Ἡ δ’ ἔνθεος διδασκαλία τὸ τῶν ἀγαθῶν ἀνώτατον αὐτὸ δὴ τὸ πάντων αἵτιον ἐπέκεινα πάσης καταλήψεως εἶναί φησιν· διὸ δὴ ἄρρητον καὶ ἄλεκτον καὶ ἀνωνόμαστον καὶ φωνῆς οὐ μόνον ἀλλὰ καὶ ἐννοίας ἁπάσης ὑπέρτερον εἶναι, οὐκ ἐν τόπῳ περιληπτόν οὐκ ἐν σώμασιν ὅν, οὐκ ἐν οὐρανῷ οὐκ ἐν αἰθέρι οὐδ' ἓν τινι μέρει τοῦ παντός, ἀλλὰ πάντη καὶ πάντων ἐκτὸς ἐν ἀπορρήτῳ γνώσεως τεταμιευμένον. τοῦτον μόνον ἀληθῆ θεὸν εἰδέναι τὰ θεῖα λόγια παιδεύει, πάσης κεχωρισμένον σωματικῆς οὐσίας, πάσης ἀλλοτριον ὑπηρετικῆς οἰκονομίας· διὸ δὴ ἐξ αὐτοῦ τὸ πᾶν, οὐ μὴν δι αὐτοῦ φῦναι παραδέδοται. ἀλλ' αὐτὸς μὲν οἶα βασιλεὺς εἴσω που ἐν ἀρρήτοις καὶ ἀδύτοις καὶ ἀβάτοις φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον διὰ παντὸς μόνῃ τῇ θελητικῇ δυνάμει νομοθετεῖ καὶ διατάττεται· θέλοντος γὰρ ἐστιν ὅ τι καὶ ἔστιν, καὶ μὴ θέλοντος οὐκ ἔστιν, θέλει δὲ ἀγαθὰ πάντα, ὅτι δὴ καὶ αὐτοαγαθὸν τὴν οὐσίαν τυγχάνει. ὁ δέ, δἰ οὗ τὰ πάντα, θεοῦ λόγος ἄνωθεν ἐξ ἀγαθοῦ πατρὸς ὡς ἐξ ἀενάου καὶ ἀπείρου πηγῆς ἀνομβρῶν λόγοις ἀρρήτοις ποταμοῦ δίκην πρόεισιν, ὅλος πλημμυρῶν ἐς τὸ κοινὸν τῆς τοῦ παντὸς σωτηρίας. ὡς δὲ ἐπὶ τοῦ καθ’ ἡμᾶς παραδείγματος ὁ μὲν ἀόρατος καὶ ἀφανὴς ἐν ἡμῖν νοῦς, ὃν ὅστις ποτὲ καὶ ὁποῖος ὤν τὴν οὐσίαν ὑπάρχει οὐδεὶς πώποτε ἀνθρώπων ἔγνω, βασιλεὺς δ' οἷα ἐν ἀπορρήτοις εἴσω τοῖς αὐτοῦ ταμείοις ὑπάρχων μόνος τὰ πρακτέα βουλεύεται, λόγος δ' ἐξ αὐτοῦ πρόεισι μονογενής, οἷα πατρὸς ἐξ ἀδύτου μυχοῦ γεγεννημένος, ἀρρήτῳ λόγῳ καὶ δυνάμει ἀκατονομάστῳ ὃς δὴ καὶ πρῶτος τῶν πατρικῶν τοῖς πᾶσι καθίσταται νοημάτων ἄγγελος εἰς φανερόν τε κηρύττει τὰ ἐν ἀπορρήτοις τῷ πατρὶ βεβουλευμένα, ἔργοις τε ἐπιτελεῖ τὰ βουλεύματα προϊὼν εἰς τὰς πάντων ἀκοάς, εἶθ' οἱ μὲν τῆς ἐκ τοῦ λόγου μεταλαμβάνουσιν ὠφελείας, τὸν δ' ἀφανῆ καὶ ἀόρατον νοῦν τὸν δὴ τοῦ λόγου πατέρα οὐδεὶς πώποτε εἶδεν ὀφθαλμοῖς· κατὰ τὰ αὐτὰ δή δὴ δὲ ἐπέκεινα πάσης εἰκόνος τε καὶ παραδείγματος ὁ τοῦ παμβασιλέως θεοῦ τέλειος λόγος, οἷα μονογενὴς πατρὸς υἱός, οὐ προφορικῇ δυνάμει συνεστώς, οὐδ’ ἐκ συλλαβῶν ὀνομάτων τε καὶ ῥημάτων τὴν φύσιν κατεσκευασμένος, οὐδ’ ἐν φωνῇ δι’ ἀέρος πληττομένῃ σημαινόμενος, θεοῦ δὲ τοῦ ἐπὶ πάντων ζῶν καὶ ἐνεργὴς ὑπάρχων λόγος, κατ' οὐσίαν τε ὑφεστὼς οἷα θεοῦ δύναμις καὶ θεοῦ σοφία, πρόεισι μὲν τῆς πατρικῆς θεότητός τε καὶ βασιλείας, ἀγαθοῦ δὲ πατρὸς ἀγαθὸν τυγχάνων γέννημα κοινός τε ἀπάντων σωτὴρ ἐποχετεύει τὰ σύμπαντα, ζωῆς καὶ λόγου καὶ σοφίας καὶ φωτὸς καὶ πάντων ἀγαθῶν ἐκ τοῦ οἰκείου πληρώματος τοῖς πᾶσιν ἐπιλιμνάζων. ἄρδει τε οὐ τὰ προσεχῆ μόνον καὶ ἐγγυτάτω, ἀλλὰ καὶ τὰ πόρρω διεστῶτα κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν, καὶ εἴ τις ἑτέρα τούτων ἐν τοῖς οὖσιν τυγχάνει λῆξις· οἷς ὁμοῦ πᾶσιν ὅρους καὶ χώρας καὶ νόμους καὶ κλήρους διατάττεται κατὰ τὸ δικαιότατον, ἐξουσία βασιλικῇ τὰ πρόσφορα νέμων ἑκάστῳ καὶ χορηγῶν, καὶ τοῖς μὲν ὑπερκοσμίους ἁψῖδας τοῖς δ’ αὐτὸν οὐρανὸν οἰκεῖν, τοῖς δ’ αἰθερίους διατριβὰς, τοῖς δ' ἀέρα, τοῖς δὲ γῆν ἀφορίζων. κἄπειτα μεθιστῶν ἐνθένδε πάλιν ἀλλαχόσε, διακρίνων τε εὖ μάλα τοὺς ἑκάστων βίους ἤθη τε καὶ τρόπων διαφορὰν ἀμειβόμενος, ζωῆς τε καὶ τροφῆς οὐ λογικῶν μόνον ἀλλὰ καὶ ζώων ἀλόγων ἐπὶ χρήσει τῶν λογικῶν ἐπιμελόμενος, καὶ τοῖς μὲν θνητῆς καὶ προσκαίρου ζωῆς ἀπόλαυσιν, τοῖς δ’ ἀθανάτου μετουσίαν παρέχων· πάντα τε αὐτὸς οἷα θεοῦ λόγος ἐνεργεῖ, τοῖς πᾶσιν ἐπιπαρὼν καὶ τὰ πάντα λογικῇ δυνάμει ἐπιπορευόμενος, ἄνω τε πρὸς τὸν αὐτοῦ πατέρα βλέπων τοῖς ἐκείνου νεύμασι τὰ κάτω καὶ μετ' αὐτὸν ἀκολούθως οἷα κοινὸς ἁπάντων σωτὴρ διακυβερνᾷ, μεσεύων ἁμηγέπη καὶ συνάγων πρὸς τὸν ἀγέννητον τὴν γεννητὴν οὐσίαν. δεσμός τις οὗτος ἀρραγὴς θεοῦ λόγος μέσος τυγχάνει συνδέων τὰ διεστῶτα καὶ μὴ μακρὰν ἀποπίπτειν αὐτὰ συγχωρῶν. οὗτος ἡ καθόλου πρόνοια, κηδεμὼν οὑτος καὶ διορθωτὴς τοῦ παντός, οὑτος θεοῦ δύναμις καὶ θεοῦ σοφία, οὑτος μονογενὴς θεός, ἐκ θεοῦ γεγεννημένος λόγος· ἐν ἀρχῇ γὰρ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεὸν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος· πάντα δἰ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἓν ὃ γέγονε· θεολόγων ἀνδρῶν ἱεραὶ διδάσκουσι φωναί· οὗτος ὁ κοινὸς ἁπάντων φυτουργός, δι' ὃν ἡ τῶν ὅλων οὐσία φύει καὶ θάλλει, ὀμβρήμασι τοῖς ἐξ αὐτοῦ διὰ παντὸς ἀρδομένη, νεαράν τε εἰς ἀεὶ τὴν ἀκμὴν καὶ τὴν ὥραν περικαλλῆ τοῦ παντὸς παρεχομένην. ὁ δὲ τῶν ἡνίων ἐπειλημμένος εὐθείᾳ περαίνει πατρικῷ νεύματι τὸ μέγα τοῦ σύμπαντος κόσμου πηδαλιουχῶν σκάφος. τοιοῦτον καλλιτέχνην τέχνην υἱὸν μονογενῆ ὁ τῶν ὅλων ἐπέκεινα θεός, οἷα πατὴρ ἀγαθὸς ἀγαθὸν ἀπογεννήσας καρπόν, τῷδε τῷ κόσμω̣ μέγιστον ἀγαθὸν ἐδωρήσατο, ρήσατο, ἅτε ψυχὴν ἀψύχῳ σώματι, τῇ τῶν σωμάτων ἀλόγῳ φύσει τὸν αὐτοῦ λόγον ἐμβαλών, καὶ τὴν ἄμορφον καὶ ἀνείδεον ἄψυχόν τε καὶ ἀσχημάτιστον οὐσίαν θείᾳ δυνάμει λόγου φωτίσας τε καὶ ψυχώσας. ὃν δὴ ἡμῖν καὶ γνωριστέον τε καὶ σεπτέον, ἐν ὕλῃ μὲν καὶ σωματων στοιχείοις διὰ παντὸς ἐπιχωριάζοντα καὶ τὰ πάντα ζωογονοῦντα, τὸν αὐτὸν δὲ φῶς καὶ γέννημα νοερὸν φωτὸς ἀλέκτου, καὶ ἕνα μὲν τὴν οὐσίαν, ὡς ἂν ἐξ ἑνὸς ὄντα πατρός, πολλὰς δὲ τὰς ἐν αὐτῷ κεκτημένον δυνάμεις. ού γὰρ ἐπειδὴ πολλὰ μέρη κόσμου, διὰ τοῦτο καὶ πολλὰς δυνάμεις ἡγητέον, οὐδ’ ἐπεὶ πολλὰ τὰ πεποιημένα, ταύτῃ καὶ θεοὺς ὑφίστασθαι προσήκει πλείους. δεινὴν δὲ οἶα νήπιοι τὰς ψυχὰς πολυθέων ἀνδρῶν παῖδες πλάνην ἐπλανήθησαν τὰ μέρη τοῦ παντὸς θεοποιήσαντες καὶ τὸν ἕνα κόσμον εἰς πολλὰ διελόντες, ὡς εἰ καὶ ἀνθρώπου συνεστῶτος ἑνὸς ἀπολαβών τις ἰδίως ὀφθαλμούς, ἄνθρωπον εἰναι λέγοι τούτους, καὶ ὠτα πάλιν ἄλλον ἄνθρωπον καὶ κεφαλὴν ὁμοίως, αὐχένα τε καὶ στέρνα καὶ ὤμους πόδας τε καὶ χεῖρας καὶ τὰ λοιπὰ κατακερματίσας μέλη, τάς τε τῶν αἰσθητηρίων δυνάμεις καταδιελὼν τῷ λόγῳ παμπόλλους λέγοι εἶναι ἀνθρώπους τὸν ἕνα, πλεῖον οὐδὲν ἢ μωρίας γέλωτα παρὰ τοῖς ἔμφροσιν ὀφλισκάνων. τοιοῦτος ἂν εἴη καὶ ὁ μυρίους ἑαυτῷ θεοὺς ἐξ ἑνὸς κόσμου μερῶν ὑφιστάμενος, ἢ καὶ αὐτὸν εἶναι θεὸν τὸν γεννητὸν κόσμον πολλῶν ἐκ μερῶν ὑφεστῶτα νομίζων καὶ οὐκ εἰδὼς ὅτι θεία φύσις οὐκ ἄν ποτε ἐκ μερῶν συσταίη· εἰ δὲ σύνθετος γένοιτο, καὶ ἑτέρου δέοιτο ἂν τοῦ συνθήσοντος αὐτὴν· οὐδ' αὖ πολυμερὴς οὐσα ὑπάρχοι ἂν θεία· πῶς γάρ; ἐξ ἀνομοίων διαφορῶν, χειρόνων τε καὶ ἀμεινόνων ὑφεστῶσα. ἁπλῆ δὲ καὶ ἀμερὴς καὶ ἀσύνθετος οὖσα, πάσης ἐπέκεινα τυγχάνει τῆς ὁρωμένης τοῦ κόσμου διατάξεως. διὸ δὴ τῆς ἀληθείας ὁ κήρυξ ὧδέ πη λέγων διαρρήδην κέκραγεν· θεοῦ μὲν λόγος ὁ πρὸ πάντων μόνος ἂν εἴη λογικῶν πάντων σωτήρ, θεὸς δὲ ὁ ἐπέκεινα, λόγου γενεσιάρχης, μόνος ἁπάντων αἴτιος ὤν, αὐτοῦ μὲν οἷα μονογενοῦς κυρίως ἂν λεχθείη τοῦ λόγου πατήρ, αὐτὸς δ' ἀνώτερον αἴτιον οὐκ ἐπιγράψεται· διὸ δὴ καὶ μόνος θεὸς αὐτός, μονογενὴς δ' ἐξ αὐτοῦ πρόεισιν ὁ τῶν ὅλων σωτήρ, θεοῦ λόγος εἷς, ὁ διὰ πάντων. ὁ μὲν οὖν αἰσθητὸς κόσμος, οἷά τις πολύχορδος λύρα ἐξ ἀνομοίων συνεστῶσα χορδῶν, ὀξειῶν τε καὶ βαρειῶν, τῶν τε άνειμένων καὶ ἐπιτεταμένων καὶ μέσων, εὖ δ' ἡρμοσμένων ἁπασῶν τέχνῃ τῇ μουσικῇ, κατὰ ταῦτα δὴ καὶ ὅδε πολυμερὴς ὤν καὶ πολυσύνθετος ψυχρᾶς ὁμοῦ καὶ τῆς ἐναντίας ταύτης θερμῆς, ὑγρᾶς τε καὶ αὖ πάλιν τῆς ἐναντίας ταύτης ξηρᾶς οὐσίας, εἰς μίαν συνελθὼν ἁρμονίαν ὄργανον ἂν εἴη μέγα, μεγάλου θεοῦ δημιούργημα, λόγος δ’ ὁ θεῖος, οὐκέτ' ἐκ μερῶν συνεστὼς οὐδ’ ἐξ ἐναντίων συγκείμενος, ἀμερὴς αὐτὸς. ὢν καὶ ἀσύνθετος εὐ καὶ σοφῶς τὸ πᾶν ἀνακρούεται, τῷ αὐτοῦ πατρὶ καὶ βασιλεῖ τῶν ὅλων τὴν ὀφειλομένην καὶ αὐτῷ πρέπουσαν ἀποδιδοὺς μελῳδίαν. ὡς δ’ ὑφ’ ἑνὶ σώματι μέλη μὲν καὶ μέρη τε καὶ ἔγκατα συνῆκται μυρία, ψυχὴ δ’ ἀφανὴς ἥπλωται δι’ ὅλων μία καὶ νοῦς ἀμερὴς καὶ ἀσώματος εἷς, οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τοῦδε, ἐκ μὲν πολλῶν μερῶν κόσμος συνέστηκεν εἷς, λόγος δὲ ὡσαύτως θεοῦ πολυδύναμος καὶ παντοδύναμος εἷς διὰ πάντων ἥκων καὶ τοῖς πᾶσιν ἀφανῶς ἐφηπλωμένος πάντων ἂν εἴη τῶν ἐν αὐτοῖς αἴτιος. οὐχ ὁρᾷς ὀφθαλμοῖς τὸν σύμπαντα κόσμον, ὡς οὐρανὸς εἷς μυρίας περιλαμβάνει ἀμφὶ τοῦτον χορείας ἄστρων περιπολούσας; πάλιν εἷς ἥλιος, ἀλλ' οὐ πλείους, τὰς ἁπάντων ὑπερβολῇ φωτὸς καλύπτει μαρμαρυγάς· οὕτω δῆτα ἑνὸς ὄντος πατρός, καὶ τὸν τούτου λόγον ἕνα χρὴ ἀγαθὸν ἀγαθοῦ πατρὸς εἶναι. εἰ δ’ ὅτι μὴ καὶ πλείους ἐπιμέμψαιτό τις, ὥρα τὸν τοιοῦτον ὅτι μὴ καὶ ἡλίους συνίστη πλείους καὶ σελήνας καὶ κόσμους καὶ μυρία ἄλλα αἰτιᾶσθαι, μαινομένου τρόπον τὰ ὀρθὰ καὶ εὐ ἔχοντα τῆς φύσεως διαστρέφειν ἐπιχειροῦντα. ἀλλ' ὡς έν ὁρατοῖς ἥλιος εἷς τὸν αἰσθητὸν ἅπαντα καταλάμπει κόσμον, οὕτω δὴ καὶ ἐν νοητοῖς ἀφανῶς ἡμῖν καὶ ἀοράτως εἷς ὁ τοῦ θεοῦ λόγος παντοδύναμος τὰ σύμπαντα καταυγάζει· ἐπεὶ καὶ ἐν ἀνθρώπῳ μία ψυχὴ καὶ μία λογικὴ δύναμις πλείστων ὁμοῦ γένοιτ’ ἂν δημιουργός, εἰ καὶ γεωργεῖν ἡ αὐτὴ καὶ ναυπηγεῖν καὶ κυβερνᾶν καὶ οἰκοδομεῖν πολλὰ μαθοῦσα ἐπιβάλλοιτο, καὶ εἷς νοῦς ἐν ἀνθρώπῳ καὶ λογισμὸς δέξαιτ ἄν ποτε μυρίων ἐπιστήμας, γεωμετρήσει τε ὁ αὐτὸς καὶ ἀστρονομήσει καὶ λόγους γραμματικῆς καὶ ῥητορικῆς παραδώσει καὶ ἰατρικῆς, ἒν τε μαθήμασι καὶ τοῖς κατὰ χεῖρα προστήσεται, καὶ οὔπω γε οὐδεὶς πώποτε πλείους ἐν ἑνὶ σώματι ψυχὰς ἡγήσατο εἶναι, οὐδὲ πολλὰς ἐθαύμασεν τὰς ἐν ἀνθρώπῳ οὐσίας διὰ τὴν τῶν πολλῶν μαθημάτων ὑποδοχήν. εἰ δὲ καὶ ἄμορφον ὕλην πηλοῦ τις εὑρὼν κἄπειτα χερσὶν ἁπαλύνας ἐπιθείη ζώου μορφήν, ἄλλῳ μὲν σχήματι κεφαλήν, χεῖρας δὲ καὶ πόδας ἑτέρῳ, καὶ ὀφθαλμοὺς πάλιν ἄλλῳ καὶ παρειὰς ὡσαύτως, ὦτά τε καὶ στόμα καὶ ῥῖνας στέρνα τε καὶ ὤμους ὑποτυπωσάμενος τέχνῃ τῇ πλαστικῇ· ἀλλ’ οὐκ, ἐπεὶ πολλὰ σχήματα καὶ μέρη καὶ μέλη ὑφ' ἑνὶ σώματι δεδημιούργηται, τοσούτους χρὴ καὶ τοὺς ποιητὰς ἡγεῖσθαι, ἀλλ' ἕνα μόνον τὸν τοῦ παντὸς ἀθρόως τεχνίτην ἐπαινεῖν τὸν ἑνὶ λογισμῷ καὶ μιᾷ δυνάμει τὸ πᾶν τεκτηνάμενον· οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τοῦδε τοῦ σύμπαντος κόσμου, ἑνὸς μὲν ὄντος ἐκ μερῶν δὲ πλείστων ὑφεστῶτος, οὐ πολλὰς χρὴ ὑποτίθεσθαι δημιουργικὰς δυνάμεις, οὐδὲ πολλοὺς ὀνομάζειν θεούς, μίαν δὲ θεολογεῖν τὴν πάνσοφον καὶ παναρμόνιον τὴν ὡς ἀληθῶς θεοῦ δύναμιν καὶ θεοῦ σοφίαν, μιᾷ δυνάμει καὶ ἀρετῇ μιᾷ διὰ πάντων ἥκουσαν καὶ διὰ παντὸς τοῦ κόσμου χωροῦσαν καὶ τὰ πάντα ὑφισταμένην τε καὶ ζωοῦσαν, καθόλου τε τοῖς πᾶσι καὶ τοῖς κατὰ μέρος σώμασί τε καὶ στοιχείοις ποικίλην τὴν ἐξ αὐτῆς χορηγίαν ποιουμένην. οὕτως καὶ φωτὸς ἡλίου μία καὶ ἡ αὐτὴ προσβολὴ ὁμοῦ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ καταυγάζει μὲν ἀέρα, φωτίζει δὲ ὀφθαλμούς, ἁφὴν δὲ θερμαίνει, πιαίνει δὲ καὶ γῆν, καὶ αὔξει φυτά, χρόνον ὑφίστησιν, ἡγεῖται, περιπολεῖ, κόσμον φαιδρύνει, θεοῦ δύναμιν ἐναργῆ τῷ παντὶ συνίστησιν, ταῦτά τε πάντα μιᾷ ῥοπῇ φύσεως συντελεῖ, καὶ πυρὸς φύσις ὡσαύτως χρυσὸν μὲν καθαίρει, μόλιβδον δὲ τήκει, καὶ κηρὸν μὲν λύει, πηλὸν δὲ ξηραίνει, ὕλην δὲ φρύγει. μιᾷ τῇ καυστικῇ δυνάμει τοσαῦτα κατεργαζομένη. ταύτῃ τοι καὶ ὁ παμβασιλεὺς τοῦ θεοῦ λόγος, ὁ διὰ πάντων ἥκων, ἐν πᾶσί τε ὂν καὶ πάντα ἐπιπορευόμενος, οὐράνιά τε καὶ ἐπίγεια, τὰ ἀφανῆ καὶ τὰ διακυβερνῶν, ἥλιόν τε αὐτὸν οὐρανὸν τε καὶ τὸν σύμπαντα κόσμον ἀρρήτοις δυνάμεσιν ἡνιοχεῖ, δραστικῇ δυνάμει τοῖς πᾶσιν ἐπιπαρὼν καὶ διὰ πάντων χωρῶν, ἔτι αὐτῷ μὲν ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις ἐξ οἰκείας πηγῆς ἀέναον φῶς ἐπομβρεῖ, οὐρανὸν δὲ οἰκείου μεγέθους προσφυεστάτην εἰκόνα ὑποστησάμενος εἰς αἰῶνα διακρατεῖ, τὰς δ’ ἐπέκεινα οὐρανοῦ καὶ κόσμου δυνάμεις ἀγγέλων καὶ πνευμάτων νοερῶν τε καὶ λογικῶν οὐσιῶν ζωῆς ὁμοῦ καὶ φωτὸς καὶ σοφίας καὶ πάσης ἀρετῆς καλοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ παντὸς ἐκ τῶν παρ' αὐτῷ θησαυρῶν ἐμπίπλησιν, μιᾷ δὲ καὶ τῇ αὐτῇ δημιουργῷ τέχνῃ καὶ στοιχείοις οὐοίας οὔποτε διαλιμπάνει παρέχων καὶ τοῖς σώμασι μίξεις καὶ κράσεις καὶ εἴδη καὶ μορφὰς καὶ σχήματα, ποιότητάς τε μυρίας ἓν τε ζώοις καὶ φυτοῖς καὶ ψυχαῖς λογικαῖς τε καὶ ἀλόγοις ἄλλοτε ἄλλως καταποικίλλων καὶ πᾶσιν ὁμοῦ πάντα μιᾷ δυνάμει ἐπιχορηγῶν, διαρρήδην τε ἐπιδεικνὺς οὐχ ἑπτάχορδον οὔτε πολύχορδον λύραν, ἕνα δὲ κόσμον πολυαρμόνιον ἑνὸς λόγου κοσμοποιοῦ ἔργον.
A doutrina inspirada por Deus afirma que o bem supremo, a própria causa de todas as coisas, está além de toda compreensão; por isso mesmo é inefável, indizível, inominável, e superior não apenas a toda voz, mas também a todo pensamento; não compreensível em lugar algum, não subsistindo em corpos, nem no céu, nem no éter, nem em qualquer parte do universo, mas estando inteiramente e fora de todas as coisas, guardado no segredo do conhecimento. As sagradas escrituras ensinam a reconhecer somente a Este como Deus verdadeiro, separado de toda essência corpórea, e estranho a todo serviço ministerial; por cuja razão se ensina que d'Ele provêm todas as coisas, mas não que por meio d'Ele elas foram trazidas à existência. Mas Ele mesmo, como um rei no interior de aposentos inefáveis, impenetráveis e inacessíveis, habitando uma luz inacessível, legisla e ordena tudo para sempre apenas pelo poder de Sua vontade;
pois o que existe, existe porque Ele o quer, e o que Ele não quer, não existe; e Ele quer todas as coisas boas, dado que a Sua essência é o próprio bem. Aquele, porém, por meio de quem todas as coisas são feitas, o Logos de Deus, jorrando do alto a partir do Pai bondoso como de uma fonte eterna e infinita, avança à semelhança de um rio com princípios inefáveis, inundando tudo para a salvação comum do universo. E como em nosso próprio exemplo: o intelecto invisível e oculto em nós — cuja essência, o que quer que seja e como quer que seja, nenhum homem jamais conheceu —, permanecendo como um rei no segredo de suas próprias câmaras, decide sozinho o que deve ser feito; e dele procede a palavra unigênita, gerada como do recesso impenetrável do pai com razão inefável e poder inominável, a qual se torna para todos o primeiro mensageiro dos pensamentos paternos, proclamando abertamente o que foi decidido no segredo do pai, e executando em obras as decisões ao dirigir-se aos ouvidos de todos; e então os homens participam da utilidade proveniente da palavra, mas o intelecto invisível e oculto, que é o pai da palavra, ninguém jamais viu com os olhos. De modo semelhante, e muito além de qualquer imagem e exemplo, o Logos perfeito do Deus Soberano de todas as coisas, como Filho unigênito do Pai, não constando de poder vocal, nem tendo a sua natureza constituída de sílabas, nomes e verbos, nem se manifestando por uma voz que vibra através do ar, mas sendo o Logos vivo e eficaz do Deus que está acima de tudo, subsistindo em essência como poder de Deus e sabedoria de Deus, procede da divindade e da soberania paternas e, sendo o fruto bom do Pai bom, como Salvador comum de todos irriga o universo, inundando a todos, a partir de Sua própria plenitude, com vida, razão, sabedoria, luz e todos os bens. E irriga não apenas o que está próximo e muito perto, mas também o que está distante por terra e por mar, e qualquer outra região que exista entre os seres.
Para todos estes, em conjunto, ordena limites, regiões, leis e heranças com suprema justiça, distribuindo e fornecendo a cada um o que é conveniente com autoridade real; e determinando a uns as abóbadas hipercósmicas, a outros que habitem o próprio céu, a outros as moradas etéreas, a outros o ar, e a outros a terra. E depois, transferindo-os daqui para outros lugares, distinguindo perfeitamente as vidas de cada um e recompensando a diferença de costumes e modos; e cuidando da vida e do sustento não apenas dos seres racionais, mas também dos animais irracionais para o uso dos racionais; e concedendo a uns o gozo de uma vida mortal e temporária, e a outros a participação na imortalidade. E Ele mesmo opera todas as coisas como Logos de Deus, estando presente em todas elas e percorrendo-as todas com poder racional; e olhando para o alto, para o Seu próprio Pai, governa com os acenos Daquele as coisas de baixo e as que Lhe sucedem, como Salvador comum de todos, servindo de algum modo de intermediário e unindo a essência gerada à não-gerada. Este Logos de Deus atua como um vínculo inquebrável que une as coisas separadas e não permite que caiam longe. Ele é a providência universal, ele o guardião e governante do todo, ele o poder de Deus e a sabedoria de Deus, ele o Deus unigênito, o Logos gerado de Deus; «No princípio era o Logos, e o Logos estava com Deus, e o Logos era Deus. Todas as coisas foram feitas por meio dele, e sem ele nada do que foi feito se fez», ensinam as vozes sagradas dos teólogos; ele é o plantador comum de tudo, por quem a essência de todas as coisas brota e floresce, sendo irrigada perpetuamente pelas chuvas que dele procedem, apresentando uma juventude eterna e a formosa beleza do todo. E Aquele que assumiu as rédeas conduz em linha reta, pelo aceno paterno, pilotando a grande nau do universo inteiro. Tal Filho unigênito de arte primorosa Deus, Aquele que está além de todas as coisas, tendo-O gerado como Pai bom que gera um fruto bom, concedeu a este mundo como o maior dos bens, como uma alma para um corpo inanimado, infundindo o Seu Logos na natureza irracional dos corpos, e iluminando e vivificando com o poder divino do Logos a essência informe, sem aparência, inanimada e sem feição.
A este Logos devemos nós de fato reconhecer e adorar: ele que habita perpetuamente na matéria e nos elementos dos corpos, vivificando todas as coisas, sendo ele mesmo luz e fruto inteligível da luz inefável, sendo único em essência, por provir de um só Pai, mas possuindo em Si mesmo múltiplos poderes. Pois não é porque as partes do mundo são muitas que se deve supor a existência de muitos poderes; nem porque as coisas criadas são muitas, convém por isso admitir a existência de mais deuses. Terrível erro, como crianças na alma, erraram os filhos dos homens politeístas, divinizando as partes do todo e dividindo o mundo único em muitas partes; assim como se alguém, separando especificamente os olhos de um único homem constituído, dissesse serem estes um homem, e as orelhas outro homem, e a cabeça de igual modo, e assim fragmentando o pescoço, o peito, os ombros, os pés, as mãos e os demais membros, e dividindo conceitualmente os poderes dos sentidos, dissesse que daquele único homem constam muitíssimos homens, nada mais contraindo senão o riso da tolice da parte dos sensatos. Tal seria também aquele que postula para si miríades de deuses a partir das partes de um só mundo, ou aquele que pensa ser o próprio mundo gerado um deus, por constar de muitas partes, sem saber que a natureza divina jamais poderia constituir-se de partes; pois, se fosse composta, precisaria de outro ser que a compusesse; nem tampouco, sendo constituída de muitas partes, seria divina. Como poderia sê-lo, constando de diferenças dessemelhantes, umas piores e outras melhores? Sendo, porém, simples, indivisível e incomposta, ela se situa além de toda a ordenação visível do mundo. Por esta razão, o arauto da verdade clama expressamente deste modo: o Logos de Deus, que está antes de tudo, seria o único salvador de todos os seres racionais; e o Deus que está além, gerador do Logos, sendo o único causador de todas as coisas, seria com propriedade chamado de Pai de Seu próprio Logos unigênito, e não reconhecerá para Si uma causa superior; por cuja razão é Ele próprio o único Deus, e d'Ele procede o Salvador do universo, o único Logos de Deus que penetra todas as coisas. O mundo sensível, portanto, como uma lira de muitas cordas constituída de cordas dessemelhantes, agudas e graves, afrouxadas, retesadas e intermediárias, todas harmonizadas perfeitamente pela arte musical, da mesma maneira também este universo, sendo constituído de muitas partes e muito composto de essência fria e da sua contrária quente, de essência úmida e, por sua vez, da sua contrária seca, reunindo-se em uma única harmonia, seria um grande instrumento, obra-prima do grande Deus; ao passo que o Logos divino, não mais constando de partes nem se compondo de contrários, sendo em si mesmo indivisível e incomposto, dedilha de forma bela e sábia o todo, prestando ao Seu próprio Pai e Rei de todas as coisas a melodia devida e apropriada a Ele. E como sob um único corpo estão reunidos miríades de membros, partes e vísceras, mas uma única alma invisível se estende por todos, e um único intelecto indivisível e incorpóreo, de igual modo também neste caso, a partir de muitas partes constitui-se um único mundo, e igualmente o único Logos de Deus, de múltiplos poderes e onipotente, penetrando todas as coisas e estendendo-se invisivelmente por todas, seria a causa de tudo o que nelas há. Não vês com os olhos o universo inteiro: como um único céu abrange ao redor de si miríades de coros de estrelas em suas órbitas? E, por sua vez, um único sol, e não muitos, encobre com a superabundância de sua luz o brilho de todas as demais? Assim, de fato, sendo único o Pai, convém que o Seu Logos seja também único, bom, provindo do Pai bom. E se alguém se queixasse de não haver mais Logos, seria tempo de tal pessoa censurar por que não se estabeleceram muitos sóis, luas, mundos e miríades de outras coisas, tentando de modo insano subverter o que é reto e belo na natureza. Mas, assim como entre as coisas visíveis um único sol ilumina todo o mundo sensível, assim também entre as inteligíveis o único Logos onipotente de Deus brilha invisível e intangivelmente para nós sobre o universo inteiro; pois também no homem uma única alma e um único poder racional poderiam ser criadores de muitíssimas coisas juntamente, se a mesma se dedicasse a cultivar a terra, a construir navios, a pilotar e a edificar, após ter aprendido muitas coisas; e um único intelecto e pensamento no homem receberia por vezes as ciências de miríades de disciplinas, e o mesmo homem fará geometria, astronomia, transmitirá as regras da gramática, da retórica e da medicina, e se destacará tanto nas ciências quanto nos trabalhos manuais; e decerto ninguém jamais considerou haver múltiplas almas em um único corpo, nem admirou muitas essências no homem por causa da recepção de muitos aprendizados.
E se alguém, encontrando a matéria informe da argila e depois amaciando-a com as mãos, impusesse a forma de um animal, modelando com uma feição a cabeça, com outra as mãos e os pés, com outra os olhos e as faces de igual modo, as orelhas, a boca, as narinas, o peito e os ombros por meio da arte plástica; mas não é porque muitas formas, partes e membros foram criados sob um só corpo que se deve supor a existência de outros tantos criadores, mas sim louvar a um único artífice do todo, que com um único pensamento e um só poder fabricou o todo; da mesma maneira também sobre este universo inteiro, sendo único mas constando de muitíssimas partes, não se deve postular múltiplos poderes criadores, nem nomear muitos deuses, mas adorar uma única, a sapientíssima e perfeitamente harmoniosa, que é verdadeiramente o poder de Deus e a sabedoria de Deus, a qual com um único poder e uma só virtude chega a todas as coisas, perpassa o mundo inteiro, sustenta e vivifica tudo, realizando a sua variada distribuição tanto para todas as coisas em geral quanto para cada corpo e elemento em particular. Da mesma forma, também uma única e mesma projeção da luz solar ilumina ao mesmo tempo o ar, alumia os olhos, aquece o tato, fertiliza a terra, faz crescer as plantas, estabelece o tempo, guia, percorre as suas órbitas, alegra o mundo, apresenta a todo o universo o poder evidente de Deus, realizando todas estas coisas por um único impulso de sua natureza; e a natureza do fogo de igual modo purifica o ouro, derrete o chumbo, dissolve a cera, seca a argila e queima a lenha, realizando tantas coisas por meio de um único poder de combustão. Por esta mesma razão, o Logos de Deus, Rei soberano de todas as coisas, o qual chega a todas elas, estando em todas e sobre todas pairando, governando as celestes e as terrestres, as invisíveis e as visíveis, guia com poderes inefáveis o próprio sol, o céu e o universo inteiro, estando presente em todas as coisas com poder ativo e penetrando todas elas, ainda fornecendo ao próprio sol, à lua e às estrelas, a partir de sua própria fonte, uma luz perpétua...
...derrama em chuva, e estabelecendo o céu como a imagem mais apropriada da sua própria grandeza, sustenta-o eternamente, e enche de vida, de luz, de sabedoria e de toda virtude e de todo bem as potências além do céu e do mundo, os anjos e os espíritos intelectuais e as substâncias racionais, a partir dos seus próprios tesouros; e por uma única e mesma arte criadora nunca cessa de fornecer também aos corpos as misturas, os temperamentos, as formas, as aparências e os contornos, e qualidades incontáveis, variando ora de um modo ora de outro nos animais, nas plantas, nas almas racionais e irracionais, e a todos cumulando com tudo por um único poder, demonstrando claramente que não se trata de uma lira de sete cordas ou de muitas cordas, mas de um único mundo harmonioso, obra de um único Logos criador do mundo.