ΙV. καί τις ἐν μέσῳ παρελθὼν τῶν μετρίως ἐπιεικῶν, λόγου σύνταξιν πεποιημένος, ὡς ἐν ἐκκλησίας ἀθροίσματι, πλείστων ἐπιπαρόντων ποιμένων ἐν ἡσυχίᾳ καὶ κόσμῳ τὴν ἀκρόασιν παρεχομένων, ἑνὸς εἰς πρόσωπον τὰ πάντα ἀρίστου καὶ θεοφιλοῦς ἐπισκόπου, οὗ διὰ σπουδῆς ὁ μάλιστα τῶν ἀμφὶ τὸ Φοινίκων ἔθνος διαπρέπων ἐν Τύρῳ νεὼς φιλοτίμως ἐπεσκεύαστο, τοιόνδε παρέσχε λόγον. ΠΑΝΗΓΥΡlKOΣ ΕΠΙ TΗΙ TΩΝ ΕKKΑΗΣ1ΩΝ ΟΙΚΟΔΟΜΗΙ ΠΑΥΑΙΝΩΙ ΤΥΡΙΩΝ ΕΠΙΣΚΟΠΩΙ ΠΡΟΣΠΕΦΩΝΗΜΕΝΟΣ “Ὦ φίλοι θεοῦ καὶ ἱερεῖς οἱ τὸν ἅγιον ποδήρη καὶ τὸν οὐράνιον τῆς δόξης ατέφανον τό τε χρῖαμα τὸ ἔνθεον καὶ τὴν ἱερατικὴν τοῦ ἁγίου πνεύματος στολὴν περιβεβλημένοι, σύ τε, ὦ νέον ἁγίου νεὼ θεοῦ σεμνολόγημα, γεραιρᾷ μὲν φρονήαει παρὰ θεοῦ τετιμημένε, νέας δὲ καὶ ἀκμαζούσης ἀρετῆς ἔργα πολυτελῆ καὶ πράξεις ἐπιδεδειγμένε, ᾧ τὸν ἐπὶ γῆς οἶκον αὐτὸς ὁ τὸν αύμπαντα κόσμον περιέχων θεὸς δείμασθαι καὶ ἀνανεοῦν Χριατῷ τῷ μονογενεῖ καὶ πρωτογενεῖ δὲ αὐτοῦ λόγῳ τῆ τε ἁγίᾳ τούτου καὶ θεοπρεπεῖ νύμφη γέρας ἐξαίρετον δεδώρηται, εἴτε τις νέον σε Bεσελεηλ θείας ἀρχιτέκτονα ακηνῆς ἐθέλοι καλεῖν εἴτε Σολομῶνα καινῆς καὶ πολὺ κρείττονος Ἱερουσαλὴμ βασιλέα εἴτε καὶ νέον Ζοροβάβελ τὴν πολὺ κρείττονα δόξαν τῆς προτέρας τῷ νεῷ τοῦ θεοῦ περιτιθέντα, ἀλλὰ καὶ ὑμεῖς, ὦ τῆς ἱερᾶς ἀγέλης Χριατοῦ θρέμματα, λόγων ἀγαθῶν ἑατία, αωφροσύνης παιδευτήριον καὶ θεοσεβείας σεμνὸν καὶ θεοφιλὲς ἀκροατήριον· πάλαι μὲν ἡμῖν τὰς παραδόξους θεοσημίας καὶ 5 τῶν τοῦ κυρίου θαυμάτων τὰς εἰς ἀνθρώπους εὐεργεσίας διὰ θείων ἀναγνωσμάτων ἀκοῇ παραδεχομένοις ὕμνους εἰς θεὸν καὶ ᾠδὰς ἀναπέμπειν ἐξῆν λέγειν παιδευομένοις ὁ θεός, ἐν τοῖς ὠσὶν ἡμῶν ἠκούσαμεν, οἱ πατέρες ἡμῶν ἀνήγγειλαν ἡμῖν ἔργον δ᾿ εἰργάσω ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῶν, ἐν ἡμέραις ἀρχαίαις᾿· ἀλλὰ νῦν γε οὐκέτ᾿ ἀκοαῖς οὐδὲ λόγων φήμαις τὸν βραχίονα τὸν ὑφηλὸν τήν τε οὐράνιον δεξιὰν τοῦ παναγάθου καὶ παμβασιλέως ἡμῶν θεοῦ παραλαμβάνουσιν, ἔργοις δ’ ὡς ἔπος εἰπεῖν καὶ αὐτοῖς ὀφθαλμοῖς τὰ πάλαι μνήμη παραδεδομένα πιστὰ καὶ ἀληθῆ καθορωμένοις, δεύτερον ὕμνον ἐπινίκιον πάρεστιν ἀναμέλπειν ἐναρ- γῶς τε ἀναφωνεῖν καὶ λέγειν ἴ’ καθάπερ ἠκούσαμεν, οὕτως καὶ εἴδομεν ἐν πόλει κυρίου τῶν δυνάμεων, ἐν πόλει τοῦ θεοῦ ἡμῶν.’ ποίᾳ δὲ πόλει ἢ τῇδε τῇ νεοπαγεῖ καὶ θεοτεύκτῳ; ἥτις ἐστὶν ἐκκλησία θεοῦ ζῶντος, στῦλος καὶ ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας, περὶ ἧς καὶ ἄλλο τι θεῖον λόγιον ὧδέ πως εὐαγγελίζεται ‘δεδοξασμένα ἐλαλήθη περὶ ἀοῦ, ἡ πόλις τοῦ θεοῦ’· ἐΦ᾿ ἣν τοῦ παναγάθου συγκροτήσαντος ἡμᾶς θεοῦ διὰ τῆς τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ χάριτος, τῶν ἀνακεκλημένων ἕκαστος ὑμνείτω μόνον οὐχὶ βοῶν καὶ λέγων εὐφράνθην ἐπὶ τοῖς εἰρηκόσιν μοι Εἰς οἶκον κυρίου πορευσόμεθα᾿ καὶ κύριε, ἠγάπησα εὐπρέπειαν οἴκου ἀοῦ καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου,᾿ καὶ μὴ μόνον γε ὁ καθεῖς, ἀλλὰ καὶ οἱ πάντες ἀθρόως ἑνὶ πνεύματι καὶ μιᾷ ψυχῇ γεραίροντες ἀνευφημῶμεν, μέγας κύριος ἐπιλέγοντες ‘καὶ αἰνετὸς σφόδρα ἐν πόλει τοῦ θεοῦ ἡμῶν, ἐν ὄρει ἁγίῳ αὐτοῦ.’ καὶ γὰρ οὗν μέγας ὡς ἀληθῶς, καὶ μέγας ὁ οἶκος αὐτοῦ, ὑψηλὸς καὶ ἐπιμήκης καὶ ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· μέγας κύριος ὁ ποιῶν θαυμάσια μόνος· μέγας ὁ ποιῶν μεγάλα καὶ ἀνεξιχνίαστα ἔνδοξά τε καὶ ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός· μέγας ὁ ἀλλοιῶν καιροὺς καὶ χρόνους, μεθιστῶν βασιλεῖς καὶ καθιστῶν, ἐγείρων ἀπὸ γῆς πτωχὸν καὶ κοπρίας ἀνιστῶν πένητα. καθεῖλεν δυνάστας ἀπὸ θρόνων, καὶ ὕψωσεν ταπεινοὺς ἀπὸ γῆς· πεινῶντας ἐνέπλησεν ἀγαθῶν, καὶ βραχίονας ὑπερηφάνων συνέτριψεν, οὐ πιστοῖς μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀπίστοις τῶν παλαιῶν διηγημάτων τὴν μνήμην πιστωσάμενος, ὁ θαυματουργός, ὁ μεγαλουργός, ὁ τῶν ὅλων δεσπότης, ὁ τοῦ σύμπαντος κόσμου ὁ παντοκράτωρ, ὁ πανάγαθος, ὁ εἷς καὶ μόνος θεός, ᾧ τὸ καινὸν ᾆσμα μέλπωμεν προσυπακούοντες ‘τῷ ποιοῦντι θαυμάσια μόνῳ, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ· τῷ πατάξαντι βασιλεῖς μεγάλους καὶ ἀποκτείναντι βασιλεῖς κραταιούς, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ· ὅτι ἐν τῆ ταπεινώσει ἡμῶν ἐμνήσθη ἡμῶν καὶ ἐλυτρώσατο ἡμᾶς ἐκ τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν.’ ”καὶ τὸν μὲν τῶν ὅλων πατέρα τούτοις ἀνευφημοῦντες μή ποτε διαλείποιμεν· τὸν δὲ τῶν ἀγαθῶν ἡμῖν δεύτερον αἴτιον, τὸν τῆς θεογνωσίας εἰσηγητήν, τὸν τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας διδάσκαλον, τὸν τῶν ἀσεβῶν ὀλετῆρα, τὸν τυπαννοκτόνον, τὸν τοῦ βίου διορθωτήν, τὸν ἡμῶν τῶν ἀπεγνωσμένων σωτῆρα Ἰησοῦν ἀνὰ στόμα φέροντες γεραίρωμεν, ὅτι δὴ μόνος, οἷα παναγάθου πατρὸς μονώτατος ὑπάρχων πανάγαθος παῖς, γνώμη τῆς πατρικῆς φιλανθρωπίας τῶν ἐν φθορᾷ κάτω που κειμένων ἡμῶν εὖ μάλα προθύμως ὑποδὺς τὴν φύσιν, οἶά τις ἰατρῶν ἄριστος τῆς τῶν καμνόντων ἕνεκεν αωτηρίας ὁρῇ μὲν δεινά, θιγγάνει δ’ ἀηδέων ἐπ’ ἀλλοτρίῃσί τε ξυμφορῇσιν ἰδίας καρποῦται λύπας,’ οὐ νοσοῦντας αὐτὸ μόνον οὐδ’ ἕλκεσι δεινοῖς καὶ σεσηπόσιν ἤδη τραύμασιν πιεζομένους, ἀλλὰ καὶ ἐν νεκροῖς κειμένους ἡμᾶς ἐξ αὐτῶν μυχῶν τοῦ θανάτου αὐτὸς ἑαυτῷ διεσώσατο, ὅτι μηδ’ ἄλλῳ τῳ τῶν κατ’ οὐρανὸν τοσοῦτον παρῆν ἰσχύος, ὡς τῆ τῶν τοσούτων ἀβλαβῶς διακονήσασθαι σωτηρίᾳ. μόνος δ’ οὗν καὶ τῆς ἡμῶν αὐτῶν βαρυπαθοῦς φθορᾶς ἐφαψάμενος, μόνος τοὺς ἡμετέρους ἀνατλὰς πόνους, μόνος τὰ πρόστιμα τῶν ἡμετέρων ἡμιθνῆτας, ἀλλὰ καὶ πάμπαν ἐν μνήμασι καὶ τάφοις μυσαροὺς ἤδη καὶ ὀδωδότας ἀναλαβὼν πάλαι τε καὶ νῦν σπουδῇ τῇ φιλανθρώπῳ παρὰ πᾶσαν τὴν οὗτινος οὖν ἡμῶν τε αὐτῶν ἐλπίδα σῴζει τε καὶ τῶν τοῦ πατρὸς ἀγαθῶν ἀφθονίαν μεταδίδωσιν, ὁ ζωοποιός, ὁ φωταγωγός, ὁ μέγας ἡμῶν ἰατρὸς καὶ βασιλεὺς καὶ κύριος, ὁ Χριστὸς τοῦ θεοῦ. ἀλλὰ τότε μὲν ἅπαξ ἐν νυκτὶ ζοφερᾷ καὶ σκότῳ βαθεῖ δαιμόνων ἀλιτηρίων πλάνῃ καἰ θεομισῶν πνευμάτων ἐνεργείαις πᾶν τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος κατορωρυγμένον <ὁρῶν> αὐτὸ ἐπιφανείς, ὡς ἂν κηροῦ διατακέντος ταῖς αὐτοῦ βολαῖς τοῦ φωτός, τὰς πολυδέτους τῶν τῶν ἀσεβημάτων ἡμῶν σειρὰς διελύσατο. “Νῦν δ’ ἐπὶ τῇ τοσαύτη χάριτι καὶ εὐεργεσίᾳ τοῦ μισοκάλου φθόνου καὶ φιλοπονήρου δαίμονος μόνον οὐχὶ διαρρηγνυμένου καὶ πάσας αὐτοῦ τὰς θανατοποιοὺς καθ’ ἡμῶν ἐπιστρατεύοντος δυνάμεις καὶ τὰ μὲν πρῶτα κυνὸς δίχην λυττῶντος τοὺς ὀδόντας ἐπὶ τοὺς ἀφιεμένους κατ’ αὐτοῦ λίθους προσαράττοντος καὶ τὸν κατὰ τῶν ἀμυνομένων θυμὸν ἐπὶ τὰ ἄψυχα βλήματα καθιέντος, τοῖς τῶν λίθοις καὶ ταῖς τῶν οἴκων ἀψύχοις ὕλαις τὴν θηριώδη μανίαν ἐπερείσαντος ἐρημίαν τε, ὥς γε δὴ αὐτὸς ἑαυτῷ ᾤετο, τῶν ἐκκλησιῶν ἀπεργασαμένου, εἶτα δὲ δεινὰ συρίγματα καὶ τὰς ὀφιώδεις αὐτοῦ φωνὰς τοτὲ μὲν ἀσεβῶν τυράννων ἀπειλαῖς, τοτὲ δὲ βλασφήμοις δυσσεβῶν ἀρχόντων διατάξεσιν ἀφιέντος καὶ προσέτι τὸν αὐτοῦ θάνατον ἐξερευγομένου καὶ τοῖς ἰώδεσι καὶ ψυχοφθόροις δηλητηρίοις τὰς ἁλισκομένας πρὸς αὐτοῦ φυχὰς φαρμάττοντος καὶ μόνον οὐχὶ νεκροῦντος ταῖς τῶν νεκρῶν εἰδώλων νεκροποιοῖς θυσίαις πάντα τε ἀνθρωπόμορφον θῆρα καὶ πάντα τρόπον ἄγριον καθ’ ἡμῶν ὑποσαλεύοντος, αὗθις ἐξ ὑπαρχῆς ὁ τῆς μεγάλης βουλῆς ἄγγελος, ὁ μέγας ἀρχιστράτηγος τοῦ θεοῦ, μετὰ τὴν αὐτάρκη διαγυμνασίαν ἢν οἱ μέγιστοι τῆς αὐτοῦ βασιλείας στρατιῶται διὰ τῆς πρὸς ἅπαντα ὑπομονῆς καὶ καρτερίας ἐνεδείξαντο, ἀθρόως οὕτως φανείς, τὰ μὲν ἐχθρὰ καὶ πολέμια εἰς ἀφανὲς καὶ τὸ μηθὲν κατεστήσατο, ὡς μηδὲ πώποτε ὠνομάσθαι δοκεῖν, τὰ δ’ αὐτῷ φίλα καὶ οἰκεῖα δόξης ἐπέκεινα παρὰ πᾶσιν, οὐκ ἀνθρώποις μόνον, ἀλλ’ ἤδη καὶ δυνάμεσιν οὐρανίοις ἡλίῳ τε καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις καὶ τῷ σύμπαντι οὐρανῷ τε καὶ κόσμῳ προήγαγεν, ὥστε ἤδη, ὃ μηδὲ ἄλλοτέ πω, τοὺς πάντων ἀνωτάτω βασιλέας ἧς λελόγχασι παρ’ αὐτοῦ τιμῆς συνῃσθημένως νεκρῶν μὲν εἰδώλων καταπτύειν προσώποις, πατεῖν δ’ ἄθεσμα δαιμόνων θέσμια καὶ παλαιᾶς ἀπάτης πατροπαραδότου καταγελᾶν, ἕνα δὲ αὐτὸν μόνον θεὸν τὸν κοινὸν ἁπάντων καὶ ἑαυτῶν εὐεργέτην γνωρίζειν χριστόν τε τοῦ θεοῦ παῖδα παμβασιλέα τῶν ὅλων ὁμολογεῖν σωτῆρά τε αὐτὸν ἐν στήλαις ἀνσγορεύειν, ἀνεξαλείπτῳ μνήμῃ τὰ κατορθώματα καὶ τὰς κατὰ τῶν ἀσεβῶν αὐτοῦ νίκας μέση τῇ βασιλευούσῃ τῶν ἐπὶ γῆς πόλει βασιλικοῖς Χαρακτῆρσι προσεγγράφοντας, ὥστε μόνον τῶν ἐξ αἰῶνος Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν ἡμῶν σωτῆρα καὶ πρὸς αὐτῶν τῶν ἐπὶ γῆς ἀνωτάτω οὐχ οἷα κοινὸν ἐξ ἀνθρώπων βασιλέα γενόμενον ὁμολογεῖσθαι, ἀλλ’ οἷα τοῦ καθ’ ὅλων θεοῦ παῖδα γνήσιον καὶ αὐτὸν θεὸν προσκυνεῖσθαι. “Καὶ εἰκότως· τίς γὰρ τῶν πώποτε βασιλέων τοσοῦτον ἀρετῆς ἠνέγκατο, ὡς πάντων τῶν ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων ἀκοὴν καὶ γλῶτταν ἐμπλῆσαι τῆς αὐτοῦ προσηγορίας; τίς βασιλεὺς νόμους εὐσεβεῖς οὕτω καὶ σώφρονας διαταξάμενος ἀπὸ περάτων γῆς καὶ εἰς ἄκρα τῆς ὅλης οἰκουμένης εἰς ἐπήκοον ἅπασιν ἀνθρώποις ἀναγινώσκεσθαι διαρκῶς ἐκράτυνεν; τίς ἀνημέρων ἐθνῶν ἔθη βάρβαρα καὶ ἀνήμερα τοῖς ἡμέροις αὐτοῦ καὶ φιλανθρωποτάτοις παρέυσε νόμοις; τίς αἰῶσιν ὅλοις ὑπὸ πάντων πολεμούμενος τὴν ὑπὲρ ἄνθρωπον ἀρετὴν ἐπεδείξατο, ὡς ἀνθεῖν ὁσημέραι καὶ νεάζειν διὰ παντὸς τοῦ βίου; τίς ἔθνος τὸ μηδὲ ἀκουσθὲν ἐξ αἰῶνος οὐκ ἐν γωνίᾳ ποι γῆς λεληθός, ἀλλὰ καθ’ ὅλης τῆς ὑφ’ ἥλιον ἱδρύσατο; τίς εὐσεβείας ὅπλοις οὕτως ἐφράξατο τοὺς στρατιώτας, ὡς ἀδάμαντος τὰς φυχὰς κραταιοτέρους ἐν τοῖς πρὸς τοὺς ἀντιπάλους ἀγῶσιν διαφαίνεσθαι; τίς βασιλέων ἐς τοσοῦτον κρατεῖ καὶ στρατηγεῖ μετὰ θάνατον καὶ τρόπαια κατ’ ἐχθρῶν ἵστησιν καὶ πάντα τόπον καὶ χώραν καὶ πόλιν, Ἑλλάδα τε καὶ βάρβαρον, βασιλικῶν οἴκων αὐτοῦ πληροῖ καὶ θείων ναῶν ἀφιερώμασιν, οἷα τάδε τὰ τοῦδε τοῦ νεὼ περικαλλῆ κοσμήματά τε καὶ ἀναθήματα; ἃ καὶ αὐτὰ σεμνὰ μὲν ὡς ἀληθῶς καὶ μεγάλα ἐκπλήξεως τε καὶ θαύματος ἄξια καὶ οἷα τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν βασιλείας ἐναργῆ δείγματα, ὅτι καὶ νῦν αὐτὸς εἶπεν καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν τίσθησαν τί γὰρ καὶ ἔμελλεν τοῦ παμβασιλέως καὶ πανηγμόνος καὶ αὐτοῦ θεοῦ λόγου ἐνστήσεσθαι τῷ νεύματι;), οχολῆς τε λόγων οἰκείας εἰς ἀκριβῆ θεωρίαν τε καὶ ἑρμηνείαν τυγχάνει δεόμενα· οὐ μὴν δάα καὶ οἷα τὰ τῆς τῶν πεπονηκότων προθυμίας κέκριται παρ’ αὐτῷ τῷ θεολογουμένῳ τὸν ἔμψυχον πάντων ὑμῶν καθορῶντι ναὸν καὶ τὸν ἐκ ζώντων λίθων καὶ βεβηκότων οἶκον ἐποπτεύοντι εὗ καὶ ἀσφαλῶς ἱδρυμένον ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου λίθου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὃν ἀπεδοκίμασαν μὲν οὐχ οἱ τῆς παλαιᾶς καὶ μηκέτ’ οὔσης ἐκείνης μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς εἰς ἔτι νῦν τῶν πολλῶν ἀνθρώπων οἰκοδομῆς κακοὶ κακῶν ὄντες ἀρχιτέκτονες, δοκιμάσας δ’ ὁ πατὴρ καὶ τότε καὶ νῦν εἰς κεφαλὴν γωνίας τῆσδε τῆς κοινῆς ἡμῶν ἐκκλησίας ἱδρύσατο. τοῦτον δὴ οὖν τὸν ἐξ ὑμῶν αὐτῶν ἐπεσκευασμένον ζῶντος θεοῦ ζῶντα ναόν, τὸ μέγιστον καὶ ἀληθεῖ λόγῳ θεοπρεπὲς ἱερεῖόν φημι, οὗ τὰ ἐνδοτάτω ἄδυτα τοῖς πολλοῖς ἀθεώρητα καὶ ὄντως ἅγια καὶ τῶν ἁγίων ἅγια, τίς ἂν ἐποπτεύσας ἐξειπεῖν τολμήσειεν; τίς δὲ κάν εἰσκύψαι περιβόλων ἱερῶν εἴσω δυνατός, ὅτι μὴ μόνος ὁ μέγας τῶν ὅλων ἀρχιερεύς, ᾧ μόνῳ θέμις πάσης λογικῆς ψυχῆς τὰ ἀπόρρητα διερευνᾶσθαι; τάχα δὲ καὶ ἄλλῳ ἄλλῳ δευτερεύειν μετὰ τοῦτον ἑνὶ μόνῳ τῶν ἴσων ἐφικτόν, τῷδε τῷ προκαθημένῳ τῆσδε τῆς στρατιᾶς ἡγεμόνι, ὃν αὐτὸς ὁ πρῶτος καὶ μέγας ἀρχιερεὺς δευτερείοις τῶν τῇδε ἱερείων τιμήσας, ποιμένα τῆς ὑμετέρας ἐνθέου ποίμνης κλήρῳ καὶ κρίσει τοῦ πατρὸς τὸν ὑμέτερον λαχόντα λαόν, ὡς ἂν θεραπευτὴν καὶ ὑποφήτην αὐτὸς ἑαυτοῦ κατετάξατο, τὸν νέον Ἀαρὼν ἢ Μελχισεδεκ ἀφωμοιωμένον τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ μένοντά τε καὶ πρὸς αὐτοῦ τηρούμενον εἰς τὸ διηνεκὲς ταῖς κοιναῖς ἁπάντων ἡμῶν εὐχαῖς. τούτῳ δὴ οὖν ἐξέστω μόνῳ μετὰ τὸν πρῶτον καὶ μέγιστον ἀρχιερέα, εἰ μὴ τὰ πρῶτα, τὰ δεύτερα γοῦν ὅμως ὁρᾶν τε καὶ ἐπισκοπεῖν τῆς ἐνδοτάτω τῶν ὑμετέρων φυχῶν θεωρίας, πείρᾳ μὲν καὶ χρόνου μήκει ἕκαστον ἀκριβῶς ἐξητακότι σπουδῇ τε τῆ αὐτοῦ καὶ ἐπιμελείᾳ τοὺς πάντας ὑμᾶς ἐν κόσμῳ καὶ λόγῳ τῷ κατ’ εὐσέβειαν διατεθειμένῳ δυνατῷ τε ὄντι μᾶλλον ἁπάντων, ὧν αὐτὸς σὺν θείᾳ δυνάμει κατηρτίσατο, τούτων τοῖς ἔργοις ἐφαμίλλως ἀποδοῦναι τοὺς λόγους. “ Ὁ μὲν οὖν πρῶτος καὶ μέγας ἡμῶν ἀρχιερεὺς ὅσα βλέπει τὸν πατέρα ποιοῦντα, ταῦτα, φησίν, ὁμοίως καὶ ὁ υἱὸς ποιεῖ· ὃ δὲ καὶ αὐτὸς ὡς ἄν ἐπὶ διδάσκαλον τὸν πρῶτον καθαροῖς νοὸς ὄμμασιν ἀφορῶν, ὅσα βλέπει ποιοῦντα, ὡς ἂν ἀρχετύποις χρώμενος παραδείγμασιν, τούτων τὰς εἰκόνας, ὡς ἔνι μάλιστα δυνατόν, εἰς τὸ ὁμοιότατον δημιουργῶν ἀπειργάσατο, οὐδὲν ἐκείνω καταλιπὼν τῶ Βεσελεηλ, ὃν αὐτὸς ὁ θεὸς πνεύματος ἐμπλήσας σοφίας καὶ συνέσεως καὶ τῆς ἄλλης ἐντέχνου καὶ ἔπι. γνώσεως, τῆς τῶν οὐρανίων τύπων διὰ συμβόλων ναοῦ κατασκευῆς δημιουργὸν ταύτῃ δ’ οὖν καὶ ὅδε Χριστὸν ὅλον, τὸν λόγον, τὴν σοφίαν, τὸ φῶς ἐν τῇ αὐτὸς αὐτοῦ ἀγαλματοφορῶν ψυχῇ, οὐδ’ ἔστιν εἰπεῖν οἵᾳ μεγαλοφροσύνῃ πλουσίᾳ τε καὶ ἀπλήστῳ διανοίας χειρὶ καὶ οὺν οἵᾳ πάντων ὑμῶν φιλοτιμίᾳ, τῆ τῶν εἰσφορῶν μεγαλοψυχίᾳ τῆς αὐτῆς αὐτῷ προθέσεως κατὰ μηδένα τρόπον ἀπολειφθῆναι φιλονεικότερον μεγαλοφρονουμένων, τὸν μεγαλοπρεπῆ τόνδε θεοῦ τοῦ ὑψίστου νεὼν τῷ τοῦ κρείττονος παραδείγματι, ὡς ἂν ὁρώμενον μὴ ὁρωμένου, τὴν φύσιν ἐμφερῆ συνεστήσατο, χῶρον μὲν τόνδε, ὅ τι καὶ ἄξιον εἰπεῖν πρῶτον ἁπάντων, πάσης οὐ καθαρᾶς ὕλης ἐχθρῶν ἐπιβουλαῖς κατακεχωσμένον οὐ παριδὼν οὐδὲ τῇ τῶν αἰτίων παραχωρήσας κακίᾳ, ἐξὸν ἐφ’ ἕτερον ἐλθόντα, μυρίων ἄλλων εὐπορουμένων τῇ πόλει, ῥᾳστώνην εὕρασθαι τοῦ πόνου καὶ πραγμάτων ἀπηλλάχθαι. ὃ δὲ πρῶτον αὑτὸν ἐπὶ τὸ ἔργον ἐγείρας, εἶτα δὲ τὸν σύμπαντα λαὸν προθυμίᾳ ῥώσας καὶ μίαν ἐξ ἁπάντων μεγάλην χεῖρα συναγαών, πρῶτον ἆθλον ἠγωνίζετο, αὐτὴν δὴ μάλιστα τὴν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν πεπολιορκημένην, αὐτὴν τὴν προπονήσασαν καὶ τοὺς αὐτοὺς ἡμῖν καὶ πρὸ ἡμῶν διωγμοὺς ὑπομείνασαν, τὴν μητρὸς δίκην τῶν τέκνων ἐρημωθεῖσαν ἐκκλησίαν συναπολαῦσαι δεῖν οἰόμενος τῆς τοῦ παναγάθου μεγαλο- δωρεᾶς. ἐπειδὴ γὰρ τοὺς παῖδας αὖθις ὁ μέγας ποιμήν, τοὺς θῆρας καὶ τοὺς λύκους καὶ πᾶν ἀπηνὲς καὶ ἄγριον γένος ἀποσοβήσας καὶ τὰς μύλας τῶν λεόντων, ᾖ φησιν τὰ θεῖα λόγια, συντρίψας, ἐπὶ ταὐτὸν αὖθις συνελθεῖν ἠξίωσεν, δικαιότατα καὶ τῆς ποίμνης τὴν μάνδραν ἀνίστη τοῦ καταισχῦναι ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητὴν καὶ ὡς ἄν ἔλεγχον ταῖς θεομάχοις τῶν ἀσεβῶν προαγάγοι τόλμαις. καὶ νῦν οἳ μὲν οὐκ εἰαὶν οἱ θεομισεῖς, ὅτι μηδὲ ἦσαν, ἐς βραχὺ δὲ ταράξαντες καὶ ταραχθέντες, εἶθ’ ὑποσχόντες τιμωρίαν οὐ μεμπτὴν τῇ δίκη, ἑαυτοὺς καὶ φίλους καὶ οἴκους ἄρδην ἀναστάτους κατέστησαν, ὡς τὰς πάλαι στήλαις ἱεραῖς καταγραφείσας προρρήσεις ἔργοις πιστὰς ὁμολογεῖσθαι, δι’ ὧν τά τε ὤα ὁ θεῖος ἐπαληθεύει λόγος, ἀτὰρ καὶ τάδε περὶ αὐτῶν ἀποφαινόμενος ‘ῥομφαίαν ἐσπάσαντο οἱ ἁμαρτωλοί, ἐνέτειναν τόξον αὐτῶν τοῦ καταβαλεῖν πτωχὸν καὶ πένητα, τοῦ αφάξαι τοὺς εὐθεῖς τῆ καρδίᾳ· ἢ ῥομφαία αὐτῶν εἰέλθοι εἰς τὰς καρδίας αὐτῶν καὶ τὰ τόξα αὐτῶν συντριβείη’ καὶ πάλιν ἀπώλετο τὸ μνημόσυνον αὐτῶν μετ’ ἤχου,’ καὶ τὸ ὄνομα αὐτῶν ἐξήλειπται εἰς τὸν αἰῶνα καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος,’ ὅτι δὴ καὶ ἐν κακοῖς γενόμενοι ‘ ἐκέκραξαν, καὶ οὐκ ἢν ὁ σῴζων· πρὸς κύριον, καὶ οὐκ εἰσήκουσεν αὐτῶν, ἀλλ’ οἳ μὲν συνεποδίσθησαν καὶ ἔπεσαν, ἡμεῖς δὲ ἀνέστημεν καὶ ἀνωρθώθημεν’· καὶ τό γ’ ἐν τούτοις κύριε, ἐν τῆ πόλει σου τὴν εἰκόνα αὐτῶν ἐξουδενώσεις’ ἀληθὲς ὑπ’ ὀφθαλμοῖς πάντων ἀναπέφανται. ”Áλλ’ οἳ μὲν γιγάντων τρόπον θεομαχίαν ἐνστησάμενοι τοιαύτην εἰλήχασιν τὴν τοῦ βίου καταστροφήν· τῆς δ’ ἐρήμου καὶ παρ’ ἀνθρώποις ἀπεγνωσμένης οἷα τὰ ὁρώμενα τῆς κατὰ θεὸν ὑπομονῆς τὰ τέλη, ὡς ἀναφωνεῖν αὐτῇ τὴν πρὸ. φητείαν Ἡσαΐου ταῦτα εὐφράνθητι, ἔρημος διφῶσα ἀγαλλιάοθω ἔρημος καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον· καὶ ἐξανθήσει καὶ ἀγαλλιάσεται τὰ ἔρημα. ἰαχήσατε, χεῖρες ἀνειμέναι καὶ γόνατα παραλελυμένα· παρακαλέσατε, ὀλιγόψυχοι τῆ διανοίᾳ, ἰσχύσατε, μὴ φοβεῖσθε. ἰδοὺ ὁ θεὸς ἡμῶν κρίσιν ἀνταποδίδωσιν καὶ ἀνταποδώσει, αὐτὸς ἥξει καὶ σώσει ἡμᾶς· ὅτι, φησίν, ἐρράγη ἐν τῇ ἐρήμῳ ὕδωρ, καὶ φάραγξ ἐν γῇ διψώσῃ, καὶ ἡ ἄνυδρος ἕαται εἰς ἕλη, καὶ εἰς τὴν διψῶσαν γῆν πηγὴ ὕδατος ἔσται.’ ἴ’ καὶ τάδε μὲν λόγοις πάλαι προθεσπισθέντα βίβλοις ἱεραῖς καταβέβλητο, τά γε μὴν ἔργα οὐκέτ’ ἀκοαῖς, ἀλλ’ ἔργοις ἡμῖν παραδέδοται. ἡ ἔρημος ἥδε, ἡ ἄνυδρος, ἡ χήρα καὶ ἀπερίστατος, ἧς ὡς ἐν δρυμῷ ξύλων ἀξίναις ἐξέκοψαν τὰς πύλας, τὸ αὐτὸ ἐν πέλυκι καὶ λαξευτηρίῳ συνέτριψαν αὐτήν, ἦς καὶ τὰς βίβλους διαφθείραντες ἐνεπύρισαν ἐν πυρὶ τὸ ἁγιαστήριον τοῦ θεοῦ, εἰς τὴν γῆν ἐβεβήλωσαν τὸ σκήνωμα τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, ἢν ἐτρύγησαν πάντες οἱ παραπορευόμενοι τὴν ὁδὸν προκαθελόντες αὐτῆς τοὺς φραγμούς, ἢν ἐλυμήνατο ὗς ἐκ δρυμοῦ καὶ μονιὸς ἄγριος κατενεμήσατο, Χριστοῦ δυνάμει παραδόξῳ νῦν, ὅτε θέλει γέγονεν ὡς κρίνον· ἐπεὶ καὶ τότε αὐτοῦ νεύματι, ὡς ἀν’ προκηδομένου πατρὸς, ἐπαιδεύετο· ὂν γὰρ ἀγαπᾷ κύριος, παιδεύει, μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται. μέτρῳ δῆτα κατὰ τὸ δέον ἐπιστραφεῖσα, αὖθις ἄνωθεν ἐξ ὑπαρχῆς ἀγαλλιᾶν προστάττεται ἐξανθεῖ τε ὡς κρίνον καὶ τῆς ἐνθέου εὐωδίας εἰς πάντας ἀποπνεῖ ἀνθρώπους, ὅτι, φησίν, ἐρράγη ἐν τῆ ἐρήμῳ ὕδωρ τὸ νᾶμα τῆς θείας τοῦ σωτηρίου λουτροῦ παλιγγενεσίας, καὶ νῦν γέγονεν ἡ πρὸ μικροῦ ἔρημος εἰς ἕλη, καὶ εἰς τὴν διφῶσαν γῆν ἔβρυσεν πηγὴ ὕδατος ζῶντος, ἴσχυσάν τε ὡς ἀληθῶς χεῖρες αἱ τὸ πρὶν ἀνειμέναι, καὶ τῆς τῶν χειρῶν ἰσχύος ἔργα τάδε τὰ μεγάλα καὶ ἐναργῆ δείγματα· ἀλλὰ καὶ τὰ πάλαι σεσαθρωμένα καὶ παρειμένα γόνατα τὰς οἰκείας ἀπολαβόντα βάσεις, τὴν ὁδὸν τῆς θεογνωσίας εὐθυποροῦντα βαδίζει, ἐπὶ τὴν οἰκείαν ποίμνην τοῦ παναγάθου ποιμένος σπεύδοντα. εἰ δὲ καὶ ταῖς τῶν τυράννων ἀπειλαῖς τὰς φυχάς τινες ἀπενάρκησαν, οὐδὲ τούτους ὁ σωτήριος ἀθεραπεύτους παρορᾷ λόγος, εὖ μάλα δὲ καὶ αὐτοὺς ἰώμενος ἐπὶ τὴν τοῦ θείου παράκλησιν παρορμᾷ λέγων· ἴ’ παρακαλέσατε, οἱ ὀλιγόψυχοι τῇ διανοίᾳ, ἰσχύσατε, μὴ φοβεῖσθε.’ τούτων δεῖν ἀπολαῦσαι τὴν διὰ θεὸν γενομένην ἔρημον τοῦ λόγου προαγορεύοντος, ἐπακούσας ὀξείᾳ διανοίας ἀκοῇ οὗτος ὁ νέος ἡμῶν καὶ καλὸς Ζοροβαβελ μετὰ τὴν πικρὰν ἐκείνην αἰχμαλωσίαν καὶ τὸ βδέλυγμα τῆς ἐρημώσεως, οὐ παριδὼν τὸ πτῶμα νεκρόν, πρώτιστα πάντων παρακλήσεσιν καὶ λιταῖς ἵλεω τὸν πατέρα μετὰ τῆς κοινῆς ὑμῶν ἁπάντων ὁμοφροσύνης καταστησάμενος καὶ τὸν μόνον νεκρῶν ξωοποιὸν αύμμαχον παραλαβὼν συνεργόν, τὴν πεσοῦσαν ἐξήγειρεν προαποκαθάρας καὶ προθεραπεύσας τῶν κακῶν, καὶ στολὴν οὐ τὴν ἐξ ἀρχαίου παλαιὰν αὐτῇ περιτέθεικεν, ἀλλ’ ὁποίαν αὖθις παρὰ τῶν θείων χρησμῶν ἐξεπαιδεύετο, σαφῶς ὧδε λεγόντων καὶ ἔσται ἡ δόξα τοῦ οἴκου τούτου ἡ ἐσχάτη ὑπὲρ τὴν προτέραν.’ Ταύτῃ δ’ οὖν πολὺ μείζονα τὸν χῶρον ἅπαντα περιλαβών, τὸν μὲν ἔξωθεν ὠχυροῦτο περίβολον τῷ τοῦ παντὸς περιτειχίσματι, ὡς ἄν ἀσφαλέστατον εἴη τοῦ παντὸς ἕρκος· πρόπυλον δὲ μέγα καὶ εἰς ὕφος ἐπηρμένον πρὸς αὐτὰς ἀνίσχοντος ἡλίου ἀκτῖνας ἀναπετάσας, ἤδη καὶ τοῖς μακρὰν περιβόλων ἔξω ἱερῶν ἑστῶσιν τῆς τῶν παρέσχεν ἀφθονίαν θέας, μόνον οὐχὶ καὶ τῶν ἀλλοτρίων τῆς πίστεως ἐπὶ τὰς πρώτας εἰσόδους ἐπιστρέφων τὰς ὄφεις, ὡς ἂν μὴ παρατρέχοι τις ὅτι μὴ τὴν ψυχὴν κατανυγεὶς πρότερον μνήμη τε πρὶν ἐρημίας καὶ τῆς νῦν παραδόξου θαυματουρυίας, ὑφ’ ἧς τάχα καὶ ἑλκυσθήσεσθαι κατανυγέντα καὶ πρὸς αὐτῆς τῆς ὄφεως ἐπὶ τὴν εἴσοδον προτραπήσεσθαι ἤλπισεν. εἴσω δὲ παρελθόντι ἐλθόντι πυλῶν οὐκ εὐθὺς ἐφῆκεν ἀνάγνοις καὶ ἀνίπτοις ποσὶν τῶν ἔνδον ἐπιβαίνειν ἁγίων, δια- λαβὼν δὲ πλεῖστον ὅσον τὸ μεταξὺ τοῦ τε νεὼ καὶ τῶν πρώτων εἰαόδων, τέτταρσι μὲν πέριξ ἐγκαρσίοις κατεκόσμησεν στοαῖς, εἰς τετράγωνόν τι σχῆμα περιφράξας τὸν τόπον, κίοσι πανταχόθεν ἐπαιρομέναις· ὧν τὰ μέσα διαφράγμασι τοῖς ἀπὸ ξύλου δικτυωτοῖς ἐς τὸ σύμμετρον ἥκουσι μήκους περικλείσας, μέσον αἴθριον ἠφίει εἰς τὴν τοῦ οὐρανοῦ κάτοψιν, λαμπρὸν καὶ ταῖς τοῦ φωτὸς ἀκτῖσιν ἀνειμένον ἀέρα παρέχων. ἱερῶν δ’ ἐνταῦθα καθαρσίων ἐτίθει σύμβολα, κρήνας ἄντικρυς εἰς πρόσωπον ἐπισκευάζων τοῦ νεὼ πολλῷ τῷ χεύματι τοῦ νάματος τοῖς περιβόλων ἱερῶν ἐπὶ τὰ ἔσω προϊοῦσιν τὴν ἀπόρυψιν παρεχομένας. καὶ πρώτη μὲν εἰσιόντων αὕτη διατριβή, κόσμον ὁμοῦ καὶ ἀγλαίαν τῷ παντὶ τοῖς τε τῶν πρώτων εἰσαγωγῶν ἔτι δεομένοις κατάλληλον τὴν μονὴν παρεχομένη. “Ἀλλὰ γὰρ καὶ τὴν τούτων θέαν παραμειφάμένος, πλείοαιν ἔτι μᾶλλον τοῖς ἐνδοτάτω προπύλοις τὰς ἐπὶ τὸν νεὼν παρόδους ἀναπεπταμένας ἐποίει, ὑπὸ μὲν ταῖς ἡλίου βολαῖς αὖθις τρεῖ πύλας ὑφ᾿ ἓν καταθεὶς πλευρόν, ὧν πολὺ τὰς παρ᾿ ἑκάτερα μεγέθει τε καὶ πλάτει πλεονεκτεῖν τῇ μέσῃ χαριαάμενος παραπήγμααί τε χαλκοῦ σιδηροδέτοις καὶ ποικίλμασιν ἀναγλύφοις διαφερόντως αὐτὴν φαιδρύνας, ὡς ἂν βααιλίδι ταύτῃ τοὺς δορυφόρους ὑπέζευξεν· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ταῖς παρ᾿ ἑκάτερα τοῦ παντὸς νεὼ στοαῖς τὸν τῶν προπύλων ἀριθμὸν διατάξας, ἄνωθεν ἐπὶ ταύταις ἄλλῳ πλείονι φωτὶ διαφόρους τὰς ἐπὶ τὸν οἶκον εἰαβολὰς ἐπενόει, ταῖς ἀπὸ ξύλου λεπτουργίαις καὶ τὸν περὶ αὐτὰς κόσμον καταποικίλλων. “τὸν δὲ βασίλειον οἶκον πλουσιωτέραις ἤδη καὶ δαψιλέσι ταῖς ὕλαις ὠχύρου, ἀφθόνῳ φιλοτιμίᾳ τῶν ἀναλωμάτων χρώμενος· ἔνθα μοι δοκῶ περιττὸν εἶναι τοῦ δομήματος μήκη τε καὶ πλάτη καταγράφειν, τὰ φαιδρὰ ταῦτα κάλλη καὶ τὰ λόγου κρείττονα μεγέθη τήν τε τῶν ἔργων ἀποατίλβουααν ὄφιν τῷ λόγῳ διεξιόντι ὕφη τε τὰ οὐρανομήκη καὶ τὰς τούτων ὑπερκειμένας πολυτελεῖς τοῦ Λιβάνου κέδρους, ὧν οὐδὲ τὸ θεῖον λόγιον τὴν μνήμην ἀπεαιώπησεν εὐφρανθήσεται᾿ φάσκον ‘τὰ ξύλα τοῦ κυρίου, καὶ αἱ κέδροι τοῦ Λιβάνου ἃς ἐφύτευσεν. “Tί με δεῖ νῦν τῆς πανσόφου καὶ ἀρχιτεκτονικῆς 4 διατάξεως καὶ τοῦ κάλλους τῆς ἐφ᾿ ἑκάστου μέρους ὑπερβολῆς ἀκριβολογεῖαθαι τὴν ὑφήγησιν, ὅτε τῆς ὄψεως τὴν διὰ τῶν ὤτων ἀποκλείει μάθησιν ἡ μαρτυρία; ἀλλὰ γὰρ ὧδε καὶ τὸν νεὼν ἐπιτελέσας θρόνοις τε τοῖς ἀνωτάτω εἰς τὴν τῶν προέδρων τιμὴν καὶ προσέτι βάθροις ἐν τάξει τοῖς καθ’ ὅλου κατὰ τὸ πρέπον κοσμήσας ἐφ’ ἅπασίν τε τὸ τῶν ἁγίων ἅγιον θυσιαστήριον ἐν μέσῳ θείς, αὗθις καὶ τάδε, ὡς ἂν εἴη τοῖς πολλοῖς ἄβατα, τοῖς ἀπὸ ξύλου περιέφραττε δικτύοις εἰς ἄκρον ἐντέχνου λεπτουργίας ἐξησκημένοις, ὡς θαυμάσιον τοῖς ὁρῶσιν παρέχειν τὴν θέαν. “Ἀλλ’ οὐδὲ τοὔδαφος ἄρα εἰς ἀμελὲς ἔκειτο αὐτῷ· καὶ τόδε γοῦν λίθῳ μαρμάρῳ εὖ μάλα κόσμῳ παντὶ λαμπρύνας, ἤδη λοιπὸν καὶ ἐπὶ τὰ ἐκτὸς τοῦ νεὼ μετῄει, ἐξέδρας καὶ οἴκους τοὺς παρ’ ἑκάτερα μεγίστους ἐπισευάζων ἐντέχνως ἐπὶ ταὐτὸν εἰς πλευρὰ τῷ βασιλείῳ συνεζευγμένους μένους καὶ ταῖς ἐπὶ τὸν μέσον οἶκον εἰσβοΛαῖς ἡνωμένους· ἃ καὶ αὐτὰ τοῖς ἔτι καθάρσεως καὶ περιρραντηρίων τῶν διὰ ὕδατος καὶ ἁγίου πνεύματος ἐγχρῂζουσιν ὁ εἰρηνικώτατος ἡμῶν Σολομὼν ὁ τὸν νεὼν τοῦ θεοῦ δειμάμενος ἀπειργάζετο, ὡς μηκέτι λόγον, ἀλλ’ ἔργον γεγονέναι τὴν ἄνω λεχθεῖσαν προφητείαν· γέγονεν ἴ’ γὰρ καὶ νῦν ὡς ἀληθῶς ἐστιν ἡ δόξα τοῦ οἴκου τούτου ἡ ἐσχάτη ὑπὲρ τὴν προτέραν. “Ἔδει γὰρ καὶ ἀκόλουθον ἦν τοῦ ποιμένος αὐτῆς καὶ δεσπότου ἅπαξ τὸν ὑπὲρ αὐτῆς θάνατον κάτα· δεξαμένου καὶ μετὰ τὸ πάθος, δ’ χάριν αὐτῆς ῥυπῶν ἐνεδύσατο σῶμα ἐπὶ τὸ λαμπρὸν καὶ ἔνδόξον μεταβεβληκότος ἀυτὴν τε σάρκα τὴν λυθεῖσαν ἐκ φθορᾶς εἰς ἀφθαρσίαν ἀγαγόντος, καὶ τήνδε ὁμοίως τῶν τοῦ σωτῆρος οἰκονομιῶν ἐπαύρασθαι, ὅτι δὴ καὶ τούτων πολὺ κρείττονα λαβοῦσα παρ’ αὐτοῦ τὴν ἐπαγγελίαν, τὴν πολὺ μείζονα δόξαν τῆς παλιγγενεσίας ἐν ἀφθάρτου σώματος ἀναστάσάσει μετὰ φωτὸς ἀγγέλων χορείας ἐν τοῖς οὐρανῶν ἐπέκεινα τοῦ θεοῦ βασιλείοις σὺν αὐτῷ Χρισῷ Ἰησοῦ τῷ πανευερυέετῃ καὶ σωτῆρι διαρκῶς ἐπὶ τοὺς ἑξῆς αἰῶνας ἀπολαβεῖν ποθεῖ. ἀλλὰ γὰρ τέως ἐπὶ τοῦ παρόντος τούτοις ἡ πάλαι χήρα καὶ ἔρημος θεοῦ χάριτι περιβληθεῖσα τοῖς ἄνθεσιν γέγονεν ἀληθῶς ὡς κρίνον, ᾖ φησιν ἡ προφητεία, καὶ τὴν νυμφικὴν ἀναλαβοῦσα στολὴν τόν τε τῆς εὐπρεπείας περιθεμένη στέφανον οἷα χορεύειν διὰ Ησαΐου παιδεύεται τὰ χαριστήρια τῷ βασιλεῖ θεῷ φωναῖς εὐφήμοις γεραίρουσα, αὐτῆς λεγούσης ἴ’ ἐπακούωμεν ‘ἀγαλλιάσθω ἡ ψυχή μου ἐπὶ κυρίῳ· ἐνέδυσεν γάρ με ἱμάτιον σωτηρίου καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης· περιέθηκέν μοι ὡς νυμφίῳ μίτραν, καὶ ὡς νύμφην κατεκόσμησέν με κόσμῳ· καὶ ὡς γῆν αὔξουσαν τὸ ἄνθος αὐτῆς, καὶ ὡς κῆπος τὰ σπέρματα αὐτοῦ ἀνατελεῖ, οὕτως κύριος κύριος ἀνέτειλεν δικαιοσύνην καὶ ἀγαλλίαμα ἐνώπιον τῶν ἐθνῶν.’ “τούτοις μὲν οὗν αὕτη χορεύει· οἵοις δὲ καὶ ὁ ἴ’ νυμφίος, λόγος ὁ οὐράνιος, αὐτὸς Ἰησοῦς Χριστὸς αὐτὴν ἀμείβεται, ἄκουε λέγοντος κυρίου μὴ φοβοῦ ὅτι κατῃσχύνθης μηδὲ ἐντραπῇς ὅτι ὠνειδίσθης· ὅτι αἰσχύνην αἰώνιον ἐπιλήσῃ καὶ ὄνειδος τῆς χηρείας ἀοῦ οὐ μὴ μνησθήσῃ, οὐχ ὡς γυναῖκα ἐγκαταλελειμμένην καὶ ὀλιγόψυχον κέκληκέν σε κύριος οὐδ’ ὡς γυναῖκα ἐκ νεότητος μεμισημένην. εἶπεν ὁ θεός ἀοῦ· χρόνον μικρὸν ἐγκατέλιπόν σε, καὶ ἐν ἐλέῳ μεγάλῳ ἐλεήσω ἄε· ἐν θυμῷ μικρῷ ἀπέστρεφε τὸ πρόσωπόν μου ἀπὸ ἀοῦ, καὶ ἐν ἐλέῳ αἰωνίῳ ἐλεήσω ἄε· εἶπεν ὁ ῥυσάμενός ἄε κύριος. ἐξεγείρου, ἐξεγείρου, ἡ πιοῦσα ἐκ χειρὸς ὸ ποτήριον τοῦ θυμοῦ αὐτοῦ· τὸ ποτήριον γὰρ τῆς πτώσεως, τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ μου, ἐξέπιες καὶ ἐξεκένωσας. καὶ οὐκ ἦν ὁ παρακαλῶν σε ἀπὸ πάντων τῶν τέκνων ἀοῦ ὧν ἔτεκες, καὶ οὐκ ἢν ὁ ἀντιλαμβανόμενος τῆς χειρός σου. ἰδοὺ εἴληφα ἐκ τῆς χειρός ἀοῦ τὸ ποτήριον τῆς πτώσεως, τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ μου, καὶ οὐ προσθήσεις ἔτι πιεῖν αὐτό· καὶ δώσω αὐτὸ εἰς τὰς χεῖρας τῶν ἀδίκη· σάντων ἄε καὶ τῶν ταπεινωσάντων σε. ἐξεγείρου, ἐξεγείρου, ἔνδυσαι τὴν ἰσχύν, ἔνδυσαι τὴν δόξαν ἀοῦ· ἐκτίναξαι τὸν χοῦν καὶ ἀνάστηθι. κάθισον, ἔκλυσαι τὸν δεσθὸν τοῦ τραχήλου ἀοῦ. ἆρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς ἀοῦ καὶ ἴδε συνηγμένα τὰ τέκνα σου· ἰδοὺ συνήχθησαν καὶ ἦλθον πρός σε· ζῶ ἐγώ, λέγει κύριος, ὅτι πάντας αὐτοὺς ὡς κόσμον ἐνδύσῃ καὶ περιθήσῃ αὐτοὺς ὡς κόσμον νύμφης. ὅτι τὰ ἔρημά σου καὶ τὰ διεφθαρμένα καὶ τὰ καταπεπτωκότα νῦν στενοχωρήσει ἀπὸ τῶν κατοικούντων σε, καὶ μακρυνθήσουται ἀπὸ σοῦ οἱ καταπίνοντές σε. ἐροῦσιν γὰρ εἰς τὰ ὧτά σου οἱ υἱοί σου οὓς ἀπολώλεκας ‘στενός μοι ὁ τόπος, ποίησόν μοι τόπον ἵνα κατοικήσω,’ καὶ ἐρεῖς ἐν τῆ καρδίᾳ σου ἴ’ τίς ἐγέννησέν μοι τούτους; ἐγὼ δὲ ἄτεκνος καὶ χήρα τούτους δὲ τίς ἐξέθρεψέν μοι; ἐγὼ δὲ κατελείφθην μόνη, οὗτοι δέ μοι ποῦ ἦσαν;’ Ταῦτα Ἡσαΐας προεθέσπισεν, ταῦτα πρόπαλαι περὶ ἡμῶν ἐν ἱεραῖς βίβλοις καταβέβλητο, χρῆν δέ που τούτων τὴν ἀψεύδειαν ἤδη ποτὲ ἔργοις παραλαβεῖν. ἀλλὰ γὰρ τοιαῦτα τοῦ νυμφίου λόγου πρὸς τὴν ἑαυτοῦ νύμφην τὴν ἱερὰν καὶ ἁγίαν ἐκκλησιαν ἐπιφωνοῦντος, εἰκότως ὁ νυμφοστόλος ὅδε αὐτήν, τὴν ἔρημον, τὴν πτῶμα κειμένην, τὴν παρὰ ἀνθρώποις ἀνέλπιδα, ταῖς κοιναῖς ἁπάντων ἡμῶν εὐχαῖς χεῖρας τὰς ὑμῶν αὐτῶν ὀρέξας ἐξήγειρεν καὶ ἐξαωέστησεν θεοῦ τοῦ παμβασιλέως νεύματι καὶ τῆς Ἰησοῦ Χριστοῦ δυνάμεως ἐπιφανείᾳ τοι. αὐτὴν τε ἀναστήσας κατεστήσατο, οἵαν ἐκ τῆς τῶν ἱερῶν χρησμῶν καταγραφῆς ἐδιδάσκετο. “Θαῦμα μὲν οὖν μέγιστον τοῦτο καὶ πέρα πάσης ἐκπλήξεως, μάΛιστα τοῖς ἐπὶ μόνη τῆ τῶν ἔξωθεν φαντασίᾳ τὸν νοῦν προσανέχουσιν· θαυμάτων δὲ θαυμασιώτεπα τά τε ἀρχέτυπα καὶ τούτων τὰ πρωτότνπα καὶ θεοπρεπῆ παραδείγματα, τὰ τῆς ἐνθέου φημὶ καὶ λογικῆς ἐν Ψυχαῖς οἰκοδομῆς ἀνανεώματα· ἣν αὐτὸς ὁ θεόπαις κατ’ εἰκόνα τὴν αὐτὸς αὐτοῦ δημιουργήσας πάντη τε καὶ κατὰ πάντα τὸ θεοείκελον δεδωρημένος, ἄφθαρτον φύσιν, ἀσώματον, λογικήν, πάσης γεώδους ὕλης ἀλλοτρίαν, αὐτουοερᾶν οὐσίαν, ἅπαξ τὸ πρῶτον ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι συστησάμενος, νύμφην ἁγίαν καὶ νεὼν πανίερον ἑαυτῷ τε καὶ τῷ πατρὶ κατιργάσατο· ειρυάσατο· ὃ καὶ σαφῶς αὐτὸς ὁμολογῶν ἐκφαίνει, λέγων ‘ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ ἔσομαι αὐτῶν θεὸς καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός.’ καὶ τοιαύτη μὲν ἡ τελεία καὶ κεκαθαρμένη ψυκή, ἀρχῆθεν οὕτω γεγενημένη, οἵα τὸν οὐράνιον λόγον ἀγαλματοφορεῖν. Αλλὰ γὰρ φθόνῳ καὶ ζήλῳ τοῦ φιλοπονήρου δαίμονος φιλοπαθὴς καὶ φθκιοπόνηρος ἐξ αὐτεξουσίου αἱρέσεως γενομένη, ὑπαναχωρήσαντος αὐτῆς τοῦ θείου ὡς ἂν ἔρημος προστάτου, εὐάλωτος καὶ εἰς ἐπιβουλὴν εὐχερὴς τοῖς ἐκ μακροῦ διαφθονουμένοις ἀπελήλεγκται, ταῖς τε τῶν ἀοράτων ἐχθρῶν καὶ νοητῶν πολεμίων ἑλεπόλεσι καὶ μηχαναῖς καταβληθεῖσα, πτῶμα ἐξαίσιον καταπέπτωκεν, ὡς ὅσον οὐδ’ ἐπὶ λίθῳ λίθον τῆς ἀρετῆς ἑστῶτα ἐν αὐτῇ διαμεῖναι, ὅλην δὲ δι’ ὅλου χαμαὶ κεῖσθαι νεκράν, τῶν περὶ θεοῦ φυσικῶν ἐννοιῶν πάμπαν ἀπεστερημένη. πεπτωκυῖαν δῆτα αὐτὴν ἐκείνην τὴν κατ’ εἰκόνα θεοῦ κατασκευασθεῖσαν ἐλυμήνατο οὐχ ὗς οὗτος ὁ ἐκ δρυμοῦ τοῦ παρ’ ἡμῖν ὁρατοῦ, ἀλλά τις φθοροποιὸς δαίμων καὶ θῆρες ἄγριοι νοητοί, οἳ καὶ τοῖς πάθεσιν οἷα πεπυρακτωμένοις τῆς ἁφῶν κακίας βέλεσιν αὐτὴν ἐξυφάψαντες, ἐνεπύρισαν ἐν πυρὶ τὸ θεῖον ὄντως ἀγιαστήριον τοῦ θεοῦ εἰς τὴν γῆν τε ἐβεβήλωσαν τὸ σκήνωμα τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, εἶτα πολλῷ τῷ προσχώματι τὴν ἀθλίαν κατορύξαντες, εἰς ἀνέλπιστον πάσης περιέτρεψαν σωτηρίας. Αλλ’ ὅ γε κηδεμὼν αὐτῆς λόγος ὁ θεοφεγγὴς καὶ σωτήριος τὴν κατ’ ἀξίαν δίκην τῶν ἁμαρτημάτων ὑποσχοῦσαν αὖθις ἐξ ὑπαρχῆς ἀνελάμβανεν, πατρὸς παναγάθου φιλανθρωπίᾳ πειθόμενος. αὐτὰς δὴ οὗν πρώτας τὰς τῶν ἀνωτάτω βασιλευόντων ψυχὰς προελόμενος, τῶν μὲν δυσσεβῶν καὶ ὀλεθρίων πάντων αὐτῶν τε τῶν δεινῶν καὶ θεομισῶν τυράννων τὴν οἰκουμένην ἅπασαν δι’ αὐτῶν τῶν θεοφιλεστάτων ἐκαθήρατο· εἶτα δὲ τοὺς αὐτῷ γνωρίμους ἄνδρας, τοὺς πάλαι διὰ βίου ἱερωμένους αὐτῷ, κρύβδην γε μὴν ὡς ἐν κακῶν χειμῶνι πρὸς τῆς αὐτοῦ σκέπης καλυπτομένους, εἰς φανερὸν ἀγαγὼν καὶ ταῖς τοῦ πατρὸς μεγαλοδωρεαῖς ἐπαξίως τιμήσας, αὖθις καὶ διὰ τούτων τὰς μικρῷ πρόσθεν ἐρρυπωμένας ψυχὰς ὕλης τε παντοίας καὶ χώματος ἀσεβῶν ἐπιταγμάτων συμπεφορημένας ὄρυξι καὶ δικέλλαις ταῖς πληκτικαῖς τῶν μαθημάτων διδασκαλίαις ἐξεκάθηρέν τε καὶ ἀπέσμηξεν, λαμπρόν τε καὶ διαυγῆ τῆς πάντων ὑμῶν διανοίας τὸν χῶρον ἀπειργασμένος, ἐνταῦθα λοιπὸν τῷ πανσόφῳ καὶ θεοφιλεῖ τῷδε παραδέδωκεν ἡγεμόνι· ὃς τά τε ἄλλα κριτικὸς καὶ ἐπιλογιστικὸς τυγχάνων τήν <τε> τῶν αὐτῷ ψυχῶν εὖ διαγινώσκων καὶ φυλοκρινῶν διάνοιαν, ἐκ πρώτης ὡς εἰπεῖν ἡμέρας οἰκοδομῶν οὔπω καὶ εἰς δεῦρο πέπαυται, τοτὲ μὲν διαυγῆ τὸν χρυσόν, τοτὲ δὲ δόκιμον καὶ καθαρὸν τὸ ἀργύριον καὶ τοὺς τιμίους καὶ πολυτελεῖς λίθους ἐν πᾶσιν ὑμῖν ἁρμόττων, ὡς ἱερὰν αὖθις καὶ μυστικὴν ἔργοις τοῖς εἰς ὑμᾶς ἀποπληροῦν προφητείαν, δι’ ἦς εἴρηται ἰδοὺ ἐγὼ ἑτοιμάζω ἀοῖ ἄνθρακα τὸν λίθον ἀοῦ καὶ τὰ θεμέλιά σου σάπφειρον καὶ τὰς ἐπάλξεις ἀοῦ ἴασπιν καὶ τὰς πύλας σου λίθους κρυστάλλου καὶ τὸν περίβολόν ἀοῦ λίθους ἐκλεκτοὺς καὶ πάντας τοὺς υἱούς ἀοῦ διδακτοὺς θεοῦ καὶ ἐν πολλῇ εἰρήνῃ τὰ τέκνα ἀοῦ· καὶ ἐν δικαιοσύνῃ οἰκοδομηθήσῃ. “Δικαιοσύνῃ δῆτα οἰκοδομῶν, κατ’ ἀξίαν τοῦ παντὸς λαοῦ διῄρει τὰς δυνάμεις, οἷς μὲν τὸν ἔξωθεν αὐτὸ μόνον περιφράττων περίβολον, τὴν ἀπλανῆ πίστιν περιτειχίσας (πολὺς δὲ ὁ καὶ μέγας λεώς, οὐδὲν κρεῖττον φέρειν οἰκοδόμημα διαρκῶν), οἷς δὲ τὰς ἐπὶ τὸν οἶκον ἐπιτρέπων εἰσόδους, θυραυλεῖν καὶ ποδηγεῖν τοὺς εἰσιόντας κατατάττων, οὐκ ἀπεικότως τοῦ νεὼ πρόπυλα νενομισμένους, ἄλλους δὲ πρώτοις τοῖς ἔξωθεν ἀμφὶ τὴν αὐλὴν ἐκ τετραγώνου κίοσιν ὑπεστήριξεν, ταῖς πρώταις τῶν τεττάρων εὐαγγελίων τοῦ γράμματος προσβολαῖς ἐμβιβάζων· τοὺς δ’ ἤδη ἀμφὶ τὸν βασίλειον οἶκον ἑκατέρωσε παραζεύγνυσιν, ἔτι μὲν κατηχουμένους καὶ ἐν αὔξη καὶ προκοπῇ καθεατῶτας, οὐ μὴν πόρρω που καὶ μακρὰν τῆς τῶν ἐνδοτάτω θεοπτίας τῶν πιστῶν διεζενγμένους. ἐκ δὴ τούτων τὰς ἀκηράτους ψυχὰς θείῳ λουτρῷ χρυσοῦ δίκην ἀποσμηχθείσας παραλαβών, κἀνταῦθα τοὺς μὲν κίοσιν τῶν ἐξωτάτω πολὺ κρείττοσιν ἐκ τῶν ἐνδοτάτω μυστικῶν τῆς γραφῆς δογμάτων ὑποστηρίξει, τοῖς δὲ πρὸς τὸ φῶς ἀνοίγμασιν ὑποστηρίζει, προπύλῳ μὲν ἑνὶ μεγίστῳ τῆς τοῦ παμβασιλέως ἑνὸς καὶ μόνου θεοῦ δοξολογίας τὸν πάντα νεὼν κατακοσμῶν, Χριστοῦ δὲ καὶ ἁγίου πνεύματος παρ’ ἑκάτερα τῆς τοῦ πατρὸς αὐθεντίας τὰς δευτέρας αὐγὰς τοῦ φωτὸς παρασχόμενος· τῶν τε λοιπῶν διὰ τοῦ παντὸς οἴκου ἄφθονον καὶ πολὺ διάφορον τῆς καθ’ ἕκαστον ἀληθείας τὸ σαφὲς καὶ φωτεινὸν ἐνδεικνύμενος, πάντῃ δὲ καὶ πανταχόθεν τοὺς ζῶντας καὶ βεηκότας καὶ εὐπαγεῖς τῶν ψυχῶν λίθους ἐγκρίνας, τὸν μέγαν καὶ βασιλικὸν ἐξ ἁπάντων οἶκον ἐπισκευάζεται λαμπρὸν καὶ φωτὸς ἔμπλεω τά τε ἔνδοθεν καὶ τὰ ἐκτός, ὅτι μὴ ψυχὴ μόνον καὶ διάνοια, καὶ τὸ σῶμα δὲ αὐτοῖς ἁγνείας καὶ σωφροσύνης πολυανθεῖ κόσμῳ κατηγλάϊσιο. “Ἔνεισιν δ’ ἐν τῷδε τῷ ἱερῷ καὶ θρόνοι βάθρα τε μυρία καὶ καθιστήρια, ἐν ὅσαις ψυχαῖς τὰ τοῦ θείου πνεύματος ἐφιζάνει δωρήματα, οἷα καὶ πάλαι ὤφθη τοῖς ἀμφὶ τοὺς ἱεροὺς ἀποστόλους, οἷς ἐφάνησαν διαμεριζόμεναι γλῶσσαι ὡς εἰ πυρὸς ἀκάθισέν τε ἐφ’ ἕνα ἕκαστον αὐτῶν. ἀλλ’ ἐν μὲν τῷ πάντων ἄρχοντι ἴσως αὐτὸς ὅλος ἐγκάθηται χριστός, ἐν δὲ τοῖς μετ’ αὐτὸν δευτερεύουσιν ἀναλόγως, καθ’ ὅαον ἕκαστος χωρεῖ, Χριστοῦ δυνάμεως καὶ πνεύματος ἁγίου μερισμοῖς. βάθρα δ’ ἂν εἶεν καὶ ἀγγέλων αἱ τινῶν φυχαὶ τῶν εἰς παιδαγωγίαν καὶ φρουρὰν ἑκάστῳ παραδεδομένων, σεμνὸν δὲ καὶ μέγα καὶ μονογενὲς θυσιαστήριον ποῖον ἂν εἴη ἢ τῆς τοῦ κοινοῦ πάντων ἱερέως τῆς ψυχῆς] τὸ εἰλικρινὲς καὶ ἁγίων ἅγιον; ᾧ παρεστὼς ἐπὶ δεξιᾷ ὁ μέγας τῶν ὅλων ἀρχιερεὺς αὐτὸς Ἰησοῦς, ὁ μονογενὴς τοῦ θεοῦ, τὸ παρὰ πάντων εὐῶδες θυμίαμα καὶ τὰς δι’ εὐχῶν ἀναίμους καὶ ἀύλους θυσίας φαιδρῷ τῷ βλέμματι καὶ ὑπτίαις ὑποδεχόμενος χερσὶν τῷ κατ’ οὐρανὸν πατρὶ καὶ θεῷ τῶν ὅλων παραπέμπεται, πρῶτος αὐτὸς προσκυνῶν καὶ μόνος τῷ πατρὶ τὸ κατ’ ἀξίαν ἀπονέμων σέβας, εἶτα δὲ καὶ πᾶσιν ἡμῖν εὐμενῆ διαμένειν καὶ δεξιὸν εἰς ἀεὶ παραιτούμενος. “Τοιοῦτος ὁ μέγας νεὼς ὃν καθ᾿ ὅλης τῆς ὑφ᾿ ἥλιον οἰκουμένης ὁ μέγας τῶν ὅλων δημιουργὸς λόγος αυνεατήσατο, τῶν ἐπέκεινα οὐρανίων ἁψίδων πάλιν καὶ αὐτὸς νοερὰν ταύτην ἐπὶ γῆς εἰκόνα κατεργασάμενος, ὡς ἂν διὰ πάσης τῆς κτίσεως τῶν τε ἐπὶ γῆς λογικῶν ζῴων ὁ πατὴρ αὐτῷ τιμῷτό τε καὶ σέβοιτο. τὸν δὲ ὑπερουράνιον χῶρον καὶ τὰ ἐκεῖαε τῶν τῇδε παραδείγματα τήν τε ἄνω λεγομένην Ἰερουααλὴμ καὶ τὸ Σιὼν ὄρος τὸ ἐπουράνιον καὶ τὴν ὑπερκόσμιον πόλιν τοῦ ζῶντος θεοῦ, ἐν ᾖ μυριάδες ἀγγέλων πανηγύρεις καὶ ἐκκλησία πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς ταῖς ἀρρήτοις καὶ ἀνεπιλογίστοις ἡμῖν θεολογίαις τὸν σφῶν ποιητὴν καὶ πανηγεμόνα τῶν ὅλων γεραίρουαιν, οὔτις θνητὸς οἷός τε κατ᾿ ἀξίαν ὑμνῆσαι, ὅτι δὴ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν καὶ οὖς οὐκ ἤκουσεν καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη αὐτὰ δὴ ταῦτα ἃ ἡτοίμασεν ὁ θεὸς τοῖς ἀγαπῶαιν αὐτόν· ὧν ἤδη ἐν μέρει καταξιωθέντες, ἄνδρες ἅμα παισὶν καὶ γυναιξίν, αμικροὶ καὶ μεγάλοι, πάντες ἀθρόως ἐν ἑνὶ πνεύματι καὶ μιᾷ ψυχῇ μὴ διαλίπωμεν ἐξομολογούμενοι καὶ τοσούτων ἡμῖν ἀγαθῶν παραίτιον ἀνευφημοῦντες, τὸν εὐιλατεύοντα πάσαις ταῖς ἀνομίαις ἡμῶν, τὸν ἰώμενον πάσας τὰς νόσους ἡμων, τὸν λυτρούμενον ἐκ φθορᾶς τὴν ζωὴν ἡμῶν, τὸν στεφανοῦντα ἡμᾶς ἐν ἐλέει καὶ οἰκτιρμοῖς, τὸν ἐμπιμπλῶντα ἐν ἀγαθοῖς τὴν ἐπιθυμίαν ἡμῶν, ὅτι οὐ κατὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ἐποίησεν ἡμῖν οὐδὲ κατὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν ἀνταπέδωκεν ἡμῖν, ὅτι καθ᾿ ὅσον ἀπέχουσιν ἀνατολαὶ ἀπὸ δυσμῶν, ἐμάκρυνεν ἀφ᾿ ἡμῶν τὰς ἀνομίας ἡμῶν· καθὼς οἰκτείρει πατὴρ υἱοὺς αὐτοῦ, ῷκτείρησεν κύριος τοὺς φοβουμένους αὐτόν. “Ταῦτα καὶ νῦν καὶ εἰς τὸν ἑξῆς ἅπαντα χρόνον ταῖς μνήμαις ἀναζωπυροῦντες, ἀτὰρ καὶ τῆς παρούσης πανηγύρεως καὶ τῆς φαιδρᾶς ταύτης καὶ λαμπροτάτης ἡμέρας τὸν αἴτιον καὶ πανηγυριάρχην νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέραν διὰ πάσης ὥρας καὶ δι᾿ ὅλης ὡς εἰπεῖν ἀναπνοῆς ἐν νῷ προορώμενοι, στέργουτες καὶ σέβοντες ψυχῆς ὅλῃ δυνάμει, καὶ νῦν ἀναστάντες μεγάλη διαθέσεως φωνῇ καθικετύσωμεν, ὡς ἂν ὑπὸ τὴν αὐτοῦ μάνδραν ἐς τέλος ἡμᾶς σκεπάζων διασῴζοιτο, τὴν παρ᾿ αὐτοῦ βραβεύων ἀρραγῆ καὶ ἄσειστον αἰωνίαν εἰρήνην ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ σωτῆρι ἡμῶν, δι᾿ οὗ αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς σύμπαντας αἰῶνας τῶν αἰώνων. ἀμήν.”
E um dos moderadamente capazes, adiantando-se ao meio, tendo composto um discurso, como em assembleia de igreja — estando presentes muitíssimos pastores, que davam audiência em silêncio e ordem —, dirigiu-se em pessoa a um só, em tudo excelente e amado de Deus, bispo [Paulino], por cujo zelo o templo que mais se distingue entre os da nação dos fenícios fora magnificamente construído em Tiro, e proferiu tal discurso:
Panegírico sobre a edificação das igrejas, dirigido a Paulino, bispo dos tírios:
"Ó amigos de Deus e sacerdotes, os revestidos da santa túnica talar e da celeste coroa da glória, da unção divina e da veste sacerdotal do Espírito Santo; e tu, ó novo ornamento do santo templo de Deus, honrado por Deus com prudência de ancião, mas tendo mostrado obras custosas e feitos de virtude jovem e vigorosa — a quem o próprio Deus, o que contém o universo inteiro, deu [como] prêmio especial edificar e renovar sobre a terra esta casa para Cristo, o seu Verbo unigênito e primogênito, e para a santa e digna-de-Deus esposa dele [a Igreja] — quer alguém queira chamar-te novo Beseleel, arquiteto de um divino tabernáculo, quer Salomão, rei de uma nova e muito melhor Jerusalém, quer ainda novo Zorobabel, o que põe sobre o templo de Deus a glória muito maior do que a primeira —; mas também vós, ó crias do sagrado rebanho de Cristo, lar de boas palavras, escola de temperança, auditório grave e amado-de-Deus da piedade: outrora, quando nos era dado receber pelo ouvido, por meio das leituras divinas, os extraordinários sinais de Deus e os benefícios das maravilhas do Senhor para com os homens, podíamos enviar a Deus hinos e cânticos, instruídos a dizer: 'ó Deus, com os nossos ouvidos ouvimos, os nossos pais nos anunciaram a obra que operaste nos dias deles, nos dias antigos.' Mas agora, certamente, não mais por audições nem por fama de palavras recebem [os homens] o braço excelso e a destra celeste do nosso Deus todo-bom e Rei de todos; antes, por obras, por assim dizer, e com os próprios olhos contemplando fiéis e verdadeiras as coisas outrora transmitidas pela memória, é dado entoar um segundo hino de vitória, e claramente proclamar e dizer: 'tal como ouvimos, assim também vimos, na cidade do Senhor das potências, na cidade do nosso Deus.' E em que cidade, senão nesta recém-construída e edificada-por-Deus? A qual é 'igreja do Deus vivo, coluna e fundamento da verdade'; sobre a qual também outro divino oráculo assim evangeliza: 'coisas gloriosas se disseram de ti, cidade de Deus.' Para a qual tendo-nos o Deus todo-bom congregado, pela graça do seu Unigênito, cada um dos convocados hineie, quase gritando e dizendo: 'alegrei-me com os que me disseram: iremos à casa do Senhor', e 'Senhor, amei o decoro da tua casa e o lugar do tabernáculo da tua glória'; e não somente cada um por si, mas também todos juntos, com um só espírito e uma só alma, honrando[-o], aclamemos, acrescentando: 'grande [é] o Senhor, e muito louvável, na cidade do nosso Deus, no seu santo monte.' Pois, com efeito, grande [é] verdadeiramente, e grande a sua casa, alta e espaçosa e formosa de beleza acima dos filhos dos homens; grande o Senhor, o único que faz maravilhas; grande o que faz coisas grandes e insondáveis, gloriosas e extraordinárias, das quais não há número; grande o que muda tempos e épocas, o que remove reis e os estabelece, o que ergue da terra o pobre e levanta do esterco o necessitado. Derrubou poderosos dos tronos e exaltou humildes da terra; encheu de bens os famintos e quebrou os braços dos soberbos — tendo confirmado, não só aos fiéis, mas também aos incrédulos, a memória das antigas narrações: o taumaturgo, o magnífico-operador, o senhor de todas as coisas, o artífice do universo inteiro, o todo-poderoso, o todo-bom, o único e só Deus; a quem cantemos o cântico novo, subentendendo: 'ao único que faz maravilhas, porque para sempre a sua misericórdia; ao que feriu grandes reis e matou reis possantes, porque para sempre a sua misericórdia; porque na nossa humilhação lembrou-se de nós, e nos redimiu dos nossos inimigos.'
"E ao Pai de todas as coisas nunca cessemos de aclamar com estas [palavras]; e ao segundo autor dos [nossos] bens, o introdutor do conhecimento de Deus, o mestre da verdadeira piedade, o destruidor dos ímpios, o matador-de-tiranos, o corretor da vida, o salvador de nós, os desesperados — Jesus —, honremo[-lo], trazendo[-o] nos lábios. Porque só ele, sendo Filho todo-bom e uniquíssimo de um Pai todo-bom, por decisão da benignidade paterna, revestiu de bom grado a natureza de nós, que jazíamos lá embaixo, na corrupção; e, como um excelente médico, que para salvação dos doentes 'vê coisas terríveis, e toca coisas repugnantes, e nas desgraças alheias colhe dores próprias', não [a nós que estávamos] apenas doentes, nem oprimidos por chagas terríveis e feridas já apodrecidas, mas até jazendo entre mortos, salvou-nos para si mesmo, dos próprios recessos da morte — pois nem a nenhum outro dos que estão no céu havia tanta força, que servisse sem dano à salvação de tantos. Só ele, pois, tendo tocado a nossa penosa corrupção, só ele tendo suportado as nossas fadigas, só ele tendo tomado sobre si as penas das nossas impiedades; recolhendo-nos, não meio mortos, mas já inteiramente repugnantes e fétidos, em sepulcros e túmulos, outrora e agora, com o [seu] zelo benigno, contra toda a esperança nossa e de qualquer um, salva-nos e comunica-nos a abundância dos bens do Pai — o vivificador, o condutor-da-luz, o nosso grande médico e rei e senhor, o Cristo de Deus. Então, pois, uma vez, vendo todo o gênero dos homens soterrado em noite lôbrega e escuridão profunda, pelo erro de demônios malfeitores e pelas operações de espíritos inimigos-de-Deus, aparecendo, dissolveu — como cera derretida pelos raios da sua luz — as cadeias multiatadas das nossas impiedades.
"E agora, ante tamanha graça e benefício, quase rebentando o demônio invejoso, odiador-do-bem e amigo-do-mal, e alinhando contra nós todas as suas potências mortíferas: primeiro, à maneira de cão raivoso, que quebra os dentes contra as pedras que lhe são atiradas e descarrega sobre os projéteis inanimados o furor contra os que o repelem, arremeteu a [sua] fúria bestial contra as pedras dos oratórios e as matérias inanimadas das casas, para fazer, como ele mesmo julgava consigo, a desolação das igrejas; depois, soltando silvos terríveis e as suas vozes serpentinas, ora com ameaças de tiranos ímpios, ora com ordenações blasfemas de governantes ímpios; e, ainda mais, vomitando a morte que lhe é própria, e envenenando com os [seus] venenos peçonhentos e destruidores-de-almas as almas por ele capturadas, e quase matando[-as] com os sacrifícios mortificantes dos ídolos mortos, e atiçando contra nós toda fera de forma humana e toda espécie selvagem — de novo, desde o princípio, o Anjo do grande conselho, o grande comandante-em-chefe de Deus, depois do exercício suficiente que os maiores soldados do seu reino mostraram pela perseverança e constância em tudo, aparecendo de súbito, reduziu as coisas inimigas e hostis ao desaparecimento e ao nada, de modo a parecer que jamais tiveram nome; e as coisas que lhe são amigas e próprias, conduziu[-as], para além da glória, diante de todos — não só homens, mas já também potências celestes: sol e lua e estrelas, e o céu e o mundo inteiros. De modo que já — o que nunca antes [se vira] — os imperadores mais altos de todos, conscientes da honra que dele receberam, cospem nos rostos dos ídolos mortos, pisam os ritos nefandos dos demônios, riem do velho engano herdado dos pais; e reconhecem um só e único Deus, o benfeitor comum de todos e deles próprios, e confessam o Cristo, Filho de Deus, Rei universal de todas as coisas, e o proclamam Salvador em estelas, inscrevendo com caracteres imperiais, em memória indelével, as suas retidões e as suas vitórias sobre os ímpios, no meio da cidade que reina sobre as da terra — de modo que Jesus Cristo, o nosso Salvador, é o único, desde que há séculos, confessado, até pelos próprios mais altos da terra, não como um rei comum [vindo] dos homens, mas adorado como Filho genuíno do Deus do universo, e ele próprio Deus.
"E com razão. Pois qual dos reis de todos os tempos levou tanto de excelência, que enchesse do seu nome o ouvido e a língua de todos os homens sobre a terra? Que rei, tendo ordenado leis tão piedosas e prudentes, teve força para fazê-las ler, dos confins da terra e até os extremos de toda a terra habitada, aos ouvidos de todos os homens, perpetuamente? Quem aboliu os costumes bárbaros e selvagens de nações ferozes, com as suas leis mansas e humaníssimas? Quem, guerreado por todos durante séculos inteiros, mostrou a [sua] virtude sobre-humana, a ponto de florescer dia a dia e rejuvenescer através de toda a vida? Quem fundou uma nação nunca sequer ouvida desde os séculos — não escondida nalgum canto da terra, mas por toda a [terra] sob o sol? Quem armou os [seus] soldados com as armas da piedade de tal modo, que se mostrassem, nos combates contra os adversários, com almas mais duras do que o diamante? Qual dos reis domina até tal ponto, e comanda exércitos depois da morte, e ergue troféus sobre os inimigos, e enche todo lugar e região e cidade, grega e bárbara, das suas casas reais e das consagrações de divinos templos — como estes belíssimos ornamentos e ofertas deste templo? Os quais também eles [são] verdadeiramente graves e grandes, dignos de assombro e admiração, e como que provas evidentes do reinado do nosso Salvador: porque também agora 'ele disse, e foram feitas; ele mandou, e foram criadas' (pois que haveria de opor-se ao aceno do Rei de todos e Guia de tudo, o próprio Verbo de Deus?); e careceriam de um ócio próprio de discursos para exata contemplação e interpretação. Não [é], contudo, tal e tão grande o zelo dos que labutaram, tal como é julgado junto do próprio [Deus] a quem se dirige a teologia — o que contempla o templo vivo de todos vós, e observa a casa de pedras vivas e firmes, bem e seguramente fundada sobre o fundamento dos apóstolos e profetas, sendo pedra angular o próprio Jesus Cristo — que rejeitaram, não só os maus arquitetos daquela edificação antiga e que já não existe, mas também da que ainda hoje [se faz] da maioria dos homens, maus [arquitetos] de coisas más; mas o Pai, tendo[-o] aprovado, então e agora, assentou[-o] por cabeça de ângulo desta nossa igreja comum. Este templo vivo do Deus vivo, construído de vós mesmos — o maior e, em verdadeiro sentido, digno-de-Deus santuário, digo, cujos áditos interiores [são] invisíveis à maioria, e verdadeiramente santos, e santos dos santos —, quem, tendo[-o] contemplado, ousaria descrevê[-lo]? E quem é capaz sequer de espreitar para dentro dos recintos sagrados, senão só o grande Sumo Sacerdote de todas as coisas, ao qual único é lícito perscrutar os segredos de toda alma racional? Mas talvez seja alcançável também a um outro, a um só, ter o segundo lugar depois dele nas mesmas coisas: a este que preside, guia deste exército — o qual o próprio primeiro e grande Sumo Sacerdote honrou com o segundo lugar dos sacerdócios daqui, [como] pastor do vosso divino rebanho, tendo recebido o vosso povo por sorteio e juízo do Pai, como se o tivesse designado servidor e intérprete de si mesmo: o novo Aarão ou Melquisedeque, assemelhado ao Filho de Deus, permanecendo e por ele guardado perpetuamente, pelas orações comuns de todos nós. A este, pois, seja lícito, único depois do primeiro e máximo Sumo Sacerdote, ver e supervisionar, se não as primeiras, ao menos as segundas [profundezas] da contemplação interior das vossas almas — tendo, pela experiência e pelo comprimento do tempo, examinado cada um com exatidão, e, pelo seu zelo e cuidado, disposto todos vós na ordem e na doutrina segundo a piedade; e sendo, mais do que todos, capaz de prestar, das coisas que ele mesmo, com o divino poder, construiu, discursos à altura das obras.
"O nosso primeiro e grande Sumo Sacerdote diz que 'quantas coisas vê o Pai fazendo, estas igualmente também o Filho as faz'; e este [Paulino] também — olhando com os olhos puros da mente para o primeiro, como para um mestre —, quantas coisas o vê fazendo, usando[-as] como modelos arquetípicos, trabalhou as imagens delas, quanto era possível, na maior semelhança, em nada ficando atrás daquele Beseleel, que o próprio Deus, tendo[-o] enchido de espírito de sabedoria e de inteligência e do restante conhecimento técnico e científico, chamou [para ser] artífice da construção do templo dos tipos celestes por meio de símbolos. Deste modo, pois, também este, levando esculpido na sua própria alma o Cristo inteiro — o Verbo, a Sabedoria, a Luz —, nem é possível dizer com que magnanimidade, com que rica e insaciável mão da mente, e com que emulação de todos vós — magnificamente rivalizando, pela generosidade das contribuições, em de nenhum modo ficar atrás do propósito dele —, construiu este magnífico templo do Deus altíssimo, semelhante em natureza ao modelo do melhor, como o visível ao invisível. E este terreno — o que é digno de dizer antes de tudo —, soterrado de toda sorte de matéria impura pelas insídias dos inimigos, ele não [o] desprezou, nem cedeu à maldade dos causadores — podendo ir a outro (havendo inúmeros outros disponíveis na cidade) e achar alívio da fadiga e livrar-se de complicações. Mas, tendo primeiro despertado a si mesmo para a obra, depois fortalecido todo o povo com o [seu] ardor, e reunido de todos uma só grande mão, combatia o primeiro combate: julgando que exatamente ela — a [igreja] sitiada pelos inimigos, a que padeceu primeiro, e suportou as mesmas perseguições que nós e antes de nós, a igreja que, como mãe, ficara privada dos filhos — devia gozar junto da magnificência do Todo-bom. Pois quando o grande Pastor, tendo espantado as feras e os lobos e toda raça cruel e selvagem, e quebrado as mandíbulas dos leões, como dizem os divinos oráculos, julgou digno que os filhos de novo se reunissem no mesmo lugar, justissimamente ergueu também o redil do rebanho, 'para envergonhar o inimigo e o vingador', e para apresentar uma refutação às ousadias dos ímpios que combatem contra Deus.
"E agora eles não existem, os odiadores-de-Deus — porque nem existiam; tendo por breve [tempo] perturbado e sido perturbados, depois, pagando à justiça um castigo nada desprezível, arruinaram por completo a si mesmos, aos amigos e às casas — de modo que as predições outrora inscritas em estelas sagradas são confessadas fiéis pelas obras; pelas quais a palavra divina verifica, entre as demais coisas, também isto que declara sobre eles: 'espada desembainharam os pecadores, retesaram o seu arco, para derrubar o pobre e o necessitado, para degolar os retos de coração; que a sua espada entre nos seus [próprios] corações, e os seus arcos sejam quebrados'; e de novo: 'pereceu a memória deles com estrondo', e 'o nome deles foi apagado para o século e para o século do século'; porque, com efeito, estando em males, 'clamaram, e não havia quem salvasse; ao Senhor, e não os ouviu'; mas 'eles foram atados de pés e caíram, e nós nos levantamos e fomos endireitados'. E o que nestas [palavras se diz]: 'Senhor, na tua cidade reduzirás a nada a imagem deles' — mostrou-se verdadeiro aos olhos de todos.
"Mas eles, tendo empreendido, à maneira dos gigantes, uma luta contra Deus, receberam tal fim de vida; e da [igreja] deserta e desenganada entre os homens, tais [foram] os desfechos, agora visíveis, da perseverança segundo Deus, de modo que a profecia de Isaías lhe proclama isto: 'alegra-te, deserto sedento; exulte o deserto e floresça como o lírio; e florescerão e exultarão os [lugares] desertos. Fortalecei-vos, mãos frouxas e joelhos paralisados; consolai-vos, os de pouca alma na mente; fortalecei-vos, não temais. Eis que o nosso Deus retribui juízo, e retribuirá; ele mesmo virá e nos salvará. Porque', diz, 'rompeu água no deserto, e torrente em terra sedenta; e a [terra] sem água tornar-se-á em pântanos, e na terra sedenta haverá fonte de água.' E estas coisas, outrora vaticinadas em palavras, estavam depositadas nos livros sagrados; mas os fatos foram-nos transmitidos, não mais por audições, e sim por obras. Este deserto, esta [terra] sem água, esta viúva e desamparada — cujas portas cortaram com machados, como madeira num bosque; que despedaçaram juntos com machado e martelo; cujos livros destruíram, e queimaram no fogo o santuário de Deus, e profanaram por terra o tabernáculo do seu nome; que vindimaram todos os que passavam pelo caminho, tendo antes derrubado as suas cercas; que devastou o javali do bosque, e a fera solitária a pastou — pela extraordinária potência do Cristo, agora, quando ele quer, tornou-se como o lírio. Pois também então, ao seu aceno, como de pai solícito, era educada: 'pois a quem o Senhor ama, educa; e açoita a todo filho que recebe.' Convertida, pois, na medida devida, de novo, de cima, desde o princípio, recebe a ordem de exultar; e floresce como o lírio, e exala a todos os homens a fragrância divina — 'porque', diz, 'rompeu água no deserto': a corrente do divino banho salvador da regeneração; e agora tornou-se o que há pouco era deserto em pântanos, e na terra sedenta jorrou fonte de água viva; e fortaleceram-se, verdadeiramente, as mãos antes frouxas, e da força das mãos [são] estas obras grandes e evidentes provas; e também os joelhos, outrora apodrecidos e desconjuntados, tendo recobrado os seus próprios passos, caminham em linha reta pelo caminho do conhecimento de Deus, apressando-se para o rebanho próprio do Pastor todo-bom. E, se alguns entorpeceram as almas com as ameaças dos tiranos, nem a estes a palavra salvadora deixa sem cuidado, antes muito bem os cura também, e os impele à consolação divina, dizendo: 'consolai-vos, ó de pouca alma na mente; fortalecei-vos, não temais.' Predizendo a palavra que devia gozar destas coisas a que se tornou deserta por causa de Deus, este [nosso Paulino], tendo escutado com o agudo ouvido da mente, o nosso novo e belo Zorobabel, depois daquele amargo cativeiro e da abominação da desolação, não desprezando o cadáver caído: antes de tudo, tendo tornado o Pai propício, com súplicas e rogos, junto com a concórdia comum de todos vós, e tomado por aliado e cooperador o único vivificador dos mortos, ergueu a caída, tendo[-a] primeiro purificado e curado dos males; e vestiu-lhe um manto, não o velho de outrora, mas o tal que de novo aprendera dos divinos oráculos, que claramente dizem assim: 'e será a glória desta casa, a última, maior do que a primeira.'
"Assim, pois, abarcando um terreno todo muito maior, fortificou o recinto exterior com o muro que cerca o conjunto, para que fosse seguríssima defesa do todo; e, estendendo um propileu grande e erguido ao alto, na direção dos próprios raios do sol nascente, já mesmo aos que estão longe, fora dos recintos sagrados, ofereceu fartura da vista das coisas de dentro — quase voltando para as primeiras entradas até os olhares dos estranhos à fé, para que ninguém passasse correndo sem primeiro ter a alma compungida, pela memória da desolação de antes e da extraordinária obra maravilhosa de agora; pela qual esperou que, compungido, [o homem] talvez fosse até atraído, e pela própria vista impelido para a entrada. E, ao que entra para dentro das portas, não permitiu logo pisar com pés impuros e não lavados os santos [lugares] de dentro; mas, tendo deixado um espaço grandíssimo entre o templo e as primeiras entradas, adornou-o em volta com quatro pórticos transversais, cercando o lugar numa figura como que quadrangular, com colunas erguendo-se de todos os lados; fechando os intervalos delas com balaustradas de madeira em forma de rede, que chegam à altura proporcional, deixava o meio a céu aberto, para a vista do céu, oferecendo um ar brilhante e aberto aos raios da luz. E ali punha símbolos das sagradas purificações, preparando fontes bem em frente do templo, que, pelo copioso jorro da corrente, ofereciam a ablução aos que avançavam para o interior dos recintos sagrados. E esta [é] a primeira parada dos que entram, oferecendo, ao mesmo tempo, ornamento e esplendor ao conjunto, e uma estação apropriada aos que ainda precisam das primeiras instruções.
"Mas, passando além da vista destas coisas, tornou abertas as passagens para o templo com [outros] propileus ainda mais interiores: pondo de novo, sob os raios do sol, três portas de um só lado, das quais concedeu à do meio superar em muito as de cada lado em altura e largura, e distinguindo-a especialmente com chapas de bronze atadas com ferro e relevos variados, como que lhe subordinou as [outras como] guardas de uma rainha. E do mesmo modo, dispondo também para os pórticos de cada lado de todo o templo o [mesmo] número de propileus, imaginou, acima destes, aberturas diversas para dentro da casa, com mais abundante luz, variegando também o ornamento delas com finos trabalhos de madeira. E a casa real [a nave] fortalecia-a já com matérias mais ricas e generosas, usando de liberalidade sem reserva nos gastos. Aqui parece-me supérfluo descrever comprimentos e larguras do edifício — estas belezas radiantes, e as grandezas maiores do que a palavra, e o aspecto reluzente das obras, ao percorrer do discurso, e as alturas que chegam ao céu, e os custosos cedros do Líbano postos sobre elas, dos quais nem o divino oráculo silenciou a memória, dizendo: 'alegrar-se-ão as madeiras do Senhor, e os cedros do Líbano que ele plantou.'
"Que necessidade tenho agora de pormenorizar a exposição da sapientíssima e arquitetônica disposição, e da suprema beleza de cada parte, quando o testemunho da vista exclui o aprendizado pelos ouvidos? Mas, tendo assim também concluído o templo, e adornado[-o] com tronos altíssimos, para honra dos que presidem, e ainda com bancos dispostos em ordem por toda parte, como convém, e, depois de tudo, tendo posto no meio o santo dos santos — o altar —, de novo cercou também estas coisas, para que fossem inacessíveis à multidão, com as redes de madeira lavradas até o ápice de fina arte, de modo a oferecer aos que veem um espetáculo admirável. Mas nem o pavimento, decerto, ficou para ele em descuido: tendo[-o] também, com pedra de mármore, feito brilhar com todo adorno, passava já, enfim, também ao exterior do templo, construindo com arte exedras e edifícios grandíssimos de cada lado, unidos juntos aos flancos da [casa] real, e ligados às passagens para a casa do meio; os quais também o nosso pacificíssimo Salomão, o construtor do templo de Deus, elaborou para os que ainda precisam de purificações e aspersões, das [feitas] por água e Espírito Santo — de modo que a profecia acima dita já não é palavra, mas tornou-se fato: pois se tornou, também agora, verdadeiramente, 'a glória desta casa, a última, maior do que a primeira.'
"Pois era preciso, e consequente, que — tendo o seu pastor e senhor uma vez aceitado a morte por ela e, depois da paixão, mudado o corpo sórdido que por causa dela vestira em [corpo] esplêndido e glorioso, e conduzido a própria carne dissolvida, da corrupção à incorrupção — também ela [a Igreja] igualmente colhesse os frutos das economias do Salvador: porque, tendo recebido dele a promessa de coisas muito melhores do que estas, deseja receber, de modo perene, pelos séculos seguintes, a glória muito maior da regeneração, na ressurreição de um corpo incorruptível, com o coro dos anjos da luz, nos palácios de Deus para além dos céus, com o próprio Cristo Jesus, o benfeitor-de-tudo e Salvador. Mas, por ora, no presente, a outrora viúva e deserta, revestida pela graça de Deus com estas flores, tornou-se verdadeiramente como o lírio, como diz a profecia; e, tendo retomado o traje nupcial e cingido a coroa do decoro, é ensinada por Isaías a dançar, honrando com vozes de louvor as ações de graças ao Deus Rei. Ouçamo-la dizendo: 'exulte a minha alma no Senhor; pois vestiu-me com manto de salvação e túnica de regozijo; pôs-me mitra como a um noivo, e como a uma noiva adornou-me com adorno; e como terra que faz crescer a sua flor, e como jardim que faz brotar as suas sementes, assim o Senhor fez brotar justiça e exultação diante das nações.'
"Com estas [palavras], pois, ela dança; e com quais o noivo, o Verbo celeste, o próprio Jesus Cristo, lhe responde, ouve o Senhor dizendo: 'não temas, porque foste envergonhada, nem te confundas, porque foste ultrajada; pois esquecerás a vergonha eterna, e do opróbrio da tua viuvez não te lembrarás mais. Não como mulher abandonada e de pouca alma te chamou o Senhor, nem como mulher odiada desde a juventude, disse o teu Deus: por um pequeno tempo te deixei, e com grande misericórdia me compadecerei de ti; num pequeno furor desviei de ti o meu rosto, e com misericórdia eterna me compadecerei de ti, disse o Senhor que te livrou. Desperta, desperta, tu que bebeste da mão do Senhor o cálice do seu furor; pois o cálice da queda, a taça do meu furor, bebeste-o e esvaziaste-o. E não havia quem te consolasse, dentre todos os teus filhos que geraste, e não havia quem te tomasse pela mão. Eis que tomei da tua mão o cálice da queda, a taça do meu furor, e não tornarás mais a bebê-lo; e o darei nas mãos dos que te fizeram injustiça e te humilharam. Desperta, desperta, veste a força, veste a tua glória; sacode o pó e levanta-te. Senta-te, solta a atadura do teu pescoço. Ergue em círculo os teus olhos e vê os teus filhos reunidos; eis que se reuniram e vieram a ti. Vivo eu, diz o Senhor: que de todos eles te vestirás como de um adorno, e os porás em volta como adorno de noiva. Porque os teus [lugares] desertos e os arruinados e os caídos agora ficarão estreitos por causa dos teus habitantes, e afastar-se-ão de ti os que te devoravam. Pois dirão aos teus ouvidos os teus filhos, que tinhas perdido: estreito me é o lugar; faze-me lugar, para que eu habite. E dirás no teu coração: quem me gerou estes? Eu, sem filhos e viúva; e estes, quem mos criou? Eu fui deixada sozinha; e estes, onde me estavam?'
"Estas coisas Isaías vaticinou; estas coisas, de há muito, a nosso respeito, estavam depositadas em livros sagrados; e era preciso, decerto, receber já um dia, por obras, a veracidade delas. Mas, proclamando o Verbo noivo tais coisas à sua própria noiva, a sagrada e santa Igreja, com razão este paraninfo [Paulino] — estendendo as mãos de todos vós, pelas orações comuns de todos nós — ergueu e levantou a deserta, a que jazia caída, a desenganada entre os homens, ao aceno de Deus, o Rei de todos, e pela manifestação do poder de Jesus Cristo; e, tendo-a erguido, restabeleceu[-a] tal como aprendia da descrição dos sagrados oráculos.
"Maravilha grandíssima, pois, [é] isto, e além de todo assombro — sobretudo para os que aplicam a mente somente à aparência das coisas exteriores; mas, mais admiráveis do que as maravilhas, os arquétipos, e os protótipos destas coisas, e os [seus] modelos dignos-de-Deus: as renovações, digo, da edificação divina e racional nas almas. A qual o próprio Filho-de-Deus, tendo[-a] criado à imagem de si mesmo, e dotado, em tudo e por tudo, da semelhança divina — natureza incorruptível, incorpórea, racional, alheia a toda matéria terrena, essência inteligente por si mesma —, uma vez, no princípio, tendo[-a] constituído do não-ser para o ser, fez dela noiva santa e templo sacratíssimo para si e para o Pai; o que também ele mesmo, confessando, manifesta claramente, dizendo: 'habitarei neles e andarei entre [eles], e serei o Deus deles, e eles serão para mim povo.' E tal [é] a alma perfeita e purificada, assim gerada desde o princípio, capaz de levar [como] estátua o Verbo celeste.
"Mas, pela inveja e ciúme do demônio amigo-do-mal, tendo-se tornado, por escolha do próprio arbítrio, amante-das-paixões e amante-do-mal, retirando-se dela a divindade, como que órfã de protetor, mostrou-se fácil de capturar e propensa à insídia dos que de há muito a invejavam; e, derrubada pelas torres-de-assalto e máquinas dos inimigos invisíveis e adversários inteligíveis, caiu em queda estrondosa — de modo a não permanecer nela pedra sobre pedra da virtude de pé, mas jazer inteira, de todo, morta por terra, inteiramente despojada das noções naturais sobre Deus. E, caída, a ela mesma, a construída à imagem de Deus, devastou[-a], não este javali do bosque visível entre nós, mas um demônio corruptor e feras selvagens inteligíveis — os quais, tendo-a inflamado com as paixões, como com dardos incandescidos da sua malícia, queimaram no fogo o verdadeiramente divino santuário de Deus, e profanaram por terra o tabernáculo do seu nome; depois, tendo soterrado a infeliz com muito entulho, reduziram-na à desesperança de toda salvação.
"Mas o Verbo, seu protetor, o resplendente-de-Deus e salvador, depois de ela pagar a justa pena dos pecados, de novo, desde o princípio, retomava-a, obedecendo à benignidade do Pai todo-bom. Escolhendo, pois, primeiro as almas dos que reinam no mais alto, purificou, por meio destes amadíssimos-de-Deus, a terra habitada inteira de todos os ímpios e perniciosos, e dos próprios tiranos terríveis e inimigos-de-Deus. Depois, aos homens seus conhecidos, os de há muito consagrados a ele pela vida — porém escondidos, como em tempestade de males, sob a sua proteção —, trazendo[-os] à luz e honrando[-os] dignamente com as magnificências do Pai, de novo, também por meio destes, as almas pouco antes enlameadas e entulhadas de toda sorte de matéria e escombro de decretos ímpios, com enxadões e alviões — os ensinos penetrantes das doutrinas — limpou e poliu; e, tendo tornado brilhante e límpido o terreno da mente de todos vós, entregou-o, enfim, a este guia sapientíssimo e amado-de-Deus. Este — sendo, no mais, judicioso e ponderado, e bem discernindo e distinguindo a mente das almas a ele confiadas —, desde o primeiro dia, por assim dizer, edificando, ainda até hoje não cessou: ora ajustando em todos vós o ouro reluzente, ora a prata provada e pura, e as pedras preciosas e custosas — de modo a cumprir de novo, com as obras para convosco, uma sagrada e mística profecia, pela qual se disse: 'eis que eu te preparo por pedra o carbúnculo, e por teus fundamentos a safira, e por tuas ameias o jáspis, e por tuas portas pedras de cristal, e por teu recinto pedras escolhidas; e todos os teus filhos, ensinados por Deus, e em muita paz os teus filhos; e em justiça serás edificada.'
"Edificando, pois, em justiça, dividia conforme o mérito as forças de todo o povo: para uns, cercando somente o recinto exterior, tendo[-os] amurado com a fé sem erro (e é muita e grande a plebe que não é capaz de suportar edifício melhor); a outros, confiando as entradas para a casa, ordenando[-os] a ficar às portas e guiar os que entram — não sem razão considerados propileus do templo; a outros, sustentou com as primeiras colunas exteriores, em quadrado, em torno do átrio — introduzindo[-os] nos primeiros contatos com a letra dos quatro evangelhos. E outros já os ajunta de ambos os lados da casa real: os ainda catecúmenos, e que estão em crescimento e progresso, mas não muito longe nem apartados da contemplação-de-Deus interior dos fiéis. Destes, tomando as almas imaculadas, poliadas como ouro pelo divino banho, sustenta-as com colunas muito melhores do que as de fora — os dogmas místicos interiores da Escritura — e ilumina[-as] com as aberturas para a luz; adornando o templo inteiro com um só grandíssimo propileu, a doxologia do único e só Deus, Rei de todos, e oferecendo, de cada lado da autoridade do Pai, os segundos raios da luz, [os] do Cristo e do Espírito Santo; e mostrando, através da casa inteira, com abundância e muita variedade, a clareza e a luminosidade da verdade de cada [doutrina]; e, tendo escolhido de toda parte e por todos os lados as pedras vivas e firmes e bem-assentes das almas, constrói de todas a grande e real casa, esplêndida e cheia de luz, por dentro e por fora — porque não só a alma e a mente, mas também o corpo neles foi glorificado com o multiflorido adorno da castidade e da temperança.
"E há neste santuário também tronos, e inúmeros bancos e assentos: em quantas almas pousam os dons do Espírito divino — tais como outrora foram vistos junto dos sagrados apóstolos, aos quais 'apareceram línguas repartidas, como que de fogo, e pousou sobre cada um deles'. Mas no chefe de todos, talvez, o próprio Cristo assenta inteiro; e nos que têm o segundo lugar depois dele, proporcionalmente, conforme cada um comporta, por repartições do poder de Cristo e do Espírito Santo. E bancos poderiam ser também as almas dos anjos, dos confiados a cada um para pedagogia e guarda. E o altar grave e grande e único, qual seria senão o puro e santo-dos-santos da alma do sacerdote comum de todos? Junto ao qual, de pé à direita, o grande Sumo Sacerdote de todas as coisas, o próprio Jesus, o Unigênito de Deus, recebendo, com olhar radiante e mãos abertas, o incenso perfumado [vindo] de todos, e os sacrifícios sem sangue e imateriais das orações, encaminha-os ao Pai celeste e Deus de todas as coisas — primeiro ele mesmo adorando, e sozinho prestando ao Pai a veneração devida, e depois rogando[-lhe] que permaneça benévolo e favorável a todos nós, para sempre.
"Tal o grande templo que o grande Criador de todas as coisas, o Verbo, constituiu por toda a terra habitada sob o sol — tendo ele próprio trabalhado, de novo, esta imagem inteligível, sobre a terra, das abóbadas para além dos céus, para que, por toda a criação e pelos viventes racionais sobre a terra, o Pai fosse por ele honrado e venerado. Mas a região supraceleste, e os modelos, lá, das coisas daqui, e a chamada Jerusalém de cima, e o monte Sião celestial, e a cidade supramundana do Deus vivo — na qual miríades de anjos em festa, e a igreja dos primogênitos inscritos nos céus, com teologias inefáveis e para nós incalculáveis honram o seu Criador e Guia universal de todas as coisas — nenhum mortal é capaz de hinear dignamente: porque 'olho não viu, e ouvido não ouviu, e ao coração do homem não subiram' exatamente estas coisas que Deus preparou para os que o amam. Das quais já em parte julgados dignos, homens junto com crianças e mulheres, pequenos e grandes, todos juntos, num só espírito e numa só alma, não cessemos de confessar e aclamar o autor de tão grandes bens para nós: o que perdoa benignamente todas as nossas iniquidades, o que cura todas as nossas doenças, o que redime da corrupção a nossa vida, o que nos coroa de misericórdia e compaixões, o que sacia de bens o nosso desejo; porque não fez conosco segundo os nossos pecados, nem nos retribuiu segundo as nossas iniquidades; porque, quanto dista o oriente do ocidente, afastou de nós as nossas iniquidades; como um pai se compadece dos seus filhos, compadeceu-se o Senhor dos que o temem.
"Estas coisas, agora e por todo o tempo seguinte, reavivando nas memórias; e ainda, o autor desta presente solenidade e deste radiante e esplendíssimo dia, e senhor da festa, de noite e de dia, por toda hora e por todo alento, por assim dizer, contemplando na mente, amando[-o] e venerando[-o] com toda a força da alma — levantemo-nos também agora, e com grande voz da [nossa] disposição supliquemos que nos abrigue sob o seu redil até o fim, e nos salve, concedendo a inquebrantável e inabalável paz eterna que dele [vem], em Cristo Jesus, nosso Salvador; por quem a ele a glória, por todos os séculos dos séculos. Amém."