὁ θεὸς προεῖπεν διὰ Ἱερεμίου τοῦ προφήτου τὸν λαὸν αἰχμαλωτισθῆναι εἰς Βαβυλῶνα, οὕτως προεσήμανεν καὶ τὸ πάλιν ἐπανελθεῖν αὐτοὺς εἰς τὴν γῆν αὐτῶν μετὰ ο΄ ἔτη. Τελειουμένων οὖν λ΄ ἐτῶν γίνεται Κύρος βασιλεὺς Περσῶν, ὃς κατὰ τὴν προφητείαν Ἱερεμίου δευτέρῳ ἔτει τῆς βασιλείας αὐτοῦ ἐκήρυξεν κελεύων δι᾿ ἐγγράφων τοὺς Ἰουδαίους πάντας, τοὺς ὄντας ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ, ἐπιστρέφειν εἰς τὴν ἑαυτῶν χώραν καὶ τῷ θεῷ ἀνοικοδομεῖν τὸν ναόν, ὃν καθῃρήκει βασιλεὺς Βαβυλῶνος ὁ προειρημένος. Πρὸς τούτοις δὲ ὁ Κύρος κατ᾿ ἐγκέλευσιν τοῦ θεοῦ προσέταξεν Σαβεσσάρῳ καὶ Μιθριδάτῃ, τοῖς ἰδίοις σωματοφύλαξιν, τὰ σκεύη τὰ ἐκ τοῦ ναοῦ τοῦ τῆς Ἰουδαίας ληφθέντα ὑπὸ τοῦ Ναβουχοδονόσορ ἀποκομισθῆναι καὶ ἀποτεθῆναι εἰς τὸν ναόν. Ἐν τῷ οὖν δευτέρῳ ἔτει Δαρείου πληροῦται τὰ ο΄ ἔτη, τὰ προειρημένα ὑπο τοῦ Ἱερεμίου.

E depois dos juízes houve reis entre eles: o primeiro, de nome Saul, que reinou vinte anos; depois Davi, nosso progenitor, quarenta anos. Perfazem-se, pois, até o reinado de Davi, no total, quatrocentos e noventa e oito anos. E depois destes reinou Salomão, que foi o primeiro a edificar, por conselho de Deus, o templo em Jerusalém, por quarenta anos; e depois deste, Roboão, por dezessete anos; e depois deste, Abias, por sete anos; e depois deste, Asa, por quarenta e um anos; e depois deste, Josafá, por vinte e cinco anos; e depois deste, Jorão, por oito anos; e depois deste, Ocozias, por um ano; e depois deste, Gotolia, por seis anos; e depois desta, Joás, por quarenta anos; e depois deste, Amésias, por trinta e nove anos; e depois deste, Ozias, por cinquenta e dois anos; e depois deste, Joatão, por dezesseis anos; e depois deste, Acaz, por dezessete anos; e depois deste, Ezequias, por vinte e nove anos; e depois deste, Manassés, por cinquenta e cinco anos; e depois deste, Amós, por dois anos; e depois deste, Josias, por trinta e um anos; e depois deste, Ocás, por três meses; e depois deste, Joaquim, por onze anos; depois, outro Joaquim, por três meses e dez dias; e depois deste, Sedecias, por onze anos. E depois destes reis, permanecendo o povo nos pecados e não se arrependendo, segundo a profecia de Jeremias subiu à Judeia um rei de Babilônia de nome Nabucodonosor. Este transladou o povo dos judeus para Babilônia, e destruiu o templo que Salomão edificara. E na migração de Babilônia o povo passou setenta anos. Perfazem-se, pois, até a residência na terra de Babilônia, no total, quatro mil novecentos e cinquenta e quatro anos, seis meses e dez dias. E, do mesmo modo que Deus predisse por meio de Jeremias, o profeta, que o povo seria levado cativo a Babilônia, assim também indicou de antemão que eles voltariam de novo à sua terra depois de setenta anos. Cumpridos, pois, trinta anos, surge Ciro, rei dos persas, que, segundo a profecia de Jeremias, no segundo ano do seu reinado proclamou, ordenando por escrito a todos os judeus que estavam no seu reino que voltassem à sua própria região e reedificassem para Deus o templo que o rei de Babilônia, já mencionado, derrubara. Além disso, Ciro, por ordem de Deus, mandou a Sabessar e a Mitrídates, os seus próprios guarda-costas, que os vasos tomados do templo da Judeia por Nabucodonosor fossem transportados de volta e depositados no templo. No segundo ano de Dario, pois, cumprem-se os setenta anos preditos por Jeremias.

XXVI

Ἐντεῦθεν ὁρᾶν ἔστιν πῶς ἀρχαιότερα καὶ ἀληθέστερα δείκνυται τὰ ἱερὰ γράμματα τὰ καθ᾿ ἡμᾶς εἶναι τῶν καθ᾿ Ἕλληνας καὶ Αἰγυπτίους, ἢ εἰ καί τινας ἑτέρους ἱστοριογράφους. Ἤτοι γὰρ Ἡρόδοτος καὶ Θουκυδίδης ἢ καὶ Ξενοφῶν ἢ ὅπως οἱ ἄλλοι ἱστοριογράφοι, οἱ πλείους ἤρξαντο σχεδὸν ἀπὸ τῆς Κύρου καὶ Δαρείου βασιλείας ἀναγράφειν, μὴ ἐξισχύσαντες τῶν παλαιῶν καὶ προτέρων χρόνων τὸ ἀκριβὲς εἰπεῖν. Τί γὰρ μέγα ἔφασαν εἰ περὶ Δαρείου καὶ Κύρου τῶν κατὰ βαρβάρους βασιλέων εἶπον, ἢ κατὰ Ἕλληνας Ζωπύρου καὶ Ἱππίου, ἢ τοὺς Ἀθηναίων καὶ Λακεδαιμονίων πολέμους, ἢ τὰς Ξέρξου πράξεις ἢ Παυσανίου τοῦ ἐν τῷ τεμένει τῆς Ἀθηνᾶς λιμῷ κινδυνεύσαντος διαφθαρῆναι, ἢ τὰ περὶ Θεμιστοκλέα καὶ τὸν πόλεμον τὸν Πελοποννησίων, ἢ τὰ περὶ Ἀλκιβιάδην καὶ Θρασύβουλον; Οὐ γὰρ πρόκειται ἡμῖν ὕλη πολυλογίας, ἀλλὰ εἰς τὸ φανερῶσαι τὴν τῶν χρόνων ἀπὸ καταβολῆς κόσμου ποσότητα καὶ ἐλέγξαι τὴν ματαιοπονίαν καὶ φλυαρίαν τῶν συγγραφέων, ὅτι οὐκ εἰσὶν ἐτῶν οὔτε δισμυρίαι μυριάδες, ὡς Πλάτων ἔφη, καὶ ταῦτα ἀπὸ κατακλυσμοῦ ἕως τῶν αὐτοῦ χρόνων τοσαῦτα ἔτη γεγενῆσθαι δογματίζων, οὔτε μὴν ιε΄ μυριάδες καὶ γοε΄ ἔτη, καθὰ προειρήκαμεν Ἀπολλώνιον τὸν Αἰγύπτιον ἱστορεῖν· οὐδὲ ἀγένητος ὁ κόσμος ἐστὶν καὶ αὐτοματισμὸς τῶν πάντων, καθὼς Πυθαγόρας καὶ οἱ λοιποὶ πεφλυαρήκασιν, ἀλλὰ μὲν οὖν γενητὸς καὶ προνοίᾳ διοικεῖται ὑπὸ τοῦ ποιήσαντος τὰ πάντα θεοῦ· καὶ ὁ πᾶς χρόνος καὶ τὰ ἔτη δείκνυται τούτοις βουλομένοις πείθεσθαι τῇ ἀληθείᾳ. Μήπως οὖν δόξωμεν μέχρι Κύρου δεδηλωκέναι, τῶν δὲ μεταξὺ χρόνων ἀμελεῖν, ὡς μὴ ἔχοντες ἀποδεῖξαι, θεοῦ παρέχοντος καὶ τῶν ἑξῆς χρόνων τὴν τάξιν πειράσομαι κατὰ τὸ δυνατὸν ἐξηγήσασθαι.

Daqui é possível ver quão mais antigos e mais verdadeiros se mostram os sagrados escritos que nos dizem respeito, em comparação com os dos gregos, dos egípcios, ou de quaisquer outros historiadores. Pois Heródoto, Tucídides, ou também Xenofonte, ou como quer que os demais historiadores [se chamem], os mais começaram a registrar quase desde o reinado de Ciro e Dario, sem serem capazes de dizer o rigor dos tempos antigos e anteriores. Pois que grande coisa disseram, se falaram acerca de Dario e Ciro, os reis dos bárbaros, ou, segundo os gregos, de Zópiro e Hípias, ou das guerras dos atenienses e lacedemônios, ou dos feitos de Xerxes, ou de Pausânias, que no recinto de Atena esteve em perigo de perecer de fome, ou das coisas acerca de Temístocles e da guerra dos peloponésios, ou das coisas acerca de Alcibíades e Trasíbulo? Pois não nos está proposta matéria de loquacidade, mas [o objetivo] de manifestar a quantidade dos tempos desde a fundação do mundo e de refutar a vã fadiga e a tagarelice dos escritores, [a saber] que não são nem vinte mil miríades de anos, como disse Platão, dogmatizando que tantos anos se deram do dilúvio até os seus tempos, nem tampouco quinze miríades e três mil setenta e cinco anos, como já dissemos narrar Apolônio, o egípcio; nem o mundo é ingênito e fruto do acaso de todas as coisas, como Pitágoras e os demais tagarelaram, mas, antes, é gerado e administrado pela providência do Deus que fez todas as coisas; e todo o tempo e os anos se mostram a estes que querem crer na verdade. Para que, pois, não pareça que mostramos [os tempos] até Ciro e negligenciamos os tempos do intervalo, como se não pudéssemos demonstrá-los, concedendo-o Deus, tentarei expor, quanto for possível, também a ordem dos tempos seguintes.

XXVII

Κύρου οὖν βασιλεύσαντος ἔτεσιν τριάκοντα ὀκτὼ καὶ ἀναιρεθέντος ὑπὸ Τομύριδος ἐν Μασσαγετίᾳ, τότε οὔσης ὀλυμπιάδος ἑξηκοστῆς δευτέρας· ἔκτοτε ἤδη οἱ Ῥωμαῖοι ἐμεγαλύνοντο τοῦ θεοῦ κρατύνοντος αὐτούς, ἐκτισμένης τῆς Ῥώμης ὑπὸ Ῥωμύλου, τοῦ παιδὸς ἱστορουμένου Ἄρεως καὶ Ἰλίας, ὀλυμπιάδι ζ΄, τῇ πρὸ ι΄ καὶ ζ΄ καλανδῶν Μαΐων, τοῦ ἐνιαυτοῦ τότε δεκαμήνου ἀριθμουμένου· τοῦ οὖν Κύρου τελευτήσαντος, ὡς ἔφθημεν εἰρηκέναι, ὀλυμπιάδι ἑξηκοστῇ καὶ δευτέρᾳ, γίνεται καιρὸς ἀπὸ κτίσεως Ῥώμης ἔτη σκ΄, ᾧ καὶ Ῥωμαίων ἦρξεν Ταρκύνιος Σούπερβος τοὔνομα, ὃς πρῶτος ἐξώρισεν Ῥωμαίους τινὰς καὶ παῖδας διέφθειρεν καὶ σπάδοντας ἐγχωρίους ἐποίησεν· ἔτι μὴν καὶ τὰς παρθένους διαφθείρων πρὸς γάμον ἐδίδου. Διὸ οἰκείως Σούπερβος ἐκλήθη τῇ ῥωμαϊκῇ γλώσσῃ· ἑρμηνεύεται δὲ ὑπερήφανος. Αὐτὸς γὰρ πρῶτος ἐδογμάτισεν τοὺς ἀσπαζομένους αὐτὸν ὑπὸ ἑτέρου ἀντασπάζεσθαι. Ὃς ἐβασίλευσεν ἔτεσιν κέ. Μεθ᾿ ὃν ἦρξαν ἐνιαύσιοι ὕπατοι, χιλίαρχοι ἢ ἀγορανόμοι ἔτεσιν υνη΄, ὧν τὰ ὀνόματα καταλέγειν πολὺ καὶ περισσὸν ἡγούμεθα. Εἰ γάρ τις βούλεται μαθεῖν, ἐκ τῶν ἀναγραφῶν εὑρήσει ὧν ἀνέγραψεν Χρύσερως ὁ νομεγκλάτωρ, ἀπελεύθερος γενόμενος Μ. Αὐρηλίου Οὐήρου, ὃς ἀπὸ κτίσεως Ῥώμης μέχρι τελευτῆς τοῦ ἰδίου πάτρωνος αὐτοκράτορος Οὐήρου σαφῶς πάντα ἀνέγραψεν, καὶ τὰ ὀνόματα καὶ τοὺς χρόνους. Ἐκράτησαν οὖν Ῥωμαίων ἐνιαύσιοι, ὣς φαμεν, ἔτεσιν υνγ΄. Ἔπειτα οὕτως ἦρξαν οἱ αὐτοκράτορες καλούμενοι· πρῶτος Γάϊος Ἰούλιος, ὃς ἐβασίλευσεν ἔτη γ΄ μῆνας δ᾿ ἡμέρας ἕξ. Ἔπειτα Αὔγουστος ἔτη νς΄ μῆνας δ΄ ἡμέραν μίαν. Τιβέριος ἔτη κβ΄. Εἶτα Γάϊος ἕτερος ἔτη γ΄ μῆνας η΄ ἡμέρας ζ΄. Κλαύδιος ἔτη ιγ΄ μῆνας η΄ ἡμέρας κδ΄. Νέρων ἔτη ιγ΄ μῆνας ζ΄ ἡμέρας κή. Γάλβας μῆνας ζ΄. Ὄθων μῆνας γ΄ ἡμέρας ε΄. Οὐϊτέλλιος μῆνας ζ΄ ἡμέρας κβ΄. Οὐεσπασιανὸς ἔτη θ΄ μῆνας ια΄ ἡμέρας κβ΄. Τίτος ἔτη β΄ ἡμέρας κβ΄. Δομετιανὸς ἔτη ιε΄ μῆνας ε΄ ἡμέρας ζ΄. Νερούας ἐνιαυτὸν μῆνας δ΄ ἡμέρας ι΄. Τραϊανὸς ἔτη ιθ΄ μῆνας ἓξ ἡμέρας ιζ΄. Ἀδριανὸς ἔτη κ΄ μῆνας ι΄ ἡμέρας κη΄. Ἀντωνῖνος ἴτη κβ΄ μῆνας ζ΄ ἡμέρας ζ΄. Οὐῆρος ἔτη ιθ΄ ἡμέρας ι΄. Γίνεται οὖν ὁ χρόνος τῶν Καισάρων μέχρι Οὐήρου αὐτοκράτορος τελευτῆς ἔτη σκε΄. Ἀπὸ οὖν τῆς Κύρου τελευτῆς, Ῥωμαίων δὲ ἀρχῆς Ταρκυνίου Σουπέρβου, μέχρι τελευτῆς αὐτοκράτορος Οὐήρου, οὗ προειρήκαμεν, ὁ πᾶς χρόνος συνάγεται ἔτη ψμα΄.

Tendo Ciro reinado trinta e oito anos e sido morto por Tômiris na Massagécia, sendo então a sexagésima segunda Olimpíada — desde então já os romanos se engrandeciam, fortalecendo-os Deus, tendo sido Roma fundada por Rômulo, filho, segundo se narra, de Ares e de Ília, na sétima Olimpíada, no dia dezessete antes das calendas de maio, contando-se então o ano de dez meses. Tendo, pois, Ciro morrido, como já dissemos, na sexagésima segunda Olimpíada, dá-se um tempo desde a fundação de Roma de duzentos e vinte anos, no qual também reinou sobre os romanos um de nome Tarquínio Soberbo, que primeiro desterrou alguns romanos, corrompeu meninos e fez eunucos os nativos; e ainda, corrompendo as virgens, entregava-as ao casamento. Por isso convenientemente foi chamado Soberbo [Superbus] na língua romana; e traduz-se por "arrogante". Pois ele foi o primeiro a dogmatizar que os que o saudavam fossem retribuídos na saudação por outro. Este reinou vinte e cinco anos. Depois dele governaram cônsules anuais, tribunos militares ou edis, por quatrocentos e cinquenta e oito anos, cujos nomes julgamos muito e supérfluo enumerar. Pois, se alguém quer saber, achará nos registros que registrou Crísero, o nomenclador, que foi liberto de Marco Aurélio Vero, o qual, desde a fundação de Roma até a morte do seu próprio patrono, o imperador Vero, registrou claramente tudo, tanto os nomes quanto os tempos. Dominaram, pois, sobre os romanos [magistrados] anuais, como dizemos, por quatrocentos e cinquenta e três anos. Depois, assim governaram os chamados imperadores: o primeiro, Caio Júlio, que reinou três anos, quatro meses e seis dias. Depois, Augusto, cinquenta e seis anos, quatro meses e um dia. Tibério, vinte e dois anos. Depois, outro Caio, três anos, oito meses e sete dias. Cláudio, treze anos, oito meses e vinte e quatro dias. Nero, treze anos, sete meses e vinte e oito dias. Galba, sete meses. Otão, três meses e cinco dias. Vitélio, sete meses e vinte e dois dias. Vespasiano, nove anos, onze meses e vinte e dois dias. Tito, dois anos e vinte e dois dias. Domiciano, quinze anos, cinco meses e sete dias. Nerva, um ano, quatro meses e dez dias. Trajano, dezenove anos, seis meses e dezessete dias. Adriano, vinte anos, dez meses e vinte e oito dias. Antonino, vinte e dois anos, sete meses e sete dias. Vero, dezenove anos e dez dias. Perfaz-se, pois, o tempo dos Césares até a morte do imperador Vero: duzentos e vinte e cinco anos. Desde a morte de Ciro, pois — e do início do domínio romano de Tarquínio Soberbo —, até a morte do imperador Vero, que já mencionamos, todo o tempo reúne-se em setecentos e quarenta e um anos.

XXVIII

Ἀπὸ δὲ καταβολῆς κόσμου ὁ πᾶς χρόνος κεφαλαιωδῶς οὕτως κατάγεται.Ἀπὸ κτίσεως κόσμου ἕως κατακλυσμοῦ ἐγένοντο ἔτη βσμβ΄. Ἀπὸ δὲ τοῦ κατακλυσμοῦ ἕως τεκνογονίας Ἀβραὰμ τοῦ προπάτορος ἡμῶν ἔτη αλς΄. Ἀπὸ δὲ Ἰσαὰκ τοῦ παιδὸς Ἀβραὰμ ἕως οὗ ὁ λαὸς σὺν Μωσῇ ἐν τῇ ἐρήμῳ διέτριβεν ἴτη χξ΄. Ἀπὸ δὲ τῆς Μωσέως τελευτῆς, ἀρχῆς Ἰησοῦ υἱοῦ Ναυῆ, μέχρι τελευτῆς Δαυὶδ τοῦ πατριάρχου ἔτη υϟ η΄. Ἀπὸ δὲ τῆς τελευτῆς Δαυίδ, βασιλείας δὲ Σολομῶνος, μέχρι τῆς παροικίας τοῦ λαοῦ ἐν γῇ Βαβυλῶνος ἔτη φιη΄ μῆνες ζ΄ ἡμέραι ι΄. Ἀπὸ δὲ τῆς Κύρου ἀρχῆς μέχρι αὐτοκράτορος Αὐρηλίου Οὐήρου τελευτῆς ἔτη ψμα΄. Ὁμοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου συνάγονται τὰ πάντα ἔτη εχϟε΄ καὶ οἱ ἐπιτρέχοντες μῆνες καὶ ἡμέραι.

E desde a fundação do mundo todo o tempo, sumariamente, computa-se assim. Desde a criação do mundo até o dilúvio houve dois mil duzentos e quarenta e dois anos. E desde o dilúvio até a geração [do filho] de Abraão, nosso antepassado, mil e trinta e seis anos. E desde Isaque, filho de Abraão, até que o povo, com Moisés, demorou no deserto, seiscentos e sessenta anos. E desde a morte de Moisés e o início [do governo] de Josué, filho de Nave, até a morte de Davi, o patriarca, quatrocentos e noventa e oito anos. E desde a morte de Davi e o reinado de Salomão até a residência do povo na terra de Babilônia, quinhentos e dezoito anos, sete meses e dez dias. E desde o início [do reinado] de Ciro até a morte do imperador Aurélio Vero, setecentos e quarenta e um anos. Juntos, desde a criação do mundo, reúnem-se no total cinco mil seiscentos e noventa e cinco anos, e os meses e dias que correm por cima.

XXIX

Τῶν οὖν χρόνων καὶ τῶν εἰρημένων ἁπάντων συνηθροισμένων, ὁρᾶν ἔστιν τὴν ἀρχαιότητα τῶν προφητικῶν γραμμάτων καὶ τὴν θειότητα τοῦ παρ᾿ ἡμῖν λόγου, ὅτι οὐ πρόσφατος ὁ λόγος, οὔτε μὴν τὰ καθ᾿ ἡμᾶς, ὡς οἴονταί τινες, μυθώδη καὶ ψευδῆ ἐστιν, ἀλλὰ μὲν οὖν ἀρχαιότερα καὶ ἀληθέστερα. Καὶ γὰρ Βήλου τοῦ Ἀσσυρίων βασιλεύσαντος καὶ Κρόνου τοῦ Τιτᾶνος Θάλλος μέμνηται, φάσκων τὸν Βῆλον πεπολεμηκέναι σὺν τοῖς Τιτᾶσι πρὸς τὸν Δία καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ θεοὺς λεγομένους, ἔνθα φησὶν Καὶ ὁ Γύγος ἡττηθεὶς ἔφυγεν εἰς Ταρτησσόν, τότε μὲν τῆς χώρας ἐκείνης Ἀκτῆς κληθείσης, νυνὶ δὲ Ἀττικῆς προσαγορευομένης, ἧς ὁ Γύγος τότε ἦρξεν. Καὶ τὰς λοιπὰς δὲ χώρας καὶ πόλεις, ἀφ᾿ ὧν τὰς προσωνυμίας ἔσχον, οὐκ ἀναγκαῖον ἡγούμεθα καταλέγειν, μάλιστα πρὸς σὲ τὸν ἐπιστάμενον τὰς ἱστορίας. Ὅτι μὲν οὖν ἀρχαιότερος ὁ Μωσῆς δείκνυται ἁπάντων συγγραφέων (οὐκ αὐτὸς δὲ μόνος ἀλλὰ καὶ οἱ πλείους μετ᾿ αὐτὸν προφῆται γενόμενοι) καὶ Κρόνου καὶ Βήλου καὶ τοῦ Ἰλιακοῦ πολέμου, δῆλόν ἐστιν. Κατὰ γὰρ τὴν Θάλλου ἱστορίαν ὁ Βῆλος προγενέστερος εὑρίσκεται τοῦ Ἰλιακοῦ πολέμου ἔτεσι τκβ΄. Ὅτι δὲ πρός που ἔτεσι ϡ ἢ καὶ ´α προάγει ὁ Μωσῆς τῆς τοῦ Ἰλίου ἁλώσεως, ἐν τοῖς ἐπάνω δεδηλώκαμεν. Τοῦ δὲ Κρόνου καὶ τοῦ Βήλου συνακμασάντων ὁμόσε, οἱ πλείους οὐκ ἐπίστανται τίς ἐστιν ὁ Κρόνος ἤ τίς ὁ Βῆλος. Ἔνιοι μὲν σέβονται τὸν Κρόνον καὶ τοῦτον αὐτὸν ὀνομάζουσι Βὴλ καὶ Βάλ, μάλιστα οἱ οἰκοῦντες τὰ ἀνατολικὰ κλίματα, μὴ γινώσκοντες μήτε τίς ἐστιν ὁ Κρόνος μήτε τίς ἐστιν ὁ Βῆλος. Παρὰ δὲ Ῥωμαίοις Σατοῦρνος ὀνομάζεται· οὐδὲ γὰρ αὐτοὶ γινώσκουσιν τίς ἐστιν αὐτῶν, πότερον ὁ Κρόνος ἢ ὁ Βῆλος. Ἡ μὲν οὖν ἀρχὴ τῶν ὀλυμπιάδων ἀπὸ Εἰφίτου, φασίν, ἔσχηκεν τὴν θρησκείαν, κατὰ δέ τινας ἀπὸ Αιμοῦ, ὅς καὶ Ἴλιος ἐπεκλήθη. Ὁ μὲν οὖν ἀριθμὸς τῶν ἐτῶν καὶ ὀλυμπιάδων ὡς ἔχει τὴν τὴν τάξιν, ἐν τοῖς ἐπάνω δεδηλώκαμεν.Τῆς μὲν οὖν ἀρχαιότητος τῶν παρ᾿ ἡμῖν πραγμάτων καὶ τῶν χρόνων τὸν πάντα ἀριθμὸν κατὰ τὸ δυνατὸν οἶμαι τὰ νῦν ἀκριβῶς εἰρῆσθαι. Εἰ γὰρ καὶ ἔλαθεν ἡμᾶς χρόνος, εἰ τύχοι εἰπεῖν ἔτη ν΄ ἢ ρ΄ ἢ καὶ ο΄, οὐ μέντοι μυριάδες ἤ χιλιάδες ἐτῶν, καθὼς προειρήκασιν Πλάτων καὶ Ἀπολλώνιος καὶ οἱ λοιποὶ ψευδῶς ἀναγράψαντες. Ὅπερ ἡμεῖς τὸ ἀκριβὲς ἴσως ἀγνοοῦμεν, ἁπάντων τῶν ἐτῶν τὸν ἀριθμόν, διὰ τὸ μὴ ἀναγεγράφθαι ἐν ταῖς ἱεραῖς βίβλοις τοὺς ἐπιτρέχοντας μῆνας καὶ ἡμέρας. Ἔτι δὲ περὶ ὧν φαμεν χρόνων συνᾴδει καὶ Βήρωσος, ὁ παρὰ Χαλδαίοις φιλοσοφήσας καὶ μηνύσας Ἕλλησιν τὰ Χαλδαϊκὰ γράμματα, ὃς ἀκολούθως τινὰ εἴρηκεν τῷ Μωσεῖ περί τε κατακλυσμοῦ καὶ ἑτέρων πολλῶν ἐξιστορῶν. Ἔτι μὴν καὶ τοῖς προφήταις Ἱερεμίᾳ καὶ Δανιὴλ σύμφωνα ἐκ μέρους εἴρηκεν· τὰ γὰρ συμβάντα τοῖς Ἰουδαίοις ὑπὸ τοῦ βασιλέως Βαβυλωνίων, ὃν αὐτὸς ὀνομάζει Ναβοπαλάσσαρον, κέκληται δὲ παρὰ Ἑβραίοις Ναβουχοδονόσορ. Μίμνηται καὶ περὶ τοῦ ναοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις ὡς ἠρημῶσθαι ὑπὸ τοῦ Χαλδαίων βασιλέως, καὶ ὅτι, Κύρου τὸ δεύτερον ἔτος βασιλεύσαντος τοῦ ναοῦ τῶν θεμελίων τεθέντων, Δαρείου πάλιν βασιλεύσαντος τὸ δεύτερον ἔτος ὁ ναὸς ἐπετελέσθη.

Reunidos, pois, os tempos e tudo o que foi dito, é possível ver a antiguidade dos escritos proféticos e a divindade da nossa doutrina, [a saber] que não é recente a doutrina, nem tampouco as coisas que nos dizem respeito são, como alguns pensam, fabulosas e falsas, mas, antes, mais antigas e mais verdadeiras. Pois de Belo, que reinou sobre os assírios, e de Crono, o Titã, faz menção Talo, afirmando que Belo guerreou com os Titãs contra Zeus e os chamados deuses com ele, onde diz: "E Gigo, vencido, fugiu para Tartesso, chamando-se então aquela região Acte, e agora denominada Ática, sobre a qual Gigo então governou". E as demais regiões e cidades, das quais tiveram os seus nomes, não julgamos necessário enumerá-las, sobretudo para ti, que sabes as histórias. Que, pois, Moisés se mostra mais antigo que todos os escritores (e não só ele, mas também os muitos profetas que vieram depois dele), e que Crono, Belo e a guerra troiana, é evidente. Pois, segundo a história de Talo, Belo se acha anterior à guerra troiana em trezentos e vinte e dois anos. E que Moisés precede em cerca de novecentos, ou mesmo mil, anos a tomada de Ílion, mostramos acima. E, tendo Crono e Belo florescido ao mesmo tempo, os mais não sabem quem é Crono ou quem é Belo. Alguns veneram Crono e a este mesmo chamam Bel e Bal, sobretudo os que habitam os climas orientais, sem saber nem quem é Crono nem quem é Belo. E entre os romanos é chamado Saturno; pois nem eles mesmos sabem quem é [deles], se Crono ou Belo. O princípio das Olimpíadas, pois, dizem, teve a sua celebração a partir de Ífito, ou, segundo alguns, a partir de Emo, que também foi chamado Ílio. O número dos anos e das Olimpíadas, tal como tem a sua ordem, mostramos acima. Da antiguidade, pois, das nossas coisas e dos tempos, todo o número, quanto foi possível, julgo ter sido dito agora com rigor. Pois, ainda que nos tenha escapado algum tempo — por exemplo, cinquenta, cem ou mesmo setenta anos —, não, contudo, miríades ou milhares de anos, como predisseram Platão, Apolônio e os demais que registraram falsamente. E talvez ignoremos o rigor exato do número de todos os anos, por não estarem registrados nos sagrados livros os meses e dias que correm por cima. E ainda, acerca dos tempos de que falamos, concorda também Beroso, que filosofou entre os caldeus e revelou aos gregos os escritos caldeus, o qual disse algumas coisas coerentes com Moisés acerca do dilúvio e de muitas outras que narrou. E ainda disse coisas concordantes, em parte, com os profetas Jeremias e Daniel; pois [narrou] as coisas que sobrevieram aos judeus da parte do rei dos babilônios, a quem ele mesmo chama Nabopalasar, mas que entre os hebreus se chama Nabucodonosor. Faz menção também do templo em Jerusalém, [dizendo] que foi devastado pelo rei dos caldeus, e que, tendo Ciro reinado no segundo ano, foram postos os fundamentos do templo, e, reinando de novo Dario no segundo ano, o templo foi concluído.

XXX

Τῶν δὲ τῆς ἀληθείας ἱστοριῶν Ἕλληνες οὐ μέμνηνται, πρῶτον μὲν διὰ τὸ νεωστὶ αὐτοὺς τῶν γραμμάτων τῆς ἐμπειρίας μετόχους γεγενῆσθαι· καὶ αὐτοὶ ὁμολογοῦσιν φάσκοντες τὰ γράμματα εὑρῆσθαι, οἱ μὲν παρὰ Χαλδαίων, οἱ δὲ παρὰ Αἰγυπτίων, ἄλλοι δ᾿ αὖ ἀπὸ Φοινίκων· δεύτερον ὅτι ἔπταιον καὶ πταίουσιν, περὶ θεοῦ μὴ ποιούμενοι τήν μνείαν ἀλλὰ περὶ ματαίων καὶ ἀνωφελῶν πραγμάτων. Οὕτως μὲν γὰρ καὶ Ὁμήρου καὶ Ἡσιόδου καὶ τῶν λοιπῶν ποιητῶν φιλοτίμως μέμνηνται, τῆς δὲ τοῦ ἀφθάρτου καὶ μόνου θεοῦ δόξης οὐ μόνον ἐπελάθοντο ἀλλὰ καὶ κατελάλησαν· ἔτι μὴν καὶ τοὺς σεβομένους αὐτὸν ἐδίωξαν καὶ τὸ καθ᾿ ἡμέραν διώκουσιν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῖς εὐφώνως ὑβρίζουσι τὸν θεὸν ἆθλα καὶ τιμὰς τιθέασιν, τοὺς δὲ σπεύδοντας πρὸς ἀρετὴν καὶ ἀσκοῦντας βίον ὅσιον, οὓς μὲν ἐλιθοβόλησαν, οὓς δὲ ἐθανάτωσαν, καὶ ἕως τοῦ δεῦρο ὠμοῖς αἰκισμοῖς περιβάλλουσιν. Διὸ οἱ τοιοῦτοι ἀναγκαίως ἀπώλεσαν τὴν σοφίαν τοῦ θεοῦ καὶ τὴν ἀλήθειαν οὐχ εὗρον. Εἰ οὖν βούλει, ἀκριβῶς ἔντυχε τούτοις, ὅπως σχῇς σύμβουλον καὶ ἀῤῥαβῶνα τῆς ἀληθείας.

E das histórias da verdade os gregos não fazem menção: primeiro, por terem eles, recentemente, tornado-se participantes da experiência das letras; e eles mesmos o confessam, afirmando que as letras foram inventadas — uns [dizem] pelos caldeus, outros pelos egípcios, e outros, por sua vez, pelos fenícios; segundo, porque pecavam e pecam, não fazendo menção de Deus, mas de coisas vãs e inúteis. Pois assim fazem menção zelosa de Homero, de Hesíodo e dos demais poetas, mas da glória do incorruptível e único Deus não só se esqueceram, mas até falaram mal; e ainda perseguiram os que o veneram, e cada dia os perseguem. E, além disso, aos que com boa voz ultrajam a Deus estabelecem prêmios e honras, mas os que se apressam para a virtude e exercitam vida santa, a uns apedrejaram, a outros mataram, e até hoje os cercam de suplícios cruéis. Por isso tais homens necessariamente perderam a sabedoria de Deus e não acharam a verdade. Se, pois, quiseres, depara com rigor com estas coisas, para que tenhas conselheiro e penhor da verdade.