‹ Biblioteca

Historiadores da Igreja

História Eclesiástica

Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία

Eusébio de Cesareia · c. 324 d.C. · PG 20, col. 45–906

Livro Primeiro

I

Qual é o tema da obra

ΕΥΣΗΒΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ A Ι. τὰς τῶν ἱερῶν ἀποστόλων διαδοχὰς σὺν καὶ τοῖς ἀπὸ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν καὶ εἰς ἡμᾶς διηνυσμένοις χρόνοις, ὅαα τε καὶ πηλίκα πραγματευθῆναι κατὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴν ἱστορίαν λέγεται, καὶ ὅσοι ταύτης διαπρεπῶς ἐν ταῖς μάλιστα ἐπισημοτάταις παροικίαις ἡγήσαντό τε καὶ προέστησαν, ὅσοι τε κατὰ γενεὰν ἑκάστην ἀγράφως ἢ καὶ διὰ συγγραμμάτων τὸν θεῖον ἐπρέσβευσαν λόγον, τίνες τε καὶ ὅαοι καὶ ὁπηνίκα νεωτεροποιίας ἱμέρῳ πλάνης εἰς ἔσχατον ἐλάσαντες, ψευδωνύμου γνώσεως εἰσηγητὰς ἑαυτοὺς ἀνακεκηρύχασιν , ἀφειδῶς οἷα λύκοι βαρεῖς τὴν χριατοῦ ποίμνην ἐπεντρίβοντες, πρὸς ἐπὶ τούτοις καὶ τὰ παραυτίκα τῆς κατὰ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐπιβουλῆς τὸ πᾶν Ἰουδαίων ἔθνος περιελθόντα, ὅσα τε αὖ καὶ ὁποῖα καθ’ οἵους τε χρόνους πρὸς τῶν ἐθνῶν ὁ θεῖος πεπολέμηται λόγος, καὶ πηλίκοι κατὰ καιροὺς τὸν δι’ αἵματος καὶ βασάνων ὑπὲρ αὐτοῦ διεξῆλθον ἀγῶνα, τά τ’ ἐπὶ τούτοις καὶ καθ’ ἡμᾶς αὐτοὺς μαρτύρια καὶ τὴν ἐπὶ πάσιν ἵλεω καὶ εὐμενῆ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἀντίληψιν γραφῆ παραδοῦναι προῃρημένος, οὐδ’ ἄλλοθεν ἢ ἀπὸ πρώτης ἄ,ρξομαι τῆς κατὰ τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν Ιησοῦν τὸν χριστὸν τοῦ θεοῦ οἰκονομίας. ἀλλά μοι συγγνώμην εὐγνωμόνων ἐντεῦθεν ὁ λόγος αἰτεῖ, μείζονα ἢ καθ’ ἡμετέραν δύναμιν ὁμολογῶν εἶναι τὴν ἐπαγγελίαν ἐντελῆ καὶ ἀπαράλειπτον ὑποσχεῖν, ἐπεὶ καὶ πρῶτοι νῦν τῆς ὑποθέσεως ἐπιβάντες οἷά τινα ἐρήμην καὶ ἀτριβῆ ἰέναι ὁδὸν ἐγχειροῦμεν, θεὸν μὲν ὁδηγὸν καὶ τὴν τοῦ κυρίου συνεργὸν σχήσειν εὐχόμενοι δύναμιν, ἀνθρώπων γε μὴν οὐδαμῶς εὑρεῖν οἷοί τε ὄντες ἴχνη γυμνὰ τὴν αὐτὴν ἡμῖν προωδευκότων, μὴ ὅτι σμικρὰς αὐτὸ μόνον προφάσεις, δι’ ὧν ἄλλος ἄλλως ὧν διηνύκασι χρόνων μερικὰς ἡμῖν καταλελοίπασι διηγήσεις, πόρρωθεν ὥσπερ εἰ πυρσοὺς τὰς ἑαυτῶν προανατείνοντες φωνὰς καὶ ἄνωθέν ποθεν ὡς ἐξ ἀπόπτου καὶ ἀπὸ σκοπῆς βοῶντες καὶ διακελευόμενοι, ᾖ χρὴ βαδίζειν καὶ τὴν τοῦ λόγου πορείαν ἀπλανῶς καὶ ἀκινδύνως εὐθύνειν. δάα τοίνυν εἰς τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν λυσιτελεῖν ἡγούμεθα τῶν αὐτοῖς ἐκείνοις σποράδην μνημονευθέντων, ἀναλεξάμενοι καὶ ὡς ἂν ἐκ λογικῶν λειμώνων τ,ὰς ἐπιτηδείους αὐτῶν τῶν πάλαι συγγραφέων ἀπανθισάμενοι φωνάς, δι’ ὑφηγήσεως ἱστορικῆς πειρασόμεθα σωματοποιῆσαι, ἀγαπῶντες, εἰ καἰ μὴ ἁπάντων, τῶν δ’ οὖν μάλιστα διαφανεστάτων τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἀποστόλων τὰς διαδοχὰς κατὰ τὰς διαπρεπούσας ἔτι καὶ νῦν μνημονευομένας ἐκκλησίας ἀνασωσαίμεθα. ἀναγκαιότατα δέ 5 μοι πονεῖσθαι τὴν ὑπόθεσιν ἡγοῦμαι, ὅτι μηδένα πω εἰς δεῦρο τῶν ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων διέγνων περὶ τοῦτο τῆς γραφῆς σπουδὴν πεποιημένον τὸ μέρος· ἐλπίζω δ’ ὅτι καὶ ὠφελιμωτάτη τοῖς φιλοτίμως περὶ τὸ χρηστομαθὲς τῆς ἰατορίας ἔχουσιν ἀναφανήσεται . ἤδη μὲν οὖν τούτων καὶ πρότερον ἐν οἷς διετυπωσάμην χρονικοῖς κανόσιν ἐπιτομὴν κατεστησάμην , πληρεστάτην δ’ οὗν ὅμως αὐτῶν ἐπὶ τοῦ παρόντος ὡρμήθην τὴν ἀφήγησιν ποιήσασθαι. Καὶ ἄρξεταί γέ μοι ὁ λόγος, ὡς ἔφην, ἀπὸ τῆς κατὰ τὸν χριστὸν ἐπινοουμένης ὑψηλοτέρας καὶ κρείττονος ἢ κατὰ ἄνθρωπον οἰκονομίας τε καὶ θεολογίας. καὶ γὰρ τὸν γραφῇ μέλλοντα τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὑφηγήσεως παραδώσειν τὴν ἱστορίαν, ἄνωθεν ἐκ πρώτης τῆς κατ’ αὐτὸν τὸν χριστόν, ὅτιπερ ἐξ αὐτοῦ καὶ τῆς προσωνυμίας ἠξιώθημεν , θειοτέρας ἢ κατὰ τὸ δοκοῦν τοῖς πολλοῖς οἰκονομίας ἀναγκαῖον ἂν εἴη κατάρξασθαι.

Propus-me transmitir por escrito as sucessões dos santos apóstolos, juntamente com os tempos decorridos desde o nosso Salvador até nós; quantas e quão grandes coisas se diz terem sido realizadas segundo a história eclesiástica; e quantos, de modo eminente, governaram e presidiram as paróquias mais notáveis; e quantos, em cada geração, por [tradição] não escrita ou também por escritos, foram embaixadores da palavra divina; e quais, e quantos, e em que época, arrastados pelo desejo de novidade até o extremo do erro, se proclamaram a si mesmos introdutores de um conhecimento falsamente assim chamado, dilacerando sem piedade, como lobos vorazes, o rebanho de Cristo; e, além disto, também o que logo sobreveio a toda a nação dos judeus por causa da conspiração contra o nosso Salvador; e ainda quantas, e quais coisas, e em que tempos, foi a palavra divina guerreada pelas nações, e quão grandes [homens], conforme as ocasiões, atravessaram por ela o combate de sangue e de tormentos; e, sobre isto, também os martírios dos nossos próprios dias, e o auxílio propício e benigno do nosso Salvador em tudo. De nenhum outro ponto começarei senão do princípio da economia do nosso Salvador e Senhor Jesus, o Cristo de Deus.

Mas, deste ponto, a obra pede indulgência aos [leitores] equânimes, confessando ser maior do que a nossa força cumprir de modo completo e sem falha a promessa; pois, sendo agora os primeiros a empreender este tema, é como quem se lança por um caminho ermo e não trilhado, rogando ter a Deus por guia e o poder do Senhor por cooperador — não sendo, contudo, de modo algum capazes de achar meras pegadas de homens que nos tenham precedido pelo mesmo [caminho], salvo pequenos indícios apenas, pelos quais, cada um de um modo, nos deixaram narrativas parciais dos tempos que percorreram, erguendo de longe as suas vozes como archotes e clamando do alto, como de um posto de observação, por onde é preciso caminhar e endireitar o percurso da narrativa sem erro e sem perigo.

Recolhendo, pois, quanto julgamos útil ao tema proposto dentre as coisas mencionadas esparsamente por aqueles mesmos [autores], e colhendo, como de prados intelectuais, as passagens apropriadas dos próprios escritores antigos, tentaremos dar-lhe corpo por meio de uma exposição histórica, contentes se conseguirmos salvar, se não as sucessões de todos, ao menos as dos mais insignes apóstolos do nosso Salvador, segundo as igrejas ainda hoje memoráveis. E julgo necessarííssimo empenhar-me neste tema, porque não conheço até agora nenhum dos escritores eclesiásticos que tenha dedicado empenho a esta parte da escrita; e espero que se mostrará utilíssima aos que amam o proveitoso aprendizado da história. Destas coisas eu já antes, nos cânones cronológicos que compus, estabeleci um resumo; mas, apesar disso, no presente empenhei-me em fazer delas a mais completa narração.

E começará a minha obra, como disse, pela economia e teologia do Cristo, mais altas e mais elevadas do que a [medida] humana. Pois quem vai transmitir por escrito a história da exposição eclesiástica é necessário que comece do alto, da primeira economia acerca do próprio Cristo — mais divina do que parece à maioria —, visto que dele fomos honrados também com o nome [de cristãos].

II

Resumo sumário sobre a preexistência e a divindade do Cristo de Deus, nosso Salvador e Senhor

ΙΙ. Διττοῦ δὲ ὄντος τοῦ κατ’ αὐτὸν τρόπου, καὶ τοῦ ] μὲν σώματος ἐοικότος κεφαλῇ, ἧ θεὸς ἐπινοεῖται, τοῦ δὲ πόαι παραβαλλομένου , ἧ τὸν ἡμῖν ἄνθρωπον ὁμοιοπαθῆ τῆς ἡμῶν αὐτῶν ἕνεκεν ὑπέδυ σωτηρίας, γένοιτ’ ἂν ἡμῖν ἐντεῦθεν ἐντελὴς ἡ τῶν ἀκολούθων διήγησις, εἰ τῆς κατ’ αὐτὸν ἱστορίας ἁπάσης ἀπὸ τῶν κεφαλαιωδεστάτων κοὶ κυριωτάτων τοῦ λόγου τὴν ὑφήγησιν ποιησαίμεθα· ταύτῃ δὲ καὶ τῆς Χριστιανῶν ἀρχαιότητος τὸ παλαιὸν ὁμοῦ καἰ θεοπρεπὲς τοῖς νέαν αὐτὴν καὶ ἐκτετοπισμένην, χθὲς καὶ οὐ πρότερον φανεῖσαν, ἐκτετοπισμένην, ἀναδειχθήσεται . Γένους μὲν οὗν καὶ ἀξίας αὐτῆς τε οὐσίας τοῦ χριστοῦ καὶ φύσεως οὔτις ἂν εἰς ἔκφρασιν αὐτάρκης γένοιτο λόγος, ἧ καὶ τὸ πνεῦμα τὸ θεῖον ἐν προφητείαις “τὴν γενεὰν αὐτοῦ’’ φησὶν “ τίς διηγήσεται; ὅτι δὴ οὔτε τὸν πατέρα τις ἔγνω, εἰ μὴ ὁ υἱός, οὔτ’ αὖ τὸν υἱόν τις ἔγνω ποτὲ κατ’ ἀξίαν, εἰ μὴ μόνος ὁ γεννήσας αὐτὸν πατήρ, τό τε φῶς τὸ προκόσμιον καὶ τὴν πρὸ αἰώνων νοερὰν καὶ οὐσιώδη σοφίαν τόν τε ζῶντα καὶ ἐν ἀρχῇ παρὰ τῷ πατρὶ τυγχάνοντα θεὸν λόγον τίς ἂν πλὴν τοῦ πατρὸς καθαρῶς ἐννοήσειεν , πρὸ πάσης κτίσεως καὶ δημιουργίας ὁρωμένης τε καὶ ἀοράτου τὸ πρῶτον καὶ μόνον τοῦ θεοῦ γέννημα, τὸν τῆς κατ’ οὐρανὸν λογικῆς καὶ ἀθανάτου στρατιᾶς ἀρχιστράτηγον , τὸν τῆς μεγάλης βουλῆς ἄγγελον, τὸν τῆς ἀρρήτου γνώμης τοῦ πατρὸς ὑπουργόν, τὸν τῶν ἁπάντων σὺν τῷ πατρὶ δημιουργόν, τὸν δεύτερον μετὰ τὸν πατέρα τῶν ὅλων αἴτιον, τὸν τοῦ θεοῦ παῖδα γνήσιον καὶ μονογενῆ, τὸν τῶν γενητῶν ἁπάντων κύριον καὶ θεὸν καὶ βασιλέα τὸ κῦρος ὁμοῦ καὶ τὸ κράτος αὐτὴ θεότητι καὶ δυνάμει καὶ τιμῇ παρὰ τοῦ πατρὸς ὑποδεδεγμένον , ὅτι δὴ κατὰ τὰς περὶ αὐτοῦ μυστικὰς τῶν γραφῶν θεολογίας “ἐν ἀρχὴ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν, καὶ θεὸς ἢν ὁ λόγος· πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν.’’ τοῦτό τοι καὶ ὁ μέγας Μωυσῆς, ὡς ἂν προφητῶν ἁπάντων παλαιότατος, θείῳ πνεύματι τὴν τοῦ παντὸς οὐσίωσίν τε καὶ διακόσμησιν ὑπογράφων , τὸν κοσμοποιὸν καὶ δημιουργὸν τῶν ὅλων αὐτῷ δὴ τῷ Χριστῷ καὶ οὐδὲ ἄλλῳ ἢ τῷ θείῳ δηλαδὴ καὶ πρωτογόνῳ ἑαυτοῦ λόγῳ τὴν τῶν ὑποβεβηκότων ποίησιν παραχωροῦντα διδάσκει αὐτῷ τε κοινολογούμενον ἐπὶ τῆς ἀνθρωπογονίας· “ εἶπεν γὰρ φησὶν “ ὁ θεός· ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν.᾿ ’’ ταύτην δὲ ἐγγυᾶται τὴν φωνὴν προφητῶν ἄλλος, ὧδέ πως ἐν ὕμνοις θεολογῶν “ αὐτὸς εἶπεν, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν, ” τὸν μὲν πατέρα καὶ ποιητὴν εἰσάγων ὡς ἂν πανηγεμόνα βασιλικῷ νεύματι προστάττοντα, τὸν δὲ τούτῳ δευτερεύοντα θεῖον λόγον, οὐχ ἕτερον τοῦ πρὸς ἡμῶν κηρυττομένου, ταῖς πατρικαῖς ἐπιτάξεσιν ὑπουργοῦντα. τοῦτον καὶ ἀπὸ πρώτης ἀνθρωπογονίας πάντες ὅαοι δὴ δικαιοσύνη καὶ θεοσεβείας ἀρετῇ διαπρέψαι λέγονται, ἀμφί τε τὸν μέγαν θεράποντα Μωυσέα καὶ πρό γε αὐτοῦ πρῶτος Ἀβραὰμ τούτου τε οἱ παῖδες καὶ ὅσοι μετέπειτα δίκαιοι πεφήνασιν καὶ προφῆται, καθαροῖς διανοίας ὄμμασι φαντασθέντες ἔγνωσάν τε καὶ οἷα θεοῦ παιδὶ τό προσῆκον ἀπένειμαν σέβας, αὐτός τε, οὐδαμῶς ἀπορρᾳθυμῶν τῆς τοῦ πατρὸς καθίστατο διδάσκαλος τοῖς πᾶσι τῆς πατρικῆς καθίστατο γνώσεως. ὦφθαι γοῦν κύριος ὁ θεὸς ἀνείρηται οἷά τις ἄνθρωπος τῷ Ἀβραὰμ καθημένῳ παρὰ τὴν δρῦν τὴν Μαμβρῆ· ὁ δ’ ὑποπεσὼν αὐτίκα, καίτοι γε ἄνθρωπον ὀφθαλμοῖς ὁρῶν, προσκυνεῖ μὲν ὡς θεόν, ἱκετεύει δὲ ὡς κύριον, ὁμολογεῖ τε μὴ ἀγνοεῖν ὅστις εἴη, ῥήμασιν αὐτοῖς λέγων “ κύριε ὁ κρίνων πᾶσαν τὴν γῆν, οὐ ποιήσεις κρίσιν; ’’ εἰ γὰρ μηδεὶς ἐπιτρέποι λόγος τὴν ἀγένητον καὶ ἄτρεπτον οὐσίαν θεοῦ τοῦ παντοκράτορος εἰς ἀνδρὸς εἶδος μεταβάλλειν μηδ’ αὗ γενητοῦ μηθενὸς φαντασίᾳ τὰς τῶν ὁρώντων ὄφεις ἐξαπατᾶν μηδὲ μὴν ψευδῶς τὰ τοιαῦτα πλάττεσθαι τὴν γραφήν, θεὸς καὶ κύριος ὁ κρίνων πᾶσαν τὴν γῆν καὶ ποιῶν κρίσιν, ἐν ἀνθρώπου ὁρώμενος σχήματι, τίς ἂν ἕτερος ἀναγορεύοιτο, εἰ μὴ φάναι θέμις τὸ πρῶτον τῶν ὅλων αἴτιον, ἢ μόνος ὁ ’π’ ῥοῶν αὐτοῦ λόγος; περὶ οὗ καὶ ἐν ψαλμοῖς ἀνείρηται “ ἀπέστειλεν τὸν λόγον αὐτοῦ, καὶ ἰάσατο αὐτούς, καὶ ἐρρύσατο αὐτοὺς ἐκ τῶν διαφθορῶν αὐτῶν.’’ τοῦτον δεύτερον μετὰ τὸν πατέρα κύριον σαφέστατα Μωυσῆς ἀναγορεύει λέγων “ ἔβρεξε κύριος ἐπὶ Σόδομα καὶ Γόμορρα θεῖον καὶ πῦρ παρὰ κυρίου.” τοῦτον καὶ τῷ Ἰακὼβ αὖθις ἐν ἀνδρὸς φανέντα σχήματι, θεὸν ἡ θεία προααγορεύει γραφή, φάσκοντα τῷ Ἰακὼβ “ οὐκέτι κληθήσεται τὸ ὄνομά ἀοῦ Ἰακώβ, ἀλλ’ Ἰσραὴλ ἔσται τὸ ὄνομά ἀοῦ, ὅτι ἐνίσχυσας μετὰ θεοῦ,’’ ὅτε καὶ “ ἐκάλεσεν Ἰακὼβ τὸ ὄνομα τοῦ τόπου ἐκείνου Εἶδος θεοῦ,’’ λέγων “ εἶδον γὰρ θεὸν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον, καὶ ἐσώθη μου ἡ ψυχή.” καὶ μὴν οὐδ’ ὑποβεβηκότων ἀγγέλων καὶ λειτουργῶν θεοῦ τὰς ἀναγραφείσας θεοφανείας ὑπονοεῖν θέμις, ἐπειδὴ καὶ τούτων ὅτε τις ἀνθρώποις παραφαίνεται, οὐκ ἐπικρύπτεται ἡ γραφή, ὀνομαστὶ οὐ θεὸν οὐδὲ μὴν κύριον, ἀλλ’ ἀγγέλους χρηματίσαι λέγουσα, ὡς διὰ μυρίων μαρτυριῶν πιστώσασθαι ῥᾴδιον. τοῦτον καὶ ὁ Μωυσέως διάδοχος Ἰησοῦς, ὡς ἂν τῶν οὐρανίων ἀγγέλων καὶ ἀρχαγγέλων τῶν τε ὑπερκοσμίων δυνάμεων ἡγούμενον καὶ ὡς ἂν εἰ τοῦ πατρὸς ὑπάρχοντα δύναμιν καὶ σοφίαν καὶ τὰ δευτερεῖα τῆς κατὰ πάντων βασιλείας τε καὶ ἀρχῆς ἐμπεπιστευμένον , ἀρχιστράτηγον δυνάμεως κυρίου ὀνομάζει, οὐκ ἄλλως αὐτὸν ἢ αὗθις ἐν ἀνθρώπου μορφῇ καὶ σχήματι θεωρήσας. γέ- γραπταὶ γοῦν “ καὶ ἐγενήθη, ὡς ἦν Ἰησοῦς Ἱεριχώ, καὶ ἀναβλέψας ὁρᾷ ἄνθρωπον ἑστηκότα κατέναντι αὐτοῦ, καὶ ἡ ῥομφαία ἐσπασμένη ἐν τῆ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ προσελθὼν Ἰησοῦς εἶπεν, ἴ’ ἡμέτερος εἶ ἢ τῶν ὑπεναντίων ; ’ καὶ εἶπεν αὐτῷ, ἐγὼ ἀρχιστράτηγος δυνάμεως κυρίου· νυνὶ παραγέγονα.’ καὶ Ἰησοῦς ἔπεσεν ἐπὶ πρόσωπον ἐπὶ τὴν γῆν καὶ εἶπεν αὐτῷ, ἴ’ δέσποτα, τί προστάσσεις τῷ ἀῶ οἰκέτῃ ; ’ καὶ εἶπεν ὁ ἀρχιστράτηγος κυρίου πρὸς Ἰησοῦν, ἴ’ λῦσαι τὸ ὑπόδημα ἐκ τῶν ποδῶν σου· ὁ γὰρ τόπος, ἐν ᾧ αὖ ἕστηκας, τόπος ἅγιός ἐστιν.’ ’’ ἔνθα καὶ ἐπιστήσεις ἀπὸ τῶν αὐτῶν ῥημάτων ὅτι μὴ ἕτερος οὗτος εἴη τοῦ καὶ Μωυσεῖ κεχρηματικότος, ὅτι δὴ αὐτοῖς ῥήμασι καὶ ἐπὶ τῷδέ φησιν ἡ γραφή “ ὡς δὲ εἶδεν κύριος προσάγει ἰδεῖν, ἐκάλεσεν αὐτὸν κύριος ἐκ τοῦ βάτου λέγων, ‘ Μωυσῆ Μωυσῆ ’ · ὁ δὲ εἶπεν, τί ἐστιν;’ καὶ εμεν, μὴ ἐγγίσῃς ὧδε· λῦσαι τὸ ὑπόδημα ἐκ τῶν ποδῶν σου· ὁ γὰρ τόπος, ἐν ᾧ σὺ ἕστηκας ἐπ’ αὐτοῦ, γῆ ἁγία ἐστίν. ’ καἰ εἶπεν αὐτῷ, ἐγώ εἰμι ὁ θεὸς τοῦ πατρός ἀοῦ, θεὸς Ἀβραὰμ καὶ θεὸς Ἰσαὰκ καὶ θεὸς Ἰακώβ.’ ’’ καὶ ὅτι γέ ἐστιν οὐσία τις προκόσμιος ζῶσα καὶ ὑφεστῶσα, ἡ τῷ πατρὶ καὶ θεῷ τῶν ὅλων εἰς τὴν τῶν γενητῶν ἁπάντων δημιουργίαν ὑπηρετησαμένη, λόγος θεοῦ καὶ σοφία χρηματίζουσα, πρὸς ταῖς τεθειμέναις ἀποδείξεσιν ἔτι καὶ αὐτῆς ἐξ ἰδίου προσώπου τῆς σοφίας ἐπακοῦσαι πάρεστιν, διὰ Σολομῶνος λευκότατα ὧδέ πως τὰ περὶ αὐτῆς μυσταγωγούσης “ ἐγὼ ἢ σοφία κατεσκήνωσα βουλήν, καὶ γνῶσιν καὶ ἔννοιαν ἐγὼ ἐπεκαλεσάμην. δι’ ἐμοῦ βασιλεῖς βασιλεύουσιν, καὶ οἱ δυνάσται γράφουσι δικαιοσύνην· δι’ ἐμοῦ μεγιστᾶνες μεγαλύνονται, καὶ τύραννοι δι’ ἐμοῦ κρατοῦσι γῆς· οἷς ἐπιλέγει “ κύριος ἔκτισέν με ἀρχὴν ὁδῶν αὖ· τοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, πρὸ τοῦ αἰῶνος ἐθεμελίωσέν με· ὲν ἀρχὴ πρὸ του τὴν γῆν ποιησαι, πρὸ του προελθεῖν τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, πρὸ τοῦ ὄρη ἑδρασθῆναι, πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννᾷ με. ἡνίκα ἡτοίμαζεν τὸν οὐρανόν, συμπαρήμην αὐτῷ, καὶ ὡς ἀσφαλεῖς ἐτίθει πηγὰς τῆς ὑπ’ οὐρανόν, ἤ μὴν σὺν αὐτῷ ἁρμόζουσα. ἐγὼ ἤ μὴν ἧ προσέχαιρεν καθ’ ἡμέραν, εὐφραινόμην δὲ ἐνώπιον αὐτοῦ ἐν παντὶ καιρῷ, ὅτε εὐφραίνετο τὴν οἰκουμένην συντελέσας.” ὅτι μὲν οὖν προῆν καὶ τισὶν,1 εἰ καὶ μὴ τοῖς πᾶσιν, ὁ θεῖος λόγος ἐπεφαίνετο, ταῦθ’ ἡμῖν ὡς ἐν βραχέσιν εἰρήσθω. Τί δὴ οὖν οὐχὶ καθάπερ τὰ νῦν, καὶ πάλαι πρότερον εἰς πάντας ἀνθρώπους καὶ πᾶσιν ἔθνεσιν ἐκηρύττετο, ὧδε ἂν γένοιτο πρόδηλον. οὐκ ἢν πω χωρεῖν οἷός τε τὴν τοῦ Χριστοῦ πάνσοφον καὶ πανάρετον διδασκαλίαν ὁ πάλαι τῶν ἀνθρώπων βίος. εὐθὺς μέν γε ἐν ἀρχῇ μετὰ τὴν πρώτην ἐν μακαρίοις ζωὴν ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἦττον τῆς θείας ἐντολῆς φροντίσας, εἰς τουτονὶ τὸν θνητὸν καὶ ἐπίκηρον βίον καταπέπτωκεν καὶ τὴν ἐπάρατον ταυτηνὶ γῆν τῆς πάλαι ἐνθέου τρυφῆς ἀντικατηλλά- ξατο, οἱ τε ἀπὸ τούτου τὴν καθ’ ἡμᾶς σύμπασαν πληρώσαντες πολὺ χείρους ἀναφανέντες ἐκτὸς ἑνός που καὶ δευτέρου, θηριώδη τινὰ τρόπον καὶ βίον ἀβίωτον ἐπανῄρηντο· ἀλλὰ καὶ οὔτε πόλιν οὔτε πολιτείαν , οὐ τέχνας, οὐκ ἐπιστήμας ἐπὶ νοῦν ἐβάλλοντο , νόμων τε καὶ δικαιωμάτων καὶ προσέτι ἀρετῆς καὶ φιλοσοφίας οὐδὲ ὀνόματος μετεῖχον, νομάδες δὲ ἐπ’ ἐρημίας οἷά τινες ἄγριοι καὶ ἀπηνεῖς διῆγον, τοὺς μὲν ἐκ φύσεως προσήκοντας λογισμοὺς τά τε λογικὰ καὶ ἥμερα τῆς ἀνθρώπων ψυχῆς σπέρματα αὐτοπροαιρέτου κακίας ὑπερβολῇ διαφθείροντες, ἀνοσιουργίαις δὲ πάσαις ὅλους ἁφᾶς ἐκδεδωκότες, ὡς τοτὲ μὲν ἀλληλοφθορεῖν, τοτὲ δὲ ἀλληλοκτονεῖν , ἄλλοτε δὲ ἀνθ’ ἀνθρωποβορεῖν , θεομαχίας τε καὶ τὰς παρὰ τοῖς πᾶσιν βοωμένας γιγαντομαχίας ἐπιτολμᾶν, καὶ γῆν μὲν ἐπιτειχίζειν οὐρανῷ διανοεῖσθαι, μανίᾳ δὲ φρονήματος ἐκτόπου αὐτὸν τὸν ἐπὶ πᾶσιν πολεμεῖν παρασκευάζεσθαι· ἐφ’ οἷς τοῦτον ἑαυτοῖς εἰσάγουσι τὸν τρόπον κατακλυσμοῖς αὐτοὺς καὶ πυρποΛήσεσιν ὥσπερ ἀγρίαν ὕλην κατὰ πάσης τῆς γῆς κεχυμένην θεὸς ὁ πάντων ἔφορος μετῄει, λιμοῖς τε συνεχέσι καὶ λοιμοῖς πολέμοις τε αὗ καὶ κεραυνῶν βολαῖς ἄνωθεν αὐτοὺς ὑπετέμνετο, ὥσπερ τινὰ δεινὴν καὶ χαλεπωτάτην νόσον ψυχῶν πικροτέροις ἀνέχων τοῖς κοΛαστηρίοις. τότε μὲν οὖν, ὅτε δὴ καὶ πολὺς ἦν ἐπικεχυμένος ὀλίγου δεῖν κατὰ πάντων ὁ τῆς κακίας κάρος, οἷα μέθης δεινῆς, τὰς ἁπάντων σχεδὸν ἀνθρώπων ἐπισκιαζούσης καὶ ἐπιακο- τούσης ψυχάς, ἡ πρωτόγονος καὶ πρωτόκτιστος του θεοῦ σοφία καὶ αὐτὸς ὁ προὼν λόγος φιλανθρωπίας ὑπερβολῇ τοτὲ μὲν δι’ ὀπτασίας ἀγγέλων τοῖς ὑποβεβηκόσι, τοτὲ δὲ καὶ δι’ ἑαυτοῦ οἷα θεοῦ δύναμις σωτήριος ἑνί που νὴ δευτέρῳ τῶν πάλαι θεοφιλῶν ἀνδρῶν οὐκ ἄλλως ἢ δι’ ἀνθρώπου μορφῆς, ὅτι μηδ’ ἑτέρως ἢν δυνατὸν αὐτοῖς, ὑπεφαίνετο . ‘Ως δ’ ἤδη διὰ τούτων τὰ θεοσεβείας σπέρματα εἰς πλῆθος ἀνδρῶν καταβέβλητο ὅλον τε ἔθνος ἐπὶ γῆς θεοσεβείᾳ προσανέχον ἐκ τῶν ἀνέκαθεν Ἑβραίων ὑπέστη, τούτοις μέν, ὡς ἄν εἰ πλήθεσιν ἔτι ταῖς παλαιαῖς ἀγωγαῖς ἐκδεδιῃτημένοις, διὰ τοῦ προφήτου Μωυσέως εἰκόνας καὶ σύμβολα σαββάτου τινὸς μυστικοῦ καὶ περιτομῆς ἑτέρων τε νοητῶν θεωρημάτων εἰσαγωγάς, ἀλλ’ οὐκ αὐτὰς ἐναργεῖς παρεδίδου μυσταγωγίας· ὡς δὲ τῆς παρὰ τούτοις νομοθεσίας βοωμένης καὶ πνοῆς δίκην εὐώδους εἰς ἅπαντας ἀνθρώπους διαδιδομένης, ἤδη τότε ἐξ αὐτῶν καὶ τοῖς πλείοσιν τῶν ἐθνῶν διὰ τῶν πανταχόσε νομοθετῶν τε καὶ φιλοσόφων ἡμέρωτο τὰ φρονήματα, τῆς ἀγρίας καὶ ἀπηνοῦς θηριωδίας ἐπὶ τὸ πρᾶον μεταβεβλημένης, ὡς καὶ εἰρήνην βαθεῖαν φιλίας τε καὶ ἐπιμιξίας πρὸς ἀλλήλους ἔχειν, τηνικαῦτα πᾶσι δὴ λοιπὸν ἀνθρώποις καὶ τοῖς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην ἔθνεσιν ὡς ἂν προωφελημένοις. καὶ ἤδη τυγχάνουσιν ἐπιτηδείοις πρὸς παραδοχὴν τῆς τοῦ πατρὸς γνώσεως, ὁ αὐτὸς δὴ πάλιν ἐκεῖνος ὁ τῶν ἀρετῶν διδάσκαλος, ὁ ἐν πᾶσιν ἀγαθοῖς τοῦ πατρὸς ὑπουργός, ὁ θεῖος καὶ οὐράνιος τοῦ θεοῦ λόγος, δι’ ἀνθρώπου κατὰ μηδὲν σώματος οὐσίᾳ τὴν ἡμετέραν φύσιν διαλλάττοντος ἀρχομένης τῆς ‘ Ρωμαίων βασιλείας ἐπιφανείς, τοιαῦτα ἔδρασέν τε καὶ πέπονθεν, οἷα ταῖς προφητείαις ἀκόλουθα ἢν, ἄνθρωπον ὁμοῦ καὶ θεὸν ἐπιδημήσειν τῷ βίῳ παραδόξων ἔργων ποιητὴν καὶ τοῖς πᾶσιν ἔθνεσιν διδάσκαλον τῆς τοῦ πατρὸς εὐσεβείας ἀναδειχθήσεσθαι τό τε παράδοξον αὐτοῦ τῆς γενέσεως καὶ τὴν καινὴν διδασκαλίαν καὶ τῶν ἔργων τὰ θαύματα ἐπί τε τούτοις τοῦ θανάτου τὸν τρόπον τήν τε ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν καὶ ἐπὶ πᾶσιν τὴν εἰς οὐρανοὺς ἔνθεον ἀποκατάστασιν αὐτοῦ προκηρυττούσαις. τὴν γοῦν ἐπὶ τέλει βασιλείαν αὐτοῦ Δανιὴλ ὁ προφήτης θείῳ πνεύματι συνορῶν, ὧδέ πη ἐθεοφορεῖτο, ἀνθρωπινώτερον τὴν θεοπτίαν ὑπογράφων· “ ἐθεώρουν γάρ’ φησίν “ ἕως οὗ θρόνοι ἐτέθησαν, καὶ παλαιὸς ἡμερῶν ἐκάθητο. καὶ τὸ ἔνδυμα αὐτοῦ ὡς εἰ χιὼν λευκόν, καὶ ἡ θρὶξ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ ὡς εἰ ἔριον καθαρόν· ὁ θρόνος αὐτοῦ φλὸξ πυρός, οἱ τροχοὶ αὐτοῦ πῦρ φλέγον· ποταμὸς πυρὸς εἷλκεν ἔμπροσθεν αὐτοῦ. χίλιαι χιλιάδες ἐλειτούργουν αὐτῷ, καὶ μύριαι μυριάδες παρειστήκεισαν ἔμπροσθεν αὐτοῦ. κριτήριον ἐκάθισεν, καὶ βίβλοι ἠνεῴχθησαν.” καὶ ἑξῆς “ἐθεώρουν,” φησίν “ καὶ ἰδοὺ μετὰ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ ὡς εἰ υἱὸς ἀνθρώπου ἐρχόμενος , καὶ ἕως τοῦ παλαιοῦ τῶν ἡμερῶν ἔφθασεν, καὶ ἐνώπιον αὐτοῦ προσηνέχθη· καὶ αὐτῷ ἐδόθη ἡ ἀρχὴ καὶ ἡ τιμὴ καὶ ἡ βασιλεία, καὶ πάντες οἱ λαοὶ φυλαὶ γλῶσσαι αὐτῷ δουλεύσουσιν . ἢ ἐξουσία αὐτοῦ ἐξουσία αἰώνιος, ἥτις οὐ παρελεύσεται· καὶ ἡ βασιλεία αὐτοῦ οὐ διαφθαρήσεται.” ταῦτα δὲ σαφῶς οὐδ’ ἐφ’ ἕτερον, ἀλλ’ ἐπὶ τὸν ἡμέτερον σωτῆρα, τὸν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν θεὸν θεὸν λόγον, ἀναφέροιτο ἄν, υἱὸν ἀνθρώπου διὰ τὴν ὑστάτην ἐνανθρώπησιν αὐτοῦ χρηματίζοντα. ἀλλὰ γὰρ ἐν οἰκείοις ὑπομνήμασιν τὰς περὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ χριατοῦ προφητικὰς ἐκλογὰς συναγαγόντες ἀποδεικτικώτερόν τε τὰ περὶ αὐτοῦ δηλούμενα ἐν ἑτέροις συστήσαντες, τοῖς εἰρημένοις ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκεσθησόμεθα.

Sendo dupla a maneira [do ser] segundo ele — uma semelhante à cabeça, pela qual se concebe [que é] Deus, e outra comparável aos pés, pela qual, por causa da nossa própria salvação, revestiu-se do homem sujeito às mesmas paixões que nós —, a narração do que se segue nos ficará completa se, a partir dos pontos mais capitais e mais principais, fizermos a exposição de toda a história a respeito dele. E, por este [caminho], mostrar-se-á também a antiguidade dos cristãos [como] ao mesmo tempo antiga e conforme a Deus, para os que a supõem nova e forasteira, aparecida ontem e não antes.

Ora, nenhuma palavra seria bastante para exprimir a estirpe, a dignidade, a própria substância e a natureza de Cristo — pelo que também o Espírito divino, nas profecias, diz: "a sua geração, quem a narrará?" Porque, de fato, ninguém conheceu o Pai senão o Filho, nem tampouco alguém jamais conheceu o Filho segundo a [sua] dignidade, senão só o Pai que o gerou. E a luz anterior ao mundo, e a Sabedoria inteligente e substancial [existente] antes dos séculos, e o Verbo vivo e Deus, que no princípio estava junto do Pai — quem, senão o Pai, poderia concebê-lo puramente? [Ele que é], antes de toda criatura e obra, visível e invisível, o primeiro e único gerado de Deus; o comandante supremo do exército racional e imortal do céu; o anjo do grande conselho; o executor da inefável vontade do Pai; o artífice de todas as coisas junto com o Pai; a segunda causa, depois do Pai, de todas as coisas; o filho genuíno e unigênito de Deus; o Senhor e Deus e Rei de todas as coisas geradas, que recebeu do Pai a autoridade juntamente com o poder, e a própria divindade e força e honra — porque, segundo as místicas teologias das Escrituras a respeito dele, "no princípio era o Verbo, e o Verbo estava junto de Deus, e o Verbo era Deus; todas as coisas por meio dele foram feitas, e sem ele nada se fez".

Isto, por certo, também o grande Moisés, como o mais antigo de todos os profetas, descrevendo pelo Espírito divino a substanciação e a ordenação do universo, ensina: que o fazedor do mundo e artífice de todas as coisas cedeu ao próprio Cristo — e a nenhum outro senão ao seu divino e primogênito Verbo — a feitura das coisas subordinadas, e com ele deliberou acerca da criação do homem; pois diz: "disse Deus: façamos o homem à nossa imagem e semelhança". E esta palavra confirma-a outro dos profetas, fazendo teologia nos hinos, mais ou menos assim: "ele disse, e foram feitos; ele ordenou, e foram criados" — introduzindo o Pai e criador como quem, [sendo] soberano supremo, ordena por um aceno régio, e o Verbo divino, segundo depois dele, não outro que o anunciado por nós, servindo às ordens paternas.

A este, também desde a primeira geração dos homens, todos quantos se diz terem sido eminentes em justiça e na virtude da piedade — os que estão em torno do grande servo Moisés e, antes dele, primeiro Abraão e os seus filhos, e quantos depois se mostraram justos e profetas —, contemplando-o com olhos puros do entendimento, conheceram-no e lhe atribuíram a veneração devida como a um filho de Deus; e ele mesmo, de modo nenhum negligenciando a piedade para com o Pai, constituía-se para todos mestre do conhecimento do Pai. Diz-se, ao menos, que o Senhor Deus apareceu como um homem a Abraão, [enquanto ele estava] assentado junto ao carvalho de Mambré; e ele, prostrando-se logo — ainda que visse com os olhos um homem —, adora-o como Deus e suplica-lhe como Senhor, e confessa não ignorar quem ele seja, dizendo com estas mesmas palavras: "Senhor, que julgas toda a terra, não farás juízo?" Pois, se nenhuma razão permite que a substância não gerada e imutável de Deus todo-poderoso se transforme em figura de homem, nem tampouco que engane a vista dos que veem pela aparição de algo gerado, nem que a Escritura forje falsamente tais coisas — [então] Deus e Senhor, que julga toda a terra e faz juízo, visto em forma de homem, que outro poderia ser proclamado, se não é lícito nomear a primeira causa de todas as coisas, senão só o seu Verbo preexistente? A respeito de quem também nos salmos se diz: "enviou a sua palavra, e os sarou, e os livrou das suas corrupções".

A este, [como] segundo Senhor depois do Pai, muito claramente Moisés proclama, dizendo: "fez chover o Senhor sobre Sodoma e Gomorra enxofre e fogo da parte do Senhor". A este, aparecendo de novo a Jacó em figura de homem, a divina Escritura o proclama Deus, dizendo a Jacó: "já não se chamará o teu nome Jacó, mas Israel será o teu nome, porque prevaleceste com Deus" — quando também "chamou Jacó o nome daquele lugar Forma de Deus", dizendo: "pois vi Deus face a face, e a minha alma foi salva". E, de fato, não é lícito suspeitar [que] as teofanias registradas [fossem] de anjos subordinados e ministros de Deus, visto que também, quando algum destes aparece aos homens, a Escritura não o esconde, dizendo nominalmente [que] não [é] Deus nem Senhor, mas anjos, [aqueles] que se manifestam — como é fácil comprovar por inúmeros testemunhos.

A este também Josué, o sucessor de Moisés, como quem comanda os anjos celestes e os arcanjos e os poderes supracósmicos, e como quem é o poder e a sabedoria do Pai e a quem foi confiado o segundo lugar do reino e do principado sobre todas as coisas, o nomeia "comandante supremo do poder do Senhor" — não o tendo contemplado de outro modo senão, de novo, em forma e figura de homem. Está escrito, com efeito: "e aconteceu, [enquanto] Josué estava junto de Jericó, que, levantando os olhos, vê um homem [de] pé diante dele, e a espada desembainhada na sua mão; e, aproximando-se, Josué disse: 'És dos nossos ou dos adversários?' E ele lhe disse: 'Eu [sou] o comandante supremo do poder do Senhor; agora vim.' E Josué caiu com o rosto por terra e disse-lhe: 'Senhor, que ordenas ao teu servo?' E o comandante supremo do Senhor disse a Josué: 'Descalça a sandália dos teus pés; pois o lugar em que estás é lugar santo.'" Onde também repararás, pelas próprias palavras, que este não é outro senão aquele que também falou a Moisés; pois com as mesmas palavras diz a Escritura também neste [caso]: "e, como viu o Senhor que ele se aproximava para ver, chamou-o o Senhor do meio da sarça, dizendo: 'Moisés, Moisés'; e ele disse: 'que é?' E disse: 'não te aproximes daqui; descalça a sandália dos teus pés, pois o lugar em que estás é terra santa.' E disse-lhe: 'eu sou o Deus do teu pai, Deus de Abraão e Deus de Isaque e Deus de Jacó.'"

E que há uma substância anterior ao mundo, viva e subsistente, a que serviu ao Pai e Deus de todas as coisas na criação de todas as coisas geradas, sendo chamada Verbo de Deus e Sabedoria — além das demonstrações já postas, é possível ouvi-lo ainda da própria pessoa da Sabedoria, iniciando ela nos mistérios a respeito de si mesma, do modo mais claro, por meio de Salomão, assim: "Eu, a Sabedoria, fiz habitar [comigo] o conselho, e o conhecimento e o entendimento eu invoquei. Por mim reinam os reis, e os potentados escrevem justiça; por mim os grandes se engrandecem, e os soberanos por mim dominam a terra." Às quais acrescenta: "o Senhor me criou [como] princípio dos seus caminhos para as suas obras; antes do século me fundou, no princípio, antes de fazer a terra, antes de saírem as fontes das águas, antes de os montes se assentarem, e antes de todas as colinas me gera. Quando preparava o céu, eu estava com ele; e, quando punha seguras as fontes do [que está] sob o céu, eu estava com ele, ajustando [tudo]. Eu era [aquela] de quem ele se comprazia cada dia, e me alegrava diante dele em todo tempo, quando se alegrava, tendo consumado o mundo habitado."

Que, pois, o Verbo divino preexistia e aparecia a alguns, ainda que não a todos, isto nos baste ter dito brevemente. E por que, então, não como agora, também outrora antes se anunciava a todos os homens e a todas as nações — isto se tornará manifesto assim. A vida antiga dos homens não era ainda capaz de comportar o ensino, cheio de toda sabedoria e de toda virtude, de Cristo. Pois logo no princípio, depois da primeira vida entre os bem-aventurados, o primeiro homem, menosprezando o mandamento divino, caiu nesta vida mortal e sujeita à morte, e trocou esta terra amaldiçoada pelo antigo deleite divino; e os que vieram dele, tendo enchido toda a nossa [terra], mostrando-se muito piores — exceto um ou outro —, adotaram um modo bestial e uma vida inviável. E nem cidade, nem constituição, nem artes, nem ciências lhes vinham à mente; de leis e de direitos, e ainda de virtude e de filosofia, nem sequer do nome participavam, mas, como nômades no ermo, viviam como certos [seres] selvagens e cruéis, destruindo, por excesso de malícia de livre escolha, os raciocínios que lhes convêm por natureza e as sementes racionais e mansas da alma humana, e entregando-se inteiramente a toda impiedade — de modo que ora se destruíam uns aos outros, ora se matavam uns aos outros, outras vezes se devoravam uns aos outros, e ousavam guerras contra Deus e as gigantomaquias apregoadas por todos, e pensavam fortificar a terra contra o céu, e, na loucura de um pensamento desvairado, preparavam-se para guerrear o próprio [Deus] que está sobre todos. Por causa disto, [Deus], que a tudo vela, os perseguia com dilúvios e incêndios, como a uma selva bravia derramada por toda a terra, e por meio de fomes contínuas e pestes, e ainda guerras e lançamentos de raios do alto, ia-os ceifando, contendo, com castigos mais amargos, como a uma terrível e gravíssima doença das almas.

Então, pois, quando o torpor da malícia — como o de uma terrível embriaguez —, muito derramado sobre quase todos, sombreava e obscurecia as almas de quase todos os homens, a Sabedoria primogênita e primeiro-criada de Deus, e o próprio Verbo preexistente, por excesso de amor aos homens, ora por visão de anjos aos subordinados, ora também por si mesmo, como poder salvador de Deus, aparecia a um ou outro dos antigos homens amados de Deus, não de outro modo senão por forma de homem, porque não lhes era possível de outra maneira. E, quando por meio destes já as sementes da piedade tinham sido lançadas numa multidão de homens, e toda uma nação sobre a terra, dedicada à piedade, subsistiu a partir dos hebreus de outrora, a estes — como a multidões ainda alimentadas nos antigos costumes — [Deus], por meio do profeta Moisés, entregou imagens e símbolos de um certo sábado místico e da circuncisão, e introduções a outras contemplações inteligíveis, mas não as próprias iniciações claras.

E, como a legislação [existente] entre estes fosse apregoada e, à maneira de um sopro perfumado, se difundisse a todos os homens, já então, a partir deles, também na maioria das nações os pensamentos se abrandaram, por meio dos legisladores e filósofos [espalhados] por toda parte, tendo a selvagem e cruel bestialidade se mudado para a mansidão, de modo a haver profunda paz e amizade e convívio de uns com os outros. Então, enfim, a todos os homens e às nações [espalhadas] pelo mundo habitado, como já beneficiados de antemão e já aptos para a recepção do conhecimento do Pai, o mesmo, de novo, aquele mestre das virtudes, o executor do Pai em todos os bens, o divino e celeste Verbo de Deus, tendo aparecido por meio de um homem que em nada, quanto à substância do corpo, diferia da nossa natureza, no começo do império dos romanos, fez e padeceu tais coisas quais eram consequentes às profecias, que prediziam [que] um homem ao mesmo tempo e Deus habitaria na vida [como] fazedor de obras paradoxais e se mostraria a todas as nações mestre da piedade para com o Pai — [prediziam] tanto o paradoxo do seu nascimento quanto o novo ensino e as maravilhas das obras, e, sobre isto, o modo da morte e a ressurreição dos mortos, e, acima de tudo, a sua divina restauração aos céus.

Assim, o profeta Daniel, contemplando pelo Espírito divino o seu reino no fim [dos tempos], era inspirado por Deus mais ou menos assim, descrevendo à maneira humana a visão divina: "eu contemplava", diz, "até que se puseram tronos, e o Ancião de dias se assentou; e a sua veste [era] como se [fosse] neve branca, e o cabelo da sua cabeça como se [fosse] lã pura; o seu trono, chama de fogo, as suas rodas, fogo ardente; um rio de fogo corria diante dele. Mil milhares o serviam, e miríades de miríades estavam diante dele. Assentou-se o tribunal, e os livros se abriram." E em seguida: "eu contemplava", diz, "e eis que, com as nuvens do céu, [vinha] como se [fosse] um filho de homem, e chegou até o Ancião de dias, e foi apresentado diante dele; e a ele foi dado o principado e a honra e o reino, e todos os povos, tribos [e] línguas o servirão. O seu poder [é] poder eterno, que não passará; e o seu reino não se corromperá." Estas coisas claramente a nenhum outro, senão ao nosso Salvador, se poderiam referir — o Verbo Deus que no princípio [estava] junto de Deus, chamado filho de homem por causa da sua última encarnação. Mas, tendo nós reunido em memórias próprias as seleções proféticas a respeito do nosso Salvador Jesus Cristo, e tendo estabelecido em outras [obras], de modo mais demonstrativo, as coisas manifestadas a respeito dele, contentar-nos-emos, no presente, com o que foi dito.

III

Como o nome de Jesus e o próprio [nome] de Cristo eram conhecidos desde a antiguidade e honrados pelos divinos profetas

ΙΙΙ. Ὅτι δὲ καὶ αὐτὸ τοὔνομα τοῦ τε Ἰησοῦ καὶ δὴ καὶ τοῦ Χριστοῦ παρ’ αὐτοῖς τοῖς πάλαι θεοφιλέσιν προφήταις τετίμητο, ἤδη καιρὸς ἀποδεικνύναι. σεπτὸν ὡς ἔνι μάλιστα καὶ ἔνδοξον τὸ Χριστοῦ ὄνομα πρῶτος αὐτὸς γνωρίσας Μωυσῆς τύπους οὐρανίων καὶ σύμβολα μυστηριώδεις τε εἰκόνας ἀκολούθως χρησμῷ φήσαντι αὐτῷ“ ὅρα, ποιήσεις πάντα κάτα ’τον τύπον ’τον δειχθέντα σοι ὲν τῳ ὄρει ” παραδούς, ἀρχιερέα θεοῦ, ὡς ἐνῆν μάλιστα δυνατὸν ἄνθρωπον, ἐπιφημίσας, τοῦτον Χριστὸν ἀναγορεύει, καὶ ταύτῃ γε τῇ κάτα τὴν αρχιερωσύνην ἀξίᾳ, πᾶσαν ὑπερβαλλούσῃ παρ’ αὐτῷ τὴν ἐν ἀνθρώποις προεδρίαν, ἐπὶ τιμῇ καὶ δόξη τὸ τοῦ χριστοῦ περιτίθησιν ὄνομα· οὕτως ἄρα τὸν Χριστὸν θεῖόν τι χρῆμα ἠπίστατο. ὁ δ’ αὐτό καὶ τὴν τοῦ Ἰησοῦ προσηγορίαν εὖ μάλα πνεύματι θείῳ προιδὼν πάλιν τινὸς ἐξαιρέτου προνομίας καὶ ταύτην ἀξιοῖ οὔποτε γοῦν πρότερον ἐκφωνηθὲν εἰς ἀνθρώπους, πρὶν ἢ Μωυσεῖ γνῶ· σθῆναι, τὸ τοῦ Ἰησοῦ πρόσρημα τούτῳ Μωυσῆς πρώτῳ καὶ μόνῳ περιτίθησιν , ὃν κατὰ τύπον αὗθις καὶ σύμβολον ἔγνω μετὰ τὴν αὐτοῦ τελευτὴν διαδεξόμενον τὴν κατὰ πάντων ἀρχήν. οὐ πρότερον γοῦν τὸν αὐτοῦ διάδοχον, τῆ τοῦ Ἰησοῦ κεχρημένον προσηγορίᾳ, ὀνόματι δὲ ἑτέρῳ τῷ Αὐσῆ, ὅπερ οἱ γεννήσαντες αὐτῷ τέθεινται, καλούμενον, Ἰησοῦν αὐτὸς ἀναγορεύει, γέρας ὥσπερ τίμιον, παντὸς πολὺ μεῖζον βασιλικοῦ διαδήματος, τοὔνομα αὐτῷ δωρούμενος, ὅτι δὴ καὶ αὐτὸς ὁ τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν τὴν εἰκόνα ἔφερεν, τοῦ μόνου μετὰ Μωυσέα καὶ τὸ συμπέρασμα τῆς δι’ ἐκείνου παραδοθείσης συμβολικῆς λατρείας, τῆς ἀληθοῦς καὶ καθαρωτάτης εὐσεβείας τὴν ἀρχὴν διαδεξαμένου. καὶ Μωυσῆς μὲν ταύτῃ πῃ δυσὶ τοῖς κατ’ αὐτὸν ἀρετῇ καὶ δόξη παρὰ πάντα τὸν λαὸν προφέρουσιν ἀνθρώποις, τῷ μὲν ἀρχιερεῖ, τῷ δὲ μετ’ αὐτὸν ἡγησομένῳ, τὴν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ χριστοῦ προσηγορίαν ἐπὶ τιμῇ τῇ μεγίστῃ περιτέθειται. σαφῶς δὲ καὶ οἱ μετὰ ταῦτα προφῆται ὀνομαστὶ τὸν Χριστὸν προανεφώνουν, ὁμοῦ τὴν μέλλουσαν ἔσεσθαι κατ’ αὐτοῦ συσκευὴν τοῦ Ἰουδαίων λαοῦ, ὁμοῦ δὲ καὶ τὴν τῶν ἐθνῶν δι’ αὐτοῦ κΛῆσιν προμαρτυρόμενοι, τοτὲ μὲν ὧδέ πως Ἱερεμίας λέγων “ πνεῦμα προσώπου ἡμῶν χριστὸς κύριος συνελήφθη ἐν ταῖς διαφθοραῖς αὐτῶν, οὗ εἴπομεν ἐν τῆ σκιᾷ αὐτοῦ ζησόμεθα ἐν τοῖς ἔθνεσιν,’ ’’ τοτὲ δὲ ἀμηχανῶν Δαυὶδ διὰ τούτων “ ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτό, κατὰ τοῦ κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ”. οἷς ἑξῆς ἐπιλέγει ἐξ αὐτοῦ δὴ προσώπου τοῦ χριστοῦ “ κύριος εἶπεν πρός με ἴ’ υἱός μου εἶ αὖ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. αἴτησαι παρ’ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν ἀοῦ τὰ πέρατα τῆς γῆς. ’’ οὐ μόνους δὲ ἄρα τοὺς ἀρχιερωσύνῃ τετιμημένους, ἐλαίῳ σκευαστῷ τοῦ συμβόλου χριομένους ἕνεκα, τὸ τοῦ Χριστοῦ κατεκόσμει παρ’ Ἑβραίοις ὄνομα, ἀλλὰ καὶ τοὺς βασιλέας, οὓς καὶ αὐτοὺς νεύματι θείῳ προφῆται χρίοντες εἰκονικούς τινας Χριστοὺς ἀπειργάζοντο, ὅτι δὴ καὶ αὐτοὶ τῆς τοῦ μόνου καὶ ἀληθοῦς χριστοῦ, τοῦ κατὰ πάντων βασιλεύοντος θείου λόγου, βασιλικῆς καὶ ἀρχικῆς ἐξουσίας τοὺς τύπους δι’ ἑαυτῶν ἔφερον. ἤδη δὲ καὶ αὐτῶν τῶν προφητῶν τινὰς διὰ χρίσματος χριστοὺς ἐν τύπῳ γεγονέναι παρειλήφαμεν, ὡς τούτους ἅπαντας τὴν ἐπὶ τὸν ἀληθῆ Χριστόν, τὸν ἔνθεον καὶ οὐράνιον λόγον, ἀναφορὰν ἔχειν, μόνον ἀρχιερέα τῶν ὅλων καὶ μόνον ἁπάσης κτίσεως βασιλέα καὶ μόνον προφητῶν ἀρχιπροφήτην τοῦ πατρὸς τυγχάνοντα. τούτου δ’ ἀπόδειξις τὸ μηδένα πω τῶν πάλαι διὰ τοῦ συμβόλου κεχρισμένων, μήτε ἱερέων μήτε βασιλέων μήτε μὴν προφητῶν, τοσαύτην ἀρετῆς ἐνθέου δύναμιν κτήσασθαι, ὅσην ὁ σωτὴρ καὶ κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς ὁ μόνος καὶ ἀληθινὸς χριστὸς ἐπιδέδεικται. οὐδείς γέ τοι ἐκείνων, καίπερ ἀξιώματι καὶ τιμὴ ἐπὶ πλείσταις ὅσαις γενεαῖς παρὰ τοῖς οἰκείοις διαλαμψάντων, τοὺς ὑπηκόους πώποτε ἐκ τῆς περὶ αὐτοὺς εἰκονικῆς τοῦ χριστοῦ προσρήσεως Χριστιανοὺς ἐπεφήμισεν· ἀλλ’ οὐδὲ σεβάσμιός τινι τούτων πρὸς τῶν ὑπηκόων ὑπῆρξε τιμή· ἀλλ’ οὐδὲ μετὰ τὴν τελευτὴν τοσαύτη διάθεσις, ὡς καὶ ὑπεραποθνῄσκειν ἑτοίμως ἔχειν τοῦ τιμωμένου · ἀλλ’ οὐδὲ πάντων τῶν ἀνὰ τὴν οἰκουμένην ἐθνῶν περί τινα τῶν τότε τοσαύτη γέγονε κίνησις, ἐπεὶ μηδὲ τοσοῦτον ἐν ἐκείνοις ἢ τοῦ συμβόλου δύναμις οἵα τε ἢν ἐνεργεῖν, ὅσον ἡ τῆς ἀληθείας παράστασις διὰ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐνδεικνυμένη· ὃς οὔτε σύμβοΛα καὶ τύπους ἀρχιερωσύνης παρά του λαβών, ἀλλ’ οὐδὲ γένος τὸ περὶ σῶμα ἐξ ἱερωμένῶν κατάγων, οὐδ’ ἀνδρῶν δορυφορίαις ἐπὶ βασιλείαν προαχθεὶς οὐδὲ μὴν προφήτης ὁμοίως τοῖς πάλαι γενόμενος , οὐδ’ ἀξίας ὅλως ἤ τινος παρὰ Ἰουδαίοις τυχὼν προεδρίας, ὅμως τοῖς πᾶσιν, εἰ καὶ μὴ τοῖς συμβόλοις, ἀλλ’ αὐτῇ γε τῇ ἀληθείᾳ παρὰ τοῦ πατρὸς κεκόσμητο, οὐχ ὁμοίων δ’ οὗν οἷς προειρήκαμεν, τυχών, πάντων ἐκείνων καὶ Χριστὸς μᾶλλον ἀνηγόρευται, καὶ ὡς ἂν μόνος καὶ ἀληθὴς αὐτὸς ὢν ὁ χριστὸς τοῦ θεοῦ, χριστιανῶν τὸν πάντα κόσμον, τῆς ὄντως σεμνῆς καὶ ἱερᾶς αὐτοῦ προσηγορίας, κατέπλησεν, οὐκέτι τύπους οὐδὲ εἰκόνας, ἀλλ’ αὐτὰς γυμνὰς ἀρετὰς καὶ βίον οὐράνιον αὐτοῖς ἀληθείας δόγμασιν τοῖς θιασώταις παραδούς, τό τε χρῖσμα, οὐ τὸ διὰ σωμάτων σκευαστόν, ἀλλ’ αὐτὸ δὴ πνεύματι θείῳ τὸ θεοπρεπές, μετοχὴ τῆς ἀγεννήτου καὶ πατρικῆς θεότητος ἀπειλήφει· ὃ καὶ αὐτὸ πάλιν Ἡσαΐας διδάσκει, ὡς ἂν ἐξ αὐτοῦ ὧδέ πως ἀναβοῶν τοῦ Χριστοῦ “ πνεῦμα κυρίου ἐπ’ ἐμέ, οὗ εἵνεκεν ἔχρισέν με· εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκεν με, κήρυξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν.” καἰ οὐ μόνος γε Ἡσαΐας, ἀλλὰ καὶ Δαυὶδ εἰς τὸ αὐτοῦ πρόσωπον ἀναφωνεῖ λέγων “ ὁ θρόνος ἀοῦ, ὁ θεός, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου. ἠγάπησας δικαιοσύνην καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέν ἄε ὁ θεός, ὁ θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου ’’ · ἐν οἷς ὁ λόγος ἐν μὲν τῷ πρώτῳ στίχῳ θεὸν αὐτὸν ἐπιφημίζει, ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ σκήπτρῳ βασιλικῷ τιμᾷ, εἶθ’ ἑξῆς ὑποβὰς μετὰ τὴν ἔνθεον καὶ βασιΛικὴν δύναμιν τρίτη τάξει Χριστὸν αὐτὸν γεγονότα, ἐλαίῳ οὐ τῷ ἐξ ὕλης σωμάτων, ἀλλὰ τῷ ἐνθέῳ τῆς ἀγαλλιάσεως ἠλειμμένον, παρίστησιν· παρ’ ὃ καὶ τὸ ἐξαίρετον αὐτοῦ καὶ πολὺ κρεῖττον καὶ διάφορον τῶν πάλαι διὰ τῶν εἰκόνων σωματικώτερον κεχρισμένων ὑποσημαίνει. καὶ ἀλλαχοῦ δὲ ὁ αὐτὸς ὧδέ πως τὰ περὶ αὐτοῦ δηλοῖ λέγων ἴ’ εἶπεν ὁ κύριος τῷ κυρίῳ μου· ‘ κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου,’ ’’ καὶ “ ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε. ὤμοσεν κύριος καὶ οὐ μεταμεληθήσεται· σὺ εἶ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ.” οὗτος δὲ εἰσάγεται ἐν τοῖς ἱεροῖς λόγοις ὁ Μελχισεδὲκ ἱερεὺς τοῦ θεοῦ τοῦ ὑψίστου, οὐκ ἐν σκευαστῷ τινι χρίσματι ἀναδεδειγμένος, ἀλλ’ οὐδὲ διαδοχῇ γένους προσήκων τῆ καθ’ Ἑβραίους ἱερωσύνη· δι’ ὃ κατὰ τὴν αὐτοῦ τάξιν, ἀλλ’ οὐ κατὰ τὴν τῶν ἄλλων σύμβολα καὶ τύπους ἀνειληφότων χριστὸς καὶ ἱερεὺς μεθ’ ὅρκου παραλήψεως ὁ σωτὴρ ἡμῶν ἀνηγόρευται. ὅθεν οὐδὲ σωματικῶς παρὰ Ἰουδαίοις χρισθέντα αὐτὸν ἢ ἰατορίᾳ παραδίδωσιν, ἀλλ’ οὐδ’ ἐκ φυλῆς τῶν ἱερωμένων γενόμενον, ἐξ αὐτοῦ δὲ θεοῦ πρὸ ἑωσφόρου μέν, τοῦτ᾿ ἐστὶν πρὸ τῆς τοῦ κόσμου συστάσεως, οὐσιωμένον , ἀθάνατον δὲ καὶ ἀγήρω τὴν ἱερωσύνην εἰς τὸν ἄπειρον αἰῶνα διακατέχοντα. τῆς δ’ εἰς αὐτὸν γενομένης ἀσωμάτου καὶ ἐνθέου χρίσεως μέγα καὶ ἐναργὲς τεκμήριον τὸ μόνον αὐτὸν ἐξ ἁπάντων τῶν πώποτε εἰς ἔτι καὶ νῦν παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις καθ’ ὅλου τοῦ κόσμου Χριστὸν ἐπιφημίζεσθαι ὁμοΛογεῖσθαί τε καὶ μαρτυρεῖσθαι πρὸς ἁπάντων ἐπὶ τῇ προσηγορίᾳ παρά τε Ἕλλησι καὶ βαρβάροις μνημονεύεσθαι, καὶ εἰς ἔτι νῦν παρὰ τοῖς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην αὐτοῦ θιασώταις τιμᾶσθαι μὲν ὡς βασιλέα, θαυμάζεσθαι δὲ ὑπὲρ προφήτην, δοξάζεσθαί τε ὡς ἀληθῆ καὶ μόνον θεοῦ ἀρχιερέα, καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις, οἷα θεοῦ λόγον προόντα καὶ πρὸ αἰώνων ἁπάντων οὐσιωμένον τήν τε σεβάσμιον τιμὴν παρὰ τοῦ πατρὸς ὑπειληφότα, καὶ προσκυνεῖσθαι ὡς θεόν· τό γε μὴν πάντων παραδοξότατον , ὅτι μὴ φωναῖς αὐτὸ μόνον καὶ ῥημάτων ψόφοις αὐτὸν γεραίρομεν οἱ καθωσιωμένοι αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ πάση διαθέσει ψυχῆς, ὡς καὶ αὐτῆς προτιμᾶν τῆς ἑαυτῶν ζωῆς τὴν εἰς αὐτὸν μαρτυρίαν.

Que também o próprio nome tanto de Jesus quanto de Cristo era honrado pelos próprios antigos profetas amados de Deus, já é tempo de demonstrar. Venerando o nome de Cristo o mais possível, e glorioso, foi Moisés o primeiro a dá-lo a conhecer; pois, tendo transmitido tipos das coisas celestes e símbolos e imagens misteriosas — conforme o oráculo que lhe disse: "vê, farás todas as coisas segundo o tipo que te foi mostrado no monte" —, ao designar [alguém] sumo sacerdote de Deus, na medida do mais possível a um homem, a este proclama Cristo [ungido]; e a esta dignidade do sumo sacerdócio, que ultrapassa junto dele toda a preeminência entre os homens, atribui, para honra e glória, o nome de Cristo. Assim, pois, sabia [que] Cristo [era] algo divino.

E ele mesmo, tendo, muito bem, pelo Espírito divino, previsto também a denominação de Jesus, honra-a igualmente com um certo privilégio de exceção. Jamais antes pronunciado entre os homens, antes de ser conhecido de Moisés, o nome de Jesus, Moisés o impõe primeiro e unicamente àquele que, segundo o tipo e o símbolo, sabia ir suceder-lhe, depois da sua morte, no principado sobre todos. Ao seu sucessor, pois, que antes não usava a denominação de Jesus, mas era chamado por outro nome, Ausés, que lhe puseram os que o geraram, ele mesmo o proclama Jesus, dando-lhe o nome como um prêmio honroso, muito maior que qualquer diadema régio — porque também o próprio Jesus [filho] de Nave levava a imagem do nosso Salvador, [o] único que, depois de Moisés e do término do culto simbólico transmitido por meio dele, recebeu o principado da verdadeira e puríssima piedade. E assim Moisés, aos dois homens que, no seu tempo, sobressaíam em virtude e glória sobre todo o povo — a um, o sumo sacerdote, e a outro, o que depois dele havia de governar —, impôs, para honra grandíssima, a denominação do nosso Salvador Jesus Cristo.

E claramente também os profetas [que vieram] depois destes proclamavam de antemão o Cristo nominalmente, testemunhando ao mesmo tempo a conspiração que havia de se dar contra ele por parte do povo dos judeus, e também a vocação das nações por meio dele: ora Jeremias, dizendo assim: "o espírito da nossa face, Cristo Senhor, foi preso nas suas corrupções, de quem dissemos: à sua sombra viveremos entre as nações"; ora Davi, perplexo, [dizendo] por estas [palavras]: "por que se enfureceram as nações e os povos meditaram coisas vãs? Levantaram-se os reis da terra, e os príncipes se reuniram no mesmo [propósito], contra o Senhor e contra o seu Cristo." Às quais, em seguida, acrescenta, da própria pessoa do Cristo: "o Senhor me disse: 'meu Filho és tu, eu hoje te gerei; pede-me, e dar-te-ei as nações por tua herança, e por tua possessão os confins da terra.'"

E não só, pois, aos honrados com o sumo sacerdócio, ungidos por causa do símbolo com óleo preparado, o nome de Cristo adornava entre os hebreus, mas também aos reis, aos quais igualmente os profetas, ungindo[-os] por aceno divino, faziam certos cristos [ungidos] figurados, porque também eles levavam por si mesmos os tipos da autoridade régia e principesca do único e verdadeiro Cristo, o Verbo divino que reina sobre todas as coisas. E já recebemos [a tradição de] que também alguns dos próprios profetas, por meio da unção, se tornaram cristos em figura; de modo que todos estes têm referência ao verdadeiro Cristo, o Verbo divino e celeste, que é o único sumo sacerdote de todas as coisas, e o único rei de toda a criação, e o único, entre os profetas, arqui-profeta do Pai.

E a demonstração disto [é] que nenhum dos antigos ungidos por meio do símbolo — nem sacerdotes, nem reis, nem tampouco profetas — adquiriu tão grande poder de virtude divina quanto o nosso Salvador e Senhor Jesus, o único e verdadeiro Cristo, [o] demonstrou. Nenhum daqueles, com efeito, ainda que por dignidade e honra tenham resplandecido por muitíssimas gerações entre os seus, jamais denominou cristãos os súditos a partir da denominação figurada de cristo [que trazia] a seu respeito; nem tampouco houve, para algum destes, honra venerável da parte dos súditos; nem tampouco, depois da morte, tão grande disposição, a ponto de estarem prontos a morrer pelo honrado; nem tampouco, a respeito de algum dos [homens] de então, se deu tão grande comoção de todas as nações do mundo habitado, visto que nem naqueles era o poder do símbolo capaz de operar tanto quanto a manifestação da verdade demonstrada por meio do nosso Salvador.

O qual, não tendo recebido de ninguém símbolos e tipos do sumo sacerdócio, nem trazendo, quanto ao corpo, a estirpe de gente sacerdotal, nem promovido ao reino por escoltas de homens armados, nem tampouco tornado profeta à maneira dos antigos, nem tendo obtido em absoluto dignidade ou alguma preeminência entre os judeus — apesar disso, foi adornado pelo Pai com tudo, se não com os símbolos, ao menos com a própria verdade. E, [ainda que] não tendo obtido as coisas semelhantes às que dissemos antes, foi proclamado Cristo mais que todos aqueles; e, como sendo ele mesmo o único e verdadeiro Cristo de Deus, encheu todo o mundo de cristãos, [herdeiros] da sua denominação verdadeiramente augusta e sagrada, não mais transmitindo aos seus iniciados tipos nem imagens, mas as próprias virtudes nuas e uma vida celeste, com os próprios dogmas da verdade; e recebeu a unção não a preparada por meio de corpos, mas a própria [unção] digna de Deus, pelo Espírito divino, por participação da divindade não gerada e paterna. O que também de novo ensina Isaías, clamando mais ou menos assim, como da parte do próprio Cristo: "o Espírito do Senhor [está] sobre mim, por cuja causa me ungiu; para evangelizar os pobres me enviou, para anunciar aos cativos a remissão e aos cegos a vista."

E não só Isaías, mas também Davi clama, [voltando-se] para a sua pessoa, dizendo: "o teu trono, ó Deus, [é] pelos séculos dos séculos; cetro de retidão [é] o cetro do teu reino. Amaste a justiça e odiaste a iniquidade; por isso te ungiu, ó Deus, o teu Deus, com óleo de alegria, mais que aos teus companheiros." Nas quais [palavras] a Escritura, no primeiro verso, o nomeia Deus; no segundo, honra-o com o cetro régio; depois, em seguida, descendo, [mostra] que, após o poder divino e régio, em terceira ordem, se tornou Cristo, ungido não com óleo material dos corpos, mas com o divino [óleo] da alegria — pelo que também insinua o que nele é excepcional, e muito superior e diverso, em relação aos antigos ungidos de modo mais corpóreo por meio das imagens. E em outro lugar o mesmo [Davi] manifesta assim as coisas a respeito dele, dizendo: "disse o Senhor ao meu Senhor: 'senta-te à minha direita, até que eu ponha os teus inimigos por escabelo dos teus pés'"; e: "do ventre, antes da estrela-d'alva, te gerei. Jurou o Senhor e não se arrependerá: tu és sacerdote para sempre, segundo a ordem de Melquisedec."

E este Melquisedec é introduzido nos sagrados escritos [como] sacerdote do Deus altíssimo, não designado por meio de alguma unção preparada, mas também não pertencente por sucessão de estirpe ao sacerdócio dos hebreus. Por isso, segundo a ordem dele, mas não segundo a dos outros que receberam símbolos e tipos, o nosso Salvador foi proclamado Cristo e sacerdote com juramento de investidura. Donde a história também não o transmite [como] ungido corporalmente entre os judeus, nem nascido da tribo dos sacerdotes, mas substanciado do próprio Deus antes da estrela-d'alva — isto é, antes da constituição do mundo —, e detendo o sacerdócio imortal e sem velhice pelo século infinito.

E, da unção incorpórea e divina que se deu nele, [é] grande e claro indício o [fato de] só ele, entre todos os que jamais [houve], até ainda agora, ser denominado Cristo por todos os homens em todo o mundo, e ser confessado e testemunhado por todos por esta denominação, e ser mencionado por gregos e bárbaros, e, até ainda agora, ser honrado pelos seus iniciados [espalhados] pelo mundo habitado como rei, admirado acima de [todo] profeta, e glorificado como verdadeiro e único sumo sacerdote de Deus; e, sobre tudo isto, como Verbo de Deus preexistente e substanciado antes de todos os séculos e que recebeu do Pai a honra venerável, ser também adorado como Deus. E o mais paradoxal de tudo: que nós, os que lhe somos consagrados, o honramos não só com vozes e com o som de palavras, mas com toda a disposição da alma, de modo a preferir o testemunho por ele até à nossa própria vida.

IV

Como não era nova nem estranha a forma da piedade por ele anunciada a todas as nações

IV. Ταῦτα μὲν οὗν ἀναγκαίως πρὸ τῆς ἱστορίας ἐνταῦθά μοι κείσθω, ὡς ἂν μὴ νεώτερόν τις εἶναι νομίσειεν τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν χριστὸν διὰ τοὺς τῆς ἐνσάρκου πολιτείας αὐτοῦ χρόνους. ἵνα δὲ μηδέ τὴν διδασκαλίαν αὐτοῦ νέαν εἶναι καὶ ξένην, ὡς ἄν ὑπὸ νέου καὶ μηδὲν τοὺς λοιποὺς διαφέροντος ἀνθρώπους συστᾶσαν , ὑπονοήσειέν τις, φέρε, βραχέα καὶ περὶ τούτου διαλάβωμεν. τῆς μὲν γὰρ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ παρουσίας νεωστὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐπιλαμψάσης, νέον ὁμολογουμένως ἔθνος, οὐ μικρὸν οὐδ’ ἀσθενὲς οὐδ’ ἐπὶ γωνίας ποι γῆς ἱδρυμένον , ἀλλὰ καὶ πάντων τῶν ἐθνῶν πολυανθρωπότατόν τε καἰ θεοσεβέστατον ταύτῃ τε ἀνώλεθρον καὶ ἀήττητον, ἧ καὶ εἰς ἀεὶ τῆς παρὰ θεοῦ βοηθείας τυγχάνει χρόνων προθεσμίαις ἀρρήτοις ἀθρόως οὕτως ἀναπέφηνεν, τὸ παρὰ τοῖς πᾶσι τῇ τοῦ Χριστοῦ προσηγορίᾳ τετιμημένον. τοῦτο καὶ προφητῶν κατεπλάγη τις, θείου πνεύματος ὀφθαλμῷ τὸ μέλλον ἔσεσθαι προθεωρήσας, ὡς καὶ τάδε ἀναφθέγξασθαι “ τίς ἤκουσεν τοιαῦτα, καὶ τις ἐλάλη οὕτως; εἰ ὤδινεν γῆ ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ, καὶ εἰ ἐτέχθη ἔθνος εἰς ἅπαξ.” ὑποσημαίνει δέ πως καὶ τὴν μέλλουσαν ὁ αὐτὸς προσηγορίαν, λέγων “ τοῖς δὲ δουλεύουσίν μοι κληθήσεται ὄνομα καινόν, δ’ εὐλογηθήσεται ἐπὶ τῆς γῆς.’’ ἀλλ’ εἰ καὶ νέοι σαφῶς ἡμεῖς καὶ τοῦτο καινὸν ὄντως ὄνομα τὸ χριστιανῶν ἀρτίως παρὰ πᾶσιν ἔθνεσιν γνωρίζεται, ὁ βίος δ’ οὖν ὅμως καὶ τῆς ἀγωγῆς ὁ τρόπος αὐτοῖς εὐσεβείας δόγμασιν ὅτι μὴ ἔναγχος ὑφ’ ἡμῶν ἐπιπέπΛασται, ἐκ πρώτης δ’ ὡς εἰπεῖν ἀνθρωπογονίας φυσικαῖς ἐννοίαις τῶν πάλαι θεοφιλῶν κατωρθοῦτο, ὧδέ πως ἐπιδείξομεν. οὐ νέον, ἀλλὰ καὶ παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις ἀρχαιότητι τετιμημένον ἔθνος, τοῖς πᾶσι καὶ αὐτὸ γνώριμον, τό Ἑβραίων τυγχάνει. λόγοι δὴ παρὰ τούτῳ καὶ γράμματα παλαιοὺς ἄνδρας περιέχουσιν, σπανίους μὲν καὶ ἀριθμῷ βραχεῖς, ἀλλ’ ὅμως εὐσεβείᾳ καὶ δικαιοσύνῃ καὶ πάσῃ τῇ λοιπῇ διενεγκόντας ἀρετῇ, πρὸ μέν γε τοῦ κατακλυσμοῦ διαφόρους, μετὰ δὲ καὶ τοῦτον ἑτέρους, τῶν τε τοῦ Νῶε παίδων καὶ ἀπογόνων ἀτὰρ καὶ τὸν Ἀβραάμ, ὃν ἀρχηγὸν καὶ προπάτορα ἁφῶν αὐτῶν παῖδες Ἑβραίων αὐχοῦσι πάντας δὴ ἐκείνους ἐπὶ δικαιοσύνῃ μεμαρτυρημένους, ἐξ αὐτοῦ Ἀβραὰμ ἐπὶ τὸν πρῶτον ἀνιοῦσιν ἄνθρωπον, ἔργῳ Χρι- στιανούς, εἰ καὶ μὴ ὀνόματι, προσειπών τις οὐκ ἂν ἐκτὸς βάλοι τῆς ἀληθείας. ὃ γάρ τοι δηλοῦν ἐθέλοι τοὔνομα, τὸν Χριστιανὸν ἄνδρα διὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ γνώσεως καὶ διδασκαλίας σωφροσύνῃ καὶ δικαιοσύνῃ καρτερίᾳ τε βίου καὶ ἀρετῆς ἀνδρείᾳ εὐσεβείας τε ὁμολογίᾳ ἑνὸς καὶ μόνου τοῦ ἐπὶ πάντων θεοῦ διαπρέπειν, τοῦτο πᾶν ἐκείνοις οὐ χεῖρον ἡμῶν ἐσπουδάζετο. οὔτ’ οὖν σώματος αὐτοῖς περιτομῆς ἔμελεν, ὅτι μηδὲ ἡμῖν, οὐ σαββάτων ἐπιτηρήσεως, ὅτι μηδὲ ἡμῖν, ἀλλ’ οὐδὲ τῶν τοιῶνδε τροφῶν παραφυλακῆς οὐδὲ τῶν ἄλλων διαστολῆς, ὅσα τοῖς μετέπειτα πρῶτος ἁπάντων Μωυσῆς ἀρξάμενος ἐν συμβόλοις τελεῖσθαι παραδέδωκεν, ὅτι μηδὲ νῦν χριστιανῶν τὰ τοιαῦτα· ἀλλὰ καὶ σαφῶς αὐτὸν ᾔδεσαν τὸν χριστὸν τοῦ θεοῦ, εἴ γε ὦφθαι μὲν τῷ Ἀβραάμ, χρηματίσαι 2. 35, 1. δὲ τῶ Ἰσαάκ, λελαληκέναι δὲ τῷ Ἰσραήλ, Μωυσεῖ τε καὶ τοῖς μετὰ ταῦτα προφήταις ὡμιληκέναι προδέδεικται· ἔνθεν αὐτοὺς δὴ τοὺς θεοφιλεῖς ἐκείνους εὕροις ἂν καὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ κατηξιωμένους ἐπωνυμίας, κατὰ τὴν φάσκουσαν περὶ αὐτῶν φωνήν “ μὴ ἅψησθε τῶν Χριστῶν μου, καὶ ἐν τοῖς προφήταις μου μὴ πονηρεύεσθε ” ὥστε σαφῶς πρώτην ἡγεῖσθαι δεῖν καὶ πάντων παλαιοτάτην τε καὶ ἀρχαιοτάτην θεοσεβείας εὕρεσιν αὐτῶν ἐκείνων τῶν ἀμφὶ τὸν Ἀβραὰμ θεοφιλῶν ἀνδρῶν τὴν ἀρτίως διὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ διδα ἔθνεσιν κατηγγελμένην. εἰ δὲ δὴ μακρῷ ποθ’ ὕστερον περιτομῆς φασι τὸν Ἀβραὰμ ἐντολὴν εἰληφέναι, ἀλλὰ πρό γε ταύτης δικαιοσύνην διὰ πίστεως μαρτυρηθεὶς ἀνείρηται, ὧδέ πως τοῦ θείου φάσκοντος κοντὸς λόγου “ ἐπίστευσεν δὲ Ἀβραὰμ τῷ θεῷ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην.” καὶ δὴ τοιούτῳ πρὸ τῆς περιτομῆς γεγονότι χρησμὸς ὑπὸ τοῦ φήναντος ἑαυτὸν αὐτῷ θεοῦ (οὗτος δ’ ἢν αὐτὸς ὁ Χριστός, ὁ τοῦ θεοῦ λόγος) περὶ τῶν ἐν τοῖς μετέπειτα χρόνοις τὸν ὅμοιον αὐτῷ δικαιοῦσθαι τρόπον μελλόντων ῥήμασιν αὐτοῖς προεπήγγελται λέγων “ καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν σοὶ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς,,, καὶ ὡς ὅτι “ ἕαται εἰς ἔθνος μέγα καὶ πολύ, καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν αὐτῷ πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς.’’ τούτῳ δὲ καὶ ἐπιστῆσαι εἰς ἡμᾶς ἐκπεπληρωμένῳ πάρεστιν. πίστει μὲν γὰρ ἐκεῖνος τῆ εἰς τὸν ὀφθέντα αὐτῷ τοῦ θεοῦ λόγον τὸν χριστὸν δεδικαίωτο, πατρῴας μὲν ἀποστὰς δεισιδαιμονίας καὶ πλάνης βίου προτέρας, ἕνα δὲ τὸν ἐπὶ πάντων ὁμοΛογήσας θεὸν καὶ τοῦτον ἔργοις ἀρετῆς οὐχὶ δὲ θρησκείᾳ νόμου τοῦ μετὰ ταῦτα Μωυσέως θεραπεύσας, τοιούτῳ τε ὄντι εἴρητο ὅτι δὴ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς καὶ πάντα τὰ ἔθνη ἐν αὐτῷ εὐλογηθήσεται· ἔργοις δὲ λόγων ἐναργεστέροις ἐπὶ τοῦ παρόντος παρὰ μόνοις χριστιανοῖς καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἀσκούμενος ἐκεῖνος ὁ τῆς θεοσεβείας τοῦ Ἀβραὰμ ἀναπέφηνε τρόπος. τί δὴ οὗν λοιπὸν ἐμποδὼν ἂν εἴη, μὴ οὐχὶ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν βίον τε καὶ τρόπον εὐσεβείας ἡμῖν τε τοῖς ἀπὸ χριστοῦ καὶ τοῖς πρόπαλαι θεοφιλέσιν ὁμολογεῖν ; ὥστε μὴ νέαν καὶ ξένην, ἀλλ’ εἰ δεῖ φάναι ἀληθεύοντα, πρώτην ὑπάρχειν καὶ μόνην καὶ ἀληθῆ κατόρθωσιν εὐσεβείας τὴν διὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίας παραδοθεῖσαν ἡμῖν ἀποδείκνυσθαι. καὶ ταῦτα μὲν ὧδε ἐχέτω.

Estas coisas, pois, fiquem por mim necessariamente postas aqui, antes da história, para que ninguém julgue [ser] recente o nosso Salvador e Senhor Jesus, o Cristo, por causa dos tempos da sua vida na carne. E, para que ninguém suspeite [ser] novo e estranho também o seu ensino, como constituído por [alguém] novo e em nada diferente dos demais homens, eis, tratemos brevemente também disto. Pois, tendo a vinda do nosso Salvador Jesus Cristo resplandecido há pouco a todos os homens, apareceu, de modo assim súbito, por prazos de tempo inefáveis, uma nação confessadamente nova — não pequena, nem fraca, nem estabelecida em algum canto da terra, mas a mais populosa de todas as nações e a mais piedosa, e por isto indestrutível e invencível, porquanto obtém para sempre o auxílio [vindo] de Deus —, a [nação] honrada por todos com a denominação de Cristo. Isto também um dos profetas, tendo previsto pelo olho do Espírito divino o que havia de ser, ficou pasmo, a ponto de proferir também estas [palavras]: "quem ouviu tais coisas, e quem falou assim? Acaso esteve de parto a terra num só dia, e acaso nasceu uma nação de uma só vez?" E o mesmo insinua de algum modo também a futura denominação, dizendo: "aos que me servem se chamará um nome novo, que será abençoado sobre a terra."

Mas, ainda que sejamos claramente novos, e este seja de fato um nome novo, o de cristãos, recentemente conhecido entre todas as nações, a vida, contudo, e o modo de conduta, com os dogmas da piedade, [demonstraremos] que não foi por nós forjado há pouco, mas que, desde a primeira geração dos homens, por assim dizer, era retamente praticado pelas noções naturais dos antigos amados de Deus, assim [o] mostraremos. Não [é] nova, mas honrada entre todos os homens pela antiguidade, e conhecida ela mesma por todos, a nação dos hebreus. Ora, os discursos e os escritos [existentes] entre esta contêm homens antigos, raros e poucos em número, mas que, apesar disso, se distinguiram por piedade e justiça e por toda a demais virtude — antes do dilúvio, diversos, e depois dele, outros, dentre os filhos e descendentes de Noé, e sobretudo Abraão, a quem os filhos dos hebreus se gloriam [de ter por] fundador e antepassado.

Todos aqueles, pois, testemunhados por [sua] justiça, desde o próprio Abraão remontando até o primeiro homem — se alguém os chamasse cristãos de fato, ainda que não de nome, não lançaria [nada] fora da verdade. Pois aquilo que o nome quer manifestar — que o homem cristão, por meio do conhecimento e do ensino de Cristo, sobressai em temperança e justiça, na constância da vida e na coragem da virtude, e na confissão da piedade a um único e só Deus que está sobre todas as coisas —, tudo isto era por aqueles cultivado não pior [do] que por nós. Nem, pois, lhes importava a circuncisão do corpo, como tampouco a nós, nem a observância dos sábados, como tampouco a nós, nem tampouco a abstenção de tais e tais alimentos, nem a distinção das demais coisas que, aos [que vieram] depois, Moisés, o primeiro de todos, começando, transmitiu [para] serem cumpridas em símbolos, como tampouco agora [importam] tais coisas aos cristãos. Mas conheciam também claramente o próprio Cristo de Deus, visto que já foi demonstrado [que ele] apareceu a Abraão, falou a Isaque, se dirigiu a Israel, e conversou com Moisés e com os profetas [que vieram] depois.

Donde acharias aqueles mesmos amados de Deus dignados também da denominação de Cristo, segundo a voz que diz a respeito deles: "não toqueis os meus cristos [ungidos], e não façais mal aos meus profetas." De modo que se deve, claramente, considerar [como] primeira, e de todas a mais antiga e mais primitiva descoberta da piedade, a daqueles mesmos homens amados de Deus em torno de Abraão — a [piedade] anunciada há pouco às nações por meio do ensino de Cristo. E, se dizem que Abraão, muito depois, recebeu o mandamento da circuncisão, ao menos antes desta é declarado testemunhado por [sua] justiça, por meio da fé, dizendo assim a palavra divina: "creu Abraão em Deus, e [isso] lhe foi contado por justiça." E, de fato, a tal [homem], antes da circuncisão, foi anunciado de antemão, pelo Deus que se lhe manifestou (e este era o próprio Cristo, o Verbo de Deus), um oráculo a respeito dos que, nos tempos posteriores, haviam de ser justificados do modo semelhante a ele, dizendo com estas mesmas palavras: "e serão abençoadas em ti todas as tribos da terra"; e que "se tornará uma nação grande e numerosa, e serão abençoadas nele todas as nações da terra."

E a isto é possível atentar [como] cumprido em nós. Pois aquele foi justificado pela fé no Verbo de Deus, o Cristo que se lhe apareceu, tendo-se apartado da superstição paterna e do erro da vida anterior, e tendo confessado um único Deus sobre todas as coisas, e a este servido com obras de virtude, mas não com o culto da lei posterior de Moisés; e a tal [homem] foi dito que todas as tribos da terra e todas as nações seriam abençoadas nele. E, por obras mais claras que palavras, no presente, praticada só entre os cristãos por todo o mundo habitado, apareceu aquela forma da piedade de Abraão. Que impedimento, pois, restaria [para] não confessarmos [ser] uma só e a mesma a vida e a forma da piedade para nós, os [que vimos] de Cristo, e para os antigos amados de Deus? De modo que se demonstra [ser] não nova e estranha, mas — se é preciso falar com verdade — primeira e única e verdadeira realização da piedade a que nos foi transmitida por meio do ensino de Cristo. E isto fique assim.

V

Sobre o tempo da sua manifestação entre os homens

V. Φέρε δὲ ἤδη, μετὰ τὴν δέουσαν προκατασκε τῆς προτεθείσης ἡμῖν ἐκκλησιαστικῆς ἰατορίας λοιπὸν ἀπὸ τῆς ἐνσάρκου τοῦ σωτῆρος ἡ ἐπιφανείας οἷά τινος ὁδοιπορίας ἐφαψώμεθα, τοῦ λόγου πατέρα θεὸν καὶ τὸν δηλούμενον αὐ Ἰησοῦν χριστὸν τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν, οὐράνιον τοῦ θεοῦ λόγον, βοηθὸν ἡμῖν καὶ αυνε τῆς κατὰ τὴν διήγησιν ἀληθείας ἐπικαλεσάμε ἢν δὴ οὗν τοῦτο δεύτερον καὶ τεσσαρακοστὸν ἔ τῆς Αὐγούστου βασιΛείας, Αἰγύπτου δ’ ὑποτα καὶ τελευτῆς Ἀντωνίου καὶ Κλεοπάτρας, εἰς ὑστάτην ἡ κατ’ Αἴγυπτον τῶν Πτολεμαίων λῆξε δυναστεία, ὄγδοον ἔτος καὶ εἰκοστόν, ὀπὴν ὁ σωτὴρ καὶ κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς ὁ χριστὸς τῆς τότε πρώτης ἀπογραφῆς, ἡγεμονεύο Κυρινίου τῆς Συρίας, ἀκολούθως ταῖς περὶ αὐ προφητείαις ἐν Βηθλεὲμ γεννᾶται τῆς Ἰουδα ταύτης δὲ τῆς κατὰ Κυρίνιον ἀπογραφῆς τῶν παρ’ Ἑβραίοις ἐπισημότατος ἱστορικῶν Φ ὑίος Ἰώσηπος μνημονεύει, καὶ ἄλλην ἐπισυνά ἱστορίαν περὶ τῆς τῶν Γαλιλαίων κατὰ αὐτοὺς ἐπιφυείσης χρόνους αἱρέσεως, ἧς καὶ ἡμῖν ὁ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσιν μνήμην ὧδέ λέγων πεποίηται “ μετὰ τοῦτον ἀνέστη Ἴου ὁ Γαλιλαῖος ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς ἀπογραφῆς, καἰ ἀπέστησε λαὸν ὀπίσω αὐτοῦ· κἀκεῖνος ἀπώλετο, καὶ πάντες δάοι ἐπείσθησαν αὐτῷ, διεσκορπίσθησαν.” τούτοις δ οὖν καὶ ὁ δεδηλωμένος ἐν ὀκτωκαιδεκάτῳ τῆς Ἀρχαιολογίας συνᾴδων ταῦτα παρατίθεται κατὰ λέξιν· “ Κυρίνιος δὲ τῶν εἰς τὴν βουλὴν συναγομένων, ἀνὴρ τάς τε ἄλλας ἀρχὰς ἐπιτετελεκὼς καὶ διὰ πασῶν ὁδεύσας ὕπατος γενέσθαι τά τε ἄλλα ἀξιώματι μέγας, σὺν ὀλίγοις ἐπὶ Συρίας παρῆν, ὑπὸ Καίσαρος δικαιοδότης τοῦ ἔθνους ἀπεσταλμένος καὶ τιμητὴς τῶν οὐσιῶν γενησόμενος.” καὶ μετὰ βραχέα φησίν· “ Ἰούδας Γαυλανίτης ἀνὴρ ἐκ πόλεως ὄνομα Γαμαλά, Σάδδοκον Φαρισαῖον προσλαβόμενος, ἠπείγετο ἐπὶ ἀποστάσει, τήν τε ἀποτίμησιν οὐδὲν ἄλλο ἢ ἄντικρυς δουλείαν ἐπιφέρειν λέγοντες καὶ τῆς ἐλευθερίας ἐπ᾿ ἀντιλήψει παρακαλοῦντες τὸ ἔθνος.” καὶ ἐν τῇ δευτέρᾳ δὲ τῶν ἱστοριῶν τοῦ Ἱουδαϊκοῦ πολέμου περὶ τοῦ αὐτοῦ ταῦτα γράφει· “ ἐπὶ τούτου τις ἀνὴρ Γαλιλαῖος Ἰούδας ὄνομα εἰς ἀποστασίαν ἐνῆγε τοὺς ἐπιχωρίους, κακίζων εἰ φόρον τε ῾Ρωμαίοις τελεῖν ὑπομενοῦσιν καὶ μετὰ τὸν θεὸν οἴσουσι θνητοὺς δεσπότας. ” ταῦτα ὁ Ἰώσηπος.

Eia, pois, agora, depois da necessária preparação da nossa proposta história eclesiástica, toquemos, enfim, como que numa viagem, a partir da manifestação na carne do nosso Salvador — tendo invocado a Deus, Pai do Verbo, e ao próprio manifestado [Verbo], Jesus Cristo, nosso Salvador e Senhor, o celeste Verbo de Deus, [como] auxiliador e cooperador da verdade [contida] na narração. Era, pois, este o quadragésimo segundo ano do reinado de Augusto, e o vigésimo oitavo desde a submissão do Egito e a morte de Antônio e Cleópatra — quando terminou o poderio dos Ptolomeus no Egito —, quando o nosso Salvador e Senhor Jesus, o Cristo, ao [tempo do] primeiro recenseamento de então, sendo Quirino governador da Síria, conforme as profecias a seu respeito, nasce em Belém da Judeia.

Deste recenseamento sob Quirino faz menção também o mais notável dos historiadores entre os hebreus, Flávio Josefo, acrescentando ainda outra história a respeito da seita dos galileus, surgida por aqueles mesmos tempos, da qual também Lucas, entre nós, nos Atos, fez menção, dizendo assim: "depois deste, levantou-se Judas, o galileu, nos dias do recenseamento, e desviou o povo após si; e aquele pereceu, e todos quantos lhe obedeceram foram dispersos." A estas coisas, pois, também o já referido [Josefo], concordando, no décimo oitavo [livro] da Arqueologia, acrescenta o seguinte, palavra por palavra: "E Quirino, um dos [membros] reunidos no senado, homem que havia exercido também as demais magistraturas e, tendo passado por todas, chegara a cônsul, e nas demais coisas [era] grande em dignidade, com poucos [homens] chegou à Síria, enviado por César [como] administrador da justiça da nação e para se tornar avaliador dos bens."

E, pouco depois, diz: "Judas, o gaulanita, homem de uma cidade de nome Gamala, tendo tomado consigo Sadoc, um fariseu, impelia [o povo] à revolta, dizendo eles que o recenseamento não trazia outra coisa senão claramente escravidão, e exortando a nação a reivindicar a liberdade." E, no segundo [livro] das Histórias da Guerra Judaica, a respeito do mesmo escreve o seguinte: "Neste [tempo], um certo homem galileu, de nome Judas, incitava à revolta os habitantes, censurando[-os] se suportassem pagar tributo aos romanos e admitir senhores mortais depois de Deus." Estas coisas [diz] Josefo.

VI

Como, no seu tempo, conforme as profecias, faltaram os príncipes que antes governavam a nação dos judeus por sucessão de antepassados, e Herodes, o primeiro estrangeiro, reina sobre eles

VI. Τηνικαῦτα δὲ καὶ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους Ἡρῴδοῦ πρώτου τὸ γένος ἀλλοφύλου διειληφότος τὴν βασιλείαν ἡ διὰ Μωυσέως περιγραφὴν ἐλάμβανεν προφητεία “ οὐκ ἐκλείψειν ἄρχοντα ἐξ Ἰούδα οὐδὲ ἡγούμενον ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ ” φήσασα, “ ἕως ἂν ἔλθῃ ᾧ ἀπόκειται,” ὃν καὶ ἀποφαίνει προσδοκίαν ἔσεσθαι ἐθνῶν. ἀτελῆ γέ τοι τὰ τῆς προρ- ῥήσεως ἦν καθ’ ὂν ὑπὸ τοῖς οἰκείοις τοῦ ἔθνους ἄρχουσι διάγειν αὐτοῖς ἐξῆν χρόνον, ἄνωθεν ἐξ αὐτοῦ Μωυσέως καταρξαμένοις καὶ εἰς τὴν Αὐγούστου βασιλείαν διαρκέσασιν, καθ’ ὃν πρῶτος ἀλλόφυλος Ἡρῴδης τὴν κατὰ Ἰουδαίων ἐπιτρέπεται ὑπὸ Ῥωμαίων ἀρχήν, ὡς μὲν Ἰώσηπος παραδίδωσιν, Ἰδουμαῖος ὢν κατὰ πατέρα τὸ γένος Ἀράβιος δὲ κατὰ μητέρα, ὡς δ’ Ἀφρικανός (οὐχ ὁ τυχὼν δὲ καὶ οὗτος γέγονε συγγραφεύς), φασὶν οἱ τὰ κατ’ αὐτὸν ἀκριβοῦντες Ἀντίπατρον (τοῦτον δ’ εἶναι αὐτῷ πατέρα) Ἡρῴδου τινὸς Ἀσκαλωνίτου τῶν περὶ τὸν νεὼ τοῦ Ἀπόλλωνος ἱεροδούλων καλουμένων γεγονέναι· ὃς Ἀντίπατρος ὑπὸ Ἰδουμαίων λῃστῶν παιδίον αἰχμαλωτισθεὶς αὺν ἐκείνοις ἦν, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὸν πατέρα πτωχὸν ὄντα καταθέσθαι ὑπὲρ αὐτοῦ, ἐντραφεὶς δὲ τοῖς ἐκείνων ἔθεσιν ὕστερον Ὑρκανῷ τῷ Ἰουδαίων ἀρχιερεῖ φιλοῦται. τούτου γίνεται ὁ ἐπὶ τοῦ αωτῆρος ἡμῶν Ἡρῴδης. εἰς δὴ οὖν τὸν τοιοῦτον τῆς Ἰουδαίων περιελθούσης βασιλείας , ἐπὶ θύραις ἤδη καὶ ἢ τῶν ἐθνῶν ἀκολούθως τῆ προφητείᾳ προαδοκία παρῆν, ἅτε διαλελοιπότων ἐξ ἐκείνου τῶν παρ’ αὐτοῖς ἐξ αὐτοῦ Μωυσέως κατὰ διαδοχὴν ἀρξάντων τε καὶ ἡγησαμένων. πρὸ μέν γε τῆς αἰχμαλωσίας αὐτῶν καὶ τῆς εἰς Βαβυλῶνα μεταναστάσεως ἐβασιΛεύοντο, ἀπὸ Σαοὺλ πρώτου καἰ Δαυὶδ ἀρξάμενοι· πρὸ δὲ τῶν βασιλέων ἄρχοντες αὐτοὺς διεῖπον, οἱ προσαγορευόμενοι κριταί, ἄρξαν· καὶ αὐτοὶ μετὰ Μωυσέα καὶ τὸν τούτου διάδοχον Ἰησοῦν· μετὰ δὲ τὴν ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπάνοδον οὐ διέλιπον πολιτείᾳ χρώμενοι ἀριστοκρατικῇ μετὰ ὀλιγαρχίας (οἱ γὰρ ἱερεῖς προεστήκεσαν τῶν πραγμάτων), ἄχρι οὗ Πομπήιος Ῥωμαίων στρατηγὸς τὴν μὲν ‘Iερουσαλὴμ πολιορκεῖ κατὰ κράτος μιαίνει τε τὰ ἅγια μέχρι τῶν ἀδύτων τοῦ ἱεροῦ προελθών, τὸν δ’ ἐκ προγόνων διαδοχῆς εἰς ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ διαρκέσαντα βααιλέα τε ὁμοῦ καὶ ἀρχιερέα, Αριστόβουλος ὄνομα ἦν αὐτῷ, δέσμιον ἐπὶ Ῥώμης ἅμα τέκνοις ἐκπέμψας, Ὑρκανῷ μὲν τῷ τούτου ἀδελφῶ τὴν ἀρχιερωσύνην παραδίδωσιν , τὸ δὲ πᾶν Ἰουδαίων ἔθνος ἐξ ἐκείνου Ρωμαίοις ὑπόφορον κατεστήσατο. αὐτίκα γοῦν καὶ Ὑρκανοῦ, εἰς ὃν ὕστατον τὰ τῆς τῶν ἀρχιερέων περιέστη διαδοχῆς, ὑπὸ Παρθῶν αἰχμαλώτου ληφθέντος, πρῶτος, ὡς γοῦν ἔφην, ἀλλόφυλος Ἡρῴδης ὑπὸ τῆς συγκλήτου Ῥωμαίων Αὐγούστου τε βασιλέως τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἐγχειρίζεται, καθ’ ὃν ἐναργῶς τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας ἐνστάσης, καὶ τῶν ἐθνῶν ἡ προσδοκωμένη σωτηρία τε καὶ κλῆσις ἀκολούθως τῆ προφητείᾳ παρηκολούθησεν· ἐξ οὗ δὴ χρόνου τῶν ἀπὸ Ἰούδα ἀρχόντων τε καἰ ἡγουμένων, λέγω δὲ τῶν ἐκ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους, διαλελοιπότων, εἰκότως αὐτοῖς καὶ τὰ τῆς ἐκ προγόνων εὐσταθῶς ἐπὶ τοὺς ἔγγιστα διαδόχους κατὰ γενεὰν προϊούσης ἀρχιερωσύνης παραχρῆμα συγχεῖται. ἔχεις καὶ τούτων ἀξιόχρεων τὸν Ἰώσηπον μάρτυρα, δηλοῦντα ὡς τὴν βασιλείαν παρὰ ‘Ρωμαίων ἐπιτραπεὶς Ἡρῴδης οὐκέτι τοὺς ἐξ ἀρχαίου γένους καθίστησιν ἀρχιερεῖς, ἀλλά τισιν ἀσήμοις τὴν τιμὴν ἀπένεμεν· τὰ ὅμοια δέ πρᾶξαι τῷ Ἡρῴδῃ περὶ τῆς καταστάσεως τῶν ἱερέων Ἀρχέλαόν τε τὸν παῖδα αὐτοῦ καὶ μετὰ τοῦτον Ῥωμαίους, τὴν ἀρχὴν τῶν Ἰουδαίων παρειληφότας. ὁ δ’ αὐτὸς δηλοῖ ὡς ἄρα καὶ τὴν ἱερὰν στολὴν τοῦ ἀρχιερέως· πρῶτος Ἡρῴδης ἀποκλείσας ὑπὸ ἰδίαν αφραγῖδα πεποίηται, μηκέτ’ αὐτὴν τοῖς ἀρχιερεῦσιν ἔχειν ὑφ’ ἑαυτοὺς ἐπιτρέφας· ταὐτὸν δὲ καὶ τὸν μετ’ αὐτὸν Ἀρχέλαον καὶ μετὰ τοῦτον Ῥωμαίους διαπράξασθαι. καὶ ταῦτα δ’ ἡμῖν εἰρήσθω εἰς ἑτέρας ἀπόδειξιν προφητείας κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ χριστοῦ πεπερασμένης . σαφέστατα γοῦν ἐν τῷ Δανιὴλ ἑβδομάδων τινῶν ἀριθμὸν ὀνομαστὶ ἕως Χριστοῦ ἡγουμένου περιλαβὼν ὁ λόγος, περὶ ὧν ἐν ἑτέροις διειλήφαμεν, μετὰ τὸ τούτων συμπέρασμα ἐξολοθρευθήσεσθαι τὸ παρὰ Ἰουδαίοις χρῖσμα προφητεύει· καὶ τοῦτο δὲ σαφῶς κατὰ τὸν καιρὸν τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ χριστοῦ γενέσεως ἀποδείκνυται συμπεπληρωμένον. ταῦτα δ’ ἡμῖν ἀναγκαίως εἰς παράστασιν τῆς τῶν χρόνων ἀληθείας προτετηρήσθω.

Então, também, tendo Herodes, o primeiro de estirpe estrangeira, tomado o reino da nação dos judeus, recebia [seu] cumprimento a profecia [feita] por meio de Moisés, que dissera "não faltará príncipe de Judá, nem guia [saído] das suas coxas, até que venha aquele a quem [isto] está reservado" — o qual também declara [que] será a expectativa das nações. Incumpridas, com efeito, estavam as [palavras] da predição durante o tempo em que lhes era [possível] viver sob os príncipes próprios da nação, iniciados no alto pelo próprio Moisés e que perduraram até o reinado de Augusto, sob o qual o primeiro estrangeiro, Herodes, recebe dos romanos o principado sobre os judeus — sendo, como transmite Josefo, idumeu quanto à estirpe do pai e árabe quanto à mãe; mas, como [diz] Africano (e este não foi um escritor qualquer), dizem os que apuram as coisas a seu respeito que Antípatro (e este era o pai dele) fora filho de um certo Herodes de Ascalão, dos chamados escravos sagrados [ligados] ao templo de Apolo.

Este Antípatro, tendo sido, [ainda] criança, feito cativo por salteadores idumeus, estava com aqueles, por não poder o pai, [sendo] pobre, pagar resgate por ele; e, criado nos costumes daqueles, mais tarde é estimado por Hircano, o sumo sacerdote dos judeus. Deste [Antípatro] nasce o Herodes [do tempo] do nosso Salvador. Tendo, pois, o reino dos judeus recaído sobre tal [homem], já estava às portas também a expectativa das nações, conforme a profecia, visto que, desde aquele [momento], tinham cessado os que, desde o próprio Moisés, por sucessão, governavam e conduziam entre eles.

Pois, antes do cativeiro e da migração para a Babilônia, eram governados por reis, começando de Saul, o primeiro, e de Davi; e, antes dos reis, governavam-nos príncipes, os chamados juízes, que também eles começaram [a governar] depois de Moisés e do seu sucessor Josué. E, depois do regresso da Babilônia, não cessaram de usar uma constituição aristocrática com oligarquia (pois os sacerdotes presidiam os assuntos), até que Pompeu, general dos romanos, sitia Jerusalém à força e profana o santuário, avançando até o interior do templo; e, tendo enviado preso a Roma, juntamente com [seus] filhos, o [homem] que, por sucessão de antepassados, perdurara até aquele tempo [como] rei e ao mesmo tempo sumo sacerdote — Aristóbulo era o seu nome —, entrega o sumo sacerdócio a Hircano, irmão deste, e, desde então, constituiu toda a nação dos judeus tributária dos romanos.

E logo, tendo sido também Hircano — sobre quem por último recaíra a sucessão dos sumos sacerdotes — feito cativo pelos partos, o primeiro estrangeiro, Herodes, como já disse, recebe da parte do senado dos romanos e do imperador Augusto a nação dos judeus; sob o qual, tendo claramente chegado a vinda de Cristo, seguiu-se também, conforme a profecia, a esperada salvação e vocação das nações. Desde qual tempo, tendo cessado os príncipes e guias [descendentes] de Judá — digo, os [saídos] da nação dos judeus —, com razão se confunde de repente também, para eles, o [firme andamento] do sumo sacerdócio que, [vindo] dos antepassados, avançava com estabilidade, por geração, sobre os sucessores mais próximos.

Tens também disto por testemunha digno de crédito Josefo, que manifesta como Herodes, tendo recebido o reino da parte dos romanos, já não constitui os sumos sacerdotes da antiga estirpe, mas atribuía a honra a certos [homens] obscuros; e [que] o semelhante a Herodes, quanto ao estabelecimento dos sacerdotes, fizeram também Arquelau, seu filho, e, depois dele, os romanos, que tomaram o principado dos judeus. O mesmo [Josefo] manifesta como, então, também a veste sagrada do sumo sacerdote Herodes, o primeiro, tendo-a trancado sob selo próprio, [assim] a dispôs, não mais permitindo [que] os sumos sacerdotes a tivessem em seu poder; e [que] o mesmo fizeram também Arquelau, depois dele, e, depois deste, os romanos.

E estas coisas fiquem por nós ditas para demonstração de outra profecia, cumprida na manifestação do nosso Salvador Jesus Cristo. Pois, muito claramente, em Daniel, a palavra, tendo abarcado nominalmente o número de certas semanas até o Cristo guia — a respeito das quais tratamos em outras [obras] —, profetiza [que], depois do término destas, será exterminada a unção [existente] entre os judeus; e isto se demonstra cumprido claramente no tempo do nascimento do nosso Salvador Jesus Cristo. E estas coisas fiquem por nós necessariamente observadas de antemão, para comprovação da verdade dos tempos.

VII

Sobre a suposta discordância, nos evangelhos, quanto à genealogia de Cristo

VII. Ἐπειδὴ δὲ τὴν περὶ τοῦ Χριστοῦ γενεαλογίαν διαφόρως ἡμῖν ὅ τε Ματθαῖος καὶ ὁ Λουκᾶς εὐαγγελιζόμενοι παραδεδώκασι διαφωνεῖν τε νομίζονται τοῖς πολλοῖς τῶν τε πιστῶν ἕκαστος ἀγνοίᾳ τἀληθοῦς εὑρησιλογεῖν εἰς τοὺς τόπους πεφιλοτίμηται, φέρε, καὶ τὴν περὶ τούτων κατελθοῦσαν εἰς ἡμᾶς ἱστορίαν παραθώμεθα, ἢν δι’ ἐπιστολῆς Ἀριστείδῃ γράφων περὶ συμφωνίας τῆς ἐν τοῖς εὐαγγελίοις γενεαλογίας ὁ μικρῷ πρόσθεν ἡμῖν δηλωθεὶς Ἀφρικανὸς ἐμνημόνευσεν τὰς μὲν δὴ τῶν λοιπῶν δόξας ὡς ἂν βιαίους καὶ διεψευσμένας ἀπελέγξας, ἢν δ’ αὐτὸς παρείληφεν ἱστορίαν τούτοις αὐτοῖς ἐκτιθέμενος τοῖς ῥήμασιν· Επειδὴ γὰρ τὰ ὀνόματα τῶν γενῶν ἐν Ἰσραὴλ ἠριθμεῖτο ἢ φύσει ἢ νόμῳ, φύσει μέν, γνησίου σπέρματος διαδοχὴ, νόμῳ δέ, ἑτέρου παιδοπιουμένου εἰς ὄνομα τελευτήσαντος ἀδελφοῦ ἀτέκνου (ὅτι γὰρ οὐδέπω δέδοτο ἐλπὶς ἀναστάσεως σαφής, τὴν μέλλουσαν ἐπαγγελίαν ἀναστάσει ἐμιμοῦντο θνητῇ, ἵνα ἀνέκλειπτον τὸ ὄνομα μείνῃ τοῦ μετηλλαχότος). ηλλαχότος)· ἐπεὶ οὗν οἱ τῇ γενεαλογίᾳ ταύτῃ ἐμφερόμενοι, οἱ μὲν διεδέξαντο παῖς πατέρα γνησίως, οἱ δὲ ἑτέροις μὲν ἐγεννήθησαν , ἑτέροις δὲ προσετέθησαν κλήσει, ἀμφοτέρων γέγονεν ἢ μνήμη, καὶ τῶν γεγεννηκότων καὶ τῶν ὡς γεγεννηκότων. οὕτως οὐδέτερον τῶν εὐαγγελίων φεύδεται, καὶ φύσιν ἀριθμοῦν καὶ νόμον. ἐπεπλάκη γὰρ ἀλλήλοις τὰ γένη, τό τε ἀπὸ τοῦ Σολομῶνος καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ Ναθάν, ἀναστάσεσιν ἀτέκνων καὶ δευτερογαμίαις καὶ ἀναστάσει σπερμάτων, ὡς δικαίως τοὺς αὐτοὺς ἄλλοτε ἄλλων νομίζεσθαι, τῶν μὲν δοκούντων πατέρων, τῶν δὲ ὑπαρχόντων· ὡς ἀμφοτέρας τὰς διηγήσεις κυρίως ἀληθεῖς οὔσας ἐπὶ τὸν Ἰωσὴφ πολυπλόκως μέν, ἀλλ’ ἀκριβῶς κατελθεῖν. ἵνα δὲ σαφὲς ἦ τὸ λεγόμενον, μένον, τὴν ἐναλλαγὴν τῶν γενῶν διηγήσομαι. ἀπὸ τοῦ Δαυὶδ διὰ Σολομῶνος τὰς γενεὰς καταρι- θμουμένοις τρίτος ἀπὸ τέΛους· εὑρίσκεται Ματθάν, ὃς ἐγέννησε τὸν Ἰακώβ, τοῦ Ἰωσὴφ τὸν πατέρα· ἀπὸ δὲ Ναθὰν τοῦ Δαυὶδ κατὰ Λουκᾶν ὁμοίως τρίτος ἀπὸ τέλους Μελχί· Ἰωσὴφ γὰρ υἱὸς Ἥλι’ τοῦ Μελχί. σκοποῦ τοίνυν ἡμῖν κειμένου τοῦ Ἰωσήφ, ἀποδεικτέον πῶς ἑκάτερος αὐτοῦ πατὴρ ἱστορεῖται, ὅ τε Ἰακὼβ ὁ ἀπὸ Σολομῶνος καὶ Ἡλὶ ὁ ἀπὸ τοῦ Ναθὰν ἑκάτερος κατάγοντες γένος, ὅπως τε πρότερον οὗτοι δή, ὅ τε Ἰακὼβ καὶ ὁ Ἠλί, δύο ἀδελφοί, καὶ πρό γε, πῶς οἱ τούτων πατέρες, Ματθὰν καὶ Μελχί, διαφόρων ὄντες γενῶν, τοῦ Ἰωαὴφ ἀναφαίνονται πάπποι. καὶ δὴ οὖν ὅ τε Ματθὰν καὶ ὁ Μελχί, ἐν μέρει τὴν αὐτὴν ἀγαγόμενοι γυναῖκα, ὁμομητρίους ἀδελφοὺς ἐπαιδοποιήσαντο, τοῦ νόμου μὴ κωλύοντος χηρεύουσαν, ἤτοι ἀπολελυμένην ἢ καὶ τελευτήσαντος τοῦ ἀνδρός, ἄλλῳ γαμεῖαθαι· ἐκ δὴ τῆς ’Eαθὰ (τοῦτο γὰρ καλεῖσθαι τὴν γυναῖκα παραδέδοται ) πρῶτος Ματθάν, ὁ ἀπὸ τοῦ Σολομῶνος τὸ γένος κατάγων, τὸν Ἰακὼβ γεννᾷ, καὶ τελευτήσαντος τοῦ Ματθὰν Μελχί, ὁ ἐπὶ τὸν Ναθὰν κατὰ γένος ἀναφερόμενος, χηρεύουσαν, ἐκ μὲν τῆς αὐτῆς φυλῆς, ἐξ ἄλλου δὲ γένους ὤν, ὡς προεῖπον, ἀγαγόμενος αὐτήν, ἔσχεν υἱὸν τὸν Ἡλί. οὕτω δὴ διαφόρων δύο γενῶν εὑρήσομεν τόν τε Ἰακὼβ καὶ τὸν Ἡλὶὁμομητρίους ἀδελφούς, ὧν ὁ ἕτερος, Ἰακώβ, ἀτέκνου τοῦ ἀδελφοῦ τελευτήσαντος Ἡλί, τὴν γυναῖκα παραλαβών, ἐγέννησεν ἐξ αὐτῆς τρίτον τὸν Ἰωσήφ, κατὰ φύαιν μὲν ἑαυτῷ (καὶ κατὰ λόγον, δι’ ὃ γέγραπται ἴ’ Ἰακὼβ δὲ ἐγέννησεν τὸν Ἰωαήφ’), κατὰ νόμον δὲ τοῦ Ἡλὶ υἱὸς ἦν· ἐκείνῳ γὰρ ὁ Ἰακώβ, ἀδελφὸς ὤν, ἀνέστησεν σπέρμα. δι’ ὅπερ οὐκ ἀκυρωθήσεται καὶ ἢ κατ’ αὐτὸν γενεαλογία· ἢν Ματθαῖος μὲν ὁ εὐαγγελιστὴς Ι ἐξαριθμούμενος Ἰακὼβ δέ ’ φησίν ἐγέννησεν τὸν Ἰωσήφ,’ ὁ δὲ Λουκᾶς ἀνάπαλιν ‘ ὃς ἢν, ὡς ἐνομίζετο καὶ γὰρ καὶ τοῦτο προστίθησιν) τοῦ Ιωαὴφ τοῦ Ἠλὶ τοῦ Μελχί.’ τὴν γὰρ κατὰ νόμον γένεσιν ἐπισημότερον οὐκ ἢν ἐξειπεῖν, καὶ τὸ ἐγέννησεν ’ ἐπὶ τῆς τοιᾶσδε παιδοποιίας ἄχρι τέλους ἐσιώπησεν, τὴν ἀναφορὰν ποιησάμενος ἕως τοῦ Ἀδὰμ τοῦ θεοῦ ’ κατ’ ἀνάλυσιν. οὐδὲ μὴν ἀναπόδεικτον ἢ ἐσχεδιασμένον ἐστὶν τοῦτο. τοῦ γοῦν σωτῆρος οἱ κατὰ σάρκα συγγενεῖς, εἴτ’ οὖν φανητιῶντες εἴθ’ ἁπλῶς ἐκδιδάσκοντες, πάντως δὲ ἀληθεύοντες, παρέδοσαν καὶ ταῦτα· ὡς Ἰδουμαῖοι λῃσταὶ Ἀσκάλωνι πόλει τῆς Παλαιστίνης ἐπελθόντες, ἐξ εἰδωλείου ’ Ἀπόλλωνος, δ’ πρὸς τοῖς τείχεσιν ἵδρυτο, Ἀντίπατρον Ἡρῴδου τινὸς ἱεροδούλου παῖδα πρὸς τοῖς ἄλλοις ἀύλοις αἰχμάλωτον ἀπῆγον, τῷ δὲ λύτρα ὑπὲρ τοῦ υἱοῦ καταθέσθαι μὴ δύνασθαι τὸν ἱερέα ὁ ’ Ἀντίπατρος τοῖς τῶν Ἰδουμαίων ἔθεσιν ἐντραφείς, ὕστερον Ὑρκανῷ φιλοῦται τῷ τῆς Ἰουδαίας ἀρχιερεῖ· πρεσβεύσας δὲ πρὸς Πομπήιον ὑπὲρ τοῦ Ὑρκανοῦ καὶ τὴν βασιλείαν ἐΛευθερώσας αὐτῷ ὑπὸ Ἀριστοβούλου τοῦ ἀδελφοῦ περικοπτομένην, αὐτὸς ηὐτύχησεν, ἐπιμελητὴς τῆς Παλαιστίνης χρηματίσας· διαδέχεται δὲ τὸν Ἀντίπατρον, φθόνῳ τῆς πολλῆς εὐτυχίας δολοφονηθέντα, υἱὸς Ἡρῴδης, ὃς ὕστερον ὑπ’ Ἀντωνίου καὶ τοῦ σεβαστοῦ συγκλήτου δόγματι τῶν Ἰουδαίων ἐκρίθη βασίλευε ἱν· ὁδ’ παῖδες Ἡρῴδης οἵ τ’ ἄλλοι τετράρχαι. ταῦτα μὲν δὴ κοινὰ καὶ ταῖς Ἐλλήνων ἱστορίαις· ἀναγράπτων δὲ εἰς τότε ἐν τοῖς ἀρχείοις ὄντων τῶν Ἑβραϊκῶν γενῶν καὶ τῶν ἄχρι προσηλύτων ἀναφερομένων , ὡς Ἀχιὼρ τοῦ Ἀμμανίτου καὶ Ροὺθ τῆς Μωαβίτιδος, τῶν τε ἀπ’ Αἰγύπτου συμβαλλομένου ἐπιμίκτων, ὁ Ἡρῴδης, οὐδέν τι συμβαλλομένου τοῦ τῶν Ἰσραηλιτῶν γένους αὐτῷ καὶ τῷ συνειδότι τῆς δυσγενείας κρουόμενος, ἐνέπρησεν αὐτῶν τὰς ἀναγραφὰς τῶν γενῶν, οἰόμενος εὐγενὴς ἀναφανεῖσθαι τῷ μηδ’ ἄλλον ἔχειν ἐκ δημοσίου συγγραφῆς τὸ γένος ἀνάγειν ἐπὶ τοὺς πατριάρχας ἢ προσηλύτους τούς τε καλουμένους γειώρας, τοὺς ἐπιμίκτους . ὀλίγοι δὴ τῶν ἐπιμελῶν, ἰδιωτικὰς ἑαυτοῖς ἀπογραφὰς ἢ μνημονεύσαντες τῶν ὀνομάτων ἢ ἄλλως ἔχοντες ἐξ ἀντιγράφων, ἐναβρύνονται σῳζομένη τῆ μνήμη τῆς εὐγενείας · ὧν ἐτύγχανον οἱ προειρημένοι, δεσπόσυνοι καλούμενοι διὰ τὴν πρὸς τὸ σωτήριον γένος συνάφειαν ἀπό τε Ναζάρων καὶ Κωχαβα κωμῶν Ἰουδαϊκῶν τῆ λοιπῇ γῇ ἐπιφοιτήσαντες καὶ τὴν προκειμένην γενεαλογίαν ἔκ τε τῆς βίβλου τῶν ἡμερῶν, ἐς ὅσον ἐξικνοῦντο, ἐξηγησάμενοι. εἴτ’ οὗν οὕτως εἴτ’ ἄλλως ἔχοι, σαφεστέραν ἐξήγησιν οὐκ ἂν ἔχοι τις ἄλλος ἐξευρεῖν, ὡς ἔγωγε νομίζω πᾶς τε ὃς εὐγνώμων τυγχάνει, καὶ ἡμῖν αὕτη μελέτω, εἰ καὶ ἀμάρτυρός ἐστιν, τῷ μὴ κρείττονα ἢ ἀληθεστέραν ἔχειν εἰπεῖν· τό γέ τοι εὐαγγέλιον πάντως ἀληθεύει. καὶ ἐπὶ τέλει δὲ τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς προστίθησι ταῦτα. “ Ματθὰν ὁ ἀπὸ Σολομῶνος ἐγέννησε τὸν Ἰακώβ. Ματθὰν ἀποθανόντος, Μελχὶ ὁ ἀπὸ αθὰν ἐκ τῆς αὐτῆς γυναικὸς ἐγέννησε τὸν Ἡλί. ὁμομήτριοι ἄρα ἀδελφοὶ Ἡλὶ καὶ Ἰακώβ. Ἠλὶ ἀτέκνου ἀποθανόντος ὁ Ἰακὼβ ἀνέστησεν αὐτῷ σπέρμα, γεννήσας τὸν Ἰωαήφ, κατὰ φύσιν μὲν ἑαυτῷ, κατὰ νόμον δὲ τῷ Ἡλί. οὕτως ἀμφότέρων ἦν υἱὸς ὁ Ἰωαήφ.” Τοσαῦτα ὁ Ἀφρικανός. καὶ δὴ τοῦ ’Iωαὴφ ὧδέ πως γενεαλογουμένου , δυνάμει καὶ ἡ Μαρία αὺν αὐτῷ πέφηνεν ἐκ τῆς αὐτῆς οὖσα φυλῆς, εἴ γε κατὰ τὸν Μωυσέως νόμον οὐκ ἐξῆν ἑτέραις ἐπιμίγνυσθαι φυλαῖς· ἑνὶ γὰρ τῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ δήμου καὶ πατριᾶς τῆς αὐτῆς ζεύγνυσθαι πρὸς γάμον παρακελεύεται, ὡς ἂν μὴ περιστρέφοιτο τοῦ γένους ὁ κλῆρος ἀπὸ φυλῆς ἐπὶ φυλήν. ὡδὶ μὲν οὖν καὶ ταῦτα ἐχέτω.

Visto que a genealogia a respeito de Cristo tanto Mateus quanto Lucas, evangelizando, nos transmitiram diferentemente, e são tidos [como] discordantes pela maioria, e cada um dos fiéis, por ignorância da verdade, se empenhou em achar explicações [engenhosas] para os passos, eis, exponhamos também a história, chegada até nós, a respeito destas coisas, da qual, escrevendo por carta a Aristides a respeito da concordância da genealogia nos evangelhos, fez menção o Africano por nós pouco antes indicado. Tendo, pois, refutado as opiniões dos demais como forçadas e falsas, expõe com estas mesmas palavras a história que ele próprio recebeu:

"Visto que os nomes das gerações em Israel eram contados ou por natureza ou por lei — por natureza, pela sucessão de semente genuína; por lei, quando outro gerava um filho em nome de um irmão que morrera sem filhos (pois, porque ainda não fora dada esperança clara de ressurreição, imitavam a promessa futura por uma ressurreição mortal, para que ficasse inextinto o nome do falecido) —; visto, pois, que os incluídos nesta genealogia, uns sucederam ao pai [como] filho genuinamente, outros foram gerados de uns mas atribuídos a outros pela denominação, fez-se menção de ambos, tanto dos que geraram quanto dos [tidos] como que geradores. Assim, nenhum dos [dois] evangelhos mente, contando tanto a natureza quanto a lei. Pois entrelaçaram-se uma na outra as gerações — a [descendente] de Salomão e a [descendente] de Natã —, por levantamentos [de semente] dos sem filhos, e segundas núpcias, e ressurreição de sementes, de modo que com razão os mesmos são tidos ora [por filhos] de uns, ora [de] outros: dos que pareciam pais, [ou] dos que [o eram] de fato. De modo que ambas as narrativas, sendo propriamente verdadeiras, descem até José de modo complicado, mas exato.

Mas, para que fique claro o que digo, narrarei a permutação das gerações. Aos que contam as gerações desde Davi por meio de Salomão, o terceiro a partir do fim acha-se [ser] Matã, que gerou Jacó, o pai de José. E, a partir de Natã, [filho] de Davi, segundo Lucas, igualmente o terceiro a partir do fim [é] Melqui; pois José [era] filho de Heli, [filho] de Melqui. Estando, pois, posto por nós [como] alvo José, deve-se demonstrar como cada um é registrado [como] seu pai — tanto Jacó, o [descendente] de Salomão, quanto Heli, o [descendente] de Natã, cada um trazendo [a sua] estirpe —, e como, antes, estes mesmos, Jacó e Heli, [eram] dois irmãos, e ainda, como os pais destes, Matã e Melqui, sendo de gerações diferentes, se mostram avós de José.

E, com efeito, tanto Matã quanto Melqui, tendo por vez desposado a mesma mulher, geraram irmãos da mesma mãe, não proibindo a lei [que] a viúva — quer repudiada, quer também morto o marido — se case com outro. De Esta, pois (assim, com efeito, se transmite chamar-se a mulher), primeiro Matã, o que traz a estirpe de Salomão, gera Jacó; e, morto Matã, Melqui, o que remonta por estirpe a Natã, sendo da mesma tribo, mas de outra estirpe, como já disse, tendo-a desposado [ainda] viúva, teve por filho Heli. Assim, pois, acharemos [que] Jacó e Heli, de duas gerações diferentes, [eram] irmãos da mesma mãe. Dos quais um, Jacó, morto sem filhos o irmão Heli, tomando a mulher, gerou dela um terceiro, José — por natureza para si mesmo (e por razão, pelo que está escrito: 'Jacó gerou José'), mas por lei era filho de Heli; pois a aquele Jacó, sendo irmão, levantou semente.

Por isso não será invalidada a genealogia segundo ele; a qual Mateus, o evangelista, enumerando, diz 'Jacó gerou José'; mas Lucas, ao contrário, '[José] que era, como se supunha (pois também isto acrescenta), [filho] de José, [filho] de Heli, [filho] de Melqui'. Pois não era possível exprimir de modo mais notável a geração segundo a lei, e o 'gerou', quanto a tal geração, silenciou-o até o fim, fazendo a referência até 'Adão, [filho] de Deus', por análise [retrospectiva]. E nem sequer isto é indemonstrado ou improvisado. Pois os parentes segundo a carne do Salvador, quer por ostentação, quer simplesmente por ensinar, mas de todo modo falando com verdade, transmitiram também estas coisas:

que salteadores idumeus, tendo caído sobre Ascalão, cidade da Palestina, de um templo de Apolo que estava junto às muralhas, levaram cativo Antípatro, filho de um certo Herodes, escravo sagrado, juntamente com os demais despojos; e, não podendo o sacerdote pagar resgate pelo filho, Antípatro, criado nos costumes dos idumeus, mais tarde é estimado por Hircano, o sumo sacerdote da Judeia. E, tendo ido em embaixada a Pompeu em favor de Hircano, e libertado para ele o reino, que era cerceado por seu irmão Aristóbulo, ele mesmo prosperou, sendo constituído curador da Palestina. E sucede a Antípatro — morto à traição, por inveja da [sua] muita prosperidade — o filho Herodes, que mais tarde, por decreto de Antônio e do augusto senado, foi julgado [digno de] reinar sobre os judeus; e os filhos deste [foram] Herodes e os demais tetrarcas. Estas coisas, com efeito, [são] comuns também às histórias dos gregos.

Mas, estando até então registradas nos arquivos as gerações hebraicas, e as remontadas até os prosélitos — como Aquior o amonita e Rute a moabita, e os mestiços que se misturaram [ao virem] do Egito —, Herodes, em nada lhe contribuindo a estirpe dos israelitas e sendo picado pela consciência da [sua] baixa origem, incendiou os registros das gerações deles, pensando aparecer bem-nascido pelo [fato de] nenhum outro poder, a partir de escrito público, remontar a [sua] estirpe até os patriarcas, ou [até] os prosélitos e os chamados geioras, os mestiços. Poucos, pois, dos cuidadosos, tendo para si registros privados — quer por se recordarem dos nomes, quer por os terem de outro modo, a partir de cópias —, orgulham-se de conservar-se a memória da [sua] boa origem; entre os quais estavam os já referidos, chamados desposynoi ['do Senhor'], por causa da conexão com a estirpe salvadora, os quais, a partir de Nazara e Cocaba, aldeias judaicas, tendo-se espalhado pelo resto da terra, expuseram a genealogia acima proposta, tanto a partir do Livro dos Dias quanto de outro modo, na medida em que alcançavam. Quer, pois, seja assim, quer de outro modo, ninguém poderia achar explicação mais clara, como eu penso e todo o que é de bom senso; e ocupe-nos esta, ainda que seja sem testemunho, por não termos [outra] melhor ou mais verdadeira [para] dizer; o evangelho, ao menos, de todo modo fala com verdade."

E, no fim da mesma carta, acrescenta o seguinte: "Matã, o [descendente] de Salomão, gerou Jacó. Morto Matã, Melqui, o [descendente] de Natã, da mesma mulher gerou Heli. Irmãos da mesma mãe, pois, [são] Heli e Jacó. Morto Heli sem filhos, Jacó levantou-lhe semente, gerando José — por natureza para si mesmo, mas por lei para Heli. Assim, de ambos era filho José." Tanto [diz] o Africano.

E, sendo José assim genealogizado, também Maria, por implicação, aparece com ele [como] sendo da mesma tribo, visto que, segundo a lei de Moisés, não era [permitido] misturar-se com outras tribos; pois manda [cada um] unir-se em casamento com um dos [do] mesmo povo e da mesma família paterna, para que o quinhão da estirpe não passasse, revolvendo-se, de tribo em tribo. E assim fiquem também estas coisas.

VIII

Sobre a conspiração de Herodes contra as crianças e qual fim de vida o alcançou

VIII. Ἀλλὰ γὰρ τοῦ χριστοῦ γεννηθέντος ταῖς προφητείαις ἀκολούθως ἐν Βηθλεὲμ τῆς Ἰουδαίας κατὰ τοὺς δεδηλωμένους χρόνους, Ἡρῴδης ἐπὶ τῇ τῶν ἐξ ἀνατολῆς μάγων ἀνερωτήσει ὅπῃ εἴη διαπυνθανομένων ὁ τεχθεὶς βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων, ἑορακέναι γὰρ αὐτοῦ τὸν ἀστέρα καὶ τῆς τοσῆσδε πορείας τοῦτ’ αἴτιον αὐτοῖς γεγονέναι, οἷα θεῷ προσκυνῆσαι τῷ τεχθέντι διὰ σπουδῆς πεποιημένοις, οὐ σμικρῶς ἐπὶ τῷ πράγματι, ἅτε κινδυνευούσης, ὥς γε δὴ ᾤετο, αὐτῷ τῆς ἀρχῆς, διακινηθείς, πυθόμενος τῶν παρὰ τῷ ἔθνει νομοδιδασκάλων ποῦ τὸν Χριστὸν γεννηθήσεσθαι προσδοκῷεν, ὡς ἔγνω τὴν Μιχαίου προφητείαν ἐν Βηθλεὲμ προαναφωνοῦσαν , ἑνὶ προστάγματι τοὺς ὑπομαζίους ἔν τε τῆ Βηθλεὲμ καὶ πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῆς ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω παῖδας, κατὰ τὸν ἀπηκριβωμένον αὐτῷ χρόνον παρὰ τῶν μάγων, ἀναιρεθῆναι προστάττει, πάντως που καὶ τὸν Ἰησοῦν, ὥς γε ἢν εἰκός, τῆς αὐτῆς τοῖς ὁμήλιξι συναπολαῦσαι συμφορᾶς οἰόμενος. φθάνει γε μὴν τὴν ἐπιβουλὴν εἰς Αἴγυπτον διακομισθεὶς ὁ παῖς, δι’ ἐπιφανείας ἀγγέλου τὸ μέλλον προμεμαθηκότων αὐτοῦ τῶν γονέων. ταῦτα μὲν οὖν καὶ ἢ ἱερὰ τοῦ εὐαγγελίου διδάσκει γραφή· ἄξιον δ’ ἐπὶ τούτοις συνιδεῖν τἀπίχειρα τῆς Ἡρῴδου κατὰ τοῦ χριστοῦ καὶ τῶν ὁμηλίκων αὐτῷ τόλμης, ὡς παραυτίκα, μηδὲ σμικρᾶς ἀναβολῆς γεγενημένης, ἡ θεία δίκη περιόντα ἔτ’ αὐτὸν τῷ βίῳ μετελήλυθεν, τὰ τῶν μετὰ τὴν ἐνθένδε ἀπαλλαγὴν διαδεξομένων αὐτὸν ἐπιδεικνῦσα προοίμια. ὡς μὲν οὖν τὰς κατὰ τὴν βασιλείαν αὐτῷ νομισθείσας εὐπραγίας ταῖς κατὰ τὸν οἶκον ἐπαλλήλοις ἠμαύρωσεν συμφοραῖς, γυναικὸς καὶ τέκνων καὶ τῶν λοιπῶν τῶν μάλιστα πρὸς γένους ἀναγκαιοτάτων τε καὶ φιλτάτων μιαιφονίαις, οὐδὲ οἷόν τε νῦν καταλέγειν, τραγικὴν ἅπασαν δραματουργίαν ἐπισκιαζούσης τῆς περὶ τούτων ὑποθέσεως, ἢν εἰς πλάτος ἐν ταῖς κατ’ αὐτὸν ἱστορίαις ὁ Ἰώσηπος διελήλυθεν· ὡς δ’ ἅμα τῇ κατὰ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν καὶ τῶν ἄλλων νηπίων ἐπιβουλῇ θεήλατος αὐτὸν καταλαβοῦσα μάστιξ εἰς θάνατον συνήλασεν, οὐ χεῖρον καὶ τῶν φωνῶν τοῦ συγγραφέως ἐπακοῦσαι, κατὰ λέξιν ἐν ἑπτακαιδεκάτῳ τῆς Ἰουδαϊκῆς’ Ἀρχαιολογίας τὴν καταστροφὴν τοῦ κατ’ αὐτὸν βίου τοῦτον γράφοντος τὸν τρόπον· “ Ἡρῴδῃ δὲ μειζόνως ἢ νόσος ἐνεπικραίνετο, 168-170 δίκην ὧν παρηνόμησεν ἐκπρασομένου τοῦ θεοῦ. πῦρ μὲν γὰρ μαλακὸν ἦν, οὐχ ὧδε πολλὴν ἀποσημαῖνον τοῖς ἐπαφωμένοις τὴν φλόγωσιν, ὅσην τοῖς ἐντὸς προσετίθει τὴν κάκωσιν, ἐπιθυμία δὲ δεινὴ τοῦ δέξασθαί τι, οὐδὲ ἦν μὴ οὐχ ὑπουργεῖν, καὶ ἕλκωσις τῶν τε ἐντέρων καὶ μάλιστα τοῦ κόλου δειναὶ ἀλγηδόνες καὶ φλέγμα ὑγρὸν περὶ τοὺς πόδας καὶ διαυγές· παραπλησία δὲ καὶ περὶ τὸ ἦτρον κάκωσις ἢν, ναὶ μὴν καὶ τοῦ αἰδοίου αῆφις, σκώληκας ἐμποιοῦσα, πνεύματός τε ὀρθία ἔντασις, καὶ αὐτὴ λίαν ἀηδὴς ἀχθηδόνι τε τῆς ἀποφορᾶς καὶ τῷ πυκνῷ τοῦ ἄσθματος, ἐσπασμένος τε περὶ πᾶν ἢν μέρος, ἰσχὺν οὐχ ὑπομενητὴν προστιθέμενος . ἐλέγετο γοῦν ὑπὸ τῶν θειαζόντων καὶ οἷς ταῦτα προαποφθέγγεσθαι σοφία πρόκειται, ποινὴν τοῦ πολλοῦ καὶ δυσσεβοῦς ταύτην ὁ θεὸς εἰσπράττεσθαι παρὰ τοῦ βασιλέως.” Ταῦτα μὲν ἐν τῆ δηΛωθείσῃ γραφῆ παρασημαίνεται ὁ προειρημένος· καὶ ἐν τῆ δευτέρᾳ δὲ τῶν Ἱστοριῶν τὰ παραπλήσια περὶ τοῦ αὐτοῦ παραδίδωσιν, ὧδέ πως γράφων· “Ἔνθεν αὐτοῦ τὸ σῶμα πᾶν ἡ νόσος διαλαβοῦσα ποικίλοις πάθεσιν ἐμέριζεν. πυρετὸς μὲν γὰρ ἦν χλιαρός, κνησμὸς δ’ ἀφόρητος τῆς ἐπιφανείας ὅλης καὶ κόλου αυνεχεῖς ἀλγηδόνες περί τε τοὺς πόδας ὡς ὑδρωπιῶντος οἰδήματα τοῦ τε ἤτρου φλεγμονὴ καὶ δι’ αἰδοίου σηπεδὼν σκώληκα γεννῶσα, πρὸς τούτοις ὀρθόπνοια καὶ δύσπνοια καὶ σπασμοὶ πάντων τῶν μελῶν, ὥστε τοὺς ἐπιθειάζοντας ποινὴν εἷναι τὰ νοσήματα λέγειν. ὁ δὲ παλαίων τοσούτοις πάθεσιν ὅμως τοῦ ξῆν ἀντείχετο, σωτηρίαν τε ἤλπιζεν, καὶ θεραπείας ἐπενόει. διαβὰς γοῦν τὸν Ἰορδάνην τοῖς κατὰ ΚαΛΛιρόην θερμοῖς ἐχρῆτο· ταῦτα δὲ ἔξεισιν μὲν εἰς τὴν Ἀσφαλτῖτιν λίμνην, ὑπὸ γλυκύτητος δέ ἐστι καὶ πότιμα. δόξαν ἐνταῦθα τοῖς ἰατροῖς ἐλαίῳ θερμῷ πᾶν ἀναθάλφαι τὸ σῶμα χαλασθὲν εἰς ἐλαίου πλήρη πύελον, ἐκλύει καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ὡς ἐκλυθεὶς ἀνέστρεφεν. θορύβου δὲ τῶν θεραπόντων γενομένου, πρὸς μὲν τὴν πληγὴν ἀνήνεγκεν, εἰς δὲ τὸ λοιπὸν ἀπογνοὺς τὴν σωτηρίαν, τοῖς τε στρατιώταις ἀνὰ δραχμὰς πεντήκοντα ἐκέλευσεν διανεῖμαι καὶ πολλὰ χρήματα τοῖς ἡγεμόσι καὶ τοῖς φίλοις. αὐτὸς δ’ ὑποστρέφων εἰς Ἱεριχοῦντα Ι παραγίνεται, μελαγχολῶν ἤδη καὶ μόνον οὐκ ἀπειλῶν αὐτῷ τι τῷ θανάτῳ· προέκοφεν δ’ εἰς ἐπιβουλὴν ἀθεμίτου πράξεως. τοὺς γὰρ ἀφ’ ἑκάστης κώμης ἐπισήμους ἄνδρας ἐξ ὅλης Ἰουδαίας συναγαγὼν εἰς τὸν καλούμενον ἱππόδρομον ἐκέλευσεν συγκλεῖσαι, προσκαλεσάμενος δὲ Σαλώμην τὴν ἀδελφὴν καὶ τὸν ἄνδρα ταύτης Ἀλεξᾶν οἶδα ’ ἔφη ‘ Ἰουδαίους τὸν ἐμὸν ἑορτάσοντας θάνατον, δύναμαι δὲ πενθεῖσθαι δι’ ἑτέρων καὶ λαμπρὸν ἐπιτάφιον σχεῖν, ἂν ὑμεῖς θελήσητε ταῖς ἐμαῖς ἐντολαῖς ὑπουργῆσαν. τούσδε τοὺς φρουρουμένους ἄνδρας, ἐπειδὰν ἐκπνεύσω, τάχιστα κτείνατε περιστήσαντες τοὺς στρατιώτας, ἵνα πᾶσα Ἰουδαία καὶ πᾶς οἶκος καὶ ἄκων ἐπ’ ἐμοὶ δακρύσῃ.’ ’’ καὶ μετὰ βραχέα φησίν “ αὖθις δέ, καὶ γὰρ ἐνδείᾳ τροφῆς καὶ βηχὶ σπασμώδει διετείνετο, τῶν ἀλγηδόνων ἡσθεὶς φθάσαι τὴν εἱμαρμένην ἐπεβάλλετο· λαβὼν δὲ μῆλον, ᾔτησε καὶ μαχαίριον· εἰώθει γὰρ ἀποτέμνων ἐσθίειν· ἔπειτα περιαθρήσας μή τις ὁ κωλύσων αὐτὸν εἴη, ἐπῆρεν τὴν δεξιὰν ὡς πλήξων ἑαυτόν.’’ A.I. ἐπὶ ἐπὶ δὲ τούτοις ὁ αὐτὸς ἱστορεῖ συγγραφεὺς ἕτερον αὐτοῦ γνήσιον παῖδα πρὸ τῆς ἐσχάτης τοῦ βίου τελευτῆς, τρίτον ἐπὶ δυσὶν ἤδη προανῃρημένοις, δι’ ἐπιτάξεως ἀνελόντα, παραχρῆμα τὴν ζωὴν οὐ μετὰ σμικρῶν ἀλγηδόνων ἀπορρῆξαι. καὶ τοιοῦτο μὲν τὸ πέρας τῆς Ἡρῴδου γέγονεν τελευτῆς, ποινὴν δικαίαν ἐκτίσαντος ὧν ἀμφὶ τὴν Βηθλεὲμ ἀνεῖλεν παίδων τῆς τοῦ αωτῆρος ἡμῶν ἐπιβουλῆς ἕνεκα· μεθ’ ἢν ἄγγελος ὄναρ ἔπι· στὰς ἐν Αἰγύπτῳ διατρίβοντι τῷ Ἰωσὴφ ἀπᾶραι ἅμα τῷ παιδὶ καὶ τῆ τούτου μητρὶ ἐπὶ τὴν Ἰουδαίαν παρακελεύεται , τεθνηκέναι δηλῶν τοὺς ἀναζητοῦντας τὴν φυχὴν τοῦ παιδίου. τούτοις δ’ ὁ εὐαγγελιοτὴς ἐπιφέρει λέγων “ἀκούσας δὲ ὅτι Ἀρχέλαος βασιλεύει ἀντὶ Ἡρῴδου τοῦ πατρὸς αὐτοῦ ἐφοβήθη ἐκεῖ ἀπελθεῖν· χργνατθσυεὶες δὲ κατ’ ὄναρ ἀνεχώρησεν εἰς τὰ μέρη τῆς Γαλιλαίας.’’

Mas, tendo o Cristo nascido, conforme as profecias, em Belém da Judeia, nos tempos indicados, Herodes, à indagação dos magos [vindos] do oriente, que perguntavam onde estaria o rei nascido dos judeus — pois haviam visto a sua estrela, e esta lhes fora a causa de tão grande viagem, feita com empenho de adorar como a Deus o nascido —, não pouco abalado com o fato, porquanto perigava, como julgava, o seu principado, [e] tendo perguntado aos mestres da lei da nação onde esperavam que o Cristo nasceria, como soube da profecia de Miqueias que proclamava de antemão [ser] em Belém, por uma só ordem manda matar as crianças de peito em Belém e em todos os seus limites, de dois anos para baixo, segundo o tempo apurado por ele junto dos magos — pensando, por certo, que também Jesus, como era verossímil, participaria da mesma desgraça que os da mesma idade. Mas a criança adianta-se à conspiração, transportada para o Egito, tendo os seus pais aprendido de antemão o futuro por meio da manifestação de um anjo. Estas coisas, pois, ensina também a sagrada Escritura do evangelho.

E é digno, sobre isto, considerar o salário da ousadia de Herodes contra o Cristo e os da mesma idade que ele: como, imediatamente, sem que se desse nem pequena dilação, a justiça divina o alcançou ainda [estando] ele vivo, mostrando os prelúdios do que o esperava depois da partida daqui. Como, pois, obscureceu as prosperidades que, quanto ao reino, lhe eram tidas [por tais], com as desgraças sucessivas [ocorridas] em sua casa — com os assassínios da mulher e dos filhos e dos demais parentíssimos e caríssimos por estirpe —, nem é possível agora enumerar, ofuscando toda dramaturgia trágica o assunto a respeito destas coisas, que Josefo, em extensão, percorreu nas histórias a seu respeito. E como, ao mesmo tempo [em que se deu] a conspiração contra o nosso Salvador e as demais crianças, o flagelo enviado por Deus, tendo-o apanhado, o empurrou para a morte, não [é] pior ouvir também as vozes do escritor, que no décimo sétimo [livro] da Arqueologia Judaica escreve a catástrofe da sua vida deste modo:

"Mas a Herodes a doença o afligia mais violentamente, exigindo Deus a pena das coisas que ele transgrediu. Pois o fogo [interno] era brando, não indicando aos que [o] tocavam tão grande inflamação quanto [era] a corrupção que acrescentava por dentro; e [havia] um desejo terrível de tomar algo, e não era [possível] não o servir; e ulceração dos intestinos, e sobretudo do cólon, dores terríveis, e uma fleuma úmida e transparente em torno dos pés; e semelhante corrupção havia também em torno do ventre; e ainda, a putrefação do membro genital, gerando vermes; e uma tensão ereta da respiração, também ela muitíssimo desagradável, pelo peso do mau cheiro e pela frequência do ofego; e estava convulso em toda parte, adquirindo uma força insuportável. Dizia-se, pois, pelos que profetizavam e a quem cabe pela sabedoria proferir de antemão tais coisas, [que] Deus exigia do rei esta pena da [sua] muita impiedade."

Estas coisas assinala o já referido, na escrita indicada; e, no segundo [livro] das Histórias, transmite coisas semelhantes a respeito do mesmo, escrevendo mais ou menos assim: "Daí, a doença, tomando todo o seu corpo, [o] dividia com variados padecimentos. Pois havia febre morna, mas comichão insuportável de toda a superfície [do corpo], e contínuas dores do cólon, e inchaços em torno dos pés como de hidrópico, e inflamação do ventre, e putrefação através do membro genital, gerando verme; além disso, ortopneia e dispneia e convulsões de todos os membros, de modo que os que profetizavam diziam [que] as doenças eram uma pena. E ele, lutando com tão grandes padecimentos, apegava-se, contudo, à vida, e esperava salvação e imaginava tratamentos. Tendo, pois, atravessado o Jordão, usava as [águas] termais de Calírroe; e estas desembocam no lago Asfaltite, e por [sua] doçura são também potáveis. Tendo ali parecido aos médicos aquecer todo o corpo com óleo quente, relaxado numa banheira cheia de óleo, ele desfalece, e revirou os olhos como quem desmaia. E, tendo-se dado tumulto entre os que [o] serviam, à batida [dos servos] recobrou-[se]; mas, tendo daí em diante perdido a esperança de salvação, ordenou distribuir aos soldados cinquenta dracmas a cada um, e muito dinheiro aos comandantes e aos amigos.

E ele mesmo, voltando, chega a Jericó, já melancólico e quase ameaçando a própria morte; e avançou para a conspiração de um ato ímpio. Pois, tendo reunido os homens notáveis de cada aldeia, de toda a Judeia, no chamado hipódromo, ordenou trancá-los; e, tendo chamado Salomé, a [sua] irmã, e o marido dela, Alexas, disse: 'Sei [que] os judeus festejarão a minha morte; mas posso ser pranteado por meio de outros e ter um funeral esplêndido, se vós quiserdes servir às minhas ordens. Estes homens guardados, logo que eu expirar, matai-os rapidíssimo, tendo posto ao redor os soldados, para que toda a Judeia e toda casa, ainda que contra a vontade, chore por mim.'" E, pouco depois, diz: "E de novo — pois também por falta de alimento e por uma tosse convulsiva se estirava —, vencido pelas dores, lançou-se a adiantar-se ao destino; e, tendo tomado uma maçã, pediu também uma faquinha, pois costumava comer cortando; depois, tendo olhado ao redor [para ver] se havia alguém que o impedisse, ergueu a [mão] direita como para golpear a si mesmo."

E, sobre isto, o mesmo escritor narra [que ele], antes do último fim da vida, tendo, por ordem, matado outro filho genuíno seu — o terceiro, além de dois já antes suprimidos —, imediatamente arrancou a vida, não sem pequenas dores. E tal foi o término da morte de Herodes, tendo ele pago pena justa das crianças que matou em torno de Belém, por causa da conspiração contra o nosso Salvador. Depois da qual, um anjo, aparecendo em sonho a José, que residia no Egito, ordena partir, juntamente com a criança e a mãe dela, para a Judeia, manifestando [que] estavam mortos os que buscavam a vida da criancinha. A estas coisas o evangelista acrescenta, dizendo: "E, tendo ouvido que Arquelau reinava em lugar de Herodes, seu pai, temeu ir para lá; e, avisado em sonho, retirou-se para as partes da Galileia."

IX

Sobre o tempo de Pilatos

ΙΧ. Τῇ δ’ ἐπὶ τὴν ἀρχὴν μετὰ τὸν Ἡρῴδην τοῦ Ἀρχελάου καταστάσει συνᾴδει καὶ ὁ προειρημένος ἱστορικός, τόν τε τρόπον ἀναγράφων , καθ’ ὃν ἐκ διαθηκῶν Ἡρῴδου τοῦ πατρὸς ἐπικρίσεώς τε Καίσαρος Αὐγούστου τὴν κατὰ Ἰουδαίων βασιλείαν διεδέξατο, καὶ ὡς τῆς ἀρχῆς μετὰ δεκαέτη χρόνον ἀποπεσόντος οἱ ἀδελφοὶ Φίλιππός τε καὶ ὁ νέος ‘ ῴδης ἅμα Λυσανίᾳ τὰς ἑαυτῶν διεῖπον τε. τετραρχίας. Ὁ δ’ αὐτὸς ἐν ὀκτωκαιδεκάτῳ τῆς ’Αρχαιο. λογίας κατὰ τὸ δωδέκατον ἔτος τῆς ιβεριου βασιλείας τοῦτον γὰρ τὴν καθ’ ὅλων ἀρχὴν διαδέξασθαι ἑπτὰ ἐπὶ πεντήκοντα ἔτεσιν τὴν ἡγεμονίαν ἐπικρατήσαντος Ἀὐγούστου) Πόντιον Πιλᾶτον τὴν Ἰουδαίαν ἐπιτραπῆναι δηλοῖ, ἐνταῦθα δὲ ἐφ’ ὅλοις ἔτεσιν δέκα αχεδὸν εἰς αὐτὴν παραμεῖναι τὴν Τιβερίου τελευτήν. οὐκοῦν σαφῶς ἀπελήλεγκται τὸ πλάσμα τῶν κατὰ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ὑπομνήματα χθὲς καὶ πρῴην διαδεδωκότων, ἐν οἷς πρῶτος αὐτὸς ὁ τῆς παρασημειώσεως χρόνος τῶν πεπλακότων ἀπελέγχει τὸ ψεῦδος ἐπὶ τῆς τετάρτης δ’ οὖν ὑπατείας Τιβερίου, ἢ γέγονεν ἔτους ἑβδόμου τῆς βασιλείας αὐτοῦ, τὰ περὶ τὸ σωτήριον πάθος αὐτοῖς τολμηθέντα περιέχει, ὃν δείκνυται χρόνον μηδ’ ἐπιστάς πω τῇ Ἰουδαίᾳ Πιλᾶτος, εἴ γε τῷ Ἰωσήπῳ μάρτυρι χρήσασθαι δέον, σαφῶς οὕτως σημαίνοντι κατὰ τὴν δηλωθεῖσαν αὐτοῦ γραφὴν ὅτι δὴ δωδεκάτῳ ἐνιαυτῷ τῆς Τιβερίου βασιλείας ἐπίτροπος τῆς Ἰουδαίας ὑπὸ Τιβερίου καθίσταται Πιλᾶτος.

Com o estabelecimento de Arquelau no principado, depois de Herodes, concorda também o já referido historiador, registrando o modo pelo qual, por [disposições] testamentárias de Herodes, [seu] pai, e por decisão de César Augusto, sucedeu no reino sobre os judeus; e como, tendo ele caído do principado depois de um período de dez anos, os irmãos Filipe e o jovem Herodes, juntamente com Lisânias, governaram cada um as suas tetrarquias. O mesmo [Josefo], no décimo oitavo [livro] da Arqueologia, manifesta [que], no décimo segundo ano do reinado de Tibério (pois este sucedeu no principado sobre todos, tendo Augusto detido o poder por cinquenta e sete anos), Pôncio Pilatos foi encarregado da Judeia, e ali permaneceu por dez anos completos, quase até a própria morte de Tibério.

Portanto, fica claramente refutada a invenção dos que, ontem e anteontem, divulgaram memórias contra o nosso Salvador, nas quais, em primeiro lugar, o próprio tempo da anotação refuta a mentira dos que [as] forjaram. Pois [essas memórias] situam as coisas ousadas por eles a respeito da paixão salvadora no quarto consulado de Tibério — que se deu no sétimo ano do seu reinado —, tempo no qual se demonstra [que] Pilatos ainda nem sequer estava [encarregado] da Judeia, se é preciso valer-se de Josefo por testemunha, que assim indica claramente, na sua escrita já mencionada, que, no décimo segundo ano do reinado de Tibério, Pilatos é constituído procurador da Judeia por Tibério.

X

Sobre os sumos sacerdotes dos judeus sob os quais Cristo fez o seu ensino

X. Ἐπὶ τούτων δὴ οὖν, κατὰ τὸν εὐαγγελιστὴν ἔτος πεντεκαιδέκατον Τιβερίου Καίσαρος ἄγοντος τέταρτον δὲ τῆς ἡγεμονίας Ποντίου Πιλάτου, τῆς τε λοιπῆς Ἰουδαίας τετραρχούντων Ἡρῴδου καὶ Λυσανίου καὶ Φιλίππου, ὁ σωτὴρ καὶ κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς τοῦ θεοῦ, ἀρχόμενος ὡς εἰ ἐτῶν τριάκοντα, ἐπὶ τὸ Ἰωάννου βάπτισμα παραγίνεται, καταρχήν τε ποιεῖται τηνικαῦτα τοῦ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον κηρύγματος. Φησὶν δὲ αὐτὸν ἡ θεία γραφὴ τὸν πάντα τῆς διδασκαλίας διατεΛέσαι χρόνον ἐπὶ ἀρχιερέως Ἄννα καὶ Καϊάφα, δηλοῦσα ὅτι δὴ ἐν τοῖς μεταξὺ τῆς τούτων ἔτεαιν λειτουργίας ὁ πᾶς τῆς διδασκαλίας συνεπεράνθη χρόνος. ἀρξαμένου μὲν οὖν κατὰ τὴν τοῦ Ἄννα παραμείναντος μέχρι δὲ τῆς ἀρχῆς τοῦ Καϊάφα παραμείναντος οὐδ’ ὅλος ὁ μεταξὺ τετραέτης παρίσταται χρόνος. τῶν γάρ τοι κατὰ τὸν νόμον ἤδη πως καθαιρουμένων ἐξ ἐκείνου θεσμῶν, λέλυτο μὲν ᾧ διὰ βίου καὶ ἐκ προγόνων διαδοχῆς τὰ τῆς τοῦ θεοῦ θεραπείας προσήκοντα ἢν, ὑπὸ δὲ τῶν Ῥωμαϊκῶν ἡγεμόνων ἄλλοτε ἄλλοι τὴν ἀρχιερωσύνην ἐπιτρεπόμενοι, οὐ πλεῖον ἔτους ἑνὸς ἐπὶ ταύτης ἴ’ διετέλουν. ἱστορεῖ δ’ οὖν ὁ Ἰώσηπος τεσσαρας κατὰ διαδοχὴν ἐπὶ Καϊάφαν ἀρχιερεῖς μετὰ τὸν Ἄνναν διαγενέαθαι, κατὰ τὴν αὐτὴν τῆς Ἀρχαιολογίας γραφὴν ὧδέ πως λέγων “ Οὐαλέριος Γρᾶτος, παύσας ἱερᾶσθαι Ἄνανον, Ἰσμάηλον ἀρχιερέα ἀποφαίνει τὸν τοῦ Φαβι, καὶ τοῦτον δὲ μετ’ οὐ πολὺ μεταστήσας, Ἐλεάζαρον τὸν Ἀνάνου τοῦ ἀρχιερέως υἱὸν ἀποδείκνυσιν ἀρχιερέα. ἐνιαυτοῦ δὲ διαγενομένου καὶ τόνδε παύσας, Σίμωνι τῷ Καμίθου τὴν ἀρχιερωσύνην παραδίδωσιν. οὐ πλέον δὲ καὶ τῶδε ἐνιαυτοῦ τὴν τιμὴν ἔχοντι διεγένετο χρόνος, καὶ Ἰώσηπος, ὁ καὶ Καϊάφας, διάδοχος ἦν αὐτῷ.” οὐκοῦν ὁ σύμπας οὐδ’ ὅλος τετραέτης ἀποδείκνυται τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν διδασκαλίας χρόνος, τεσσάρων ἐπὶ τέσσαρσιν ἔτεσιν ἀρχιερέων ἀπὸ τοῦ Ἄννα καὶ ἐπὶ τὴν τοῦ Καϊάφα κατάστασιν ἐνιαύσιον λειτουργίαν ἐκτετελεκότων. τόν γέ τοι Καϊάφαν ἀρχιερέα εἰκότως τοῦ ἐνιαυτοῦ, καθ’ ὃν τὰ τοῦ σωτηρίου πάθους ἐπετελεῖτο, ἡ τοῦ εὐαγγελίου παρεσημήνατο γραφή, ἐξ ἦς καὶ αὐτῆς οὐκ ἀπᾴδων τῆς προκειμένης ἀποδείκνυται ὁ τῆς τοῦ χριστοῦ διδαακαλίας ἀποδείκνυται χρόνος. ἀλλὰ γὰρ ὁ σωτὴρ καὶ κύριος ἡμῶν οὐ μετὰ πλεῖστον τῆς καταρχῆς τοῦ κηρύγματος τοὺς δώδεκα ἀποστόλους ἀνακαλεῖται, οὕς καὶ μόνους τῶν λοιπῶν αὐτοῦ μαθητῶν κατά τι γέρας ἐξαίρετον ἀποστόλους ὠνόμασεν, καὶ αὖθις ἀναδείκνυσιν ἑτέρους ἑβδομήκοντα, οὓς καὶ αὐτοὺς ἀπέστειλεν ἀνὰ δύο δύο πρὸ προσώπου αὐτοῦ εἰς πάντα τόπον καὶ πόλιν οὗ ἤμελλεν αὐτὸς ἔρχεσθαι.

Nestes [tempos], pois, segundo o evangelista, correndo o décimo quinto ano de Tibério César e o quarto do governo de Pôncio Pilatos, sendo tetrarcas do resto da Judeia Herodes e Lisânias e Filipe, o nosso Salvador e Senhor Jesus, o Cristo de Deus, começando [a ter] como que trinta anos, chega ao batismo de João e faz então o início da pregação segundo o evangelho. E a divina Escritura diz [que] ele completou todo o tempo do ensino sob o sumo sacerdote Anás e Caifás, manifestando que nos [anos] intermédios do ministério destes se consumou todo o tempo do ensino. Tendo, pois, começado no [tempo] de Anás, e durando até o principado de Caifás, o tempo intermédio não perfaz sequer quatro anos completos.

Pois, sendo já de algum modo abolidas desde aquele [tempo] as ordenanças segundo a lei, foi dissolvido [o costume] pelo qual pertenciam a [alguém], por toda a vida e por sucessão de antepassados, as coisas próprias do serviço de Deus; e, pelos governadores romanos, sendo diferentes [homens] em diferentes tempos encarregados do sumo sacerdócio, não continuavam nele mais de um ano. Josefo, com efeito, narra [que] quatro sumos sacerdotes, por sucessão, de Anás até Caifás, se sucederam, dizendo assim, na mesma escrita da Arqueologia: "Valério Grato, tendo feito cessar de exercer o sacerdócio Ananias [Anás], declara sumo sacerdote a Ismael, o [filho] de Fabi; e a este também, tendo removido depois de não muito, designa sumo sacerdote a Eleazar, filho de Anás, o sumo sacerdote. E, tendo passado um ano, e tendo feito cessar também a este, entrega o sumo sacerdócio a Simão, o [filho] de Camito. E também a este, que não teve a honra mais de um ano, passou o tempo, e José, também [chamado] Caifás, foi seu sucessor."

Portanto, todo o tempo do ensino do nosso Salvador demonstra-se [ser] nem sequer quatro anos completos, tendo quatro sumos sacerdotes, em quatro anos, de Anás até o estabelecimento de Caifás, cumprido um ministério anual. A Caifás, ao menos, com razão a Escritura do evangelho indicou [ser] o sumo sacerdote do ano em que se cumpriam as coisas da paixão salvadora; a partir da qual também se demonstra [que] o tempo do ensino de Cristo não [está] em desacordo com o [dito] acima. Mas o nosso Salvador e Senhor, não muito depois do início da pregação, chama os doze apóstolos, aos quais, unicamente dentre os seus demais discípulos, por um certo privilégio de exceção, nomeou apóstolos; e de novo designa outros setenta, aos quais também enviou de dois em dois diante da sua face, a todo lugar e cidade aonde ele mesmo havia de ir.

XI

O que é testemunhado a respeito de João Batista e de Cristo

ΧΙ. Οὐκ εἰς μακρὸν δὲ τοῦ βαπτιστοῦ Ἰωάννου ὑπὸ τοῦ νέου ‘Ηρῴδου τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθέντος μνημονεύει μὲν καὶ ἡ θεία τῶν εὐαγγελίων γραφή, συνιστορεῖ γε μὴν καὶ ὁ Ἰώσηπος, ὀνομαστὶ τῆς τε Ἡρῳδιάος μνήμην πεποιημένος καὶ ὡς ἀδελφοῦ γυναῖκα οὖσαν αὐτὴν ἠγάγετο πρὸς γάμον Ἡρῴδης, ἀθετήσας μὲν τὴν προτέραν αὐτῷ κατὰ νόμους γεγαμημένην Ἀρέτα δὲ ἦν αὕτη τοῦ Πετραίων βασιλέως θυγάτηρ), τὴν δὲ Ἡρῳδιάδα ζῶντος διαστήσας τοῦ ἀνδρός· δι’ ἢν καὶ τὸν Ἰωάννην ἀνελὼν πόλεμον αἴρεται πρὸς τὸν Ἀρέταν, ὡς ἂν ἠτιμασμένης αὐτῷ τῆς θυγατρός, ἐν ᾧ πολέμῳ μάχης γενομένης πάντα φησὶν τὸν Ἡρῴδου ατρατὸν διαφθαρῆναι καὶ ταῦτα πεπονθέναι τῆς ἐπιβουλῆς ἕνεκεν τῆς κατὰ τοῦ Ἰωάννου γεγενημένης. ὁ δ’ αὐτὸς Ἰώαηπος ἐν τοῖς μάλιστα δικαιότατον καὶ βαπτιστὴν ὁμολογῶν γεγονέναι τὸν Ἰωάννην, τοῖς περὶ αὐτοῦ κατὰ τὴν τῶν εὐαγγελίων γραφὴν ἀναγεγραμμένοις αυμμαρτυρεῖ, ἱστορεῖ δὲ καὶ τὸν Ἡρῴδην τῆς βασιλείας ἄπο· πεπτωκέναι διὰ τὴν αὐτὴν Ἡρῳδιάδα, μεθ’ ἦς αὐτὸν καὶ εἰς τὴν ὑπερορίαν ἀπεληλάσθαι, Βίενναν τῆς Γαλλίας πόλιν οἰκεῖν καταδικασθέντα. καὶ ταῦτά γε αὐτῷ ἐν ὀκτωκαιδεκάτῳ τῆς Ἀρχσιολογίας δεδήλωται, ἔνθα συλλαβαῖς αὐταῖς περὶ τοῦ Ἰωάννου ταῦτα γράφει “Τισὶ δὲ τῶν Ἰουδαίων ἐδόκει ὀλωλέναι τὸν Joseph. A.I. Ἡρῴδου στρατὸν ὑπὸ τοῦ του θεοῦ, καὶ μάλα δικαίως τιννυμένου κατὰ ποινὴν Ἰωάννου τοῦ καλουμένου βαπτιστοῦ. κτείνει γὰρ τοῦτον Ἡρῴδης, ἀγαθὸν ἄνδρα καὶ τοῖς Ἰουδαίοις κελεύοντα ἀρετὴν ἐπασκοῦσιν καὶ τὰ πρὸς ἀλλήλους δικαιοσύνη καὶ πρὸς τὸν θεὸν εὐσεβείᾳ χρωμένους βαπτισμῷ συνιέναι· οὕτω γὰρ δὴ καὶ τὴν βάπτισιν ἀποδέκτην αὐτῷ φανεῖσθαι, μὴ ἐπί τινων ἁμαρτάδων παραιτήσει χρωμένων, ἀλλ’ ἐφ’ ἁγνείᾳ τοῦ σώματος, ἅτε δὴ καὶ τῆς φυχῆς δικαιοσύνῃ προεκκεκαθαρμένης. καὶ τῶν ἄλλων συστρεφομένων (καὶ γὰρ ἤρθησαν ἐπὶ πλεῖστον τῆ ἀκροάσει τῶν λόγων), δείσας Ἡρῴδης τὸ ἐπὶ τοσόνδε πιθανὸν αὐτοῦ τοῖς ἀνθρώποις, μὴ ἐπὶ ἀποστάσει τινὶ φέροι (πάντα γὰρ ἐοίκεσαν συμβουλῇ τῆ ἐκείνου πράξοντες), πολὺ κρεῖττον ἡγεῖται, πρίν τι νεώτερον ὑπ’ αὐτοῦ γενέσθαι, προλαβὼν ἀναιρεῖν, ἢ μεταβολῆς γενομένης εἰς πράγματα ἐμπεσὼν μετανοεῖν. καὶ ὁ μὲν ὑποφίᾳ τῆ Ἡρῴδου δέσμιος εἰς τὸν Μαχαιροῦντα πεμφθείς, τὸ προειρημένον φρούριον, ταύτῃ κτίννυται.” Ταῦτα περὶ τοῦ Ἰωάννου διελθών, καὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν κάτα τὴν ἀυτὴν του συγγραμματος ἱστορίαν ὧδέ πως μέμνηται Γίνεται δὲ κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον Ἰησοῦς σοφὸν ἀνὴρ, εἰ γε ἄνδρα αὐτὸν λέγειν χρὴ. ἦν γὰρ παραδόξων ἔργων ποιητής, διδάσκαλος ἀνθρώπων τῶν ἡδονῇ τἀληθῆ δεχομένων, καὶ πολλοὺς μὲν τῶν Ἰουδαίων, πολλοὺς δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐπηγάγετο. ὁ Χριστὸς οὗτος ἦν, καὶ αὐτὸν ἐνδείξει τῶν πρώτων ἀνδρῶν παρ᾿ ἡμῖν σταυτῷ ἐπιτετιμηκότος Πιλάτου, οὐκ ἐπαύσαντο οἱ τὸ πρῶτον ἀγαπήσαντες· ἐφάνη γὰρ αὐτοῖς τρίτην ἔχων ἡμέραν πάλιν ξῶν, τῶν θείων προφητῶν ταῦτά τε καὶ ἄλλα μυρία περὶ αὐτοῦ θαυμάσια εἰρηκότων. εἰς ἔτι τε νῦν τῶν Χριστιανῶν ἀπὸ τοῦδε ὠνομασμένων οὐκ ἐπέλιπε τὸ φῦλον.” Ταῦτα τοῦ ἐξ αὐτῶν Ἑβραίων συγγραφέως ἀνέκαθεν τῇ ἑαυτοῦ γραφῆ περί τε τοῦ βαπτιστοῦ Ἰωάννου καὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν παραδεδωκότος, τίς ἂν ἔτι λείποιτο ἀποφυγὴ τοῦ μὴ ἀνσισχύντους ἀπελέγχεσθαι τοὺς τὰ κατ᾿ αὐτῶν πλασαμένους ὑπομνήματα; ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐχέτω ταύτῃ.

E, não muito depois, tendo o Batista João sido decapitado pelo jovem Herodes, faz menção [disto] também a divina Escritura dos evangelhos, e concorda [em narrá-lo] também Josefo, tendo feito menção nominal de Herodíade, e [de] como Herodes, sendo ela mulher do irmão, a desposou, tendo repudiado a que antes lhe fora casada segundo as leis (e esta era filha de Aretas, o rei dos petreus), e tendo separado Herodíade do marido vivo; por causa da qual também, tendo matado João, levanta guerra contra Aretas, como [tendo sido] desonrada a filha deste; na qual guerra, dada uma batalha, diz [que] todo o exército de Herodes foi destruído, e [que] ele padeceu estas coisas por causa da conspiração feita contra João. E o mesmo Josefo, confessando [que] João foi dos mais justos e [que foi] batista, dá testemunho concordante com as coisas registradas a seu respeito segundo a escrita dos evangelhos; e narra também [que] Herodes caiu do reino por causa da mesma Herodíade, com a qual foi também expulso para o exílio, condenado a habitar Viena, cidade da Gália.

E estas coisas são por ele manifestadas no décimo oitavo [livro] da Arqueologia, onde, com estas mesmas sílabas, escreve isto a respeito de João: "A alguns dos judeus parecia [que] o exército de Herodes perecera pela [ação] de Deus, que muito justamente [o] castigava em pena de João, o chamado Batista. Pois Herodes mata este, homem bom e que ordenava aos judeus, praticando a virtude e usando justiça uns para com os outros e piedade para com Deus, reunirem-se no batismo; pois assim, com efeito, também o batismo lhe apareceria aceitável, usando[-o] [eles] não para o perdão de alguns pecados, mas para a pureza do corpo, visto que a alma já fora antes purificada pela justiça. E, reunindo-se os demais (pois foram grandemente elevados pela audição das [suas] palavras), Herodes, temendo a persuasão dele, tão grande sobre os homens, [de] não levar [ela] a alguma revolta (pois pareciam ir fazer tudo por conselho daquele), julga muito melhor, antes que dele viesse algo de novo, antecipar-se [e] matá[-lo], [do] que, dada uma mudança, cair em dificuldades e arrepender-se. E ele, por suspeita de Herodes, enviado preso a Maqueronte, a já referida fortaleza, ali é morto."

Tendo percorrido estas coisas a respeito de João, faz menção também do nosso Salvador, na mesma história do [seu] escrito, mais ou menos assim: "E surge, por este tempo, Jesus, homem sábio — se é que se deve chamá-lo homem. Pois era fazedor de obras paradoxais, mestre dos homens que recebem a verdade com prazer, e atraiu a si muitos dos judeus e muitos também [dos] do elemento grego. Este era o Cristo. E, [depois de] tê-lo Pilatos, à denúncia dos primeiros homens entre nós, condenado à cruz, não cessaram os que primeiro [o] amaram; pois apareceu-lhes ao terceiro dia de novo vivo, tendo os divinos profetas dito estas e outras miríades de coisas admiráveis a seu respeito. E até agora não desapareceu a tribo dos cristãos, denominada a partir deste." Tendo o escritor [saído] dos próprios hebreus transmitido, desde o princípio, na sua escrita, estas coisas a respeito tanto do Batista João quanto do nosso Salvador, que evasão poderia ainda restar aos que forjaram as memórias contra eles, de não serem refutados [como] desavergonhados? Mas fiquem estas coisas assim.

XII

Sobre os discípulos do nosso Salvador

ΧΙΙ. Τῶν γε μὴν τοῦ σωτῆρος ἀποστόλων παντί τῳ σαφὴς ἐκ τῶν εὐαγγελίων ἡ πρόσρησις· τῶν δὲ ἑβδομήκοντα μαθητῶν κατάλογος μὲν οὐδεὶς οὐδαμῆ φέρεται, λέγεταί γε μὴν εἷς αὐτῶν Βαρνάβᾶς γεγονέναι, οὗ διαφόρως μὲν καὶ αἱ Πραξεῖς τῶν ἀποστόλων ἐμνημόνευσαν , οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ Παῦλος Γαλάταις γράφων. τούτων δ᾿ εἶναί φασι καὶ Σωσθένην τὸν ἅμα Παύλῳ Κορινθίοις ἐπιστείλαντα· ἡ δ᾿ ἱστορία παρὰ Κλήμεντι κατὰ τὴν πέμπτην τῶν Ὑποτυπώσεων· ἐν ᾗ καὶ Κηφᾶν, περὶ οὗ φησιν ὁ Παῦλος “ ὅτε δὲ ἦλθεν Κηφᾶς εἰς Ἀντιόχειαν, κατὰ πρόσωπον αὐτῷ ἀντέατην,’’ ἕνα φησὶ γεγονέναι τῶν ἑβδομήκοντα μαθητῶν, ὁμώνυμον Πέτρῳ τυγχάνοντα τῷ ἀποστόλῳ. καὶ Ματθίαν δὲ τὸν ἀντὶ Ἰούδα τοῖς ἀποστόλοις συγκαταλεγέντα τόν τε σὺν αὐτῷ τῆ ὁμοίᾳ ψήφῳ τιμηθέντα τῆς αὐτῆς τῶν ἑβδομήκοντα κλήσεως ἠξιῶσθαι κατέχει λόγος. καὶ Θαδδαῖον δὲ ἕνα τῶν αὐτῶν εἶναί φασι, περὶ οὗ καὶ ἱστορίαν ἐλθοῦσαν εἰς ἡμᾶς αὐτίκα μάλα ἐκθήσομαι. καὶ τῶν ἑβδομήκοντα δὲ πλείους τοῦ σωτῆρος πεφηνέναι μαθητὰς εὕροις ἂν ἐπιτηρήσας, μάρτυρι χρώμενος τῷ Παύλῳ, μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἔγερσιν ὦφθαι αὐτὸν φήσαντι πρῶτον μὲν Κηφᾷ, ἔπειτα τοῖς δώδεκα, καὶ μετὰ τούτους ἐπάνω πετακοσίοις ἀδελφοῖς ἐφάπαξ, ὧν τινὰς μὲν ἔφασκεν κεκοιμῆσθαι, τοὺς πλείους δ’ ἔτι τῷ βίῳ, καθ’ ὃν καιρὸν αὐτῷ ταῦτα συνετάττετο, περιμένειν· ἔπειτα δ’ ὦφθαι αὐτὸν Ἰακώβῳ φησίν· εἷς δὲ καὶ οὗτος τῶν φερομένων τοῦ σωτῆρος ἀδελφῶν ἢν· εἶθ’ ὡς παρὰ τούτους κατὰ μίμησιν τῶν δώδεκα πλείστων ὅσων ὑπαρξάντων ἀποστόλων, οἷος καὶ αὐτὸς ὁ Παῦλος ἢν, προστίθησι λέγων ἔπειτα ὤφθη τοῖς ἀποστόλοις πᾶσιν.” ταῦτα μὲν οὗν περὶ τῶνδε.

A denominação dos apóstolos do Salvador [é] clara a qualquer um pelos evangelhos; mas dos setenta discípulos nenhum catálogo em parte alguma se conserva. Diz-se, contudo, [que] um deles foi Barnabé, do qual, de diversos modos, tanto os Atos dos Apóstolos fizeram menção, quanto, não menos, Paulo, escrevendo aos gálatas. E dizem [ser] destes também Sóstenes, que escreveu aos coríntios com Paulo. E a história [está] em Clemente, no quinto [livro] das Hipotiposes; no qual diz também [que] Cefas — a respeito de quem Paulo diz "quando Cefas veio a Antioquia, resisti-lhe face a face" — foi um dos setenta discípulos, homônimo de Pedro, o apóstolo. E também Matias, o que foi contado com os apóstolos em lugar de Judas, e o que com ele foi honrado pela igual votação, a tradição sustenta [que] foram dignados da mesma vocação dos setenta. E também Tadeu, dizem [que] era um dos mesmos, a respeito de quem exporei presentemente uma história que chegou até nós.

E acharias [que] mais que os setenta discípulos do Salvador apareceram, se atentares, usando por testemunha Paulo, que diz [que], depois da ressurreição dos mortos, ele apareceu primeiro a Cefas, depois aos doze, e depois destes a mais de quinhentos irmãos de uma só vez, dos quais dizia [que] alguns tinham adormecido, mas a maioria [estava] ainda em vida no tempo em que estas coisas eram por ele compostas. Depois, diz [que] ele apareceu a Tiago; e este também era um dos reputados irmãos do Salvador. Depois, como além destes, à imitação dos doze, houvesse muitíssimos apóstolos, tal qual o próprio Paulo era, acrescenta, dizendo: "depois apareceu a todos os apóstolos." Estas coisas, pois, a respeito destes.

XIII

História acerca do soberano dos edessenos

ΧΙΙΙ. Τῆς δὲ περὶ τὸν Θαδδαῖον ἱστορίας τοιοῦτος γέγονεν ὁ τρόπος. ἡ τοῦ κυρίου καὶ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ θειότης, εἰς πάντας ἀνθρώπους τῆς παραδοξοποιοῦ δυνάμεως ἕνεκεν βοωμένη, μυρίους ὅσους καὶ τῶν ἐπ’ ἀλλοδαπῆς πορρωτάτω ὄντων τῆς Ἰουδαίας νόσων καὶ παντοίων παθῶν ἐλπίδι θεραπείας ἐπήγετο. ταύτῃ τοι βασιλεὺς Ἀβγαρος, τῶν ὑπὲρ Εὐφράτην ἐθνῶν ἐπιση- μότατα δυναστεύων, πάθει τὸ αῶμα δεινῷ καὶ οὐ θεραπευτῷ δάον ἐπ’ ἀνθρωπείᾳ δυνάμει καταφθειρόμενος, φθειρόμενος, ὡς καὶ τοὔνομα τοῦ Ἰησοῦ πολὺ καὶ τὰς δυνάμεις συμφώνως πρὸς ἁπάντων μαρτυρουμένας ἐπύθετο, ἱκέτης αὐτοῦ πέμψας δι’ ἐπιστοληφόρου γίνεται, τῆς νόσου τυχεῖν ἀπαλλαγῆς ἀξιῶν. ὁ δὲ μὴ τότε καλοῦντι ὑπακούσας, ἐπιστολῆς γοῦν αὐτὸν ἰδίας καταξιοῖ, ἕνα τῶν αὐτοῦ μαθητῶν ἀποστέλλειν ἐπὶ θεραπείᾳ τῆς νόσου ὁμοῦ τε αὐτοῦ σωτηρίᾳ καὶ τῶν προσηκόντων ἁπάντων ὑπισχνούμενος . οὐκ εἰς μακρὸν δὲ ἄρα αὐτῷ ἐπληροῦτο τὰ τῆς ἐπαγγελίας. μετὰ γοῦν τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν αὐτοῦ καὶ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον Θωμᾶς, τῶν ἀποστόλων εἷς τῶν δώδεκα, Θαδδαῖον, ἐν ἀριθμῷ καὶ αὐτὸν τῶν ἑβδομήκοντα τοῦ Χριστοῦ μαθητῶν κατειλεγμένον , κινήσει θειοτέρᾳ ἐπὶ τὰ Ἔδεσσα κήρυκα καὶ εὐαγγελιστὴν τῆς περὶ τοῦ χριστοῦ διδασκαλίας ἐκπέμπει, πάντα τε δι’ αὐτοῦ τὰ τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν τέλος ἐλάμβανεν ἐπαγγελίας. ἔχεις καὶ τούτων ἀνάγραπτον τὴν μαρτυρίαν, ἐκ τῶν κατὰ Ἕδεσσαν τὸ τηνικάδε βασιλευομένην πόλιν γραμματοφυλακείων ληφθεῖσαν· ἐν γοῦν τοῖς αὐτόθι δημοσίοις χάρταις, τοῖς τὰ παλαιὰ καὶ τὰ ἀμφὶ τὸν Ἄβγαρον πραχθέντα περιέχουσι, καὶ ταῦτα εἰς ἔτι νῦν ἐξ ἐκείνου πεφυλαγμένα εὕρηται, οὐδὲν δὲ οἷον καὶ αὐτῶν ἐπακοῦσαι τῶν ἐπιστολῶν, ἀπὸ τῶν ἀρχείων ἡμῖν ἀναληφθεισῶν καὶ τόνδε αὐτοῖς ῥήμασιν ἐκ τῆς Σύρων φωνῆς μεταβληθεισῶν τὸν τρόπον· ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ ΓΡΑΦΕΙΣΗΣ ΥΠΟ ΑΒΓΑΡΟΥ ΤΟΠΑΡΧΟΥ ΤΩΙ ΙΗΣΟΥ ΚΑΙ ΠΕΜΦΘΕΙΣΗΣ ΑΥΤΩΙ ΔΙ’ ΑΝΑΝΙΟΥ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ ΕΙΣ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΑ “ Ἄβγαρος Οὐχαμα τοπάρχης Ἰησοῦ σωτῆρι ἀγαθῷ ἀναφανέντι ἐν τόπῳ Ἱεροσολύμων χαίρειν. ἤκουσταί μοι τὰ περὶ ἀοῦ καὶ τῶν σῶν ἰαμάτων, ὡς ἄνευ φαρμάκων καὶ βοτανῶν ὑπὸ σοῦ γινομένων. ὡς γὰρ λόγος, τυφλοὺς ἀναβλέπειν ποιεῖς, χωλοὺς περιπατεῖν, καὶ λεπροὺς καθαρίζεις, καὶ ἀκάθαρτα πνεύματα καὶ δαίμονας ἐκβάλλεις, καὶ τοὺς ἐν μακρονοσίᾳ βασανιζομένου θεραπεύεις, καὶ νεκροὺς ἐγείρεις. καὶ ταῦτα πάντα ἀκούσας περὶ σοῦ, κατὰ νοῦν ἐθέμην τὸ ἕτερον τῶν δύο, ἢ ὅτι σὺ εἶ ὁ θεὸς καὶ καταβὰς ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ ποιεῖς ταῦτα, ἢ υἱὸς εἶ τοῦ θεοῦ ποιῶν ταῦτα. διὰ τοῦτο τοίνυν γραφὰς ἐδεήθην ἀοῦ σκυλῆναι πρός με καὶ τὸ πάθος, ὃ ἔχω, θεραπεῦσαι. καὶ γὰρ ἤκουσα ὅτι καὶ Ἰουδαῖοι καταγογγύξουσί σου καὶ βούλονται κακῶσαί σε. πόλις δὲ μικροτάτη μοί ἐστι καὶ σεμνή, ἥτις ἐξαρκεῖ ἀμφοτέροις. ΤΑ ΑΝΤΙΓΡΑΦΕΝΤΑ ΥΠΟ ΙΗΣΟΥ ΔΙΑ ΑΝΑΝΙΟΥ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ ΤΟΠΑΡΧΗΙ ΑΒΓΑΡΩΙ “Μακάριος εἶ πιστεύσας ἐν ἐμοί, μὴ ἑορακώς ?? με. γέγραπται γὰρ περὶ ἐμοῦ τοὺς ἑορακότας με μὴ πιστεύσειν ἐν ἐμοί, καὶ ἵνα οἱ μὴ ἑορακότες με αὐτοὶ πιστεύσωσι καὶ ζήσονται. περὶ δὲ οὗ ἔγραψάς μοι ἐλθεῖν πρὸς σέ, δέον ἐστὶ πάντα δι’ ἃ ἀπεστάλην ἐνταῦθα, πληρῶσαι καὶ μετὰ τὸ στείλαντά οὕτως ἀναληφθῆναι πρὸς τὸν ἀποστείλαντά με. καὶ ἐπειδὰν ἀναληφθῶ, ἀποστελῶ σοί τινα τῶν μαθητῶν μου, ἵνα ἰάσηταί σου τὸ πάθος καὶ ζωήν ἀοῖ καὶ τοῖς σὺν ἀοῖ παράσχηται.” Ταύταις δὲ ταῖς ἐπιστολαῖς ἔτι καὶ ταῦτα συνῆπτο τῆ Σύρων φωνῇ· Μετὰ δὲ τὸ ἀναληφθῆναι τὸν Ἰησοῦν ἀπέστειλεν αὐτῷ Ἰούδας, ὁ καὶ Θωμᾶς, Θαδδαῖον ἀπόστολον, ἕνα τῶν ἑβδομήκοντα· ὃς ἐλθὼν κατέμενεν πρὸς Τωβίαν τὸν τοῦ Τωβία. ὡς δὲ ἠκούσθη περὶ αὐτοῦ, 1 ἐμηνύθη τῷ Ἀβγάρῳ ὅτι ἐλήλυθεν ἀπόστολος ἐνταῦθα τοῦ Ἰησοῦ, καθὰ ἐπέστειλέν σοι. ἤρξατο οὖν ὁ Θαδδαῖος ἐν δυνάμει θεοῦ θεραπεύειν πᾶσαν νόσον καὶ μαλακίαν, ὥστε πάντας θαυμάζειν· ὡς δὲ ἤκουσεν ὁ Ἄβγαρος τὰ μεγαλεῖα καὶ τὰ θαυμάσια ἃ ἐποίει, καὶ ὡς ἐθεράπευεν, ἐν ὑπονοίᾳ γέγονεν ὡς ὅτι αὐτός ἐστιν περὶ οὗ ὁ Ἰησοῦς ἐπέστειΛεν λέγων ἐπειδὰν ἀναληφθῶ, ἀποστελῶ ἀοῖ τινα τῶν μαθητῶν μου, ὃς τὸ πάθος ἀοῦ ἰάσεται.’ μετακαλεσάμενος οὖν τὸν Τωβίαν, παρ’ ᾧ κατέμενεν , εἶπεν ἴ’ ἤκουσα ὅτι ἀνήρ τις δυνάστης ἐλθὼν κατέμεινεν ἐν τῆ αῇ οἰκίᾳ· ἀνάγαγε αὐτὸν πρός με. ’ 2 ἐλθὼν δὲ ὁ Τωβίας παρὰ Θαδδαίῳ, εἶπεν αὐτῷ ἴ’ ὁ τοπάρχης Ἄβγαρος μετακαλεσάμενός με εἶπεν ἀναγαγεῖν ἄε παρ’ αὐτῷ, ἵνα θεραπεύσῃς αὐτόν.’ καὶ ὁ Θαδδαῖος, ἀναβαίνω,’ ἔφη, ἐπειδήπερ δυνάμει παρ’ αὐτῷ ἀπέσταλμα.’ ὀρθρίσας οὖν ὁ Τωβίας τῇ ἑξῆς καὶ παραλαβὼν τὸν Θαδδαῖον ἦλθεν πρὸς τὸν Ἄβγαρον . ὡς δὲ ἀνέβη, παρόντων καὶ ἑστώτων τῶν μεγιστάνων αὐτοῦ, παραχρῆμα ἐν τῷ εἰσιέναι αὐτὸν δρᾶμα μέγα ἐφάνη τῷ Ἀβγάρῳ ἐν τῷ προσώπῳ τοῦ ἀποστόλου Θαδδαίου· ὅπερ ἰδὼν Ἄβγαρος προσεκύνησεν τῷ Θαδδαίῳ, θαῦμά τε ἔσχεν πάντας τοὺς περιεστῶτας · αὐτοὶ γὰρ οὐχ ἑοράκασι τὸ ὅραμα, δ’ μόνῳ τῷ Ἀβγάρῳ ἐφάνη· ὃς καὶ τὸν Θαδδαῖον ἤρετο εἰ ἐπ’ ἀληθείας μαθητὴς εἶ Ἰησοῦ τοῦ υἱοῦ τοῦ θεοῦ, ὃς εἰρήκει πρός με “ ἀποστελῶ ἀοῖ τινα τῶν μαθητῶν μου, ὅστις ἰάσεταί σε καὶ ζωήν σοι παρέξει.’’ ’ καὶ ὁ Θαδδαῖος ἔφη ‘ ἐπεὶ μεγάλως πεπίστευκας εἰς τὸν ἀποστείλαντά με, διὰ τοῦτο ἀπεστάλην πρὸς σέ. καὶ πάλιν, ἐὰν πιστεύσῃς ἐν αὐτῷ, ὡς ἄν πιστεύσῃς ἕαται ἀοῖ τὰ αἰτήματα τῆς καρδίας σου. καὶ ὁ Ἄβγαρος πρὸς αὐτόν οὕτως ἐπίστευασ, ’ φησίν, ‘ ἐν αὐτῷ, ὡς καὶ τοὺς Ἰουδαίους τοὺς σταυρώσαντας αὐτὸν βουληθῆναι δύναμιν παραλαβὼν κατακόψαι, εἰ μὴ διὰ τὴν βασιλείαν τὴν Ῥωμαίων ἀνεκόπην τούτου.’ καὶ ὁ Θαδδαῖος εἶπεν ὁ κύριος ἡμῶν τὸ θέλημα τοῦ πατρὸς αὐτοῦ πεπλήρωκεν καὶ πληρώσας ἀνελήφθη πρὸς τὸν πατέρα.’ λέγει αὐτῷ Ἄβγαρος ‘ κἀγὼ πεπίστευκα εἰς αὐτὸν καὶ εἰς τὸν πατέρα αὐτοῦ. καὶ ὁ Θαδδαὶος ‘ ‘διὰ τοῦτο,’ φηαί, ‘ ‘τίθημι τὴν χεῖρά μου ἐπὶ ἀὲ ἐν ὀνόματι αὐτοῦ καὶ τοῦτο πράξαντος, παραχρῆμα ἐθεραπεύθη τῆς νόσου καὶ τοῦ πάθους οὗ εἶχεν. ἐθαύμασέν τε ὁ Ἄβγαρος ὅτι καθὼς ἤκουσται αὐτῷ περὶ τοῦ Ἰησοῦ, οὕτως τοῖς ἔργοις παρέλαβεν διὰ τοῦ μαθητοῦ αὐτοῦ Θαδδαίου, ὃς αὐτὸν ἄνευ φαρμακείας καὶ βοτανῶν ἐθεράπευσεν , καὶ οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ Ἄβδον τὸν τοῦ Ἄβδου, ποδάγραν ἔχοντα· ὃς καὶ αὐτὸς προσελθὼν ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ ἔπεσεν, εὐχάς τε διὰ χειρὸς λαβὼν ἐθεραπεύθη, πολλούς τε ἄλλους συμπολίτας αὐτῶν ὁ αὐτὸς ἰάσατο, θαυμαστὰ καὶ μεγάλα ποιῶν καὶ κηρύσσων τὸν λόγον τοῦ θεοῦ. μετὰ δὲ ταῦτα ὁ Ἄβγαρος ‘ σὺ Θαδδαῖε,’ ἔφη, ‘ σὺν δυνάμει τοῦ θεοῦ ταῦτα ποιεῖς καὶ ἡμεῖς αὐτοὶ ἐθαυμάσαμεν· ἀλλ’ ἐπὶ τούτοις δέομαί σου, διήγησαί μοι περὶ τῆς ἐλεύσεως τοῦ Ιησοῦ πῶς ἐγένετο, καὶ περὶ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, καὶ ἐν ποίᾳ δυνάμει ταῦτα ἐποίει ἅτινα ἤκουσταί μοι. καὶ ὁ Θαδδαῖος ‘ ‘νῦν μὲν σιωπήσομαι,’ ἔφη, ἐπεὶ δὲ κηρῦξαι τὸν λόγον ἀπεστάλην, αὔριον ἐκκλησίασόν μοι τοὺς πολίτας σου πάντας, καὶ ἐπ’ αὐτῶν κηρύξω καὶ σπερῶ ἐν αὐτοῖς τὸν λόγον τῆς ζωῆς, περί τε τῆς ἐλεύσεως τοῦ Ἰησοῦ καθὼς ἐγένετο, καὶ περὶ τῆς ἀποστολῆς αὐτοῦ, καὶ ἕνεκα τίνος ἀπεστάΛη ὑπὸ τοῦ πατρός, καὶ περὶ τῆς δυνάμεως καὶ τῶν ἔργων αὐτοῦ καὶ μυστηρίων ὧν ἐΛάΛησεν ἐν κόσμῳ, καὶ ποίᾳ δυνάμει ταῦτα ἐποίει, καὶ περὶ τῆς καινῆς αὐτοῦ κηρύξεως, καὶ περὶ τῆς μικρότητος καὶ περὶ τῆς ταπεινώσεως, καὶ πῶς ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν καὶ ἀπέθετο καὶ ἐαμίκρυνεν αὐτοῦ τὴν θεότητα, καὶ ἐσταυρώθη , καὶ κατέβη εἰς τὸν Ἅιδην, καὶ διέσχισε φραγμὸν τὸν ἐξ αἰῶνος μὴ σχισθέντα, καὶ ἀνήγειρεν νεκροὺς καὶ κατέβη μόνος, ἀνέβη δὲ μετὰ πολλοῦ ὄχλου πρὸς τὸν πατέρα αὐτοῦ.1 ’ ἐκέλευσεν οὖν ὁ Ἄβγαρος τῆ ἕωθεν συνάξαι τοὺς πολίτας αὐτοῦ καὶ ἀκοῦσαι τὴν κήρυξιν Θαδδαίου, καὶ μετὰ ταῦτα προσέταξεν δοθῆναι αὐτῷ χρυσὸν καὶ ἄσημον. ὁ δὲ οὐκ ἐδέξατο, εἰπών εἰ τὰ ἡμέτερα καταλελοίπαμεν , πῶς τὰ ἀλλότρια ληψόμεθα; ’ ἐπράχθη ταῦτα τεσσαρακοστῷ καὶ τριακοσιοστῶ ἔτει.’ Ἃ καὶ οὐκ εἰς ἄχρηστον πρὸς λέξιν ἐκ τῆς Σύρων μεταβληθέντα φωνῆς ἐνταῦθά μοι κατὰ καιρὸν κείαθω.

E a história acerca de Tadeu deu-se do seguinte modo. A divindade do nosso Senhor e Salvador Jesus Cristo, apregoada entre todos os homens por causa do [seu] poder operador de prodígios, atraía uma imensidão [de gente], mesmo dos que estavam em terra estrangeira, muitíssimo longe da Judeia, com a esperança de cura de doenças e de padecimentos de toda espécie. Foi assim que o rei Abgar, que dominava de modo muito notável as nações [situadas] além do Eufrates, [estando] corrompido no corpo por um padecimento terrível e incurável, no que depende do poder humano, quando também soube do nome de Jesus, muito [apregoado], e dos [seus] poderes, testemunhados concordemente por todos, torna-se seu suplicante, enviando por meio de um portador de carta, pedindo obter livramento da doença. E ele, não obedecendo ao que então [o] chamava, dignou-o ao menos de uma carta própria, prometendo enviar um dos seus discípulos para a cura da doença, juntamente com a salvação dele e de todos os seus. E, não muito depois, cumpriam-se para ele as [coisas] da promessa. Depois, com efeito, da sua ressurreição dos mortos e da subida aos céus, Tomé, um dos doze apóstolos, por um impulso mais divino, envia Tadeu — também ele contado no número dos setenta discípulos de Cristo — a Edessa, [como] arauto e evangelista do ensino a respeito de Cristo; e por meio dele todas as [coisas] da promessa do nosso Salvador recebiam [seu] termo.

Tens também disto o testemunho registrado, tomado dos arquivos de Edessa, cidade então governada por rei. Nos documentos públicos de lá, com efeito, que contêm as coisas antigas e as coisas feitas em torno de Abgar, também estas se acham conservadas desde aquele [tempo] até agora. E nada [é] como ouvir também as próprias cartas, tomadas por nós dos arquivos e traduzidas, palavra por palavra, da língua dos sírios, deste modo:

CÓPIA DE UMA CARTA ESCRITA POR ABGAR, O TOPARCA, A JESUS, E ENVIADA A ELE POR MEIO DE ANANIAS, O CORREIO, PARA JERUSALÉM:

"Abgar Ucama, o toparca, a Jesus, o bom Salvador que apareceu no lugar de Jerusalém, saudação. Ouvi as coisas a teu respeito e das tuas curas, [feitas] por ti sem remédios e ervas. Pois, como [diz] o relato, fazes os cegos ver de novo, os coxos andar, e purificas os leprosos, e expulsas espíritos impuros e demônios, e curas os que são atormentados em longa doença, e ressuscitas os mortos. E, tendo ouvido todas estas coisas a teu respeito, pus em mente uma de duas [coisas]: ou que tu és Deus e, tendo descido do céu, fazes estas coisas, ou [que] és filho de Deus, fazendo estas coisas. Por isso, pois, [te] pedi por escrito [que] te desses o trabalho [de vir] a mim e curar o padecimento que tenho. Pois também ouvi que os judeus murmuram contra ti e querem fazer-te mal. E tenho uma cidade pequeníssima e digna, que basta para ambos."

O QUE FOI ESCRITO EM RESPOSTA POR JESUS, POR MEIO DE ANANIAS, O CORREIO, AO TOPARCA ABGAR:

"Bem-aventurado és, tu que creste em mim, não me tendo visto. Pois está escrito a meu respeito [que] os que me viram não crerão em mim, e [que], para que os que não me viram, eles [mesmos], creiam e vivam. E, a respeito do que me escreveste, [que eu] fosse a ti — é necessário [que] eu cumpra aqui todas as [coisas] para as quais fui enviado e, depois de cumpri-[las], assim ser levado ao que me enviou. E, quando eu for levado, enviar-te-ei um dos meus discípulos, para que cure o teu padecimento e forneça vida a ti e aos que [estão] contigo."

E a estas cartas juntava-se ainda isto, na língua dos sírios: Depois de Jesus ser levado, enviou-lhe Judas, também [chamado] Tomé, o apóstolo Tadeu, um dos setenta; o qual, tendo chegado, hospedou-se junto de Tobias, o [filho] de Tobias. E, como se ouviu a seu respeito, foi anunciado a Abgar: "chegou aqui um apóstolo de Jesus, conforme te escreveu." Começou, pois, Tadeu, no poder de Deus, a curar toda doença e enfermidade, de modo que todos se admiravam. E, como Abgar ouviu as grandezas e as maravilhas que fazia, e como curava, ficou na suposição de que ele é aquele a respeito de quem Jesus escrevera, dizendo: "quando eu for levado, enviar-te-ei um dos meus discípulos, que curará o teu padecimento."

Tendo, pois, chamado Tobias, junto de quem [Tadeu] se hospedava, disse: "ouvi que um homem poderoso, tendo chegado, se hospedou na tua casa; traze-o a mim." E Tobias, tendo ido junto de Tadeu, disse-lhe: "o toparca Abgar, tendo-me chamado, disse [para eu] te levar junto dele, para que o cures." E Tadeu: "subo", disse, "visto que com poder fui enviado a ele." Tobias, pois, tendo madrugado no dia seguinte e tomado Tadeu, veio a Abgar. E, quando [Tadeu] subiu, estando presentes e de pé os magnatas dele, imediatamente, ao entrar ele, uma grande visão apareceu a Abgar no rosto do apóstolo Tadeu; a qual, tendo[-a] visto, Abgar adorou Tadeu, e a admiração tomou todos os que estavam ao redor; pois eles mesmos não viram a visão, que apareceu só a Abgar.

O qual também perguntou a Tadeu: "és verdadeiramente discípulo de Jesus, o Filho de Deus, que me disse: 'enviar-te-ei um dos meus discípulos, que te curará e te fornecerá vida'?" E Tadeu disse: "visto que grandemente creste no que me enviou, por isso fui enviado a ti. E de novo, se creres nele, conforme creres, serão para ti [concedidos] os pedidos do teu coração." E Abgar [disse] a ele: "assim cri nele, que quis, tomando poder, exterminar os judeus que o crucificaram, se não tivesse sido detido disto por causa do império dos romanos." E Tadeu disse: "o nosso Senhor cumpriu a vontade do seu Pai e, tendo[-a] cumprido, foi levado ao Pai." Diz-lhe Abgar: "também eu cri nele e no seu Pai." E Tadeu: "por isso", diz, "ponho a minha mão sobre ti em nome dele." E, tendo feito isto, imediatamente [Abgar] foi curado da doença e do padecimento que tinha.

E Abgar admirou-se [de] que, assim como fora ouvido por ele a respeito de Jesus, assim, pelas obras, [o] recebeu por meio do discípulo dele, Tadeu, que o curou sem farmácia e ervas; e não só [a ele], mas também a Abdo, o [filho] de Abdo, que tinha gota; o qual também, tendo-se aproximado, caiu sob os pés dele, e, tendo recebido orações por meio da [sua] mão, foi curado; e a muitos outros concidadãos deles o mesmo [Tadeu] sarou, fazendo coisas admiráveis e grandes e pregando a palavra de Deus.

E, depois disto, Abgar disse: "tu, Tadeu, com o poder de Deus fazes estas coisas, e nós mesmos nos admiramos; mas, além disto, peço-te, narra-me a respeito da vinda de Jesus, como se deu, e a respeito do seu poder, e com que poder fazia estas coisas que foram ouvidas por mim." E Tadeu: "agora me calarei", disse; "mas, visto que fui enviado a pregar a palavra, amanhã reúne-me em assembleia todos os teus cidadãos, e diante deles pregarei e semearei entre eles a palavra da vida — a respeito da vinda de Jesus, como se deu, e a respeito da sua missão, e por causa de quê foi enviado pelo Pai, e a respeito do seu poder e das suas obras, e dos mistérios que falou no mundo, e com que poder fazia estas coisas, e a respeito da sua nova pregação, e a respeito da [sua] pequenez e da [sua] humilhação, e como humilhou a si mesmo e depôs e apoucou a sua divindade, e foi crucificado, e desceu ao Hades, e rasgou a barreira, [a] não rasgada desde os séculos, e ressuscitou os mortos, e desceu só, mas subiu com grande multidão ao seu Pai."

Ordenou, pois, Abgar reunir de manhã os seus cidadãos e ouvir a pregação de Tadeu, e, depois disto, mandou dar-lhe ouro e prata não cunhada. Mas ele não [o] aceitou, dizendo: "se abandonamos as nossas [coisas], como tomaremos as [coisas] dos outros?" Estas coisas foram feitas no ano trezentos e quarenta. As quais, traduzidas — não inutilmente — palavra por palavra da língua dos sírios, fiquem aqui postas por mim, no tempo oportuno.

Livro Segundo

I

Sobre a conduta dos apóstolos depois da ascensão de Cristo

Ι. Πρῶτος τοιγαροῦν εἰς τὴν ἀποστολὴν ἀντὶ τοῦ προδότου Ἰούδα κληροῦται Ματθίας, εἷς καὶ αὐτός, ὡς δεδήλωται, τῶν τοῦ κυρίου γενόμενος μαθητῶν. καθίστανται δὲ δι’ εὐχῆς καὶ χειρῶν ἐπιθέσεως τῶν ἀποστόλων εἰς διακονίαν ἕνεκα τοῦ κοινοῦ ἄνδρες δεδοκιμασμένοι, τὸν ἀριθμὸν ἑπτά, οἱ ἀμφὶ τὸν Στέφανον. ὃς καὶ πρῶτος μετὰ τὸν κύριον ἅμα τῇ χειροτονίᾳ, ὥσπερ εἰς αὐτὸ τοῦτο προαχθείς, λίθοις εἰς θάνατον πρὸς τῶν κυριοκτόνων βάλλεται, καὶ ταύτῃ πρῷ· τος τὸν αὐτῷ φερώνυμον τῶν ἀξιονίκων τοῦ Χριστοῦ μαρτύρων ἀποφέρεται στέφανον. Τότε δῆτα καὶ Ἰάκωβον, τὸν τοῦ κυρίου λελόμενον ἀδελφόν, ὅτι δὴ καὶ οὗτος τοῦ Ἰωσὴφ ἐνόμαστο παῖς, τοῦ δὲ χριστοῦ πατὴρ ὁ Ἰωαήφ, ᾧ μνηστευθεῖσα ἡ παρθένος, πρὶν ἢ συνελθεῖν αὐτούς, εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα ἐκ πνεύματος ἁγίου, ὡς ἡ ἱερὰ τῶν εὐαγγελίων διδάσκει γραφή· τοῦτον δὴ οὖν αὐτὸν Ἰάκωβον, ὃν καὶ δίκαιον ἐπίκλην οἱ πάλαι δι’ ἀρετῆς ἐκάλουν προτερήματα, πρῶτον ἱστοροῦσιν τῆς ἐν ἐγχειρισθῆναι ἐκκλησίας τῆς ἐπισκοπῆς ἐγχειρισθῆναι θρόνον· Κλήμης ἐν ἕκτῳ τῶν Ὑποτυπώσεων γράφων ὧδε παρίστησιν “ Πέτρον γάρ φηαιν καὶ Ἰάκωβον καὶ Ἰωάννην μετὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ σωτῆρος, ὡς ἂν καὶ ὑπὸ τοῦ σωτῆρος προτετιμημένους, μὴ ἐπιδικάζεσθαι δόξης, ἀλλὰ Ἰάκωβον τὸν δίκαιον ἐπίσκοπον τῶν Ἱεροσολύμων ἐλέσθαι.” ὁ δ’ αὐτὸς ἐν ἑβδόμῳ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως ἔτι καὶ ταῦτα περὶ αὐτοῦ φηαιν ἴ’ Ἰακώβῳ τῷ δικαίῳ καὶ Ἰωάννη καὶ Πέτρῳ μετὰ τὴν ἀνάστασιν παρέδωκεν τὴν γνῶσιν ὁ κύριος, οὗτοι τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις παρέδωκαν, οἱ δὲ λοιποὶ ἀπόστολοι τοῖς ἑβδομήκοντα· ὧν εἷς ἢν καὶ Βαρνάβας. δύο δὲ γεγόνασιν Ἰάκωβοι, εἷς ὁ δίκαιος, ὁ κατὰ τοῦ πτερυγίου βληθεὶς καὶ ὑπὸ γναφέως ξύλῳ πληγεὶς εἰς θάνατον, ἕτερος δὲ ὁ καρατομηθείς.” Αὐτοῦ δὴ τοῦ δικαίου καὶ ὁ Παῦλος μνημονεύει γράφων “ἕτερον δὲ τῶν ἀποστόλων οὐκ εἶδον, εἰ μὴ Ἰάκωβον τὸν ἀδελφὸν τοῦ κυρίου.” Ἐν τούτοις καὶ τὰ τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν πρὸς τὸν τῶν Ὀσροηνῶν βασιλέα τέλος ἐλάμβανεν ὑποαχέαεως. ὁ γοῦν Θωμᾶς τὸν Θαδδαῖον κινήσει θειοτέρᾳ ἐπὶ τὰ Ἔδεσαα κήρυκα καὶ εὐαγγελιστὴν τῆς περὶ τοῦ λτριστοῦ διδασκαλίας ἐκπέμπει, ὡς ἀπὸ τῆς εὑρεθείσης αὐτόθι γραφῆς μικρῷ πρόσθεν ἐδηλώααμεν· ὁ δὲ τοῖς τόποις ἐπιστάς, τόν τε Ἄβγαρον ἰᾶται τῷ χριατοῦ λόγῳ καὶ τοὺς αὐτόθι πάντας τοῖς τῶν θαυμάτων παραδόξοις ἐκπλήττει, ἱκανῶς τε αὐτοὺς τοῖς ἔργοις διαθεὶς καὶ ἐπὶ αέβας ἀγαγὼν τῆς τοῦ χριατοῦ δυνάμεως, μαθητὰς τῆς σωτηρίου διδασκαλίας κατεστήαατο, εἰς ἔτι τε νῦν ἐξ ἐκείνου ἢ πᾶσα τῶν Ἐδεααηνῶν πόλις τῇ Χριατοῦ προσανάκειται προσηγορίᾳ, οὐ τὸ τυχὸν ἐπιφερομένη δεῖγμα τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν καὶ εἰς αὐτοὺς εὐεργεσίας. καὶ ταῦτα δ᾿ ὡς ἐξ ἀρχαίων ἱστορίας εἰρήαθω· μετίωμεν δ᾿ αὖθις ἐπὶ τὴν θείαν γραφήν. Γενομένου δῆτα ἐπὶ τῇ τοῦ Στεφάνου μαρτυρίᾳ πρώτου καὶ μεγίστου πρὸς αὐτῶν Ἰουδαίων κατὰ τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις ἐκκλησίας διωγμοῦ πάντων τε τῶν μαθητῶν πλὴν ὅτι μόνων τῶν δώδεκα ἀνὰ τὴν Ἰουδαίαν τε καὶ Σαμάρειαν διααπαρέντων , τινὲς, ᾖ φηαιν ἢ θεία γραφή, διελθόντες ἕως Φοινίκης καὶ Κύπρου καὶ᾿ Ἀντιοχείας οὔπω μὲν ἔθνεσιν οἷοί τε ἦσαν τοῦ τῆς πίστεως μεταδιδόναι λόγου τολμᾶν, μόνοις δὲ τοῦτον Ἰουδαίοις κατήγγελλον. τηνικαῦτα καὶ Παῦλος ἐλυμαίνετο εἰς ἔτι τότε τὴν ἐκκλησίαν, κατ᾿ οἴκους τῶν πιστῶν εἰσπορευόμενος σύρων τε ἄνδρας καὶ γυναῖκας καὶ εἰς φυλακὴν παραδιδούς. ἀλλὰ καὶ Φίλιππος, εἷς τῶν ἅμα Στεφάνῳ προχειριαθέντων εἰς τὴν διακονίαν, ἐν τοῖς διασπαρεῖαιν γενόμενος, κάτειαιν εἰς τὴν Σαμάρειαν, θείας τε ἔμπλεως δυνάμεως κηρύττει πρῶτος τοῖς αὐτόθι τὸν λόγον, τοσαύτη δ’ αὐτῷ θεία συνήργει χάρις, ὡς καὶ Σίμωνα τὸν μάγον μετὰ πλείστων ὅσων τοῖς αὐτοῦ λόγοις ἐλχθῆναι. ἐπὶ τοσοῦτον δ’ ὁ Σίμων βεβοημένος κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ τῶν ἠπατημένων ἐκράτει γοητείᾳ, ὡς τὴν μεγάλην αὐτὸν ἡγεῖσθαι εἶναι δύναμιν τοῦ θεοῦ. τότε δ’ οὖν καὶ οὗτος τὰς ὑπὸ τοῦ φιλίππου δυνάμει θείᾳ τελουμένας καταπλαγεὶς παραδοξοποιίας, ὑποδύεται καὶ μέχρι λουτροῦ τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν καθυποκρίνεται· ὃ καὶ θαυμάζειν ἄξιον εἰς δεῦρο γινόμενον πρὸς τῶν ἔτι καὶ νῦν τὴν ἀπ’ ἐκείνου μιαρωτάτην μετιόντων αἵρεσιν, οἳ τῇ τοῦ ἁφῶν προπάτορος μεθόδῳ τὴν ἐκκλησίαν λοιμώδους καὶ ψωραλέας νόσου δίκην ὑποδυόμενοι, τὰ μέγιστα λυμαίνονται τοὺς οἷς ἐναπομάξσαθαι οἷοί τε ἂν εἶεν τὸν ἐν αὐτοῖς ἀποκεκρυμμένον δυσαλθῆ καὶ χαλεπὸν ἰόν. ἤδη γέ τοι πλείους τούτων ἀπεώσθησαν, ὁποῖοί τινες εἶεν τὴν μοχθηρίαν ἁλόντες, ὥσπερ οὖν καὶ ὁ Σίμων αὐτὸς πρὸς τοῦ Πέτρου καταφωραθεὶς ὃς ἢν, τὴν προσήκουσαν ἔτισεν τιμωρίαν. ἀλλὰ γὰρ εἰς αὔξην ὁσημέραι προἰ·όντος τοῦ σωτηρίου κηρύγματος, οἰκονομία τις ἦγεν ἀπὸ τῆς γῆς τῆς αὐτόθι βσαιλίδος, κατά τι πάτριον ἔθος ὑπὸ γυναικὸς τοῦ ἔθνους εἰς ἔτι νῦν βασιλευομένου, δυνάστην· ὃν πρῶτον ἐξ ἐθνῶν πρὸς τοῦ Φιλίππου δι’ ἐπιφανείας τὰ τοῦ θείου λόγου ὄργια μετασχόντα τῶν τε ἀνὰ τὴν οἰκουμένην πιστῶν ἀπαρχὴν γενόμενον, πρῶτον κατέχει λόγος ἐπὶ τὴν πάτριον παλινοστήσαντα γῆν εὐαγγελίσασθαι τὴν τοῦ τῶν θεοῦ θεοῦ γνῶσιν καὶ τὴν εἰς ἀνθρώπους τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐπιδημίαν, ἔργῳ πληρωθείσης δι’ αὐτοῦ τῆς ἐπιδημίαν, προφθάσει χεῖρα αὐτῆς τῷ θεῷ ’’ περιεχούσης προφητείας. ἐπὶ τούτοις Παῦλος, τὸ τῆς ἐκλογῆς σκεῦος, οὐκ ἐξ ἀνθρώπων οὐδὲ δι’ ἀνθρώπων, δι’ ἀπολαλύψεως δ’ αὐτοῦ Ἰησοῦ χριστοῦ καὶ θεοῦ πατρὸς τοῦ ἐγείραντος αὐτὸν ἐκ νεκρῶν, ἀπόστολος ἀναδείκνυται, δι’ ὀπτασίας καὶ τῆς κατὰ τὴν ἀπολάλυψιν οὐρανίου φωνῆς ἀξιωθεὶς τῆς κλήσεως.

Primeiro, pois, no apostolado, em lugar do traidor Judas, é escolhido por sorte Matias, também ele um dos que, como foi manifestado, tinham sido discípulos do Senhor. E são constituídos, por meio de oração e imposição das mãos dos apóstolos, para o ministério em favor da comunidade, homens aprovados, sete em número, os [que estavam] em torno de Estêvão. O qual também, o primeiro depois do Senhor, juntamente com a ordenação, como que promovido para isto mesmo, é apedrejado até a morte pelos matadores do Senhor, e assim, o primeiro, carrega a coroa [stephanos] que leva o seu nome, dos dignos de vitória mártires de Cristo.

Então, com efeito, também Tiago, chamado o irmão do Senhor — porque também este era tido [por] filho de José, e José [era] pai de Cristo, com quem a virgem, desposada, antes de eles se unirem, se achou grávida do Espírito Santo, como ensina a sagrada escritura dos evangelhos —; este mesmo Tiago, pois, a quem também os antigos apelidavam "o Justo" por suas virtudes de excelência, narram [ter sido] o primeiro a ser encarregado do trono do episcopado da igreja de Jerusalém. Clemente, escrevendo no sexto [livro] das Hipotiposes, apresenta[-o] assim: "Pois Pedro e Tiago e João, depois da ascensão do Salvador, ainda que preferidos também pelo Salvador, não reivindicaram a glória, mas escolheram Tiago, o Justo, [como] bispo de Jerusalém." E o mesmo, no sétimo [livro] da mesma obra, diz ainda estas coisas a respeito dele: "A Tiago o Justo, e a João, e a Pedro, depois da ressurreição, o Senhor transmitiu o conhecimento; estes [o] transmitiram aos demais apóstolos, e os demais apóstolos aos setenta, dos quais um era também Barnabé. E houve dois Tiagos: um, o Justo, o que foi lançado do pináculo e morto a golpes de um bordão de pisoeiro; e o outro, o decapitado." Do próprio Justo faz menção também Paulo, escrevendo: "outro dos apóstolos não vi, senão Tiago, o irmão do Senhor."

Nestes [tempos] recebiam [seu] termo também as [coisas] da promessa do nosso Salvador ao rei dos osroenos. Tomé, com efeito, por um impulso mais divino, envia Tadeu a Edessa, [como] arauto e evangelista do ensino a respeito de Cristo, como manifestamos pouco antes, a partir da escrita achada ali; e ele, tendo chegado àqueles lugares, tanto cura Abgar pela palavra de Cristo quanto assombra todos os de lá com os prodígios das maravilhas; e, tendo-os disposto suficientemente pelas obras e conduzido à veneração do poder de Cristo, [os] constituiu discípulos do ensino salvador; e até ainda agora, desde aquele [tempo], toda a cidade dos edessenos está consagrada à denominação de Cristo, levando não [como] coisa qualquer a prova do benefício do nosso Salvador também para com eles. E estas coisas fiquem ditas como [tiradas] de história antiga; mas passemos de novo à divina escritura.

Tendo-se dado, por ocasião do martírio de Estêvão, a primeira e maior perseguição, por parte dos próprios judeus, contra a igreja de Jerusalém, e tendo sido todos os discípulos, exceto só os doze, dispersos pela Judeia e Samaria, alguns, como diz a divina escritura, tendo passado até a Fenícia e Chipre e Antioquia, não eram ainda capazes de ousar comunicar a palavra da fé às nações, mas só aos judeus a anunciavam. Então também Paulo ainda, até naquele momento, devastava a igreja, entrando pelas casas dos fiéis, arrastando homens e mulheres e entregando[-os] à prisão. Mas também Filipe, um dos escolhidos com Estêvão para o ministério, estando entre os dispersos, desce à Samaria, e, cheio de poder divino, prega o primeiro aos de lá a palavra; e tão grande graça divina cooperava com ele, que até Simão, o mago, com muitíssimos [outros], foi atraído pelas suas palavras.

E a tal ponto Simão, apregoado naquele tempo, dominava os enganados pela feitiçaria, que o julgavam ser o "grande poder de Deus". Então, pois, também este, assombrado com os prodígios realizados por Filipe pelo poder divino, insinua-se e, até [o ponto do] batismo, finge a fé em Cristo. O que é digno de admiração [de] se dar até aqui, [feito] pelos que ainda agora seguem a imundíssima heresia [vinda] daquele — os quais, pelo método do seu antepassado, insinuando-se na igreja à maneira de uma doença pestilenta e sarnenta, prejudicam grandemente aqueles em quem podem esfregar o veneno de difícil cura e penoso [que está] neles oculto. Já, com efeito, a maioria destes foi expulsa, [sendo] tais quais eram, apanhados na [sua] malícia; assim como também o próprio Simão, tendo sido descoberto por Pedro [como] quem era, pagou o castigo devido.

Mas, avançando dia a dia para o crescimento a pregação salvadora, uma certa economia trazia, da terra [da Etiópia], um potentado da rainha de lá — sendo, segundo certo costume pátrio, aquela nação governada por mulher até agora. A este, o primeiro dentre as nações a participar dos mistérios do Verbo divino por meio de Filipe, por [uma disposição] divina, e tornado primícia dos fiéis [espalhados] pelo mundo, a tradição sustenta [ter sido] o primeiro que, tendo regressado à terra pátria, evangelizou o conhecimento do Deus do universo e a estada do nosso Salvador entre os homens — cumprindo-se por obra, por meio dele, a profecia que contém "a Etiópia estenderá antecipadamente a sua mão a Deus". Sobre estes, Paulo, o vaso da escolha, "não da parte dos homens, nem por meio dos homens, mas por meio da revelação do próprio Jesus Cristo e de Deus Pai, que o ressuscitou dos mortos", é designado apóstolo, dignado da vocação por meio de uma visão e da voz celeste na revelação.

II

Como Tibério, instruído por Pilatos a respeito de Cristo, se comoveu

II. Καὶ δὴ τῆς παραδόξου τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἀναστάσεώς τε καὶ εἰς οὐρανοὺς ἀναλήψεως τοῖς πλείστοις ἤδη περιβοήτου καθεστώσης, παλαιοῦ κεκρατηκότος ἔθους τοῖς τῶν ἐθνῶν ἄρχουσι τὰ παρὰ αψίσιν καινοτομούμενα τῷ τὴν βασίλειον ἀρχὴν ἐπικρατοῦντι αημαίνειν, ὡς ἄν μηδὲν αὐτὸν δισδιδράσκοι τῶν γινομένων, τὰ περὶ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως τοῦ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ εἰς πάντας ἤδη καθ’ ὅλης Παλαιστίνης Πιλᾶτος Τιβερίῳ βασιλεῖ κοινοῦται, τάς τε ἄλλας αὐτοῦ πυθόμενος εραστίας καὶ ὡς ὅτι μετὰ θάνατον ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς ἤδη θεὸς εἶναι παρὰ τοῖς πολλοῖς πεπίστευτο. τὸν δὲ Τιβέριον ἀνενεγκεῖν ἐπὶ τὴν σύγκλητον ἐκείνην τ’ ἀπώσασθαί φασι τὸν λόγον, τῷ μὲν δοκεῖν, ὅτι μὴ πρό. τερον αὐτὴ τοῦτο δοκιμάσασα ἢν, παλαιοῦ νόμου κεκρατηκότος μὴ ἄλλως τινὰ παρὰ Ῥωμαίοις θεοποιεῖσθαι μὴ οὐχὶ ψήφῳ καὶ δόγματι συγκλήτου, τῆ δ’ ἀληθείᾳ, ὅτι μηδὲ τῆς ἐξ ἀνθρώπων ἐπικρίσεώς τε καὶ συστάσεως ἡ σωτήριος τοῦ θείου κηρύγματος ἐδεῖτο διδασκαλία· ταύτῃ δ’ οὖν ἀπωσαμένης τὸν προσαγγελθέντα περὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν λόγον τῆς Ῥωμαίων βουλῆς, τὸν Τιβέριον ἢν καὶ πρότερον εἶχεν γνώμην τηρήσαντα, μηδὲν ἄτοπον κατὰ τῆς τοῦ χριοτοῦ διδασκαλίας ἐπινοῆσαι. Ταῦτα Τερτυλλιανὸς τοὺς Ῥωμαίων νόμους ἠκριβωκώς, ἀνὴρ τά τε ἄλλα ἔνδοξος καὶ τῶν μάλιστα ἐπὶ Ῥώμης λαμπρῶν, ἐν τῇ γραφείσῃ μὲν αὐτῷ ‘Ρωμαίων φωνῇ, μεταβληθείσῃ δ’ ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα γλῶτταν ὑπὲρ χριστιανῶν ἀπολογίᾳ τίθησιν, κατὰ λέξιν τοῦτον ἱστορῶν τὸν τρόπον “ἵνα δὲ καὶ ἐκ τῆς γενέσεως διαλεχθῶμεν τῶν τοιούτων νόμων, παλαιὸν ἢν δόγμα μηδένα θεὸν ὑπὸ βασιλέως καθιεροῦσθαι, πρὶν ὑπὸ τῆς συγκλήτου Μάρκος Αἰμίλιος οὕτως περί τινος εἰδώλου πεποίηκεν Ἀλβούρονυ. καὶ τοῦτο ὑπὲρ τοῦ ἡμῶν λόγου πεποίηται, ὅτι παρ’ ὑμῖν ἀνθρωπείᾳ δοκιμὴ ἡ θεότης δίδοται. ἐὰν μὴ ἀνθρώπῳ θεὸς ἀρέσῃ, θεὸς οὐ γίνεται· οὕτως κατά γε τοῦτο ἄνθρωπον θεῷ ἵλεω εἶναι προσῆκεν. Τιβέριος οὖν, ἐφ’ οὗ τὸ τῶν χριστιανῶν ὄνομα εἰς τὸν κόσμον εἰσελήλυθεν, ἀγγελθέντος αὐτῷ ἐκ παλαιστίνης τοῦ δόγματος τούτου, ἔνθα πρῶτον ἤρξατο, τῆ συγκλήτῳ ἀνεκοινώσατο, δῆλος ὢν ἐκείνοις ὡς τῷ δόγματι ἀρέσκεται. ἡ δὲ σύγκλητος ἐπεὶ οὐκ αὐτὴ δεδοκιμάκει, ἀπώσατο· ὁ δὲ ἐν τῆ αὐτοῦ ἀποφάσει ἔμεινεν, ἐπελήσας θάνατον τοῖς τῶν Χριστισνῶν κατηγόροις. Τῆς οὐρανίου προνοίας κατ’ οἰκονομίαν τοῦτ’ αὐτῷ πρὸς νοῦν βαλλομένης, ὡς ἂν ἀπαραποδίστως ἀρχὰς ἔχων ὁ τοῦ εὐαγγελίου λόγος πανταχόσε γῆς διαδράμοι.

E, estando já a paradoxal ressurreição do nosso Salvador e a [sua] ascensão aos céus divulgada entre a maioria, tendo prevalecido um antigo costume [de que] os governantes das nações significassem ao que detinha o poder imperial as coisas inovadas entre eles, para que nada do que se dava lhe escapasse, Pilatos comunica ao imperador Tibério as coisas a respeito da ressurreição dos mortos do nosso Salvador Jesus, já [propaladas] entre todos por toda a Palestina, tendo [Pilatos] sabido também das suas demais maravilhas, e [de] que, tendo ressuscitado dos mortos depois da morte, era já crido, entre a maioria, ser Deus. E dizem [que] Tibério levou [o assunto] àquele senado, mas que este rejeitou a proposta — na aparência, porque não a examinara ela mesma antes (tendo prevalecido uma antiga lei [de] que ninguém fosse divinizado entre os romanos senão por voto e decreto do senado); mas, na verdade, porque o ensino salvador da pregação divina não necessitava da aprovação e da confirmação [vinda] dos homens. E assim, tendo o conselho dos romanos rejeitado a proposta anunciada a respeito do nosso Salvador, Tibério, mantendo a opinião que antes tinha, nada de absurdo maquinou contra o ensino de Cristo.

Estas coisas Tertuliano, [homem] que apurou as leis dos romanos — varão, nas demais coisas, ilustre, e dos mais brilhantes em Roma —, na apologia em favor dos cristãos escrita por ele na língua dos romanos, mas traduzida para a língua grega, põe, narrando deste modo, palavra por palavra: "E, para que discorramos também a partir da origem de tais leis, era um antigo decreto [que] nenhum deus fosse consagrado por um imperador antes [de o ser] pelo senado. Marco Emílio assim fez a respeito de um certo ídolo, Alburno. E também isto se fez em favor da nossa causa: [o] que entre vós a divindade é dada por aprovação humana. Se um deus não agrada a um homem, não se torna deus; assim, ao menos quanto a isto, convinha [que] o homem fosse propício a Deus. Tibério, pois, em cujo [tempo] o nome dos cristãos entrou no mundo, tendo-lhe sido anunciado da Palestina este ensino, onde primeiro começou, comunicou[-o] ao senado, sendo claro àqueles [que] se comprazia com o ensino. Mas o senado, visto que não o examinara ele mesmo, [o] rejeitou; ele, porém, permaneceu na sua opinião, ameaçando de morte os acusadores dos cristãos." — [dispondo] a providência celeste, por [sua] economia, isto na mente dele, para que a palavra do evangelho, tendo começos sem impedimento, percorresse a terra por toda parte.

III

Como em breve tempo a palavra a respeito de Cristo percorreu todo o mundo

ΙΙΙ. Οὕτω δῆτα οὐρανίῳ δυνάμει καὶ συνεργίᾳ ἀθρόως οἷά τις ἡλίου βολὴ τὴν σύμπασαν οἰκουμένην ὁ σωτήριος κατηύγαζε λόγος. αὐτίκα ταῖς θείαις ἑπομένως γραφαῖς ἐπὶ “ πᾶσαν ’’ προῄει “τὴν γῆν ὁ φθόγγος ’’ τῶν θεσπεσίων εὐαγγελιστῶν αὐτοῦ καὶ ἀποστόλων, “ καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν.” καὶ δῆτα ἀνὰ πάσας πόλεις τε καὶ κώμας, πληθυούσης ἅλωνος δίκην, μυρίανδροι καὶ παμπληθεῖς ἀθρόως ἐκκλησίαι συνεστήκεσαν, οἵ τε ἐκ προγόνων διαδοχῆς καὶ τῆς ἀνέκαθεν πλάνης παλαιῷ νόσῳ δεισιδαιμονίας εἰδώλων τὰς Ψυχὰς πεπεδημένοι, πρὸς τῆς τοῦ χριστοῦ δυνάμεως διὰ τῆς τῶν φοιτητῶν αὐτοῦ διδασκαλίας τε ὁμοῦ καὶ παραδοξοποιίας ὥσπερ δεινῶν δεινῶν ἀπηλλαγμένοι εἱργμῶν τε χαλεπωτάτων λύαιν εὑράμενοι, πάσης μὲν δαιμονικῆς κατέπτυον πολυθεΐας, ἕνα δὲ μόνον εἶναι θεὸν ὡμολόγουν, τὸν τῶν αυμπάντων δημιουργόν, τοῦτόν τε αὐτὸν θεσμοῖς ἀληθοῦς εὐσεβείας δι’ ἐνθέου καὶ αώφρονος θρησκείας τῆς ὑπὸ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν τῷ τῶν ἀνθρώπων βίῳ κατασπαρείσης ἐγέραιρον. ἀλλὰ γὰρ τῆς χάριτος ἤδη τῆς θείας καὶ ἐπὶ τὰ λοιπὰ χεομένης ἔθνη καὶ πρώτου μὲν κατὰ τὴν Παλαιστίνων Καισάρειαν Κορνηλίου αὺν ὅλῳ τῷ οἴκῳ δι’ ἐπιφανείας θειοτέρας ὑπουργίας τε Πέτρου τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν καταδεξαμένου πλείστων τε καὶ ἄλλων ἐπ’ Ἀντιοχείας Ἑλλήνων, οἷς κατὰ τὸν Στεφάνου διωγμὸν διασπαρέντες ἐκήρυξαν, ἀνθούσης ἄρτι καὶ πληθυούσης τῆς κατὰ Ἀωτιόχειαν ἐκκλησίας ἐν ταὐτῷ τε ἐπιπαρόντων πλείστων τῶν τε ἀπὸ Ἱεροσολύμων προφητῶν καὶ αὺν αὐτοῖς Βαρνάβα καὶ Παύλου ἑτέρου τε πλήθους ἐπὶ τούτοις ἀδελφῶν, ἡ Χριστιανπῶν προσηγορία τότε πρῶτον αὐτόθι ὥσπερ ἀπ᾿ εὐθάλους καὶ γονίμου πηγῆς ἀναδίδοται. καὶ Ἄγαβος μέν, εἷς τῶν συνόντων αὐτοῖς προφητῶν, περὶ τοῦ μέλλειν ἔσεσθαι λιμὸν προθεσπίζει, Παῦλος δὲ καὶ Βαρναβᾶς ἐξυπηρετησόμενοι τῇ τῶν ἀδελφῶν παραπέμπονται διακονίᾳ.

Assim, pois, por poder e cooperação celeste, de modo súbito, como que [por] um raio de sol, a palavra salvadora iluminava todo o mundo habitado. Logo, seguindo as divinas Escrituras, avançava "por toda a terra o som" dos seus divinos evangelistas e apóstolos, "e até os confins do mundo as suas palavras". E, com efeito, por todas as cidades e aldeias, à maneira de uma eira que se enche, igrejas de miríades de homens e numerosíssimas se constituíam de súbito; e os que, por sucessão de antepassados e pelo antigo erro, tinham as almas agrilhoadas pela velha doença da superstição dos ídolos, libertados, pelo poder de Cristo, por meio do ensino e ao mesmo tempo dos prodígios dos seus discípulos, como que de terríveis senhores, e tendo achado a dissolução de cárceres penosíssimos, cuspiam sobre todo o politeísmo demoníaco, e confessavam haver um único e só Deus, o artífice de todas as coisas, e a este mesmo honravam com as leis da verdadeira piedade, por meio do culto divino e sóbrio semeado na vida dos homens pelo nosso Salvador.

Mas, já derramando-se a graça divina também sobre as demais nações, e tendo primeiro, em Cesareia da Palestina, Cornélio, com toda a sua casa, recebido a fé em Cristo por meio de uma manifestação mais divina e do ministério de Pedro, e [tendo-a recebido] muitíssimos outros gregos em Antioquia, aos quais pregaram os dispersos na perseguição de Estêvão — florescendo há pouco e crescendo a igreja em Antioquia, e estando ali presentes ao mesmo tempo muitíssimos dos profetas [vindos] de Jerusalém, e com eles Barnabé e Paulo, e ainda outra multidão de irmãos além destes —, a denominação de "cristãos" então, ali pela primeira vez, como que de uma fonte viçosa e fecunda, brota. E Ágabo, um dos profetas que estavam com eles, profetiza a respeito de uma fome que havia de dar-se, e Paulo e Barnabé são enviados para servir ao ministério [de socorro] dos irmãos.

IV

Como, depois de Tibério, Gaio constitui Agripa [rei] dos judeus, punindo Herodes com exílio perpétuo

IV. Τιβέριος μὲν οὖν ἀμφὶ τὰ δύο καὶ εἴκοσι βασιλεύσας 1 ἔτη τελευτᾷ, μέτα δὲ τοῦτον Γάϊος τὴν τὴν ἡγεμονίαν παραλαβών , αὐτίκα τῆς Ἰουδαίων ἀρχῆς Ἀγρίππᾳ τὸ διάδημα περιτίθησιν, βασικέα καταστήσας αὐτὸν τῆς τε Φιλίππου καὶ τῆς Λυσανίου τετραρχίας, πρὸς αἷς μετ᾿ οὐ πολὺν αὐτῷ χρόνον καὶ τὴν Ἠρῴδου τετραρχίαν παραδίδωσιν, ἀϊδίῳ φυγῇ τὸν Ἡρῴδην (οὗτος δ᾿ ἦν ὁ κατὰ τὸ πάθος τοῦ σωτῆρος) σὺν καὶ τῇ γυναικὶ Ἡρῳδιάδι πλείστων ἕνεκα ζημιώσας αἰτιῶν. μάρτυς Ἰώσηπος καὶ τούτων. Κατὰ δὴ τοῦτον Φίλων ἐγνωρίζετο πλείστοις, ἀνὴρ οὐ μόνον τῶν ἡμετέρων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀπὸ τῆς ἔξωθεν ὁρμωμένων παιδείας ἐπισημότατος. τὸ μὲν οὖν γένος ἀνέκαθεν Ἑβραῖος ἢν, τῶν δ᾿ ἐπ᾿ Ἀλεξανδρείας ἐν τέλει διαφανῶν οὐδενὸς χείρων, περὶ δὲ τὰ θεῖα καὶ πάτρια μαθήματα ὅσον τε καὶ ὁπηλίκον εἰσενήνεκται πόνον, ἔργῳ πᾶσι δῆλος, καὶ περὶ τὰ φιλόσοφα δὲ καὶ ἐλευθέρια τῆς ἔξωθεν παιδείας οἷός τις ἢν, οὐδὲν δεῖ λέγειν, ὅτε μάλιστα τὴν κατὰ Πλάτωνα καὶ Πυθαγόραν ἐζηλωκὼς ἀγωγήν, διενεγκεῖν ἅπαντας τοὺς καθ᾿ ἑαυτὸν ἱστορεῖται.

Tibério, pois, tendo reinado cerca de vinte e dois anos, morre; e, depois deste, Gaio, tendo recebido o poder, logo põe o diadema do principado dos judeus sobre Agripa, tendo-o constituído rei da tetrarquia de Filipe e da de Lisânias; às quais, depois de não muito tempo, entrega-lhe também a tetrarquia de Herodes, tendo punido com exílio perpétuo Herodes (e este era o [do tempo] da paixão do Salvador), juntamente com a mulher Herodíade, por causa de muitíssimas acusações. Testemunha [é] Josefo também destas coisas.

No [tempo] deste, Fílon era conhecido de muitíssimos, homem não só dos nossos, mas também um dos mais notáveis dentre os provenientes da cultura de fora. Quanto à estirpe, era hebreu desde a origem, e não inferior a nenhum dos ilustres [que ocupavam] cargos em Alexandria; e quanto ao [saber] divino e aos estudos pátrios, quão grande e quão grande labor empregou, [é] por obra claro a todos; e quanto às [disciplinas] filosóficas e liberais da cultura de fora, qual [homem] ele era, nada é preciso dizer, visto que, tendo sobretudo emulado a orientação de Platão e Pitágoras, narra-se [que] sobrepujou todos os seus contemporâneos.

V

Como Fílon enviou uma embaixada a Gaio em favor dos judeus

V. καὶ δὴ τὰ 1 κατὰ Γάϊον οὗτος Ἰουδαίοις συμβάντα πέντε βιβλίοις παραδίδωσιν, ὁμοῦ τὴν Γαΐου διεξιὼν φρενοβλάβειαν, ὡς θεὸν ἑαυτὸν ἀναγορεύσαντος καὶ μυρία περὶ τὴν ἀρχὴν ἐνυβρικότος, τάς τε κατ’ αὐτὸν Ἰουδαίων ταλαιπωρίας καὶ ἢν αὐτὸς στειλάμενος ἐπὶ τῆς Ῥωμαίων πόλεως ὑπὲρ κατὰ τὴν Ἀλεξάνδρειαν ὁμοεθνῶν ἐποιήσατο πρεσβείαν, ὅπως τε ἐπὶ τοῦ Γαΐου καταστὰς ὑπὲρ τῶν πατρίων νόμων, οὐδέν τι πλέον γέλωτος καὶ διασυρμῶν ἀπηνέγκατο, μικροῦ δεῖν καὶ τὸν περὶ τῆς ζωῆς ἀνατλὰς κίνδυνον. Μέμνηται καὶ τούτων ὁ Ἰώσηπος, ἐν ὀκτὼ. καιδεκάτῳ τῆς Ἀρχαιολογίας κατὰ λέξιν ταῦτα γράφων “καὶ δὴ στάσεως ἐν Ἀλεξανδρεία γενο- μένης Ἰουδαίων τε οἳ ἐνοικοῦσι, καὶ Ἑλλήνων, τρεῖς ἀφ’ ἑκατέρας τῆς στάσεως πρεσβευταὶ αἱρεθέντες παρῆσαν πρὸς τὸν Γάϊον. καὶ ἦν γὰρ τῶν Ἀλεξανοδρέων πρέσβεων εἷς Ἀπίων, ὃς πολλὰ εἰς τοὺς Ἰουδαίους ἐβλασφήμησεν, ἄλλα τε λέγων καὶ ὡς τῶν Καίσαρος τιμῶν περιορῷεν· πάντων γοῦν, ὅσοι τῆ Ῥωμαίων ἀρχῇ ὑποτελεῖς εἶεν, βωμοὺς τῷ γαίῳ καὶ ναοὺς ἱδρυμένων τά τε ἄλλα ἐν πᾶσιν αὐτὸν ὥσπερ τοὺς θεοὺς δεχομένων, τούσδε τούσδε ἄδοξον ἡμεῖσθαι ἀνδριᾶσι τιμᾶν καὶ ὅρκιον αὐτοῦ τὸ ὄνομα ποιεῖσθαι· πολλὰ δὲ καὶ χαλεπὰ Ἀπίωνος εἰρηκότος, ὑφ’ ὧν ἀρθῆναι ἤλπιζεν τὸν Γάϊον καὶ εἰκὸς ἢν, Φίλων ὁ προεστὼς τῶν Ἰουδαίων τῆς πρεσβείας, ἀνὴρ τὰ πάντα ἔνδοξος Ἀλεξάνδρου τε τοῦ ἀλαβάρχου ἀδελφὸς ὢν καὶ φιλοσοφίας οὐκ ἄπειρος, οἷός τε ἢν ἐπ’ ἀπολογίᾳ χωρεῖν τῶν κατηγορημένων, διακλείει δ’ αὐτὸν Γάϊος, κελεύσας ἐκποδὼν ἀπελθεῖν, περιοργής τε ὢν φανερὸς ἢν ἐργασόμενός τι δεινὸν αὐτούς. ὁ δὲ Φίλων ἔξεισι πέρι- ὑβρισμένος, καί φησιν πρὸς τοὺς Ἰουδαίους οἳ περὶ αὐτὸν ἦααν, ὡς χρὴ θαρρεῖν, Γαίου μὲν αὐτοῖς ὠργιαμένου, ἔργῳ δὲ ἤδη τὸν θεὸν ἀντὶ· παρεξάγοντος.” Ταῦτα ὁ Ἰώσηπος. καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Φίλων ad Gai. 24.38 ἐν ἧ συνέραψεν Πρεσβείᾳ τὰ κατὰ μέρος ἀκριβῶς τῶν τότε πραχθέντων αὐτῷ δηλοῖ, ὧν τὰ πλεῖστα παρείς, ἐκεῖνα μόνα παραθήσομαι, δι’ ὧν τοῖς ἐντυγχάνουσι προφανὴς γενήσεται δήλωσις τῶν ἅμα τε καὶ οὐκ εἰς μακρὸν τῶν κατὰ τοῦ Χριστοῦ τετολμημένων ἕνεκεν Ἰουδαίοις συμβεβηκότων. πρῶτον δὴ οὗν κατὰ Τιβέριον ἐπὶ μὲν τῆς Ῥωμαίων πόλεως Σηιανόν, τῶν τότε παρὰ βασιλεῖ πολλὰ δυνάμενον, ἄρδην τὸ πᾶν ἔθνος ἀπολέσθαι σπουδὴν εἰσαγηοχέναι, ἐπὶ δὲ τῆς Ἰουδαίας πιλᾶτον, καθ’ ὃν τὰ περὶ τὸν σωτῆρα τετόλμητο, περὶ τὸ ἐν Ἱεροσολύμοις ἔτι τότε συνεστὸς ἱερὸν ἐπιχειρήσαντά τι παρὰ τὸ Ἰουδαίοις ἐξόν, τὰ μέγιστα αὐτοὺς ἀναταράξαι,

E, com efeito, as coisas que sob Gaio sucederam aos judeus, este [Fílon] as transmite em cinco livros, expondo ao mesmo tempo a demência de Gaio — como se proclamou deus e cometeu inúmeras insolências no [seu] principado —, e as misérias dos judeus em seu [tempo], e a embaixada que ele mesmo, tendo partido para a cidade dos romanos, fez em favor dos conterrâneos de Alexandria; e como, tendo comparecido diante de Gaio em favor das leis pátrias, nada mais obteve senão riso e escárnios, tendo por pouco não suportado até o perigo [de perder] a vida.

Faz menção também destas coisas Josefo, escrevendo isto no décimo oitavo [livro] da Arqueologia, palavra por palavra: "E, tendo-se dado em Alexandria uma sedição entre os judeus que ali habitam e os gregos, três embaixadores, escolhidos de cada [partido] da sedição, apresentaram-se diante de Gaio. E era um dos embaixadores dos alexandrinos Ápion, que muito blasfemou contra os judeus, dizendo, entre outras coisas, que negligenciavam as honras de César; pois, tendo todos quantos eram tributários do império dos romanos erigido a Gaio altares e templos, e recebendo-o em tudo o mais como aos deuses, só estes julgavam indigno honrá-lo com estátuas e fazer do seu nome objeto de juramento. E, tendo Ápion dito muitas coisas graves, pelas quais esperava — e era verossímil — [que] Gaio se exaltasse, Fílon, o [que estava] à frente da embaixada dos judeus, homem em tudo ilustre, e irmão de Alexandre o alabarca e não inexperiente em filosofia, era capaz de proceder à defesa das [coisas] acusadas; mas Gaio o interrompe, tendo-lhe ordenado retirar-se, e, estando muito irado, era manifesto [que] ia fazer-lhes algo terrível. E Fílon sai insultado, e diz aos judeus que estavam com ele que é preciso ter coragem, [pois], estando Gaio irado com eles, já por obra [Deus] o contrapunha." Estas coisas [diz] Josefo.

E o próprio Fílon, na Embaixada que compôs, manifesta com exatidão, em detalhe, as coisas então feitas por ele; das quais, omitindo a maioria, exporei só aquelas por meio das quais se tornará manifesta aos leitores a demonstração das coisas que sucederam aos judeus, ao mesmo tempo e não muito depois, por causa das [ousadias] cometidas contra Cristo. Primeiro, pois, sob Tibério, na cidade dos romanos, Sejano, um dos que então muito podiam junto do imperador, empregou empenho em [fazer] perecer por completo toda a nação; e, na Judeia, Pilatos, sob o qual foram ousadas as coisas a respeito do Salvador, tendo tentado algo, contra o que é lícito aos judeus, em torno do templo ainda então existente em Jerusalém, os perturbou grandemente.

VI

Quantos males afluíram aos judeus depois da ousadia contra Cristo

VI. μετὰ δὲ τὴν Τιβερίου τελευτὴν Γάϊον τὴν ἀρχὴν παρειληφότα, πολλὰ μὲν εἰς πολλοὺς καὶ ὤα ἐνυβρίσαι, πάντων δὲ μάλιστα τὸ πᾶν Ἰουδαίων ἔθνος οὐ σμικρὰ καταβλάψαι· ἃ καὶ ἐν βραχεῖ πάρεστιν διὰ τῶν αὐτοῦ καταμαθεῖν φωνῶν, ἐν αἷς κατὰ λέξιν ταῦτα γράφει “Τοσαύτη μὲν οὖν τις ἡ τοῦ Γαίου περὶ τὸ ἦθος ἦν ἀνωμαλία πρὸς ἅπαντας, διαφερόντως δὲ πρὸς τὸ Ἰουδαίων γένος, ᾧ χαλεπῶς ἀπ’· εχθανόμενος τὰς μὲν ἐν ταῖς ἄλλαις πόλεσιν προσευχάς, ἀπὸ τῶν κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ἀρξάμενος, σφετερίζεται, καταπλήσας εἰκόνων καὶ ἀνδριάντων τῆς ἰδίας μορφῆς ὁ γὰρ ἑτέρων ἀνατιθέντων ἐφιείς, αὐτὸς ἱδρύετο δυνάμει), τὸν δ’ ἐν τῇ ἱεροπόλει νεών, ὃς λοιπὸς ἢν ἄψαυστος, ἀσυλίας ἠξιωμένος τῆς πάσης, μεθηρμόζετο καὶ μετεσχημάτιζεν εἰς οἰκεῖον ἱερόν, ἵνα Δῖός Ἐπιφανοῦ Νέου χρηματίζῃ Γαΐου.” Μυρία μὲν οὖν ἄλλα δεινὰ καὶ πέρα πάσης διηγήσεως ὁ αὐτὸς κατὰ τὴν Ἀλεξάνδρειαν αυμβεβηκότα Ἰουδαίοις ἐπὶ τοῦ δηλουμένου ἐν δευτέρῳ αυγγράμματιξ ᾧ1 ἐπέγραφεν “ Περὶ ἀρετῶν” ἱστορεῖ· συνᾴδει δ’ αὐτῷ καὶ ὁ Ἰώσηπος, ὁμοίως ἀπὸ τῶν Πιλάτου χρόνων καὶ τῶν κατὰ τοῦ σωτῆρος τετολμημένων τὰς κατὰ παντὸς τοῦ ἔθνους ἐνάρξασθαι αημαίνων συμφοράς. δ’ οὖν οἷα καὶ οὗτος ἐν δευτέρῳ τοῦ Ἰουδαϊκοῦ πολέμου αὐταῖς συλλαβαῖς δηλοῖ λέγων “Πεμφθεὶς δὲ εἰς Ἰουδαίαν ἐπίτροπος ὑπὸ 2, 169 Τιβερίου Πιλᾶτος νύκτωρ κεκαλυμμένας εἰς Ἱεροσόλυμα παρεισκομίζει τὰς Καίσαρος εἰκόνας· σημαῖας καλοῦνται. τοῦτο μεθ’ ἡμέραν μεγίστην ταραχὴν ἤγειρεν τοῖς Ἰουδαίοις. οἵ τε γὰρ ἐγγὺς πρὸς τὴν ὄφιν ἐξεπλάγησαν, ὡς πεπατημένων τῶν νόμων· οὐδὲν γὰρ ἀξιοῦσιν ἐν τῆ πόλει δείκηλον τίθεσθαι.” Ταῦτα δὲ συγκρίνας τῇ τῶν εὐαγγελίων γραφῆ, εἴσῃ ὡς οὐκ εἰς μακρὸν αὐτοὺς μετῆλθεν ἢν ἔρρηξαν ἐπ’ αὐτοῦ Πιλάτου φωνήν, δι’ ἦς οὐκ ἄλλον ἢ μόνον ἔχειν ἐπεβόων Καίσαρα βασιλέα. εἶτα δὲ καὶ ἄλλην ἑξῆς ὁ αὐτὸς αυγγραξεὺς ἱστορεῖ μετελθεῖν αὐτοὺς συμφορὰν ἐν τούτοις “μετὰ δὲ ταῦτα ταραχὴν ἑτέραν ἐκίνει, τὸν ἱερὸν θησαυρὸν, καλεῖται ’δε κορβανᾶς, εἰς καταγωγὴν ὑδάτων ἐξαναλίσκων· κατῄει δὲ ἀπὸ τριακοσίων σταδίων. πρὸς τοῦτο τοῦ πλήθους ἀγανάκτησις ἢν, καὶ τοῦ Πιλάτου παρόντος εἰς ἀγανάκτησις περιατάντες ἅμα κατεβόων. ὁ δὲ προῄδει γὰρ αὐτῶν τὴν ταραχὴν καὶ τῷ πλήθει τοὺς στρατιώτας ἐνόπλους, ἐσθήσεσιν ἰδιωτικαῖς κεκαλυμμένους, ἐγκαταμίξας καὶ ξίφει μὲν χρήσασθαι κωλύσας, ξύλοις δὲ παίειν τοὺς κεκραγότας ἐγκελευσάμενος, αύνθημα δίδωαιν ἀπὸ τοῦ βήματος. τυπτόμενοι δὲ οἱ Ἰουδαῖοι πολλοὶ μὲν ὑπὸ τῶν πληγῶν, πολλοὶ δὲ ὑπὸ σφῶν αὐτῶν ἐν τῇ φυγῇ καταπατηθέντες ἀπώλοντο, πρὸς δὲ τὴν συμφορὰν τῶν ἀνηρημένων καταπλαγὲν τὸ πλῆθος ἐσιώπησεν.” Επὶ τούτοις μυρίας ἄλλας ἐν αὐτοῖς Ἱεροσολύμοις κεκινῆαθαι νεωτεροποιίας ὁ αὐτὸς ἐμφαίνει, παριστὰς ὡς οὐδαμῶς ἐξ ἐκείνου διέλιπον τήν τε πόλιν καὶ τὴν Ἰουδαίαν ἅπασαν στάσεις καὶ πόλεμοι καὶ κακῶν ἐπάλληλοι μηχαναί, εἰς ὅτε τὸ πανύστατον ἡ κατὰ Οὐεσπασιανὸν αὐτοὺς μετῆλθεν πολιορκία. Ἰουδαίους μὲν οὖν ὧν κατὰ τοῦ χριστοῦ τετολμήκασιν, ταύτῃ πῃ τὰ ἐκ τῆς θείας μετῄει δίκης.

E [Fílon narra que], depois da morte de Tibério, tendo Gaio recebido o principado, cometeu muitas [insolências] contra muitos, e sobretudo, de todos, danificou não pouco toda a nação dos judeus; o que também, em breve, é possível apreender por meio das suas [próprias] palavras, nas quais escreve isto, palavra por palavra: "Tão grande, pois, era certa desigualdade do caráter de Gaio para com todos, mas especialmente para com a raça dos judeus, à qual, sendo gravemente hostil, apropria-se das sinagogas nas demais cidades, começando pelas de Alexandria, enchendo[-as] de imagens e estátuas da sua própria forma (pois, permitindo [que] outros [as] dedicassem, ele mesmo [as] erigia pela força); e o templo na cidade santa, que restava intocado, tido [por digno] de toda a inviolabilidade, [o] readaptava e reconfigurava em templo próprio, para que fosse chamado [templo] de Zeus Epifânio Novo Gaio."

Inúmeros outros males, e além de toda narração, o mesmo [Fílon] narra terem sucedido aos judeus em Alexandria no [tempo] do já referido [Gaio], no segundo escrito, que intitulou "Sobre as virtudes". E concorda com ele também Josefo, indicando igualmente [que], a partir dos tempos de Pilatos e das [ousadias] cometidas contra o Salvador, começaram as desgraças [que caíram] sobre toda a nação. Ouve, pois, o que também este manifesta, com estas mesmas sílabas, no segundo [livro] da Guerra Judaica, dizendo: "E Pilatos, enviado à Judeia [como] procurador por Tibério, introduz de noite em Jerusalém, cobertas, as imagens de César — chamam-se estandartes. Isto, [ao amanhecer], suscitou entre os judeus uma perturbação grandíssima. Pois os que [estavam] perto ficaram atônitos à vista [delas], como [estando] pisadas as leis; pois julgam [dever] não pôr na cidade nenhuma figura." E, tendo comparado estas coisas com a escrita dos evangelhos, saberás [que] não muito depois os alcançou a voz que romperam diante do próprio Pilatos, pela qual clamavam ter [por] rei nenhum outro senão só César.

Depois, também outra desgraça, em seguida, o mesmo escritor narra [que] os alcançou, nestes [termos]: "E, depois disto, [Pilatos] provocava outra perturbação, gastando o tesouro sagrado — chama-se corbanás — na condução de águas; e [a água] descia de trezentos estádios. Contra isto havia indignação da multidão, e, estando presente Pilatos, [os judeus], tendo-o cercado, clamavam ao mesmo tempo [contra ele]. E ele — pois previra a perturbação deles —, tendo misturado à multidão os soldados armados, cobertos com vestes de gente comum, e tendo[-lhes] proibido usar da espada, mas ordenado bater com bastões nos que gritavam, dá o sinal do tribunal. E os judeus, sendo golpeados, muitos pelas pancadas, muitos pisados uns pelos outros na fuga, pereceram; e a multidão, aterrada com a desgraça dos mortos, calou-se." Sobre isto, [Josefo] mostra terem sido movidas em Jerusalém inúmeras outras revoltas, apresentando [que] de modo nenhum, desde aquele [tempo], cessaram, da cidade e de toda a Judeia, as sedições e guerras e as sucessivas maquinações de males, até quando, por último, os alcançou o cerco no [tempo] de Vespasiano. Assim, pois, a justiça divina alcançava deste modo os judeus, [por causa] das coisas que ousaram contra Cristo.

VII

Como também Pilatos se suicidou

VII. Οὐκ ἀγνοεῖν δὲ ἄξιον ὡς καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν ἐπὶ τοῦ σωτῆρος Πιλᾶτον κατὰ Γάϊον, οὗ τοὺς χρόνους διέξιμεν, τοσαύταις περιπεσειῖν κατέχει λόγος συμφοραῖς, ὡς ἐξ ἀνάγκης αὐτοφονευτὴν ἑαυτοῦ καὶ τιμωρὸν αὐτόχειρα γενέσθαι, τῆς θείας, ὡς ἔοικεν, δίκης οὐκ εἰς μακρὸν αὐτὸν μετελθούσης. ἱατοροῦσιν Ἑλλήνων οἱ τὰς Ὀλυμπιάδας ἅμα τοῖς κατὰ χρόνους πεπραγμένοις ἀναγράψαντες.

E é digno não ignorar que também aquele mesmo Pilatos, o [do tempo] do Salvador, no [tempo] de Gaio, cujos tempos percorremos, a tradição sustenta [que] caiu em tão grandes desgraças que, por necessidade, tornou-se assassino de si mesmo e vingador por sua própria mão, tendo-o alcançado a justiça divina, como parece, não muito depois. Narram[-no] os gregos que registraram as Olimpíadas juntamente com as coisas feitas segundo os tempos.

VIII

Sobre a fome no [tempo] de Cláudio

VIII. Ἀλλὰ γὰρ Γάϊον οὐδ’ ὅλοις τέτταρσιν ἔτεσιν τὴν ἀρχὴν κατασχόντα Κλαύδιος αὐτοκράτωρ διαδέχεται· καθ’ ὃν λιμοῦ τὴν οἰκουμένην πιέσαντος ( τοῦτο δὲ καὶ οἱ πόρρω τοῦ καθ’ ἡμᾶς λόγου συγγραφεῖς ταῖς αὐτῶν ιστορίαις πάρέδοαν), ἡ κατὰ τὰς Πραξεῖς τῶν ἀποστόλων Ἀγάβου προφήτου περὶ τοῦ μέλλειν ἔσεσθαι λιμὸν ἐφ’ ὅλην τὴν οἰκουμένην πέρας ἐλάμβανεν πρόρρηαις. τὸν δὲ κατὰ Κλαύδιον λιμὸν ἐπισημηνάμενος ἐν ταῖς πράξεσιν ὁ Λουκᾶς ἱστορήσας τε ὡς ἄρα διὰ Παύλου καὶ Βαρνάβα οἱ κατὰ Ἀωτιόχειαν ἀδελφοὶ τοῖς κατὰ τὴν Ἴου· δαίαν ἐξ ὧν ἕκαστος ηὐπόρει διαπεμψάμενοι εἴησαν, ἐπιφέρει λέγων·

Mas Gaio, tendo detido o principado nem sequer quatro anos completos, é sucedido pelo imperador Cláudio; sob o qual, tendo uma fome oprimido o mundo habitado (e isto também os escritores alheios ao nosso discurso transmitiram nas suas histórias), recebia [seu] cumprimento a predição do profeta Ágabo nos Atos dos Apóstolos, a respeito de uma fome que havia de dar-se sobre todo o mundo habitado. E, tendo assinalado a fome no [tempo] de Cláudio e narrado como, por meio de Paulo e Barnabé, os irmãos de Antioquia enviaram [socorro] aos [que estavam] na Judeia, do que cada um dispunha, Lucas acrescenta, dizendo:

IX

Martírio de Tiago, o apóstolo

(IX.) “ κατ’ ἐκεῖνον δὲ τὸν καιρόν, δῆλον δ’ ὅτι τὸν ἐπὶ Κλαυδίου, ἐπέβαλεν Ἡρῴδης ὁ βασιλεὺς τὰς χεῖρας κακῶσαί τινας τῶν ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας, ἀνεῖλεν δὲ Ἰάκωβον τὸν ἀδελφὸν Ἰωάννου μαχαίρᾳ.” περὶ τούτου : δ’ ὁ Κλήμης τοῦ Ἰακώβου καὶ ἱστορίαν μνήμης ἀξίαν ἐν τῆ τῶν Ὑποτυπώσεων ἑβδόμη παρατίθεται ὡς ἂν ἐκ παραδόσεως τῶν πρὸ αὐτοῦ φάσκων ὅτι δὴ ὁ εἰσαγαγὼν αὐτὸν εἰς ὡμολόγησεν μαρτυρήσαντα αὐτὸν ἰδὼν κινηθείς, ὡμολόγησεν εἶναι καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν χριστιανόν. “ συναπήχθησαν: οὖν ἄμφω,’’ φησίν, “ κοὶ κατὰ τὴν ὁδὸν ἠξίωσεν ἀφεθῆναι αὐτῷ ὑπὸ τοῦ Ἰακώβου· ὁ δὲ ὀλίγον σκεψάμενος, ‘ εἰρήνη σοι ’ εἶπεν καὶ κατεφίλησεν αὐτόν. καὶ οὕτως ἀμφότεροι ὁμοῦ ἐκαρατομήθησαν. Τότε δῆτα, ὥς φησιν ἡ θεία γραφή, ἰδὼν Ἡρῴδης ἐπὶ τῆ τοῦ Ἰακώβου ἀναιρέσει πρὸς ἡδονῆς γεγονὸς τὸ πραχθὲν τοῖς Ἰουδαίοις, ἐπιτίθεται καὶ Πέτρῳ, δεσμοῖς τε αὐτὸν παραδούς, ὅσον οὔπω καὶ τὸν κατ’ αὐτοῦ φόνον ἐνήργησεν ἄν, εἰ μὴ διὰ θείας ἐπιφανείας, ἐπιστάντος αὐτῷ νύκτωρ ἀγγέλου, παραδόξως τῶν εἱργμῶν ἀπαλλαγείς, ἐπὶ τὴν τοῦ κηρύγματος ἀφεῖται διακονίαν. καὶ τὰ μὲν κατὰ Πέτρον οὕτως εἶχεν οἰκονομίας.

"E, naquele tempo — e é claro [que é] o [tempo] de Cláudio —, deitou Herodes, o rei, as mãos [para] maltratar alguns dos [membros] da igreja, e matou Tiago, o irmão de João, à espada." A respeito deste Tiago, Clemente, no sétimo [livro] das Hipotiposes, expõe também uma história digna de memória, dizendo, como que a partir da tradição dos [que estavam] antes dele, que o que o introduziu ao tribunal, movido por vê-lo dar testemunho, confessou ser também ele mesmo cristão. "Foram, pois, levados ambos juntos", diz, "e, pelo caminho, [o outro] pediu [que] lhe fosse [concedido] perdão por Tiago; e ele, tendo refletido um pouco, disse: 'paz a ti', e o beijou. E assim ambos, juntos, foram decapitados." Então, com efeito, como diz a divina escritura, tendo Herodes visto [que] o feito na eliminação de Tiago se dera para agrado dos judeus, ataca também Pedro e, tendo-o entregue a cadeias, ainda que por pouco não tivesse já efetuado também o assassínio contra ele, [Pedro], por meio de uma manifestação divina — tendo-lhe aparecido de noite um anjo —, paradoxalmente libertado dos cárceres, é solto para o ministério da pregação. E as coisas a respeito de Pedro tiveram assim [seu curso da] economia.

X

Como Agripa, também [chamado] Herodes, tendo perseguido os apóstolos, sentiu logo a justiça divina

X. Τὰ δέ γε τῆς κατὰ τῶν ἀποστόλων ἐγχειρήσεως τοῦ βασιλέως οὐκέτ’ ἀναβολῆς εἴχετο, ἅμα γέ τοι αὐτὸν ὁ τῆς θείας δίκης τιμωρὸς διάκονος μετῄει, παραυτίκα μετὰ τὴν τῶν ἀποστόλων ἐπιβουλήν, ὡς ἡ τῶν Πραξέων ἱστορεῖ γραφή, ὁρμήσαντα μὲν ἐπὶ τὴν Καισάρεινα, ἐν δ’ ἐνταῦθα ἑορτῆς ἡμέρᾳ λαμπρᾷ καὶ βασιλικῇ κοσμησάμενον ἐσθῆτι ὑφηλόν τε πρὸ βήματος κοσμησάμενον τοῦ γάρ τοι δήμου παντὸς ἐπευφημήσαντος ἐπὶ τῆ δημηγορίᾳ ὡς ἐπὶ θεοῦ φωνῇ καὶ οὐκ ἀνθρώπου, παραχρῆμα τὸ λόγιον πατάξαι αὐτὸν ἄγγελον κυρίου ἱστορεῖ, γενόμενόν τε ακωληκόβρωτον ἐκφῦξαι. θαυμάσαι δ’ ἄξιον τῆς περὶ τὴν θείαν γραφὴν καὶ ἐν τῷδε τῷ παραδόξῳ συμφωνίας τὴν τοῦ ’Iωαήπου ἱατορίαν, καθ’ ἢν ἐπιμαρτυρῶν τῆ ἀληθείᾳ δῆλός ἐατιν, ἐν τόμῳ τῆς Ἀρχαιολογίας ἐννεακαιδεκάτῳ, ἔνθα αὐτοῖς γράμμασιν ὧδέ πως τὸ θαῦμα διηγεῖται. “τρίτον δ’ ἔτος αὐτῷ βασιλεύοντι τῆς ὅΛης Ἰουδαίας πεπλήρωτο, καὶ πάρην εἰς πόλιν Καισάρεινα, ἢ τὸ πρότερον Στράτωνος πύργος ἐκα- λεῖτο. αυνετέλει δ’ ἐνταῦθα θεωρίας εἰς τὴν Καίσαρος τιμήν, ὑπὲρ τῆς ἐκείνου σωτηρίας ἑορτήν τινα ταύτην ἐπιστάμενος, καὶ παρ’ αὐτὴν ἤθροιστο τῶν κατὰ τὴν ἐπαρχίαν ἐν τέλει καὶ προβεβηκότων εἰς ἀξίαν πλῆθος. δευτέρᾳ δὲ τῶν θεωριῶν ἡμέρᾳ στολὴν ἐνδυσάμενος ἐξ πεποιημένην πᾶσαν, ὡς θαυμάσιον ὑφὴν εἶναι, παρῆλθεν εἰς τὸ θέατρον ἀρχομένης ἡμέρας. ἔνθα ταῖς πρώταις τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων ἐπιβολαῖς ὁ ἄργυρος καταυγασθείς, θαυμασίως ἀπέστιλβεν, μαρμαίρων τι φοβερὸν καὶ τοῖς εἰς αὐτὸν ἀτενίζουσι φρικῶδες. εὐθὺς δὲ οἱ κόλακες τὰς οὐδὲν ἐκείνῳ πρὸς ἀγαθοῦ ἄλλος ἄλλοθεν φωνὰς ἀνεβόων, θεὸν προσαγορεύοντες ‘ εὐμενής ’ τε ‘εἴης ’ ἐπιλέγοντες, ‘εἰ καὶ μέχρι νῦν ὡς ἄνθρωπον ἐφοβήθημεν, ἀλλὰ τοὐντεῦθεν κρείττονά σε θνητῆς φύσεως ὁμολογοῦμεν.’ οὐκ ἐπέπληξεν τούτοις ὁ βασιλεὺς οὐδὲ τὴν κολακείαν ἀσεβοῦσαν ἀπετρίψατο. ἀνακύψας δὲ μετ’ ὀλίγον, τῆς ἑαυτοῦ κεφαλῆς ὑπερκαθεζόμενον εἶδεν ἄγγελον. τοῦτον εὐθὺς ἐνόησεν κακῶν εἶναι αἴτιον, τὸν καί ποτε ὢ θ’ ὢ ἴ’ δ’ δ’ ἑ τῶν ἀγάθων γενόμενον, καὶ διακάρδιον ἐσχεν ὀδύνην, ἄθρουν δ’ αὐτῷ τῆς κοιλίας προσέφυσεν ἄλγημα, μετὰ σφοδρότητος ἀρξάμενον. ἀναθεωρῶν οὖν πρὸς τοὺς φίλους, ἴ’ ὁ θεὸς ὑμῖν ἐγώ,’ φησίν, ἤδη καταστρέφειν ἐπιτάττομαι τὸν βίον, παραχρῆμα τῆς εἱμαρμένης τὰς ἄρτι μου κατεψευσμένας φωνὰς ἐΛεγχούσης. ὁ κληθεὶς ἀθά ὑφ’ ὑμῶν, ἤδη θανεῖν ἀπάγομαι. δεκτέον δὲ τὴν πεπρωμένην, ἦ θεὸς βεβούληται. καὶ γὰρ βεβιώκαμεν οὐδαμῇ φαύλως, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς μακαριζομένης μακρότητος.’ ταῦτα δὲ λέγων ἐπι- τάσει τῆς ὀδύνης κατεπονεῖτο· μετὰ σπουδῆς οὖν εἰς τὸ βασίλειον ἐκομίσθη, καὶ διῇξε λόγος εἰς πάντας ὡς ἔχοι τοῦ τεθνάναι παντάπασι μετ’ ὀλίγον. ἡ πληθὺς δ’ αὐτίκα σὺν γυναιξὶ καὶ παισὶν ἐπὶ σάκκον καθεσθεῖσα τῷ πατρίῳ νόμῳ τὸν θεὸν ἱκέτευον ὑπὲρ τοῦ βασιλέως, οἰμωγῆς τε πάντ’ ἢν ἀνάπλεα καὶ θρήνων. ἐν ὑψηλῷ δ’ ὁ βασιλεὺς δωματίῳ κατακείμενος καὶ κάτω βλέπων αὐτοὺς πρηνεῖς προπίπτοντας, ἄδακρυς οὐδ’ αὐτὸς ἔμενεν. συνεχεῖς δ’ ἐφ’ ἡμέρας πέντε τῷ τῆς γαστρὸς ἀλγήματι διεργασθείς, τὸν βίον κατέστρεφεν, ἀπὸ γενέσεως ἄγων πεντηκοστὸν ἔτος καὶ τέταρτον, τῆς δὲ βασιλείας ἕβδομον. τέσσαρας μὲν οὖν ἐπὶ Γαΐου Καίσαρος ἐβασί- λευσεν ἐνιαυτούς, τῆς Φιλίππου μὲν τετραρχίας εἰς τριετίαν ἄρξας, τῷ τετάρτῳ δὲ καὶ τὴν Ἡρῴδου προσειληφώς, τρεῖς δ’ ἐπιλαβὼν τῆς Κλαυδίου Καίσαρος αὐτοκρατορίας’’ ταῦτα τὸν Ἰώσηπον ὒ μετὰ τῶν ἄλλων ταῖς θείαις συναληθεύοντα γραφαῖς ἀποθαυμάζω· εἰ δὲ περὶ τὴν τοῦ βασιλέως πρόα· ηγορίαν δόξειέν τισιν διαφωνεῖν, ἀλλ’ ὅ γε χρόνος καὶ ἡ πρᾶξις τὸν αὐτὸν ὄντα δείκνυσιν, ἤτοι κατά τι σφάλμα γραφικὸν ἐνηλλαγμένου τοῦ ὀνόματος ἢ καὶ διωνυμίας περὶ τὸν αὐτόν, οἷα καὶ περὶ πολλούς, γεγενημένης.

E as [consequências] do atentado do rei contra os apóstolos já não comportavam dilação, mas logo o vingador ministro da justiça divina o alcançou, imediatamente depois da conspiração contra os apóstolos, como narra a escritura dos Atos, [contando que ele] partiu para Cesareia, e ali, num dia de festa, ornado de esplêndida e régia veste, e adornado [e assentado] no alto, diante do tribunal, [fez uma alocução]; e, tendo todo o povo aclamado a alocução como [sendo] voz de deus e não de homem, imediatamente — narra [a Escritura] — um anjo do Senhor o feriu, e, tornado comido de vermes, expirou. E é digno admirar, também neste paradoxo, a concordância da história de Josefo com a divina escritura, segundo a qual é manifesto [que ele] dá testemunho à verdade, no décimo nono tomo da Arqueologia, onde narra assim a maravilha, com estas mesmas letras:

"E completara-se-lhe o terceiro ano [de reinado] sobre toda a Judeia, e chegava à cidade de Cesareia, que antes se chamava Torre de Estratão. E realizava ali espetáculos em honra de César, sabendo [ser] esta [uma] certa festa em favor da salvação daquele; e junto a ela se ajuntara uma multidão dos [que ocupavam] cargos na província e dos avançados em dignidade. E, no segundo dia dos espetáculos, tendo vestido uma túnica toda feita de prata, de modo a ser um tecido admirável, entrou no teatro ao começar o dia. Ali, aos primeiros lançamentos dos raios do sol, a prata, iluminada, brilhava admiravelmente, reluzindo algo temível e arrepiante para os que a fitavam. E logo os aduladores clamavam, de um e de outro lado, vozes que em nada [eram] para o bem daquele, denominando-[o] deus, e acrescentando: 'sê propício! Se até agora te tememos como homem, doravante te confessamos superior à natureza mortal.' O rei não os repreendeu, nem repeliu a adulação ímpia.

E, tendo erguido os olhos pouco depois, viu um anjo assentado acima da sua cabeça. A este imediatamente reconheceu ser causa de males, [ele] que outrora fora [mensageiro] de bens; e teve uma dor no coração, e de súbito lhe sobreveio um sofrimento do ventre, começando com veemência. Olhando, pois, para os amigos, disse: 'eu, o vosso deus, já sou intimado a terminar a vida, refutando imediatamente o destino as vozes que há pouco mentiram a meu respeito. O chamado imortal por vós, já sou levado a morrer. Deve-se aceitar a sorte, como Deus quis. Pois vivemos de modo nenhum vilmente, mas na longevidade tida por bem-aventurada.' E, dizendo estas coisas, era esmagado pela intensificação da dor; foi, pois, com pressa, transportado ao palácio, e correu para todos a notícia de que estava por completo a ponto de morrer dentro de pouco. E a multidão, logo, com mulheres e filhos, tendo-se assentado sobre saco, segundo a lei pátria, suplicava a Deus em favor do rei, e tudo estava cheio de gemidos e lamentos. E o rei, deitado num aposento elevado e olhando para baixo, [vendo]-os prostrarem-se de bruços, nem ele mesmo permanecia sem lágrimas. E, esgotado por cinco dias contínuos pela dor do ventre, terminou a vida, tendo, desde o nascimento, cinquenta e quatro anos, e do reino, o sétimo. Reinou, pois, quatro anos sob Gaio César, tendo governado a tetrarquia de Filipe por um triênio, e no quarto [ano] tendo recebido também a de Herodes, e [reinou] três [anos] tendo alcançado [os] do imperador Cláudio César."

Estas coisas de Josefo, que, com as demais, concorda em verdade com as divinas Escrituras, admiro; e, se a respeito da denominação do rei parecer a alguns [que] há discordância, ao menos o tempo e o feito [o] demonstram [como sendo] o mesmo — tendo o nome sido trocado por algum erro de escrita, ou tendo-se dado uma duplicidade de nome a respeito do mesmo [homem], como também a respeito de muitos.

XI

Sobre Teudas, o charlatão

XI. Ἐπεὶ δὲ πάλιν ὁ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσιν εἰσάγει τὸν Γαμαλιὴλ ἐν τῆ περὶ τῶν ἀποστόλων σκέψει λέγοντα ὡς ἄρα κατὰ τὸν δηλούμενον χρόνον ἀνέστη θευσᾶς λέγων ἑαυτὸν εἶναι τινά, ὃς κατελύθη, καὶ πάντες ὅσοι ἐπείσθησαν αὐτῷ, διεΛύθησαν· φέρε, καὶ τὴν περὶ τούτου παραθώμεθα τοῦ Ἰωσήπου γραφήν. ἱστορεῖ τοίνυν αὖθις κατὰ τὸν ἀρτίως δεδηλωμένον αὐτοῦ λόγον αὐτὰ δὴ ταῦτα κατὰ λέξιν, “ Φάδου δὲ τῆς Ἰουδαίας ἐπιτροπεύοντος, γόης τις ἀνήρ, Θευδᾶς ὀνόματι, πείθει τὸν πλεῖστον ὄχλον ἀναλαβόντα τὰς κτήαεις ἕπεσθαι πρὸς τὸν Ίορδάνην ποταμὸν αὐτῷ· προφήτης ἔλεγεν εἶναι, καὶ προστάγματι τὸν ποταμὸν σχίσας δίοδον ἔφη παρέξειν αὐτοῖς ῥᾳ- δίαν, καὶ ταῦτα λέγων πολλοὺς ἠπάτησεν. οὐ μὴν εἴασεν αὐτοὺς τῆς ἀφροσύνης ὀνάσθαι θάσος, ἀλλ᾿ ἐξέπεμψεν ἴλην ἱππέων ἐπ’ αὐτούς, ἥτις ἐπιπεσοῦσα ἀπροσδοκήτως αὐτοῖς, πολλοὺς μὲν ἀνεῖλεν, πολλοὺς δὲ ζῶντας ἔλαβεν, αὐτόν τε τόν Θευδᾶν ζωγρήσαντες ἀποτέμνουσιν τὴν κεφαλὴν καὶ κομίζουσιν εἰς Ἱεροσόλυμα.” Τούτοις ἑξῆς καὶ τοῦ κατὰ Κλαύδιον γενομένου λιμοῦ μνημονεύει ὧδέ πως·

E, visto que de novo Lucas, nos Atos, introduz Gamaliel, na deliberação a respeito dos apóstolos, dizendo que, por aquele tempo indicado, se levantou Teudas, dizendo ser ele mesmo alguém [importante], o qual foi destruído, e todos quantos lhe obedeceram foram dispersos — eis, exponhamos também a respeito deste a escrita de Josefo. Narra, com efeito, de novo, segundo o seu discurso há pouco indicado, estas mesmas coisas, palavra por palavra: "E, sendo Fado procurador da Judeia, um homem charlatão, de nome Teudas, persuade a maior parte da turba a, tendo tomado os [seus] bens, segui-lo até o rio Jordão; pois dizia ser profeta, e [dizia] que, tendo, por ordem, dividido o rio, lhes forneceria uma passagem fácil; e, dizendo estas coisas, enganou a muitos. Mas não [os] deixou aproveitar-se do seu desatino, mas enviou contra eles um esquadrão de cavaleiros, que, tendo caído sobre eles inesperadamente, matou a muitos e tomou muitos vivos; e, tendo capturado vivo o próprio Teudas, cortam-lhe a cabeça e a levam a Jerusalém." Em seguida a isto, faz menção também da fome que se deu no [tempo] de Cláudio, mais ou menos assim:

XII

Sobre Helena, a rainha dos adiabenos

XII. “ ἐπὶ τούτοις γε καὶ ’τον μέγαν λιμὸν κάτα τὴν Ἰουδαίαν ευνέβη γενέσθαι, καθ’ ὃν καὶ ἡ βασίλισσα Ἑλένη πολλῶν χρημάτων ὠνησαμένη σῖτον ἀπὸ τῆς Αἰγύπτου, διένειμεν τοῖς ἀπορουμένοις ” σύμφωνα δ’ ἄν εὕροις καὶ ταῦτα τῇ τῶν Πραξέων τῶν ἀποστόλων περιεχούσῃ ὡς ἄρα τῶν κατ’ Αντιόχεινα μαθητῶν καθὼς ηὐπορεῖτό τις, ὥρισαν ἕκαστος εἰς διακονίαν ἀποστεῖλαι τοῖς κατοικοῦσιν ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ· ὃ καὶ ἐποίησαν, ἀποστείλαντες πρὸς τοὺς πρεσβυτέρους διὰ χειρὸς Βαρνάβα καὶ Παύλου. τῆς γέ τοι Ἑλένης, ἧς δὴ καὶ ὁ συγγραξεὺς ἐποιήσατο μνήμην, εἰς ἔτι νῦν στῆλαι διαφανεῖς ἐν προαστείοις δείκνυνται τῆς νῦν Αἰλίας· τοῦ δὲ Ἀδισβηνῶν ἔθνους αὕτη βασιΛεῦσαι ἐλέγετο.

"Sobre isto, com efeito, sucedeu dar-se também a grande fome pela Judeia, na qual também a rainha Helena, tendo comprado por muito dinheiro trigo do Egito, [o] distribuiu aos necessitados." E acharias concordantes também estas coisas com a [narrativa] contida nos Atos dos Apóstolos, [segundo a qual] os discípulos de Antioquia, conforme cada um dispunha, determinaram cada um enviar [socorro], para o ministério, aos que habitavam na Judeia; o que também fizeram, enviando aos presbíteros, por meio da mão de Barnabé e Paulo. E de Helena, de quem também o escritor fez menção, até agora se mostram, nos arredores da atual Élia, colunas notáveis; e dizia-se [que] ela reinou sobre a nação dos adiabenos.

XIII

Sobre Simão, o mago

XIII. Ἀλλὰ γὰρ τῆς εἰς τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν χριατὸν εἰς πάντας ἀνθρώπους ἤδη διαδιδομένης πίστεως, ὁ τῆς ἀνθρώπων πολέμιος σωτηρίας τὴν βασιλεύουσαν προαρπάσασθαι πόλιν μηχανώμενος, ἐνταῦθα Σίμωνα τὸν πρόσθεν δεδηλωμένον ἄγει, καὶ δὴ ταῖς ἐντέχνοις τἀνδρὸς δεδηλωμένον γοητείαις πλείους τῶν τὴν Ῥώμνη οἰκούντων ἐπὶ τὴν πλάνην σφετερίζεται. δηλοῖ δὲ τοῦθ’ ὁ μετ’ οὐ πολὺ τῶν ἀποστόλων ἐν τῷ καθ’ ἡμᾶς διαπρέψας λόγῳ Ἰουστῖνος, περὶ οὗ τὰ προσήκοντα κατὰ καιρὸν παραθήσομαι· ὅγ’ δὴ ἐν τῆ προτέρᾳ πρὸς ’Αντωνῖνον ὑπὲρ τοῦ καθ’ ἡμᾶς δόγματος ἀπολογίᾳ γράφων ὧδέ φησιν· “Καὶ μετὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ κυρίου εἰς οὐρανὸν προεβάλλοντο οἱ δαίμονες ἀνθρώπους τινὰς λέγον· ἑαυτοὺς εἶναι θεούς, οἳ οὐ μόνον οὐκ ἐδιώχθησαν ὑφ’ ὑμῶν, ἀλλὰ καὶ τιμῶν ἠξιώθησαν· Σίμωνα μέν τινα Σαμαρέα, τὸν ἀπὸ κώμης λεγομένης Γίτθων, ὃς ἐπὶ Κλαυδίου Καίσαρος διὰ τῆς τῶν ἐνεργούντων δαιμόνων τέχνης δυνάμεις μαγικὰς ποιήσας ἐν τῇ πόλει ὑμῶν τῇ βασιλίδι Ῥώμῃ θεὸς ἐνομίσθη καὶ ἀνδριάντι παρ’ ὑμῶν ὡς θεὸς τετίμηται ἐν τῷ Τίβερι ποταμῷ μεταξὺ τῶν δύο γεφυρῶν, ἔχων ἐπιγραφὴν Ῥωμαϊκὴν ταύτην· SIMONI DEO ” ὅπερ ἐστὶν Σίμωνι θεῷ ἁγίῳ. 1 “καὶ σχεδὸν μὲν πάντες Σαμαρεῖς, ὀλίγοι ’δε καὶ ἐν ἄλλοις ἔθνεσιν ὡς τὸν πρῶτον θεὸν ἐκεῖνον ὁμολογοῦντες προσκυνοῦαιν. καὶ Ἑλένην τινά, τὴν συμπερινστήσασαν αὐτῷ κατ’ ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ, πρότερον ἐπὶ τέγους σταθεῖσαν ’’ ἐν Τύρῳ τῆς Φοινίκης, “ τὴν ἀπ’ αὐτοῦ πρώτην ἔννοιαν λέγουσιν.” Ταῦτα μὲν οὗτος· αυνᾴδει δ’ αὐτῷ καὶ Εἰρηναῖος, ἐν πρώτῳ τῶν πρὸς τὰς αἱρέσεις ὁμοῦ τὰ περὶ τὸν ἄνδρα καὶ τὴν ἀνοσίαν καὶ μιαρὰν διδασκαλίαν ὑπογράφων, ἢν ἐπὶ τοῦ παρόντος περιττὸν ἂν εἴη καταλέγειν, παρὸν τοῖς βουλομένοις καὶ τῶν μετ’ αὐτὸν κατὰ μέρος αἱρεσιαρχῶν τὰς ἀρχὰς καὶ τοὺς βίους καὶ τῶν ψευδῶν δογμάτων τὰς ὑποθέσεις τά τε πᾶσιν αὐτοῖς ἐπιτετηδευμένα διαγνῶναι, οὐ κατὰ πάρεργον τῆ δεδηλωμένη τοῦ Εἰρηναίου παραδεδομένα βίβλῳ. πάαης μὲν οὗν ἀρχηγὸν αἱρέσεως πρῶτον γενέσθαι τὸν Σίμωνα παρειλήφαμεν· ἐξ οὗ καὶ εἰς δεῦρο οἱ τὴν κατ’ αὐτὸν μετιόντες αἵρεσιν τὴν αώφρονα καὶ διὰ καθαρότητα βίου παρὰ τοῖς πᾶσιν βεβοημένην χριστιανῶν φιλοσοφίαν ὑποκρινόμενοι, ἧς μὲν ἔδοξαν ἀπαλλάττεσθαι περὶ τὰ εἴδωλα δεισιδαιμονίας οὐδὲν ἧττον αὗθις ἐπιλαμβάνονται, καταπίπτοντες ἐπὶ γραφὰς καὶ εἰκόνας αὐτοῦ τε τοῦ Σίμωνος καὶ τῆς σὺν αὐτῷ δηλωθείσης Ἑλένης θυμιάμασίν τε καὶ θυσίαις καὶ σπονδαῖς τούτους θρησκεύειν ἐγχειροῦντες, τὰ δὲ τούτων αὐτοῖς ἀπορρητότερα, ὧν φααι τὸν πρῶτον ἐπακούσαντα ἀπορρητότερα, καὶ κατά τι παρ’ αὐτοῖς λόγιον ἔγγραφον θαμβωθήσεσθαι, θάμβους ὡς ἀληθῶς καὶ φρενῶν ἐκοτάσεως καὶ μανίας ἔμπλεα τυγχάνει, ὄντα, ὡς μὴ μόνον μὴ δυνατὰ εἷναι παραδοθῆναι γραφῆ, ἀλλ’ οὐδὲ χείλεσιν αὐτὸ μόνον δι’ ὑπερβολὴν αἰσχρουργίας τε καὶ ἀρρητοποιίας ἀνδράσι σώφροσι λαληθῆναι. ὅ τι ποτὲ γὰρ ἂν ἐπινοηθείη παντὸς αἰσχροῦ μιαρώτερον, τοῦτο πᾶν ὑπερηκόντισεν ἡ τῶνδε μιαρώτερον, αἵρεσις, ταῖς ἀθλίαις καὶ παντοίων ὡς ἀληθῶς κακῶν σεσωρευμέναις γυναιξὶν ἐγκαταπαιζόντων.

Mas, difundindo-se já entre todos os homens a fé no nosso Salvador e Senhor Jesus Cristo, o inimigo da salvação dos homens, maquinando apoderar-se de antemão da cidade imperial, traz para ali Simão, o antes indicado, e, com as artificiosas feitiçarias do homem, apropria-se para o erro de muitos dos habitantes de Roma. E manifesta isto Justino, que, não muito depois dos apóstolos, se distinguiu na nossa doutrina, a respeito de quem exporei o que convém no tempo oportuno; o qual, escrevendo na primeira apologia a Antonino em favor do nosso dogma, diz assim: "E, depois da ascensão do Senhor ao céu, os demônios apresentaram alguns homens que diziam ser eles mesmos deuses, os quais não só não foram perseguidos por vós, mas foram até dignados de honras: um certo Simão, samaritano, o [natural] da aldeia chamada Gitton, o qual, no [tempo] de Cláudio César, tendo, por meio da arte dos demônios que operavam, feito poderes mágicos na vossa cidade imperial Roma, foi tido [por] deus e foi honrado por vós como deus com uma estátua, no rio Tibre, entre as duas pontes, tendo esta inscrição romana: SIMONI DEO" — o que é [em grego] "A Simão, deus santo". "E quase todos os samaritanos, e poucos também em outras nações, [o] adoram, confessando[-o] como aquele primeiro deus. E dizem [que] uma certa Helena, a que naquele tempo o acompanhava, tendo antes sido posta num telhado" em Tiro da Fenícia, "[é] o primeiro pensamento [ennoia] [proveniente] dele."

Estas coisas, pois, [diz] este; e concorda com ele também Irineu, no primeiro [livro] contra as heresias, descrevendo ao mesmo tempo as coisas a respeito do homem e o ímpio e imundo ensino, o qual, no presente, seria supérfluo enumerar, sendo possível aos que quiserem conhecer também as origens e as vidas dos heresiarcas [que vieram] depois dele, em detalhe, e os fundamentos dos falsos dogmas, e as coisas praticadas por todos eles, não [como] coisa acessória transmitidas no já indicado livro de Irineu. Recebemos, pois, [a tradição de] que Simão foi o primeiro a tornar-se autor de toda heresia; desde o qual, até aqui, os que seguem a heresia segundo ele, fingindo a sóbria e, por [sua] pureza de vida, célebre entre todos filosofia dos cristãos, da qual pareceram apartar-se — a superstição a respeito dos ídolos —, não menos de novo se apegam [a ela], caindo prostrados diante de imagens e retratos do próprio Simão e da já indicada Helena que [estava] com ele, empreendendo cultuá-los com incensos e sacrifícios e libações; e as coisas mais secretas destes, que dizem [que] o que primeiro [as] ouvir ficará estupefato — e, segundo certo oráculo escrito entre eles, [ficará] tomado de assombro —, verdadeiramente estão cheias de assombro e de êxtase da mente e de loucura, sendo tais que não só não é possível [que] sejam transmitidas por escrito, mas nem sequer só com os lábios, pelo excesso de torpeza e de indizível [prática], podem ser ditas por homens sóbrios. Pois tudo o que se pudesse imaginar de mais imundo que toda torpeza, tudo isto ultrapassou a heresia destes, que escarnecem de mulheres miseráveis e verdadeiramente carregadas de males de toda espécie.

XIV

Sobre a pregação de Pedro, o apóstolo, em Roma

XIV. τοιούτων κακῶν πατέρα καὶ δημιουργὸν τὸν Σίμωνα κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ ὥσπερ εἰ μέγαν καὶ μεγάλων ἀντίπαλον τῶν θεσπεσίων τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἀποστόλων ἡ μισόκαλος καὶ τῆς ἀνθρώπων ἐπίβουλος σωτηρίας πονηρὰ δύναμις προυστήσατο. ὅμως δ’ οὖν ἡ θεία καὶ ὑπερουράνιος χάρις τοῖς αὐτῆς συναιρομένη διακόνοις , δι’ ἐπιφανείας αὐτῶν καὶ παρουσίας ἀναπτομένην τοῦ πονηροῦ τὴν φλόγα ᾖ τάχος ἐσβέννυ, ταπεινοῦσα δι’ αὐτῶν καὶ καθαιροῦσα πᾶν ὕψωμα ἐπαιρόμενον κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ. διὸ δὴ οὔτε Σίμωνος οὔτ’ ἄλλου του τῶν τότε φυέντων συγκρότημά τι κατ’ αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς ἀποστολικοὺς ὑπέστη χρόνους. ὑπερενίκα γάρ τοι καὶ ὑπερίσχυεν ἅπαντα τὸ τῆς ἀληθείας φέγγος ὅ τε λόγος αὐτὸς ὁ θεῖος ἄρτι θεόθεν ἀνθρώποις ἐπιΛάμψας ἐπὶ γῆς τε ἀκμάζων καὶ τοῖς ἰδίοις ἀποστόλοις ἐμπολιτευόμενος . αὐτίκα ὁ δηλωθεὶς γόης ὥσπερ ὑπὸ θείας καὶ μαρμαρυγῆς τὰ τῆς διανοίας πληγεὶς ὄμματα ὅτε πρότερον ἐπὶ τῆς Ἰουδαίας ἐφ’ οἷς ἐπονηρεύσατο πρὸς τοῦ ἀποστόλου Πέτρου κατεφωράθη, μεγίστην καὶ ὑπερπόντιον ἀπάρας πορείαν τὴν ἀπ’ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς ᾤχετο φεύγων, μόνως ταύτῃ βιωτὸν αὐτῷ κατὰ γνώμην εἶναι οἰόμενος· ἐπιβὰς δὲ τῆς ῾Ρωμαίων πόλεως, συν- αἰρομένης αὐτῷ τὰ μεγάλα τῆς ἐφεδρευούσης ἐνταῦθα δυνάμεως, ἐν ὀλίγῳ τοσοῦτον τὰ τῆς ἐπιχειρήσεως ἤνυστο, ὡς καὶ ἀνδριάντος ἀναθέσει πρὸς τῶν τῇδε οἷα θεὸν τιμηθῆναι. οὐ μὴν εἰς μακρὸν αὐτῷ ταῦτα προυχώρει. παρὰ πόδας γοῦν ἐπὶ τῆς αὐτῆς Κλαυδίου βασιλείας ἡ πανάγαθος καὶ φιλανθρωποτάτη τῶν ὅλων πρόνοια τὸν καρτερὸν καὶ μέγαν τῶν ἀποστόλων , τὸν ἀρετῆς ἕνεκα τῶν λοιπῶν ἁπάντων προήγορον, Πέτρον, ἐπὶ τὴν ῾Ρώμην ὡς ἐπὶ τηλικοῦτον λυμεῶνα βίου χειραγωγεῖ· ὃς οἷά τις γενναῖος θεοῦ στρατηγὸς γ’ γ’ τοῖς θείοις ὅπλοις φραξάμενος, τὴν πολυτίμητον ἐμπορίαν τοῦ νοητοῦ φωτὸς ἐξ ἀνατολῶν τοῖς κατὰ δύσιν ἐκόμιζεν, φῶς αὐτὸ καὶ λόγον ψυχῶν σωτήριον, τὸ κήρυγμα τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας, εὐαγγελιζόμενος .

A tal [homem], pai e artífice de tais males, naquele tempo, como [se fosse] um grande e adversário de grandes [homens], os divinos apóstolos do nosso Salvador, [assim] o pôs à frente o mau poder que odeia o bem e conspira contra a salvação dos homens. Mas, contudo, a divina e supraceleste graça, cooperando com os seus ministros, por meio da manifestação e presença deles, apagava rapidamente a chama do maligno, quando [esta] se acendia, humilhando por meio deles e derrubando "todo alto que se levanta contra o conhecimento de Deus". Por isso, nenhuma coalizão, nem de Simão, nem de outro dos que então brotaram, subsistiu naqueles próprios tempos apostólicos. Pois vencia e prevalecia sobre todas as coisas o brilho da verdade, e a própria palavra divina, que há pouco, [vinda] de Deus, resplandecera aos homens, florescendo na terra e vivendo entre os seus próprios apóstolos.

Logo, o já indicado charlatão, como que ferido nos olhos do entendimento pelo divino fulgor, quando antes, na Judeia, pelas coisas em que agiu mal, fora descoberto pelo apóstolo Pedro, tendo empreendido uma grande e transmarina viagem, ia fugindo do oriente para o ocidente, julgando [ser] só assim viável para ele viver segundo a [sua] intenção. E, tendo chegado à cidade dos romanos, cooperando grandemente com ele o poder que ali estava à espreita, em pouco [tempo] tanto avançaram as [coisas] do [seu] empreendimento, que foi até honrado, pela dedicação de uma estátua, pelos [habitantes] de lá, como [se fosse] um deus. Mas não por muito [tempo] lhe iam bem estas coisas. Pois logo em seguida, no mesmo reinado de Cláudio, a toda-boa e amantíssima dos homens providência de todas as coisas conduz pela mão à Roma, como contra tão grande flagelo da vida, o forte e grande [dentre] os apóstolos, o [que por causa] da virtude [era] o defensor de todos os demais, Pedro; o qual, como um nobre general de Deus, munido das armas divinas, trazia a preciosíssima mercadoria da luz inteligível do oriente aos [do] ocidente, evangelizando a própria luz e a palavra salvadora das almas, a pregação do reino dos céus.

XV

Sobre o evangelho segundo Marcos

XV. οὕτω δὴ οὖν ἐπιδημήσαντος αὐτοῖς τοῦ θείου λόγου, ἡ μὲν τοῦ Σίμωνος ἀπέσβη καὶ παραχρῆμα σὺν καὶ τῷ ἀνδρὶ καταλέλυτο δύναμις. Τοσοῦτον δ’ ἐπέλαμψεν ταῖς τῶν ἀκροατῶν τοῦ Πέτρου διανοίαις εὐσεβείας φέγγος, ὡς μὴ τῆ εἰς ἅπαξ ἱκανῶς ἔχειν ἀρκεῖσθαι ἀκοῇ μηδὲ τῇ ἀγράφῳ τοῦ θείου κηρύγματος διδασκαλίᾳ, παρακλήσεσιν δὲ παντοίαις Μάρκον, οὗ τὸ εὐαγγέλιον φέρεται, ἀκόλουθον ὄντα Πέτρου, λιπαρῆσαι ὡς ἂν καὶ διὰ γραφῆς ὑπόμνημα τῆς διὰ λόγου παραδοθείσης αὐτοῖς καταλείψοι διδασκαλίας, μὴ πρότερόν τε ἀνεῖναι ἢ κατεργάσαθαι τὸν ἄνδρα, καὶ ταύτῃ αἰτίους γενέσθαι τῆς τοῦ λεγομένου κατὰ Μάρκον εὐαγγελίου γραφῆς. γνόντα δὲ τὸ πραχθέν φασι τὸν ἀπόστολον ἀποκαλύψαντος αὐτῷ τοῦ πνεύματος, ἡσθῆναι τῇ τῶν ἀνδρῶν προθυμίᾳ κυρῶσαί τε τὴν γραφὴν εἰς ἔντευξιν ταῖς ἐκκλησίαις. Κλήμης ἐν ἕκτῳ τῶν ῾Υποτυπώσεων παρατέθειται τὴν ἱστορίαν, συνεπιμαρτυρεῖ δὲ αὐτῷ καὶ ὁ ῾Ιεραπολίτης ἐπίσκοπος ὀνόματι Παπίας, τοῦ δὲ Μάρκου μνημονεύειν τὸν Πέτρον ἐν τῇ προτέρᾳ ἐπιστολῇ· ἢν καὶ συντάξαι φασὶν ἐπ’ αὐτῆς ῾Ρώμης, σημαίνειν τε τοῦτ’ αὐτόν, τὴν πόλιν τροπικώτερον Βαβυλῶνα προσειπόντα διὰ τούτων “ ἀσπάζεται ὑμᾶς ἡ ἐν Βαβυλῶνι συνεκλεκτὴ καὶ Μάρκος ὁ υἱός μου.”

Assim, pois, tendo habitado entre eles a palavra divina, o poder de Simão apagou-se e imediatamente, juntamente com o homem, foi destruído. E tanto resplandeceu nos entendimentos dos ouvintes de Pedro o brilho da piedade, que não [lhes] bastava contentar-se com a audição de uma só vez, nem com o ensino não escrito da pregação divina, mas, com toda espécie de exortações, suplicaram a Marcos — de quem se conserva o evangelho, [e] que era acompanhante de Pedro — [que] lhes deixasse também, por escrito, uma memória do ensino que lhes fora transmitido por [viva] voz, e não desistiram antes de convencer o homem, e assim se tornaram causa da escrita do chamado evangelho segundo Marcos. E dizem [que] o apóstolo, tendo conhecido o feito, [por] lho ter revelado o Espírito, alegrou-se com a boa disposição dos homens e ratificou a escrita para leitura nas igrejas. Clemente, no sexto [livro] das Hipotiposes, expõe a história, e dá testemunho concordante com ele também o bispo de Hierápolis, de nome Papias; e [dizem] que Pedro faz menção de Marcos na primeira carta, a qual dizem [que] compôs na própria Roma, e [que] ele indica isto, tendo chamado a cidade, mais figuradamente, "Babilônia", por estas [palavras]: "saúda-vos a co-eleita [que está] em Babilônia, e Marcos, meu filho."

XVI

Como Marcos, o primeiro, pregou aos do Egito o conhecimento de Cristo

XVI. τοῦτον δὲ Μάρκον] πρῶτόν φασιν ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου στειλάμενον, τὸ εὐαγγέλιον, ὃ δὴ καὶ συνεγράψατο, κηρῦξαι, ἐκκλησίας τε πρῶτον ἐπ’ αὐτῆς Ἀλεξανδρείας συστήσασθαι. τοσαύτη δ᾿ ἄρα τῶν αὐτόθι πεπιστευκότων πληθὺς ἀνδρῶν τε καὶ γυναικῶν ἐκ πρώτης ἐπιβολῆς συνέστη δι’ ἀσκήσεως φιλοσοφωτάτης τε καὶ σφοδροτάτης, ὡς καὶ γραφῆς αὐτῶν ἀξιῶσαι τὰς διατριβὰς καὶ τὰς συνηλύσεις τά τε συμπόσια καὶ πᾶσαν τὴν ἄλλην τοῦ βίου ἀγωγὴν τὸν Φίλωνα·

E dizem [que] este Marcos, o primeiro a partir para o Egito, pregou o evangelho que também compusera, e constituiu igrejas, o primeiro, na própria Alexandria. E tão grande foi, com efeito, a multidão de homens e mulheres que ali creram desde o primeiro impulso, por meio de uma ascese filosofantíssima e vigorosíssima, que Fílon julgou digno pôr por escrito as [suas] ocupações, e as [suas] reuniões, e os banquetes, e toda a demais conduta da [sua] vida.

XVII

O que Fílon narra a respeito dos ascetas do Egito

XVII. ὃν καὶ λόγος ἔχει κατὰ Κλαύδιον ἐπὶ τῆς ῾Ρώμης εἰς ὁμιλίαν ἐλθεῖν Πέτρῳ, τοῖς ἐκεῖσε τότε κηρύττοντι. καὶ οὐκ ἀπεικὸς ἂν εἴη τοῦτό γε, ἐπεὶ καὶ ὅ φαμεν αὐτὸ σύγγραμμα, εἰς ὕστερον καὶ μετὰ χρόνους αὐτῷ πεπονημένον, σαφῶς τοὺς εἰς ἔτι νῦν καὶ εἰς ἡμᾶς πεφυλαγμένους τῆς ἐκκλησίας περιέχει κανόνας· ἀλλὰ καὶ τὸν βίον τῶν παρ’ ἡμῖν ἀσκητῶν ὡς ἔνι μάλιστα ἀκριβέστατα ἱστορῶν, γένοιτ’ ἄν ἔκδηλος οὐκ εἰδὼς μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀποδεχόμενος ἐκθειάζων τε καὶ σεμνύνων τοὺς κατ’ αὐτὸν ἀποστολικοὺς ἄνδρας, ἐξ Ἑβραίων, ὡς ἔοικε, γεγονότας ταύτῃ τε ἰουδαϊκώτερον τῶν παλαιῶν ἔτι τὰ πλεῖατα διατηροῦντας ἐθῶν. πρῶτόν γέ τοι τὸ μηθὲν πέρα τῆς ἀληθείας οἴκοθεν καὶ ἐξ ἑαυτοῦ προαθήσειν οἷς ἱστορήσειν ἔμελλεν, ἀπ’· ιαχυρισάμενος ἐν ᾧ ἐπέγραφεν λόγῳ Περὶ βίου θεωρητικοῦ ἢ ἱκετῶν, θεραπευτὰς αὐτοὺς καὶ τὰς σὺν αὐτοῖς γυναῖκας θεραπευτρίδας ἀποκαλεῖσθαί φησιν, τὰς αἰτίας ἐπειπὼν τῆς τοιᾶσδε προσρήσεως, ἤτοι παρὰ τὸ τὰς φυχὰς τῶν προσιόντων αὐτοῖς τῶν ἀπὸ κακίας παθῶν ἰατρῶν δίκην ἀπαλλάττοντας ἀκεῖσθαι καὶ θεραπεύειν, ἢ τῆς περὶ τὸ θεῖον καθαρᾶς καὶ εἰλικρινοῦς θεραπείας τε καὶ θρησκείας ἕνεκα. εἴτ’ οὗν ἐξ ἑαυτοῦ ταύτην αὐτοῖς ἐπιτέθειται τὴν προαηγορίαν, οἰκείως ἐπιγραφὰς τῷ τρόπῳ τῶν ἀνδρῶν τοὔνομα, εἴτε καὶ ὄντως τοῦτ’ αὐτοὺς ἐκάλουν κατ’ ἀρχὰς οἱ πρῶτοι, μηδαμῶς τῆς χριστιανῶν πω προσ- ρήαεως ἀνὰ πάντα τόπον ἐπιπεφημισμένης, οὔ τί πω διατείνεσθαι ἀναγκαῖον· ὅμως δ' οὑν ὲν πρώτοις τὴν ἀπόταξιν αὐτοῖς τῆς οὐσίας μαρτυρεῖ, φάσκων ἀρχομένους φιλοσοφεῖν ἐξίστασθαι τοῖς ταξαμένους τῶν ὑπαρχόντων, ἔπειτα πάσαις ἀπο- ταξαμένους ταῖς τοῦ βίου φροντίσιν, ἔξω τειχῶν προελθόντας, ἐν μοναγρίοις καὶ κήποις τὰς δια- τριβὰς ποιεῖαθαι, τὰς ἐκ τῶν ἀνομοίων ἐπιμιξίας ἀλυσιτελεῖς καὶ βλαβερὰς εὖ εἰδότας, τῶν κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ τοῦθ’ , ὡς εἰκός, ἐπιτελούντων, ἐκθύμῳ καὶ θερμοτάτη πίστει τὸν προφητικὸν ζηλοῦν ἀσκούντων βίον. καὶ γὰρ οὗν κἀν ταῖς ὁμολογουμέναις τῶν ἀποατόλων Πράξεσιν ἐμ· φέρεται ὅτι δὴ πάντες οἱ τῶν ἀποατόλων γνώριμοι τὰ κτήματα καὶ τὰς ὑπάρξεις διαπιπράσκοντες ἐμέριζον ἅπασιν καθ᾿ ὃ ἄν τις χρείαν εἶχεν, ὡς μηδὲ εἶναί τινα ἐνδεῆ παρ᾿ αὐτοῖς· ὅσοι γοῦν κτήτορες χωρίων ἢ οἰκιῶν ὑπῆρχον, ὡς ὁ λόγος φησίν, πωλοῦντες ἔφερον τὰς τιμὰς τῶν πιπρασκομένων, ἐτίθεσάν τε παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστόλων, ὥστε διαδίδοσθαι ἑκάστῳ καθ᾿ ὅτι ἄν τις χρείαν εἶχεν. Τὰ παραπλήσια δὲ τούτοις μαρτυρήσας τοῖς δηλουμένοις ὁ Φίλων συλλαβαῖς αὐταῖς ἐπιφέρει λέγων· “ πολλαχοῦ μὲν οὗν τῆς οἰκουμένης ἐστὶν τὸ γένος· ἔδει γὰρ ἀγαθοῦ τελείου μετασχεῖν καὶ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν βάρβαρον· πλεονάζει δ᾿ ἐν Αἰγύπτῳ καθ᾿ ἕκαστον τῶν ἐπικαλουμένων νομῶν καὶ μάλιστα περὶ τὴν Ἀλεξάνδρειαν. οἱ δὲ πανταχόθεν ἄριστοι, καθάπερ εἰς πατρίδα θεραπευτῶν, ἀποικίαν στέλλονται πρός τι χωρίον ἐπιτηδειότατον, ὅπερ ἐστὶν ὑπὲρ λίμνης Μαρείας κείμενον ἐπὶ γεωλόφου χθαμαλωτέρου, σφόδρα εὐκαίρως ἀσφαΛείας τε ἕνεκα καὶ ἀέρος εὐκρασίας. ” εἶθ᾿ ἑξῆς τὰς οἰκήσεις αὐτῶν ὁποῖαί τινες ἦσαν διαγραφὰς, περὶ τῶν κατὰ χώραν ἐκκλησιῶν ταῦτά φησιν· “ ἐν ἑκάστη δὲ οἰκίᾳ ἐστὶν οἴκημα ἱερὸν ὃ καλεῖται σεμνεῖον καὶ μοναστήριον, ἐν ᾧ μονούμενοι τὰ τοῦ σεμνοῦ βίου μυστήρια τελοῦνται, μηδὲν εἰσκομίζοντες, μὴ ποτόν, μὴ σιτίον, μηδέ τι τῶν ἄλλων ὅσα πρὸς τὰς τοῦ σώματος χρείας ἀναγκαῖα, ἀλλὰ νόμους καὶ λόγια θεσπισθέντα διὰ προφητῶν καὶ ὕμνους καὶ τἄλλα οἷς ἐπιστήμη καὶ εὐσέβεια συναύξονται καὶ τελειοῦνται.” Καὶ μεθ᾿ ἕτερά φησιν· “Τὸ δ᾿ ἐξ ἑωθινοῦ μέχρις ἑσπέρας διάστημα σύμπαν αὐτοῖς ἐατιν ἄσκηαις. ἐντυγχάνοντες τοῖς ἱεροῖς γράμμααιν φιλοαοφοῦαιν τὴν πάτριον φιλοσοφίαν ἀλληγοροῦντες , ἐπειδὴ σύμβολα τὰ τῆς ῥητῆς ἑρμηνείας νομίζουσιν ἀπ’ ὁ κε ἀποκεκρυμμένης φύαεως, ἐν ὑπονοίαις δηλουμένης . ἔστι δ’ αὐτοῖς καὶ συγγράμματα παλαιῶν ἀνδρῶν, οἳ τῆς αὐτῶν ἀρχηγέται γενόμενοι, πολλὰ μνημεῖα τῆς ἐν τοῖς ἀλληγορουμένοις ἰδέας ἀπέλιπον, οἷς καθάπερ τισὶν ἀρχετύποις χρώμενοι μιμοῦνται τῆς προαιρέσεως τὸν τρόπον.” Ταῦτα μὲν οὖν ἔοικεν εἰρῆσθαι τῷ ἀνδρὶ τὰς ἱερὰς ἐξηγουμένων αὐτῶν ἐπακροασαμένῳ γραφάς, τάχα δ’ εἰκός, ἅ φηαιν ἀρχαίων παρ’ αὐτοῖς εἶναι συγγράμματα, εὐαγγέλια καὶ τὰς τῶν γραφὰς διηγήσεις τέ τινας κατὰ τὸ εἰκὸς τῶν πάλαι προφητῶν ἑρμηνευτικάς, ὁποίας ἥ τε πρὸς Ἑβραίους καὶ ἄλλαι πλείους τοῦ Παύλου περιέχουσιν ἐπιστολαί, ταῦτ’ εἶναι. εἶτα πάλιν ἑξῆς περὶ τοῦ νέους αὐτοὺς ποιεῖσθαι φαλμοὺς οὕτως γράφει· “ ὥστ' οὐ θεωροῦσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ποιοῦσιν ᾄσματα καὶ ὕμνους εἰς τὸν θεὸν παντοίων μέτρων καὶ μελῶν ἀριθμοῖς σεμνοτέροις ἀναγκαίως χαράααοντες.” Πόλλα μὲν οὖν καὶ ἄλλα περὶ ὧν ὁ λόγος, ἐν ταὐτῷ διέξειαιν, ἐκεῖνα δ’ ἀναγκαῖον ἐφάνη δεῖν ἀναλέξααθαι, δι’ ὧν τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἀγωγῆς ὑποτίθεται. εἰ δέ τῳ μὴ δοκεῖ τὰ εἰρημένα ἴδια εἶναι τῆς κατὰ τὸ εὐαγγέλιον πολιτείας, δύνασθαι δὲ καὶ ἄλλοις παρὰ τοὺς δεδηλωμένους ἁρμόττειν, πειθέσθω κάν ἀπὸ τῶν ἑξῆς αὐτοῦ φωνῶν, ἐν αἷς ἀναμφήριστον, εἰ εὐγνωμονοίη, κομίσεται τὴν περὶ τοῦδε μαρτυρίαν. γράφει γὰρ ὧδε· "ἐγκράτειαν δ’ ὥαπερ τινὰ θεμέλιον προκαταβαλλόμενοι τῆ φυχῆ, τὰς ἄλλας ἐποικοδομοῦσιν ἀρετάς. σιτίον ἢ ποτὸν οὐδεὶς ἂν αὐτῶν προσενέγκαιτο πρὸ ἡλίου δύσεως, ἐπεὶ τὸ μὲν φιλοαοφεῖν ἄξιον φωτὸς κρίνουσιν εἶναι, ακότους δὲ τὰς τοῦ σώματος ἀνάγκας· ὅθεν τῷ μὲν ἡμέραν, ταῖς δὲ νυκτὸς βραχύ τι μέρος ἔνειμαν. ἔνιοι δὲ καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν ὑπομιμνῄσκονται τροφῆς, οἷς πλείων ὁ πόθος ἐπιατήμης ἐνίδρυται, τινὲς δὲ οὕτως ἐνευφραίνονται καὶ τρυφῶαιν ὑπὸ αοφίας ἐστιώμενοι πλουαίως καὶ ἀφθόνως τὰ δόγματα χορηγούσης, ὡς καὶ πρὸς διπλααίονα χρόνον ἀντέχειν καὶ μόγις δι’ ἓξ ἡμερῶν ἀπογεύεαθαι τροφῆς ἀναγκαίας, ἐθιαθέντες.” Ταύτας τοῦ Φίλωνος σαφεῖς καὶ ἀναντιρρήτους περὶ τῶν καθ’ ἡμᾶς ὑπάρχειν ἡγούμεθα λέξεις. εἰ δ’ ἐπὶ τούτοις ἀντιλέγων τις ἔτι σκληρύνοιτο, καὶ οὗτος ἀπαλλαττέαθω τῆς δυαπιατίας, ἐναργεστέραις πειθαρχῶν ἀποδείξεσιν , ἃς οὐ παρά τισιν ἢ μόνη τῆ Χριστιανῶν εὑρεῖν ἔνεατιν κατὰ τὸ εὐαγγέλιον θρῃσκείᾳ. φησὶν γὰρ τοῖς περὶ ὧν ὁ λόγος καὶ γυναῖκας αυνεῖναι, ὧν αἱ πλεῖαται γηρα- λέαι παρθένοι τυγχάνουσιν, τὴν ἁγνείαν οὐκ ἀνάγκη, καθάπερ ἔνιαι τῶν παρ’ Ἕλλησιν ἱερειῶν, φυλάξασαι μᾶλλον ἢ καθ’ ἑκούαιον γνώμην, διὰ ζῆλον καὶ πόθον σοφίας, ἧ συμβιοῦν σπουδάσασαι τῶν περὶ τὸ σῶμα ἡδονῶν ἠλόγησαν, οὐ θνητῶν ἐκγόνων, ἀλλ’ ἀθανάτων ὀρεχθεῖααι, ἃ μόνη τίκτειν ἀφ’ ἑαυτῆς οἵα τέ ἐστιν ἡ θεοφιλὴς φυχή. εἶθ’ ὑποκαταβάς, ἐμφαντικώτερον ἐκτίθε- τᾶι ταῦτα· “ αἱ δ’ ἐξηγήαεις τῶν ἱερῶν γραμμάτων γίνονται αὐτοῖς δι’ ὑπονοιῶν ἐν ἀλληγορίαις. ἅπα· ἄα γὰρ ἡ νομοθεαία δοκεῖ τοῖς ἀνδράσι τούτοις ἐοικέναι ζῴῳ καὶ σῶμα μὲν ἔχειν τὰς ῥητὰς δία· φυχὴν δὲ τὸν ἐναποκείμενον ταῖς λέξεαιν ἀόρατον νοῦν, ὃν ἤρξατο διαφερόντως ἡ οἰκία αὕτη θεωρεῖν, ὡς διὰ κατόπτρου τῶν ὀνομάτων κάλλη νοημάτων ἐμφαινόμενα κατ’· ιδοῦαα.” Τί δεῖ τούτοις ἐπιλέγειν τὰς ἐπὶ ταὐτὸν αυν· δ’ όδους καὶ τὰς ἴδιᾳ μὲν ἄνδρων, ἴδιᾳ ’δε γυναίκων ἐν ταὐτῷ διατριβὰς καὶ τὰς ἐξ ἔθους ἔτι καὶ νῦν πρὸς ἡμῶν ἐπιτελουμένας ἀακήαεις, ἃς δια- φερούσας κάτα τὴν του σωτηρίου πάθους ἑορτὴν ἐν ἀαιτίαις καὶ διανυκτερεύσεσιν προσοχαῖς τῶν θείων λόγων ἐκτελεῖν εἰώθαμεν, ἅπερ ἐπ’ : ἀκριβέατερον αὐτὸν ὃν καὶ εἰς δεῦρο τετήρηται παρὰ μόνοις ἡμῖν τρόπον ἐπιαημηνάμενος ὁ δηλωθεὶς ἀνὴρ τῇ ἰδίᾳ παρέδωκεν γραφῆ, τὰς τῆς μεγάλης ἑορτῆς παννυχίδας καὶ τὰς ἐν ταύταις ἀσκήαεις τούς τε λέγεσθαι εἰωθότας πρὸς ἡμῶν ὕμνους ἱατορῶν, καὶ ὡς ἑνὸς μετὰ κοσμίως ἐπιφάλλοντος οἱ λοιποὶ καθ’ ἡαυχίαν ἀκροώμενοι τῶν ὕμνων τὰ ἀκροτελεύτια συνεξηχοῦσιν, ὅπως τε κατὰ τὰς δεδηλωμένας ἡμέρας ἐπὶ ατιβάδων χαμευνοῦντες οἴνου μὲν τὸ παρά· πὰν, ὡς αὐτοῖς ῥήμασιν ἀνέγραφεν, οὐδ’ ἀπο- γεύονται, ἀλλ’ οὐδὲ τῶν ἐναίμων τινός, ὕδωρ δὲ μόνον αὐτοῖς ἐστι ποτόν, καὶ προαόφημα μετ’ ἄρτου ἅλες καὶ ὕσσωπον. πρὸς τούτοις γράφει τὸν τῆς προατααίας τρόπον τῶν τὰς ἐκκλησιαστικὰς λειτουργίας ἐγκεχειρισμένων διακονίας τε καὶ τὰς ἐπὶ πᾶσιν ἀνωτάτω τῆς ἐπιακοπῆς πρὸ- ἑδρίας. τούτων δ’ ὅτῳ πόθος ἔνεατι τῆς ἀκρὶ· ἐπιστάσεως , μάθοι ἂν ἐκ τῆς δηλωθείαης τοῦ ἀνδρὸς ἱστορίας· ὅτι δὲ τοὺς πρώτους κήρυκας τῆς κατὰ τὸ εὐαγγέλιον διδασκαλίας τά τε αρχῆθεν πρὸς τῶν ἀποατόλων ἔθη παραδεδομένα καταλαβὼν ὁ Φίλων ταῦτ’ ἔγραφεν, παντί τῳ δῆλον.

Do qual [Fílon] também a tradição sustenta [que], no [tempo] de Cláudio, veio a conversar, em Roma, com Pedro, que então pregava aos [de] lá. E isto não seria inverossímil, visto que também o próprio escrito de que falamos, elaborado por ele mais tarde e depois de [algum] tempo, contém claramente as regras da igreja ainda agora e até nós conservadas. Mas, narrando também, o mais exatamente possível, a vida dos nossos ascetas, tornar-se-ia manifesto [como] não só conhecendo, mas também acolhendo, e exaltando, e venerando os homens apostólicos do seu [tempo] — que, ao que parece, provinham dos hebreus e por isso conservavam ainda, de modo mais judaico, a maioria dos antigos costumes.

Primeiro, com efeito, tendo assegurado [que] nada acrescentaria, de sua casa e de si mesmo, além da verdade, às coisas que ia narrar, na obra que intitulou "Sobre a vida contemplativa ou [sobre] os suplicantes", diz [que] eles são chamados "terapeutas", e as mulheres com eles "terapêutridas", acrescentando as causas de tal denominação: ou porque, à maneira de médicos, tratam e curam as almas dos que se achegam a eles, libertando[-as] dos padecimentos [provenientes] da malícia; ou por causa do serviço [therapeia] e do culto puro e sincero para com o divino. Quer, pois, de si mesmo lhes tenha imposto esta denominação, inscrevendo o nome de modo próprio ao modo [de vida] dos homens, quer também realmente assim os chamassem, no início, os primeiros — não estando ainda de modo nenhum a denominação de "cristãos" divulgada por todo lugar —, não é de modo algum necessário insistir [nisso].

Contudo, entre as primeiras coisas, atesta a renúncia deles aos bens, dizendo [que], ao começarem a filosofar, cedem os bens aos que estão dispostos [a recebê-los]; depois, tendo renunciado a todos os cuidados da vida, saindo para fora das muralhas, fazem as [suas] ocupações em quintas solitárias e jardins, sabendo bem [que] as convivências com os dessemelhantes [são] inúteis e nocivas — praticando isto, como é verossímil, os [que viviam] naquele tempo com fervorosa e ardentíssima fé, emulando a vida profética. Pois também, nos reconhecidos Atos dos Apóstolos, consta que todos os conhecidos dos apóstolos, vendendo os bens e as posses, [os] repartiam com todos, conforme cada um tinha necessidade, de modo a não haver nenhum necessitado entre eles; quantos, com efeito, eram possuidores de campos ou de casas, como diz a Escritura, vendendo[-os], traziam os preços do que era vendido, e [os] punham aos pés dos apóstolos, de modo a distribuir-se a cada um conforme cada um tinha necessidade.

E, tendo Fílon testemunhado coisas semelhantes a estas às já indicadas, acrescenta, com estas mesmas sílabas, dizendo: "Em muitos lugares, com efeito, do mundo habitado existe a [sua] raça; pois era preciso [que] participassem do bem perfeito tanto a Grécia quanto [a terra] bárbara; mas abunda no Egito, em cada um dos chamados nomos, e sobretudo em torno de Alexandria. E os melhores de toda parte, como que para uma pátria de terapeutas, partem [como] colônia para um lugar apropriadíssimo, o qual está situado acima do lago Mareótis, sobre uma colina mais baixa, muito oportunamente, tanto por causa da segurança quanto do bom clima do ar." Depois, em seguida, descrevendo quais eram as suas habitações, diz isto a respeito das igrejas [espalhadas] pela região: "E em cada casa há um aposento sagrado, que se chama santuário e mosteiro, no qual, sozinhos, cumprem os mistérios da vida veneranda, nada [para lá] levando — nem bebida, nem alimento, nem nenhuma das demais coisas necessárias às necessidades do corpo —, mas leis e oráculos proferidos por meio de profetas, e hinos, e as demais coisas com que a ciência e a piedade crescem juntas e se aperfeiçoam."

E, depois de outras coisas, diz: "E todo o intervalo desde a manhã até a tarde é para eles ascese. Pois, aplicando-se aos sagrados escritos, filosofam a filosofia pátria, alegorizando, visto que julgam [ser] símbolos as [coisas] da interpretação literal, de uma natureza oculta, manifestada em [sentidos] subentendidos. E têm também escritos de homens antigos, que, tendo sido os fundadores da sua [seita], deixaram muitos monumentos da [sua] concepção nas [coisas] alegorizadas; dos quais, usando-[os] como certos arquétipos, imitam o modo da [sua] orientação." Estas coisas, pois, parecem ter sido ditas pelo homem [tendo ele] ouvido [a eles] mesmos expondo as sagradas Escrituras; e talvez [seja] verossímil [que] as [obras] que diz serem, entre eles, escritos antigos — os evangelhos, e as escrituras dos apóstolos, e certas narrativas, à maneira verossímil, interpretativas dos antigos profetas, quais [as] contêm a [carta] aos hebreus e várias outras cartas de Paulo — sejam estas.

Depois, de novo, em seguida, a respeito de eles comporem novos salmos, escreve assim: "de modo que não só contemplam, mas também compõem cânticos e hinos a Deus, em todo tipo de metros e melodias, gravando-[os] necessariamente com ritmos mais venerandos." Muitas outras coisas, com efeito, a respeito das quais [é] a nossa discussão, [Fílon] expõe na mesma [obra]; mas aquelas pareceu necessário recolher, por meio das quais expõe as [características] próprias da conduta eclesiástica. E, se a alguém parece [que] as coisas ditas não são próprias da vida segundo o evangelho, mas [que] podem convir também a outros além dos indicados, persuada-se ao menos pelas suas [palavras] seguintes, nas quais, se for equânime, obterá o incontestável testemunho a respeito disto. Pois escreve assim: "E, lançando de antemão a continência como [se fosse] um certo fundamento na alma, sobre [ela] edificam as demais virtudes. Alimento ou bebida nenhum deles tomaria antes do pôr-do-sol, visto que julgam [ser] o filosofar digno da luz, e das trevas as necessidades do corpo; donde ao um atribuíram o dia, e a estas uma pequena parte da noite. E alguns, aos quais está fixado maior desejo de ciência, recordam-se do alimento [só] a cada três dias; e alguns tanto se deleitam e se regalam, banqueteados pela sabedoria que rica e abundantemente fornece os [seus] dogmas, que resistem até o dobro do tempo e mal, a cada seis dias, provam o alimento necessário, [assim] acostumados."

Estas palavras de Fílon julgamos serem claras e incontestáveis a respeito dos nossos [ascetas]. E, se, contradizendo sobre isto, alguém ainda se endurece, também este afaste-se da incredulidade, obedecendo a demonstrações mais claras, as quais não é possível achar em nenhuns [outros] senão só no culto dos cristãos segundo o evangelho. Pois diz [Fílon] que, com os [homens] a respeito dos quais [é] o discurso, convivem também mulheres, das quais a maioria são virgens idosas, tendo guardado a castidade não por necessidade, como algumas das sacerdotisas entre os gregos, mas antes por deliberação voluntária, por zelo e desejo da sabedoria, com a qual, tendo-se empenhado em conviver, desprezaram os prazeres do corpo, desejando não descendentes mortais, mas imortais, os quais só a alma amada de Deus é capaz de gerar de si mesma. Depois, descendo um pouco, expõe estas coisas de modo mais expressivo: "E as exposições dos sagrados escritos se dão para eles por meio de [sentidos] subentendidos, em alegorias. Pois toda a legislação parece a estes homens assemelhar-se a um ser vivo, e ter por corpo as ordenanças literais, e por alma o sentido invisível depositado nas palavras, o qual esta comunidade começou a contemplar de modo distinto, como [quem], por meio do espelho dos nomes, viu refletidas as belezas dos pensamentos."

Que é preciso acrescentar a isto as reuniões no mesmo [lugar], e as ocupações — à parte dos homens, à parte das mulheres, no mesmo [lugar] —, e as ascéticas ainda agora por nós, por costume, cumpridas, que costumamos, distintamente, na festa da paixão salvadora, cumprir em jejuns e em vigílias noturnas de atenção às palavras divinas? As quais o já indicado homem, tendo assinalado de modo mais exato o próprio modo que até aqui foi conservado só entre nós, transmitiu na sua [própria] escrita, narrando as vigílias da grande festa, e as ascéticas nelas, e os hinos que costumamos dizer, e como, cantando um deles decorosamente, os demais, ouvindo em silêncio, entoam juntos os finais dos hinos; e como, nos dias indicados, deitando-se por terra sobre leitos de folhas, de vinho, absolutamente — como registrou com estas mesmas palavras —, nem sequer provam, mas nem tampouco de nenhuma [carne] com sangue, e só a água lhes é bebida, e por acompanhamento, com pão, sal e hissopo. Além disto, escreve o modo da presidência dos encarregados dos ofícios eclesiásticos, e dos ministérios [diaconais], e das presidências do episcopado, [as] mais elevadas de todas. E [aquele] em quem há desejo do conhecimento exato destas coisas, poderá aprendê-lo da já indicada história do homem; e que Fílon, tendo apreendido os primeiros arautos do ensino segundo o evangelho e os costumes desde o início transmitidos pelos apóstolos, escreveu estas coisas, [é] claro a qualquer um.

XVIII

Quantos escritos de Fílon chegaram até nós

XVIII. Πολύς γε μὴν τῷ λόγῳ καὶ πλατὺς ταῖς διανοίαις, ὑφηλός τε ὢν καὶ μετέωρος ἐν ταῖς εἰς τὰς θείας γραφὰς θεωρίαις γεγενημένος, ποικίλην καὶ πολύτροπον τῶν ἱερῶν λόγων πεποίηται τὴν ὑφήγησιν, τοῦτο μὲν εἱρμῷ καὶ ἀκολουθίᾳ τὴν τῶν εἰς τὴν Γένεσιν διεξελθὼν πραγματείαν ἐν οἷς ἐπέγραφεν Νόμων ἱερῶν ἀλληγορίας, τοῦτο δὲ κατὰ μέρος διαστολὰς κεφαλαίων τῶν ἐν ταῖς γραφαῖς ζητουμένων ἐπιστάαεις τε καὶ διαλύσεις πεποιημένος ἐν οἷς καὶ αὐτοῖς καταλλήλως Τῶν ἐν Γενέσει καὶ τῶν ἐν Ἐξαγωγῇ ζητημάτων καὶ λύσεων τέθειται τὴν ἐπιγραφήν. ἔστι δ’ αὐτῷ παρὰ ταῦτα προβλημάτων τινῶν ἰδίως πεπονημένα σπουδάσματα, οἷά ἐστι τὰ Περὶ γεωργίας καὶ τὰ Περὶ μέθης τοααῦτα, καὶ ἄλλα ἄττα διαφόρου καὶ οἰκείας ἐπιγραφῆς ἠξιωμένα, οἷος ὁ Περὶ ὧν νήφας ὁ νοῦς εὔχεται καὶ καταρᾶται καὶ Περὶ συγχύαεως τῶν διαλέκτων, καὶ ὁ Περὶ φυγῆς καὶ εὑρέαεως, καὶ ὁ Περὶ τῆς πρὸς τὰ παιδεύματα συνόδου, Περί τε τοῦ τίς ὁ τῶν θείων ἐστὶ κληρονόμος ἢ Περὶ τῆς εἰς τὰ ἴσα καὶ ἐναντία τομῆς, καὶ ἔτι τὸ Περὶ τῶν τριῶν ἀρετῶν ἃς αὺν ἄλλαις ἀνέγραφεν Μωυσῆς, πρὸς τούτοις ὁ Περὶ τῶν μετονομαζομένων καὶ ὧν ἕνεκα μετονομάζονται, ᾧ φησι αυντεταχέναι καὶ Περὶ δια- θηκῶν ἁ β΄ ἔστιν δ’ αὐτοῦ καὶ Περὶ ἀποικίας καὶ βίου σοφοῦ τοῦ κατὰ δικαιοαύνην τελειω- θέντος ἢ νόμων ἀγράφων, καὶ ἔτι Περὶ γιγάντων ἢ περὶ τοῦ μὴ τρέπεσθαι τὸ θεῖον, Περί τε τοῦ κατὰ Μωυσέα θεοπέμπτους εἶναι τοὺς ὀνείρους ἁ β΄ γ’ δ’ ἑ . καὶ ταῦτα μὲν τὰ εἰς ἡμᾶς ἐλθόντα τῶν εἰς τὴν Γένεαιν, εἰς δὲ τὴν Ἔξοδον ἔγνωμεν αὐτοῦ Ζητημάτων καὶ Λύσεων ἁ β΄ γ’ δ’ ἑ, καὶ τὸ Περὶ τῆς σκηνῆς, τό τε Περὶ τῶν δέκα λογίων, καὶ τὰ Περὶ τῶν ἀναφερομένων ἐν εἴδει νόμων εἰς τὰ συντείνοντα κεφάλαια τῶν δέκα λόγων β΄ γ’ δ’, καὶ τὸ Περὶ τῶν εἰς τὰς ἱερουργίας ζῴων, καὶ τίνα τὰ τῶν θυσιῶν εἴδη, καὶ τὸ Περὶ τῶν προκειμένων ἐν τῷ νόμῳ τοῖς μὲν ἀγαθοῖς ἄθλων, τοῖς δὲ πονηροῖς ἐπιτιμίων καὶ ἀρῶν. πρὸς τούτοις ἅπααιν καὶ μονόβιβλα αὐτοῦ φέρεται ὡς τὸ Περὶ προνοίας, καὶ ὁ Περὶ Ἰουδαίων αὐτῷ συνταχθεὶς λόγος, καὶ ὁ Πολιτικός, ἔτι τε ὁ ἢ περὶ τοῦ λόγον ἔχειν τὰ ἄλογα ζῷα ἐπὶ τούτοις ὁ Περὶ τοῦ δοῦλον εἶναι πάντα φαῦλον, ᾧ ἑξῆς ἐστιν ὁ Περὶ τοῦ πάντα σπουδαῖον ἐλεύθερον μεθ’ οὕς συντέτακται αὐτῷ ὁ Περὶ βίου θεωρητικοῦ ἢ ἱκετῶν, ἐξ οὗ τὰ περὶ τοῦ βίου τῶν ἀποστολικῶν ἀνδρῶν διεληλύθαμεν , καὶ τῶν ἐν νόμῳ δὲ καὶ προφήταις Ἑβραϊκῶν ὀνομάτων αἱ ἑρμηνεῖαι τοῦ αὐτοῦ σπουδὴ εἶναι οὗτος μὲν οὖν κατὰ γάιον ἐπὶ τῆς Ῥώμης ἀφ’· ἱκόμενος, τὰ περὶ τῆς Γαϊου θεοατυγίας αὐτῷ γραφέντα, ἃ μετὰ ἤθους καὶ εἰρωνείας Περὶ ἀρετῶν ἐπέγραφεν, ἐπὶ πάσης λέγεται τῆς ‘ Ρωμαίων συγκλήτου κατὰ Κλαύδιον διελθεῖν, ὡς καὶ τῆς ἐν βιβλιοθήκαις ἀναθέσεως θαυμασθέντας αὐτοῦ καταξιωθῆναι τοὺς λόγους. Κατὰ δὲ τούσδε τοὺς χρόνους Παύλου τὴν ἀπό Ἱερουσαλὴμ καὶ κύκλῳ πορείαν μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ διανύοντος, Ἰουδαίους ῾Ρώμης ἀπελαύνει Κλαύδιος, ὅ τε Ἀκύλας καὶ Πρίσκιλλα μετὰ τῶν ἄλλων Ἰουδαίων τῆς ῾Ρώμης ἀπαλλαγέντες ἐπὶ τὴν Ἀσίαν καταίρουσιν, ἐνταῦθά τε Παύλῳ τῷ ἀποστόλῳ συνδιατρίβουσιν, τοὺς αὐτόθι τῶν ἐκκλησιῶν ἄρτι πρὸς αὐτοῦ καταβληθέντας θεμελίους ἐπιστηρίζοντι. διδάσκαλος καὶ τούτων ἡ ἱερὰ τῶν Πραξέων γραφή.

Sendo, com efeito, copioso na palavra e amplo nos pensamentos, e [tendo-se] tornado elevado e sublime nas contemplações das divinas Escrituras, fez uma exposição variada e multiforme das sagradas palavras: por um lado, tendo percorrido, em encadeamento e sequência, o tratado das [coisas] do Gênesis, na [obra] que intitulou "Alegorias das leis sagradas"; por outro, tendo feito, em detalhe, distinções dos capítulos, e considerações e soluções das [questões] investigadas nas Escrituras, nas [obras] às quais pôs, de modo correspondente, a inscrição "Das questões e soluções [das coisas] no Gênesis e no Êxodo". E há dele, além destas, obras trabalhadas de modo particular sobre certos problemas, tais como as [obras] "Sobre a agricultura", e as "Sobre a embriaguez", [em] tantos [livros], e algumas outras dignadas de inscrição diversa e própria, como a [obra] "Sobre o que a mente sóbria deseja e amaldiçoa", e a "Sobre a confusão das línguas", e a "Sobre a fuga e o encontro", e a "Sobre a união com os estudos [preliminares]", e a "Sobre quem é o herdeiro das [coisas] divinas, ou Sobre a divisão em [partes] iguais e contrárias", e ainda a "Sobre as três virtudes que, com outras, Moisés descreveu"; além destas, a "Sobre os que mudam de nome e por que mudam de nome", à qual diz ter juntado também [a obra] "Sobre as alianças", [em] dois [livros].

E há dele também [a obra] "Sobre a migração", e [sobre] "A vida do sábio aperfeiçoado segundo a justiça, ou [Sobre] as leis não escritas"; e ainda "Sobre os gigantes, ou sobre [o fato de] o divino não se mudar", e a "[obra] Sobre [o fato de], segundo Moisés, os sonhos serem enviados por Deus", [em vários livros]. E estas, pois, [são] as [obras] sobre o Gênesis que chegaram até nós; e sobre o Êxodo conhecemos dele [as] "Questões e Soluções", [em vários livros], e a "Sobre o tabernáculo", e a "Sobre os dez oráculos [mandamentos]", e as "Sobre as [leis] referidas, em forma de leis, aos capítulos que se relacionam com os dez preceitos", [em vários livros], e a "Sobre os animais [destinados] às cerimônias sagradas, e quais os tipos de sacrifícios", e a "Sobre as recompensas propostas na lei aos bons, e os castigos e maldições aos maus". Além de todas estas, conservam-se dele também [obras em] um só livro, como a "Sobre a providência", e o tratado "Sobre os judeus" por ele composto, e o "Político"; e ainda o "[Alexandre], ou sobre [o fato de] os animais irracionais terem razão"; sobre isto, a "Sobre [o fato de] todo mau ser escravo", à qual se segue a "Sobre [o fato de] todo homem virtuoso ser livre"; depois das quais foi por ele composta a "Sobre a vida contemplativa ou [sobre] os suplicantes", da qual expusemos as [coisas] a respeito da vida dos homens apostólicos; e do mesmo [é] o labor das "Interpretações dos nomes hebraicos [contidos] na lei e nos profetas".

Este, pois, tendo chegado a Roma no [tempo] de Gaio, diz-se [que] percorreu diante de todo o senado dos romanos, no [tempo] de Cláudio, as [coisas] escritas por ele a respeito da impiedade de Gaio contra Deus, as quais, com [certo] caráter e ironia, intitulou "Sobre as virtudes", de modo que os seus discursos, admirados, foram dignados também da dedicação nas bibliotecas. E, por estes tempos, cumprindo Paulo a [sua] viagem desde Jerusalém, e em círculo, até o Ilírico, Cláudio expulsa os judeus de Roma, e Áquila e Priscila, tendo partido de Roma com os demais judeus, aportam na Ásia, e ali convivem com o apóstolo Paulo, que confirmava os fundamentos das igrejas de lá, há pouco por ele lançados. Mestre também destas coisas [é] a sagrada escritura dos Atos.

XIX

Que desgraça alcançou os judeus em Jerusalém no dia da páscoa

XIX. Ἔτι δὲ Κλαυδίου τὰ τῆς βασιλείας διέποντος, κατὰ τὴν τοῦ πάσχα ἑορτὴν τοσαύτην ἐπὶ τῶν Ἱεροσολύμων στάσιν καὶ ταραχὴν ἐγγενέσθαι συνέβη, ὡς μόνων τῶν περὶ τὰς ἐξόδους τοῦ ἱεροῦ βίᾳ συνωθουμένων τρεῖς μυριάδας Ἰουδαίων ἀποθανεῖν πρὸς ἀλλήλων καταπατηθέντων, γενέσθαι τε τὴν ἑορτὴν πένθος μὲν ὅλῳ τῷ ἔθνει, θρῆνον δὲ καθ᾿ ἑκάστην οἰκίαν. καὶ ταῦτα δὲ κατὰ λέξιν ὁ Ἰώσηπος. Κλαύδιος δὲ Ἀγρίππαν, Ἀγρίππου που παῖδα, Ἰουδαίων καθίστησι βασιλέα, Φήλικα τῆς χώρας ἁπάσης Σαμαρείας τε καὶ Γαλιλαίας καὶ προσέτι τῆς ἐπικαλουμένης Περαίας ἐπίτροπον ἐκπέμφας , διοικήσας δὲ αὐτὸς τὴν ἡγεμονίαν ἔτεσιν τρισὶν καὶ δέκα πρὸς μησὶν ὀκτώ, Νέρωνα τῆς ἀρχῆς διάδοχον καταλιπών, τελευτᾷ.

E, ainda administrando Cláudio as [coisas] do reino, na festa da páscoa sucedeu dar-se em Jerusalém tão grande sedição e perturbação, que, só dos que eram à força apinhados junto às saídas do templo, morreram três miríades de judeus, pisados uns pelos outros, e a festa tornou-se luto para toda a nação, e lamento em cada casa. E estas coisas [diz] Josefo, palavra por palavra. E Cláudio constitui Agripa, filho de Agripa, rei dos judeus, tendo enviado Félix [como] procurador de toda a região, tanto da Samaria quanto da Galileia, e ainda da chamada Pereia; e, tendo administrado ele mesmo o governo por treze anos e oito meses, morre, deixando Nero [como] sucessor do principado.

XX

Que coisas se fizeram também no [tempo] de Nero em Jerusalém

XX. Κατὰ δὲ Νέρωνα, ῥήλικος τῆς Ἰουδαίας ἐπιτροπεύοντος, αὐτοῖς ῥήμασιν αὖθις ὁ Ἰώσηπος τὴν εἰς ἀλλήλους τῶν ἱερέων στάσιν ὧδέ πως ἐν εἰκοστῷ τῆς Ἀρχαιολογίας γράφει· “ Ἐξάπτεται δὲ καὶ τοῖς ἀρχιερεῦσι στάσις πρὸς τοὺς ἱερεῖς καὶ τοὺς πρώτους τοῦ πλήθους τῶν Ἱεροσολύμων, ἕκαστός τε αὐτῶν στῖφος ἀνθρώπων τῶν θρααυτάτων καὶ νεωτεριστῶν ἐαυτῷ ποιήαας, ἡγεμὼν ἦν, καὶ συρράσσοντες ἐκακο- λόγουν τε ἀλλήλους καὶ λίθοις ἔβαλλον· ὁ δ’ ἐπιπλήξων ἢν οὐδὲ εἷς, ἀλλ’ ὡς ἐν ἀπροατατήτῳ πόλει ταῦτ’ ἐπράααετο μετ’ ἐξουσίας. τοσαύτη δὲ τοὺς ἀρχιερεῖς κατέλαβεν ἀναίδεια καὶ τόλμα, ὥστε ἐκπέμπειν δούλους ἐτόλμων ἐπὶ τὰς ἅλωνας τοὺς ληφομένους τὰς τοῖς ἱερεῦσιν ὀφειλομένας δεκάτας. καὶ συνέβαινε τοὺς ἀπορουμένους ἱερέων ὑπ’ ἐνδείας ἀπολλυμένους θεωρεῖν· οὕτως ἐκράτει τοῦ δικαίου παντὸς ἡ τῶν στασιαζόντων βία.” Πάλιν δὲ ὁ αὐτὸς συγγραφεὺς κατὰ τοὺς αὐτοὺς χρόνους ἐν Ἱεροαολύμοις ὑποφυῆναι λῃστῶν τι εἶδος ἱατορεῖ, οἳ μεθ’ ἡμέραν, ὥς φησιν, καὶ ἐν μέσῃ τῆ πόλει ἐφόνευον τοὺς συναντῶντας. μάΛιστα γὰρ ἐν ταῖς ἑορταῖς μιγνυμένους τῷ πλήθει καὶ ταῖς ἐαθήαεαιν ὑποκρύπτοντας μικρὰ ξιφίδια, τούτοις νύττειν τοὺς διαφόρους· ἔπειτα πεαόντων, μέρος γίνεαθαι τῶν ἐπαγανακτούντων αὐτοὺς τοὺς πεφονευκότας· διὸ καὶ παντάπααιν ὑπ’ ἀξιοπιατίας ἀνευρέτους γενέσθαι. πρῶτον μὲν οὖν ὑπ’ αὐτῶν Ἰωνάθην τὸν ἀρχιερέα κατασφαγῆναι, μετὰ δ’ αὐτὸν καθ’ ἡμέραν ἀναιρεῖαθαι πολλούς, καὶ τῶν συμφορῶν τὸν φόβον χαλεπώτερον, ἑκάστου καθάπερ ἐν πολέμῳ καθ’ ὥραν τὸν θάνατον προαδεχομένου.

E no [tempo] de Nero, sendo Félix procurador da Judeia, de novo, com estas mesmas palavras, Josefo escreve a sedição dos sacerdotes uns contra os outros, assim, no vigésimo [livro] da Arqueologia: "E acende-se também entre os sumos sacerdotes uma sedição contra os sacerdotes e os primeiros da multidão de Jerusalém; e cada um deles, tendo feito para si um bando dos homens mais audazes e revolucionários, era chefe, e, entrechocando-se, injuriavam uns aos outros e atiravam pedras; e não havia nem um sequer [para] repreender, mas, como numa cidade sem governante, estas coisas se faziam com [toda] licença. E tão grande desavergonhamento e audácia se apoderou dos sumos sacerdotes, que ousavam enviar escravos às eiras [para] tomar os dízimos devidos aos sacerdotes; e sucedia ver os necessitados dentre os sacerdotes perecendo por indigência; assim prevalecia sobre toda a justiça a violência dos sediciosos." E de novo o mesmo escritor narra [que], nos mesmos tempos, brotou em Jerusalém uma espécie de salteadores, que, de dia, como diz, e no meio da cidade, matavam os que encontravam. Pois, sobretudo nas festas, misturando-se à multidão e escondendo sob as vestes pequenos punhais, com estes feriam os [seus] adversários; depois, tendo estes caído, [os assassinos] tornavam-se parte dos que se indignavam [com o crime]; pelo que também, pela [sua aparente] credibilidade, tornavam-se por completo indescobríveis. Primeiro, pois, por eles foi degolado Jônatas, o sumo sacerdote, e, depois dele, cada dia eram mortos muitos; e o medo das desgraças [era] mais penoso [que as desgraças], esperando cada um, como na guerra, a morte a toda hora.

XXI

Sobre o egípcio, de quem também os Atos dos Apóstolos fizeram menção

ΧΧΙ. Ἑξῆς δὲ τούτοις ἐπιφέρει μεθ’ ἕτερα λέγων· “ μείζονι δὲ τούτων πληγῇ Ἰουδαίους ἐκάκωσεν ὁ Αἰγύπτιος φευδοπροφήτης . παραγενόμενος γὰρ εἰς τὴν χώραν ἄνθρωπος γόης καὶ προφήτου πίστιν ἐπιθεὶς ἑαυτῷ, περὶ τρισμυρίους μὲν ἀθροίζει τῶν ἠπατημένων, περιαγαγὼν δ’ αὐτοὺς ἐκ τῆς ἐρημίας εἰς τὸ Ἐλαιῶν καλούμενον ὄρος, ἐκεῖθεν οἷός τε ἢν εἰς Ἱεροαόλυμα παρελθεῖν βιάζεσθαι καὶ κρατήσας τῆς τε Ῥωμαϊκῆς φρουρᾶς καὶ τοῦ δήμου τυραννικῶς χρώμενος τοῖς συνεισπεσοῦσιν δορυφόροις. φθάνει δ’ αὐτοῦ τὴν ὁρμὴν Φῆλιξ, ὑπαντιάσας μετὰ τῶν Ῥωμαϊκῶν ὁπλι- καὶ πᾶς ὁ δῆμος συνεφήψατο τῆς ὥστε συμβολῆς γενομένης τὸν μὲν φυγεῖν μετ’ ὀλίγων, διαφθαρῆναι δὲ καὶ ζωγρηθῆναι πλείστους τῶν σὺν αὐτῷ.” Ταῦτα ἐν τῆ δευτέρᾳ τῶν Ἱατοριῶν ὁ Ἰώσηπος· ἐπιστῆσαι δὲ ἄξιον τοῖς ἐνταῦθα κατὰ τὸν Αἰγύπτιον δεδηλωμένοις καὶ τοῖς ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποατόλων, ἔνθα κατὰ Φήλικα πρὸς τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις χιλιάρχου εἴρηται τῷ Παύλῳ, ὅπη· νίκα κατεστασίαζεν αὐτοῦ τὸ τῶν Ἰουδαίων πλῆθος· “οὐκ ἄρα αὖ εἶ ὁ Αἰγύπτιος ὁ πρὸ τούτων τῶν ἡμερῶν ἀναατατώαας καὶ ἐξαγαγὼν ἐν τῇ ἐρήμῳ τοὺς τετρακιαχιλίους ἄνδρας τῶν αικαρίων; ’’ ἀλλὰ τὰ μὲν κατὰ Φήλικα τοιαῦτα.

E em seguida a estas coisas acrescenta, depois de outras, dizendo: "E com um golpe maior que estes danificou os judeus o egípcio, o falso profeta. Pois um homem, charlatão, tendo chegado à região e tendo posto sobre si a credibilidade de profeta, ajunta cerca de trinta mil dos enganados, e, tendo-os conduzido em roda, do deserto para o chamado monte das Oliveiras, era, a partir de lá, capaz de forçar[-se] a entrar em Jerusalém, e, tendo dominado a guarnição romana, [de] governar tiranicamente o povo, usando os lanceiros que com ele irromperam. Mas Félix antecipa-se ao seu ímpeto, tendo saído ao encontro [dele] com os soldados romanos, e todo o povo colaborou na defesa, de modo que, dada uma batalha, [o egípcio] fugiu com poucos, e a maioria dos [que estavam] com ele foi destruída e tomada viva." Estas coisas [diz] Josefo no segundo [livro] das Histórias. E é digno atentar para as coisas aqui indicadas a respeito do egípcio e para as [dos] Atos dos Apóstolos, onde, no [tempo] de Félix, foi dito a Paulo pelo tribuno em Jerusalém, quando a multidão dos judeus se sublevava contra ele: "não és tu, então, o egípcio que, antes destes dias, amotinou e conduziu ao deserto os quatro mil homens dos sicários?" Mas as coisas [do tempo] de Félix [eram] tais.

XXII

Como Paulo, enviado preso da Judeia a Roma, tendo-se defendido, foi absolvido de toda acusação

XXII. τούτου δὲ Φῆατος ὑπὸ Νέρωνος διάδοχος ] ; 27. 1 πέμπεται, καθ’ ὃν δικαιολογησάμενος ὁ Παῦλος δέαμιος ἐπὶ Ρώμης ἄγεται· Ἀρίσταρχος αὐτῷ συνῆν, ὃν καὶ εἰκότως συναιχμάλωτόν που ἐπιστολῶν ἀποκαλεῖ. καὶ Λουκᾶς, ὁ καὶ τὰς πράξεις τῶν ἀποστόλων γραφῇ παραδούς, ἐν τούτοις κατέλυαε τὴν ἱστορίαν, διετίαν ὅλην ἐπὶ τῆς Ρώμης τὸν Παῦλον ἄνετον διατρῖφαι καὶ τὸν τοῦ θεοῦ λόγον ἀκωλύτως κηρῦξαι ἐπισημηνάμενος. τότε μὲν οὖν ἀπολογησάμενον , αὗθις ἐπὶ τὴν τοῦ κηρύγματος διακονίαν λόγος ἔχει στείλασθαι τὸν ἀπόατολον, δεύτερον δ’ τῆ αὐτῇ πόλει τῷ κατ’ αὐτὸν τελειωθῆναι μαρτυρίῳ· ἐν ῷ δεαμοῖς ἐχόμενος, τὴν πρὸς Τιμόθεον δευτέραν ἐπιατολὴν συντάττει, ὁμοῦ σημαίνων τε προτέραν αὐτῷ γενομένην ἀπολογίαν καὶ τὴν παρὰ πόδας τελείωσιν. δέχου δὴ καὶ : τούτων τὰς αὐτοῦ μαρτυρίας· “ ἐν τῆ πρώτῃ μου,’’ φηαίν, “ ἀπολογίᾳ οὐδείς μοι παρεγένετο , ἀλλὰ πάντες με ἐγκατέλιπον μὴ αὐτοῖς λογισθείη), ὁ δὲ κύριός μοι παρέατη καὶ ἐνεδυνάμωσέν με, ἵνα δι’ ἐμοῦ τὸ κήρυγμα πληροφορηθῇ καὶ ἀκούσωσι πάντα τὰ ἔθνη, καὶ ἐρρύαθην ἐκ στόματος λέοντος.’’ σαφῶς δὴ παρίστηαιν διὰ τούτων ὅτι δὴ τὸ πρότερον, ὡς ἂν τὸ κήρυγμα τὸ δι’ αὐτοῦ πληρωθείη, ἐρρύαθη ἐκ στόματος τὸν Νέρωνα ταύτῃ, ὡς ἔοικεν, διὰ τὸ ὠμό- θυμον προαειπών. οὔκουν ἑξῆς προατέθεικεν παραπλήσιόν τι τῷ “ ῥύσεταί με ἐκ στόματος λέοντος·’’ ἑώρα γὰρ τῷ πνεύματι τὴν δάον οὔπω μέλλουααν αὐτοῦ τελευτήν, δι’ ὅ φησιν ἐπιλέγων τῷ “ καὶ ἐρρύσθην ἐκ στόματος λέοντος ’’ ρύσεταί με ὁ κύριος ἄπο παντὸς ἔργου πονηροῦ καὶ σώσει εἰς τὴν βασιλείαν αὐτοῦ τὴν νιον, σημαίνων τὸ παραυτίκα μαρτύριον· ὃ καὶ σαφέστερον ἐν τῆ αὐτῇ προλέγει φάακων “ ἐγὼ γὰρ ἤδη σπένδομαι, καὶ ὁ καιρὸς τῆς ἐμῆς ἀναλύσεως ἐφέατηκεν.’’ 1 νῦν μὲν οὖν ἑ ἐπὶ τῆς δευτέρας ἐπιστολῆς τῶν πρὸς Τιμόθεον τὸν Λοῦκαν μόνον γράφοντι αὐτῷ συνεῖναι κατὰ δὲ τὴν προτέραν ἀπολογίαν οὐδὲ τοῦτον· ὅθεν εἰκότως τὰς τῶν ἀποατόλων Πραξεῖς ἐπ’ ἐκεῖνον ὁ Λουκᾶς περιέγραφε τὸν χρόνον, τὴν μέχρις ὅτε τῷ Παύλῳ συνῆν ἱστορίαν ὑφηγησάμενος. ταῦτα δ’ ἡμῖν εἴρηται παρισταμένοις ὅτι μὴ καθ’ ἢν ὁ Λουκᾶς ἀνέγραφεν ἐπὶ τῆς Ῥώμης ἐπιδημίαν τοῦ Παύλου τὸ μαρτύριον αὐτῷ οὑν. ἐπεράνθη· εἰκός γέ τοι κατὰ μὲν ἀρχὰς ἠπιώτερον τοῦ Νέρωνος διακειμένου, ῥᾷον τὴν ὑπὲρ τοῦ δόγματος τοῦ Παύλου καταδεχθῆναι ἀπολογίαν, προελθόντος δ’ εἰς ἀθεμίτους τόλμας, μετὰ τῶν ὤων καὶ τὰ κατὰ τῶν ἀποστόΛων ἐγχειρηθῆναι.

E é enviado, [como] sucessor deste [Félix], Festo, por Nero, sob o qual Paulo, tendo defendido a [sua] causa, é levado preso a Roma. Aristarco estava com ele, a quem também, com razão, em algum lugar das [suas] cartas chama "companheiro de cativeiro". E Lucas, que também transmitiu por escrito os Atos dos Apóstolos, encerrou a história nestes [acontecimentos], tendo assinalado [que] Paulo passou dois anos inteiros em Roma, livre, e pregou a palavra de Deus sem obstáculo. Então, pois, tendo-se defendido, a tradição sustenta [que] o apóstolo partiu de novo para o ministério da pregação, e uma segunda vez, tendo chegado à mesma cidade, foi consumado pelo martírio [que caiu] sobre ele; no qual, mantido em cadeias, compõe a segunda carta a Timóteo, assinalando ao mesmo tempo [que] a sua primeira defesa se dera e a iminente consumação.

Recebe, pois, também destas coisas os seus testemunhos: "Na minha primeira defesa", diz, "ninguém me assistiu, mas todos me abandonaram — não lhes seja imputado —; mas o Senhor me assistiu e me fortaleceu, para que por meio de mim a pregação fosse cumprida e ouvissem todas as nações, e fui livrado da boca do leão." Claramente, pois, apresenta por meio destas [palavras] que, da primeira vez, para que a pregação por meio dele se cumprisse, foi livrado da boca — tendo assim, como parece, chamado Nero, por causa da [sua] índole cruel. Por isso não acrescentou, em seguida, algo semelhante ao "livrar-me-á da boca do leão"; pois via, no espírito, a sua morte quase já iminente; pelo que, acrescentando ao "e fui livrado da boca do leão", diz: "livrar-me-á o Senhor de toda obra má e [me] salvará para o seu reino celeste" — significando o martírio imediato; o que também, mais claramente, na mesma [carta] prediz, dizendo: "pois eu já sou derramado [em libação], e o tempo da minha partida está iminente." Ora, na segunda carta a Timóteo, indica [que] só Lucas estava com ele ao escrever, mas na primeira defesa nem sequer este; donde, com razão, Lucas circunscreveu os Atos dos Apóstolos até aquele tempo, tendo narrado a história até quando estava com Paulo. E estas coisas foram por nós ditas apresentando [que] o martírio de Paulo não se consumou durante a estada em Roma que Lucas registrou; é verossímil, com efeito, [que], no princípio, estando Nero mais brandamente disposto, a defesa de Paulo em favor do seu ensino tenha sido mais facilmente aceita, mas [que], tendo [Nero] avançado para ousadias ímpias, juntamente com as demais [maldades] tenham sido também empreendidas as [ações] contra os apóstolos.

XXIII

Como sofreu martírio Tiago, o chamado irmão do Senhor

ΧΧΙΙΙ. Ἰουδαῖοί γε μὴν τοῦ Παύλου Καίσαρα ἐπικαλεσαμένου ἐπί τε τὴν ‘ Ρωμαίων πόλιν ὑπό Φήστου παραπεμφθέντος, τῆς ἐλπίδος καθ’ ἢν ἐξῆρ’· τυον αὐτῷ τὴν ἐπιβουλήν, ἀποπεαόντες, ἐπὶ Ἰάκωβον τὸν τοῦ κυρίου τρέπονται ἀδελφόν, ᾧ πρὸς τῶν ἀποατόλων ὁ τῆς ἐπισκοπῆς τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις ἐγκεχείριστο θρόνος. τοιαῦτα δὲ αὐτοῖς καὶ τὰ κατὰ τούτου τολμᾶται. εἰς μέσον αὐτόν ἄγα. γόντες ἄρνησιν τῆς εἰς τὸν χριστὸν πίστεως ἐπὶ παντὸς ἐξῄτουν τοῦ λαοῦ· τοῦ δὲ παρὰ τὴν ἄπαγ’ γνώμην ἐλευθέρᾳ φωνὴ καὶ μαλλοῦ ἢ προσεδόκησαν ἐπὶ τῆς πληθύος ἅπας παρρησία. εοοκησαν επι της πληυυος απασης παρρησια απασης καὶ ὁμολογήααντος υἱὸν εἶναι θεοῦ σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν ’Iηαοῦν, μηκέθ’ οἷοί τε τὴν τοῦ ἀνδρὸς μαρτυρίαν φέρειν τῷ καὶ δι’. καιότατον αὐτὸν παρὰ τοῖς πᾶσιν δι’ ἀκρότητα ἧς μετῄει κατὰ τὸν βίον φιλοσοφίας τε καὶ θεοσεβείας κτείνουσι, καιρὸν εἰς ἐξουσίαν λαβόντες τὴν ἀναρχίαν, ὅτι δὴ τοῦ Φήστου κατ’ αὐτὸ τοῦ καιροῦ ἐπὶ τῆς Ἰουδαίας τελευτή. σαντος, ἄναρχα καὶ ἀνεπιτρόπευτα τὰ τῆς αὐτόθι διοικήσεως καθειστήκει. τὸν δὲ τῆς τοῦ Ἰακώ. Βοῦ τελευτῆς τρόπον ἤδη μὲν πρότερον αἱ παρα- τεθεῖσαι τοῦ Κλήμεντος φωναὶ δεδηλώκασιν, ἀπὸ τοῦ πτερυγίου βεβλῆσθαι ξύλῳ τε τὴν πρὸς θάνατον πεπλῆχθαι αὐτὸν ἱστορηκότος· ἀκριβέατατά γε μὴν τὰ κατ’ αὐτὸν ὁ Ἡγήαιππος, ἐπὶ τῆς πρώτης τῶν ἀποατόλων γενόμενος διαδοχῆς, ἐν τῷ πέμπτῳ αὐτοῦ ὑπομνήματι τοῦτον λέγων ἱστορεῖ τὸν τρόπον· Διαδέχεται τὴν ἐκκληαίαν μετὰ τῶν ἀποστόλων ὁ ἀδελφὸς τοῦ κυρίου Ἰάκωβος, ὁ ὀνομααθεὶς ὑπὸ πάντων δίκαιος ἀπὸ τῶν τοῦ κυρίου χρόνων μέχρι καὶ ἡμῶν, ἐπεὶ πολλοὶ Ἰάκωβοι ἐκαλοῦντο, οὗτος δὲ ἐκ κοιλίας μητρὸς αὐτοῦ ἅγιος ἢν, οἶνον καὶ σίκερα οὐκ ἔπιεν οὐδὲ ἔμφυχον ἔφαγεν, ξυρὸν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ οὐκ ἀνέβη, ἔλαιον οὐκ ἠλείφατο, καὶ βαλανείῳ ἴῳ οὐκ ἐχρήσατο. τούτῳ μόνῳ ἐξῆν εἰς τὰ ἅγια εἰαιέναι· οὐδὲ γὰρ ἐρεοῦν ἐφόρει, ἀλλὰ σινδόνας. καὶ μόνος εἰαήρχετο εἰς τὸν ναὸν ηὑρίακετό τε κείμενος ἐπὶ τοῖς γόνασιν καὶ αἰτούμενος ὑπὲρ τοῦ λαοῦ ἄφεσιν, ὡς ἀπεσκληκέναι τὰ γόνατα αὐτοῦ δίκην καμήλου, διὰ τὸ ἀεὶ κάμπτειν ἐπὶ γόνυ προσκυνοῦντα τῷ θεῷ καὶ αἰτεῖαθαι ἄφεσιν τῷ λαῷ. διά γέ τοι τὴν ὑπερβολὴν τῆς δικαιοσύνης αὐτοῦ ἐκαλεῖτο ὁ δίκαιος καὶ ὠβλίας, ὅ ἐατιν Ἑλληνιστὶ περιοχὴ τοῦ λαοῦ, καὶ δικαιοαύνη, ὡς οἱ προφῆται δηλοῦσιν περὶ αὐτοῦ. τινὲς οὗν τῶν ἑπτὰ αἱρέσεων τῶν ἐν τῷ λαῷ, τῶν ’π’ προγεγραμμένων μοι ἐν τοῖς v. Ὑπομνήμασιν), ἐπυνθάνοντο αὐτοῦ τίς ἡ θύρα τοῦ Ἰηαοῦ, καὶ ἔλεγεν τοῦτον εἶναι τὸν σωτῆρα· ἐξ ὧν τινες ἐπίατευααν ὅτι Ἰησοῦς ἐατιν ὁ Χριστός. δὲ αἱρέσεις αἱ προειρημέναι οὐκ ἐπί· στευον οὔτε ἀνάστασιν οὔτε ἐρχόμενον ἀποδοῦναι ἑκάατῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· ὅσοι δὲ καὶ ἐπίατευααν, διὰ Ἰάκωβον. πολλῶν οὗν καὶ τῶν ἀρχόντων πιατευόντων, ἢν θόρυβος τῶν Ἰουδαίων καὶ γραμματέων καὶ Φαρισαίων λεγόντων ὅτι κινδυνεύει πᾶς ὁ λαὸς Ἰηαοῦν τὸν χριστὸν προσδοκᾶν. ἔλεγον οὗν συνελθόντες τῷ Ἰακώβῳ· παρακαλοῦμέν ἄε, ἐπίσχες τὸν λαόν, ἐπεὶ ἐπλανήθη εἰς Ἰηαοῦν, ὡς αὐτοῦ ὄντος τοῦ χριστοῦ. παρακαλοῦμέν ἄε πεῖσαι πάντας τοὺς ἐλθόντας εἰς τὴν ἡμέραν τοῦ πάσχα περὶ Ἰησοῦ· ἀοῖ γὰρ πάντες πειθόμεθα. ἡμεῖς γὰρ μαρτυροῦμέν σοι καὶ πᾶς ὁ λαὸς ὅτι δίκαιος εἶ καὶ ὅτι πρόσωπον οὐ λαμβάνεις. πεῖαον οὖν αὖ τὸν ὄχλον περὶ Ιησοῦ μὴ πλανᾶαθαι· καὶ γὰρ πᾶς ὁ λαὸς καὶ πάντες πειθόμεθά σοι. στῆθι οὗν ἐπὶ τὸ πτερύγιον τοῦ ἱεροῦ, ἵνα ἄνωθεν ἦς ἐπιφανὴς καὶ ἢ εὐάκουστά σου τὰ ῥήματα παντὶ τῷ λαῷ. διὰ γὰρ τὸ πάσχα συνεληλύθααι πᾶσαι αἱ φυλαὶ μετὰ καὶ τῶν ἐθνῶν. ’ ἔστησαν οὖν οἱ πρὸ. εἰρημένοι γραμματεῖς καὶ Φαριααῖοι τὸν Ἰάκωβον ἐπὶ τὸ πτερύγιον τοῦ ναοῦ, καὶ ἔκραξαν αὐτῷ καὶ εἶπαν ‘ δίκαιε, ᾧ πάντες πείθεσθαι ὀφείλομεν, ἐπεὶ ὁ λαὸς πλανᾶται ὀπίσω Ἰησοῦ τοῦ σταυρω- θέντος, ἀπάγγειλον ἡμῖν τίς ἡ θύρα τοῦ Ἰηαοῦ.’ καὶ ἀπεκρίνατο φωνῇ μεγάλη ‘ τί με ἐπερωτᾶτε περὶ τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ αὐτὸς κάθηται ἐν τῷ οὐρανῷ ἐκ δεξιῶν τῆς μεγάλης δυνάμεως , καὶ μέλλει ἔρχεσθαι ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐ- ρανοῦ ; ’ καὶ πολλῶν πληροφορηθέντων καὶ δοξαζόντων ἐπὶ τῆ μαρτυρίᾳ τοῦ Ἰακώβου καὶ λεγόντων ‘ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυίδ, ’ τότε πάλιν οἱ αὐτοὶ γραμματεῖς καὶ Φαριααῖοι πρὸς ὠή· λους ἔλεγον ‘ κακῶς ἐποιήααμεν τοιαύτην μαρτυρίαν παρααχόντες τῷ Ἰησοῦ· ἀλλὰ ἀναβάντες καταβάλωμεν αὐτόν, ἵνα φοβηθέντες μὴ πιστεύσωσιν αὐτῷ.’ καὶ ἔκραξαν λέγοντες ἴ’ ὢ ὤ, καὶ ὁ δίκαιος ἐπλανήθη,’ καὶ ἐπλήρωσαν τὴν γραφὴν τὴν ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ γεγραμμένην ἴ’ τὸν δίκαιον, ὅτι δύαχρηατος ἡμῖν ἐστιν· τοίνυν τὰ γενήματα τῶν ἔργων αὐτῶν φάγονται.’ ἀναβάντες οὖν κατέβαλον τὸν δίκαιον. καὶ ἔλεγον ἀλλήλοις λιθάσωμεν Ἰάκωβον τὸν δίκαιον,’ καὶ ἤρξαντο λιθάζειν αὐτόν, ἐπεὶ καταβληθεὶς οὐκ ἀπέθανεν· ἀλλὰ στραφεὶς ἔθηκε τὰ γόνατα λέγων παρακαλῶ , κύριε θεὲ πάτερ, ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασιν τί ποιοῦσιν.’ οὕτως δὲ κάτα· λιθοβολούντων αὐτόν, εἷς τῶν ἱερέων τῶν υἱῶν Ῥηχὰβ υἱοῦ Ῥαχαβείμ, τῶν μαρτυρουμένων ὑπὸ Ἱερεμίου τοῦ προφήτου, ἔκραξεν λέγων παύσασθε· τί ποιεῖτε; εὔχεται ὑπὲρ ὑμῶν ὁ δίκαιος.’ καὶ λαβών τις ἀπ’ αὐτῶν, εἷς τῶν γναφέων, τὸ ξύλον, ἐν ᾧ ἀποπιέζει τὰ ἱμάτια, ἤνεγκεν κατὰ τῆς κεφαλῆς τοῦ δικαίου, καὶ οὕτως ἐμαρτύρησεν. καὶ ἔθαφαν αὐτὸν ἐπὶ τῷ τόπῳ παρὰ τῷ ναῷ, καὶ ἔτι αὐτοῦ ἡ στήλη μένει παρὰ τῷ ναῷ. μάρτυς οὗτος ἀληθὴς Ἰουδαίοις τε καὶ Ἕλλησιν γεγένηται ὅτι Ἰησοῦς ὁ χριατός ἐστιν. καὶ εὐθὺς Οὐεαπασιανὸς πολιορκεῖ αὐτούς.” 1 Ταῦτα διὰ πλάτους, συνῳδά γέ τοι τῷ Κλήμεντι καὶ ὁ Ἡγήσιππος. οὕτω δὲ ἄρα θαυμάσιός τις ἦν καὶ παρὰ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ἐπὶ δικαιοσύνῃ βεβόητο ὁ Ἰάκωβος, ὡς καὶ τοὺς Ἰουδαίων ἔμφρονας δοξάζειν ταύτην εἶναι τὴν αἰτίαν τῆς παραχρῆμα μετὰ τὸ μαρτύριον αὐτοῦ πολιορκίας τῆς ἱερουσαλήμ, ἢν δι᾿ οὐδὲν ἕτερον αὐτοῖς συμβῆναι ἢ διὰ τὸ κατ᾿ αὐτοῦ τολμηθὲν ἄγος. Ἀμέλει γέ τοι ὁ Ἰώσηπος οὐκ ἀπώκνησεν καὶ 2 τοῦτ᾿ ἐγγράφως ἐπιμαρτύρασθαι δι᾿ ὧν φησιν λέξεων “ταῦτα δὲ συμβέβηκεν Ἰουδαίοις κατ᾿ ἐκδίκησιν Ἰακώβου τοῦ δικαίου, ὃς ἦν ἀδελφὸς Ἰησοῦ τοῦ λεγομένου Χριστοῦ, ἐπειδήπερ δικαιότατον αὐτὸν ὄντα οἱ Ἰουδαῖοι ἀπέκτειναν.” Ὁ δ᾿ αὐτὸς καὶ τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐν εἰκοστῷ 2 τῆς Ἀρχαιολογίας δηλοῖ διὰ τούτων· “ πέμπει δὲ Καῖσαρ Ἀλβίνον εἰς τὴν Ἰουδαίαν ἔπαρχον, Φήστου τὴν τελευτὴν πυθόμενος. ὁ δὲ νεώτερος Ἄνανος, ὅν τὴν ἀρχιερωσύνην εἴπαμεν παρειληφέναι, θρασὺς ἦν τὸν τρόπον καὶ τολμητὴς διαφερόντως, αἵρεσιν δὲ μετῄει τὴν Σαδδουκαίων, οἵπερ εἰσὶ περὶ τὰς κρίσεις ὠμοὶ παρὰ πάντας τοὺς Ἰουδαίους , καθὼς ἤδη δεδηλώκαμεν . ἅτε 2(??) δὴ οὖν τοιοῦτος ὢν ὁ Ἄνανος, νομίσας ἔχειν καιρὸν ἐπιτήδειον διὰ τὸ τεθνάναι μὲν Φῆστον, Ἀλβῖνον δ᾿ ἔτι κατὰ τὴν ὁδὸν ὑπάρχειν, καθίξει συνέδριον κριτῶν, καὶ παραγαγὼν εἰς αὐτὸ τὸν ἀδελφὸν Ἰησοῦ, τοῦ Χριστοῦ λεγομένου, Ἰάκωβος ὄνομα αὐτῷ, καί τινας ἑτέρους, ὡς παρανομησάντων κατηγορίαν ποιησάμενος, παρέδωκεν λευσθησομένους. ὅσοι δὲ ἐδόκουν ἐπιεικέστατοι τῶν κατὰ τὴν πόλιν εἶναι καὶ τὰ περὶ τοὺς νόμους ἀκριβεῖς, βαρέως ἤνεγκαν ἐπὶ τούτῳ, καὶ πέμ- πουσι πρὸς τὸν βασιλέα κρύφα, παρακαλοῦντες αὐτὸν ἐπιατεῖΛαι τῷ Ἀνάνῳ μηκέτι τοιαῦτα πράααειν· μηδὲ γὰρ τὸ πρῶτον ὀρθῶς αὐτὸν πεποιηκέναι. τινὲς δ’ αὐτῶν καὶ τὸν Ἀλβῖνον πεποιηκέναι. ἀπὸ τῆς Ἀλεξανδρείας ὁδοιπο- ροῦντα, καὶ διδάακουαιν ὡς οὐκ ἐξὸν ἢν Ἀνάνῳ χωρὶς αὐτοῦ γνώμης καθίσαι συνέδριον. Ἀλβῖνος δὲ πειαθεὶς τοῖς λεγομένοις, γράφει μετ’ ὀργῆς τῷ Ἀνάνῳ, λήφεαθαυ παρ’ αὐτοῦ δίκας ἀπειλῶν, καὶ ὁ βασιλεὺς Ἀγρίππας διὰ τοῦτο τὴν ἀρχιερωσύνην ἀφελόμενος αὐτοῦ ἄρξαντος μῆνας τρεῖς, Ἰησοῦν τὸν τοῦ Δαμμαίου κατέατηαεν “1 Τοιαῦτα καὶ τὰ κατὰ Ἰάκωβον, οὗ ἡ πρώτη τῶν ὀνομαζομένων καθολικῶν ἐπιστολῶν εἶναι λέγεται· ἰατέον δὲ ὡς νοθεύεται μέν, οὐ πολλοὶ γοῦν τῶν παλαιῶν αὐτῆς ἐμνημόνευααν, ὡς οὐδὲ τῆς λεγομένης Ἰούδα, μιᾶς καὶ αὐτῆς αὐτῆς τῶν ἑπτὰ λεγομένων καθολικῶν· ὅμως δ’ ἴσμεν καὶ ταύτας μετὰ τῶν λοιπῶν ἐν πλείσταις δεδημοσιευμένας ἐκκλησίαις .

Os judeus, com efeito, tendo Paulo apelado para César e sido enviado por Festo à cidade dos romanos, decaídos da esperança pela qual armavam contra ele a cilada, voltam-se contra Tiago, o irmão do Senhor, a quem, pelos apóstolos, fora entregue o trono do episcopado de Jerusalém. E tais coisas são por eles ousadas também contra este. Conduzindo-o ao meio, exigiam [dele], diante de todo o povo, a negação da fé em Cristo; mas ele, contra a expectativa de todos, com voz livre e mais [do] que esperaram, diante de toda a multidão falou com franqueza e confessou [ser] o nosso Salvador e Senhor Jesus o Filho de Deus. [E eles], já não sendo capazes de suportar o testemunho do homem — porque era reputado justíssimo por todos, pela suprema [grandeza] da filosofia e piedade que praticava na vida —, [o] matam, tendo tomado a anarquia por ocasião para a [sua] licença, visto que, tendo Festo morrido naquele mesmo tempo na Judeia, as [coisas] da administração de lá estavam sem chefe e sem governador. E o modo da morte de Tiago já antes as palavras de Clemente, [acima] citadas, manifestaram, tendo [ele] narrado [que Tiago] foi lançado do pináculo e golpeado com um bordão até a morte; mas, muitíssimo exatamente, as [coisas] a respeito dele [narra] Hegésipo — [que] pertencia à primeira sucessão dos apóstolos —, no seu quinto memorial, narrando deste modo, dizendo:

"O irmão do Senhor, Tiago, recebe [em sucessão] a igreja, com os apóstolos — [ele] que foi nomeado 'o Justo' por todos, desde os tempos do Senhor até também os nossos, visto que muitos eram chamados Tiago; mas este era santo desde o ventre de sua mãe: não bebeu vinho nem bebida forte, nem comeu [coisa] animada, uma navalha não subiu à sua cabeça, não se ungiu com óleo, e não usou banho. A este só era permitido entrar no [lugar] santo; pois não trajava lã, mas linho. E sozinho entrava no templo, e era achado prostrado sobre os joelhos e pedindo perdão em favor do povo, de modo que os seus joelhos se endureceram à maneira [dos] de um camelo, por sempre se dobrar sobre o joelho, adorando a Deus e pedindo perdão para o povo. Com efeito, por causa do excesso da sua justiça, era chamado 'o Justo' e 'Oblias', que é, em grego, 'baluarte do povo', e 'justiça', como os profetas manifestam a seu respeito.

Alguns, pois, das sete seitas [existentes] no povo, das [por mim] antes descritas nos Memoriais, perguntavam-lhe qual é a porta de Jesus, e ele dizia [ser] este o Salvador; dos quais alguns creram [que] Jesus é o Cristo. Mas as seitas já referidas não criam nem [em] uma ressurreição, nem [n']aquele que vem retribuir a cada um segundo as suas obras; mas quantos também creram, [creram] por meio de Tiago. Crendo, pois, também muitos dos governantes, houve um tumulto dos judeus e escribas e fariseus, dizendo que todo o povo corria o perigo de esperar Jesus [como] o Cristo. Diziam, pois, reunindo-se junto de Tiago: 'rogamos-te, contém o povo, visto que se extraviou [indo] atrás de Jesus, como se este fosse o Cristo. Rogamos-te persuadir todos os que vieram para o dia da páscoa a respeito de Jesus; pois todos te obedecemos. Pois nós te damos testemunho, e todo o povo, [de] que és justo e [de] que não fazes acepção de pessoas. Persuade, pois, a turba, a respeito de Jesus, a não se extraviar; pois todo o povo e todos [nós] te obedecemos. Põe-te, pois, sobre o pináculo do templo, para que do alto sejas visível e as tuas palavras sejam bem ouvidas por todo o povo. Pois, por causa da páscoa, reuniram-se todas as tribos, com também as nações.'

Puseram, pois, os já referidos escribas e fariseus Tiago sobre o pináculo do templo, e clamaram-lhe e disseram: 'ó justo, a quem todos devemos obedecer, visto que o povo se extravia [indo] atrás de Jesus, o crucificado, anuncia-nos qual é a porta de Jesus.' E ele respondeu com voz grande: 'por que me perguntais a respeito do Filho do homem? Ele mesmo está assentado no céu, à direita do grande Poder, e há de vir sobre as nuvens do céu.' E, tendo muitos ficado plenamente convictos e glorificando ao testemunho de Tiago e dizendo 'hosana ao filho de Davi', então de novo os mesmos escribas e fariseus diziam uns aos outros: 'mal fizemos [ao] fornecer tal testemunho a Jesus; mas, subindo, derrubemo-lo, para que, amedrontados, não creiam nele.' E clamaram, dizendo: 'oh, oh, também o justo se extraviou'; e cumpriram a escritura escrita em Isaías: 'tiremos o justo, porque nos é incômodo; portanto comerão os frutos das suas obras.' Tendo, pois, subido, derrubaram o justo. E diziam uns aos outros: 'apedrejemos Tiago, o Justo', e começaram a apedrejá-lo, visto que, derrubado, não morreu; mas, tendo-se voltado, pôs-se de joelhos, dizendo: 'rogo[-te], Senhor Deus Pai, perdoa-lhes; pois não sabem o que fazem.' E, assim, [enquanto] o apedrejavam, um dos sacerdotes dos filhos de Recabe, filho de Recabim, dos testemunhados por Jeremias o profeta, clamou, dizendo: 'parai; que fazeis? O justo ora por vós.' E um deles, um dos pisoeiros, tendo tomado o bordão com que espreme as vestes, [o] fez descer sobre a cabeça do justo, e assim [Tiago] deu testemunho. E o sepultaram no lugar, junto ao templo, e ainda a sua estela permanece junto ao templo. Este tornou-se testemunha verdadeira, tanto aos judeus quanto aos gregos, [de] que Jesus é o Cristo. E logo Vespasiano os sitia."

Estas coisas, com [certa] amplitude, e concordantes com Clemente, [narra] também Hegésipo. E assim tão admirável era, e entre todos os demais tão celebrado por [sua] justiça [era] Tiago, que também os sensatos dentre os judeus julgavam ser esta a causa do imediato cerco de Jerusalém depois do seu martírio — [cerco] que por nenhuma outra [razão] lhes sucedeu senão por causa do sacrilégio ousado contra ele. Com efeito, Josefo não hesitou em atestar também isto por escrito, por meio das palavras em que diz: "e estas coisas sucederam aos judeus em vingança de Tiago, o Justo, que era irmão de Jesus, o chamado Cristo, visto que, sendo ele justíssimo, os judeus o mataram." E o mesmo [Josefo] manifesta a morte dele também no vigésimo [livro] da Arqueologia, por meio destas [palavras]:

"E César envia Albino à Judeia [como] prefeito, tendo sabido da morte de Festo. E o jovem Anás, que dissemos ter recebido o sumo sacerdócio, era audaz no modo [de agir] e ousado extraordinariamente, e seguia a seita dos saduceus, os quais são cruéis nos julgamentos acima de todos os judeus, como já manifestamos. Sendo, pois, tal, Anás, julgando ter uma ocasião oportuna por estar Festo morto e Albino ainda a caminho, convoca um conselho de juízes, e, tendo introduzido nele o irmão de Jesus, o chamado Cristo — Tiago [era] o seu nome —, e alguns outros, tendo feito uma acusação [contra eles] como [contra] transgressores da lei, [os] entregou para serem apedrejados. E quantos pareciam ser os mais equânimes dos [que estavam] na cidade e exatos nas [coisas] a respeito das leis, suportaram [isto] com pesar, e enviam ao rei em segredo, rogando-lhe ordenar a Anás não mais fazer tais coisas; pois nem sequer a primeira [vez] tinha ele agido retamente. E alguns deles [foram também ao encontro de] Albino, que viajava de Alexandria, e ensinam[-lhe] [que] não era permitido a Anás convocar um conselho sem a opinião dele. E Albino, persuadido pelo que foi dito, escreve com ira a Anás, ameaçando tomar dele penas; e o rei Agripa, por causa disto, tendo-lhe tirado o sumo sacerdócio, depois que ele governou três meses, constituiu [sumo sacerdote] Jesus, o [filho] de Damneu."

Tais [foram] também as coisas a respeito de Tiago, de quem se diz ser a primeira das chamadas cartas católicas. Mas deve-se saber que é tida por espúria [isto é, contestada]; ao menos não muitos dos antigos fizeram menção dela, como nem [tampouco] da chamada [carta] de Judas, ela mesma também uma das sete chamadas católicas; contudo, sabemos [que] também estas, com as demais, foram publicamente lidas na maioria das igrejas.

XXIV

Como, depois de Marcos, Aniano foi constituído primeiro bispo da igreja dos alexandrinos

XXIV. Νέρωνος δὲ ὄγδοον ἄγοντος τῆς βασιλείας ] ἔτος, πρῶτος μετὰ Μάρκον τὸν εὐαγγελιστὴν τῆς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ παροικίας Ἀνιανὸς τὴν λειτουργίαν διαδέχεται.

E, correndo Nero o oitavo ano do reinado, o primeiro depois de Marcos, o evangelista, Aniano recebe [em sucessão] o ministério da paróquia em Alexandria.

XXV

Sobre a perseguição no [tempo] de Nero, na qual, em Roma, Paulo e Pedro foram adornados com os martírios em favor da piedade

XXV. Κραταιουμένης δ’ ἤδη τῷ Νέρωνι τῆς ἀρχῆς, εἰς ἀνοσίους ὀκείλας ἐπιτηδεύσεις, κατ’ αὐ- τῆς ὡπλίζετο τῆς εἰς τὸν τῶν ὅλων θεὸν εὐσεβείας. γράφειν μὲν οὖν οἷός τις οὗτος γεγένηται τὴν μοχθηρίαν, οὐ τῆς παρούσης γένοιτ’ ἂν σχολῆς · πολλῶν γε μὴν τὰ κατ’ αὐτὸν ἀκριβεστάταις παραδεδωκότων διηγήσεαιν, πάρεστιν ὅτῳ φί- λον, ἐξ αὐτῶν τὴν σκαιότητα τῆς τἀνδρὸς ἐκτόπου καταθεωμααι μανίας, καθ’ ἢν οὐ μετὰ λογισμοῦ μυρίων ὅαων ἀπωλείας διεξελθών, ἐπὶ τοααύτην ἤλασε μιαιφονίαν, ὡς μηδὲ τῶν οἰκειοτάτων τε καὶ φιλτάτων ἐπισχεῖν, μητέρα δὲ ὁμοίως καὶ ἀδελφοὺς καὶ γυναῖκα αὺν καὶ ἄλλοις μυρίοις τῷ γένει προσήκουσιν τρόπον ἐχθρῶν καὶ πολε- μίων ποικίλαις θανάτων ἰδέαις διαχρήαααθαι. ἐνέδει δ’ ἄρα τοῖς πᾶσι καὶ τοῦτ' ἐπιγραφῆναι αὐτῷ, ὡς ἀν’ πρῶτος αὐτοκρατόρων τῆς εἰς τὸ θεῖον εὐαεβείας πολέμιος ἀναδειχθείη. τούτου πάλιν ὁ Ῥωμαῖος Τερτυλλιανὸς ὧδέ πως λέγων μνημονεύει ἐντύχετε τοῖς ὑπομνήμααιν ὑμῶν, ἐκεῖ εὑρήαετε πρῶτον Νέρωνα τοῦτο τὸ δόγμα, ἡνίκα μάλιατα ἐν Ῥώμῃ, τὴν ἀνατολὴν πᾶσαν ὑποτάξας, ὠμὸς ἦν εἰς πάντας, διώξαντα. τοιού- τῳ τῆς κολάαεως ἡμῶν ἀρχηγῷ καυχώμεθα. ὁ γὰρ εἰδὼς ἐκεῖνον νοῆσαι δύναται ὡς οὐκ ἄν, εἰ μὴ μέγα τι ἀγαθὸν ἦν, ὑπὸ Νέρωνος κατακριθῆναι.” ταύτῃ γοῦν οὗτος, θεομάχος ἐν τοῖς μάλιστα πρῶτος ἀνακηρυχθείς, ἐπὶ τὰς κατὰ τῶν ἀποστόλων ἐπήρθη σφαγάς. Παῦλος δὴ οὖν ἐπ’ αὐτῆς ‘Ρώμης τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθῆναι καὶ Πέτρος ὡσαύτως ἀναακολοπιαθῆναι κατ’ αὐτὸν ἱστοροῦνται, καὶ πιστοῦταί γε τὴν ἱστορίαν ἡ Πέτρου καὶ Παύλου εἰς δεῦρο κρατήσασα ἐπὶ τῶν αὐτόθι κοιμητηρίων πρόαρηαις, οὐδὲν δὲ ἦττον καὶ ἐκκλησιαστικὸς ἀνήρ, Γάϊος ὄνομα, κατὰ Ζεφυρῖνον ‘ Ρωμαίων γεγονὼς ἐπίσκοπον· ὃς δὴ Πρόκλῳ τῆς κατὰ Φρύγας προἰ·αταμένῳ γνώμης ἐγγράφως διαλεχθείς, αὐτὰ δὴ ταῦτα περὶ τῶν τόπων, ἔνθα τῶν εἰρημένων ἀποστόλων τὰ ἱερὰ ακηνώματα κατατέθειται, φηαίν· “ ἐγὼ ’ς δὲ τὰ τρόπαια τῶν ἀποστόλων ἔχω δεῖξαι. ἐὰν γὰρ θελήσῃς ἀπελθεῖν ἐπὶ τὸν Βασικανὸν ἢ ἐπὶ τὴν ὁδὸν τὴν Ὠστίαν, εὑρήσεις τὰ τρόπαια τῶν ταύτην ἱδρυσαμένων τὴν ἐκκληλσίαν.” Ὡς δὲ κατὰ τὸν αὐτὸν ἄμφω καιρὸν ἐμαρτύρησαν, Κορινθίων ἐπίσκοπος Διονύσιος ἐγγράφως Ῥωμαίοις ὁμιλῶν, ὧδε παρίατηαιν “ ταῦτα καὶ ὑμεῖς διὰ τῆς τοσαύτης νουθεαίας τὴν ἀπὸ Πέτρου καὶ Παύλου φυτείαν γενηθεῖσαν Ῥωμαίων τε καὶ Κορινθίων αυνεκεράαατε. καὶ γὰρ ἄμφω καὶ εἰς τὴν ἡμετέραν Κόρινθον φυτεύααντες ἡμᾶς ὁμοίως ἐδίδαξαν, ὁμοίως δὲ καὶ εἰς τὴν Ἰταλίαν ὁμόσε διδάξαντες ἐμαρτύρησαν κατὰ τὸν αὐτὸν καιρόν.’’ 1 καὶ ταῦτα δέ, ὡς ἂν ἔτι μᾶλλον πιστωθείη τὰ τῆς ἰατορίας.

E, tendo já o poder se fortalecido para Nero, [este], tendo-se lançado a práticas ímpias, armava-se contra a própria piedade para com o Deus de todas as coisas. Escrever, pois, qual [homem] este se tornou quanto à malícia, não seria [tarefa] do presente lazer; tendo, com efeito, muitos transmitido as coisas a seu respeito em narrativas muitíssimo exatas, é possível a quem [o] deseje contemplar, a partir delas, a perversidade da desvairada loucura do homem, segundo a qual, tendo, não com [algum] cálculo, executado a perdição de tantas miríades [de pessoas], chegou a tão grande sede de sangue, que não se conteve nem [diante] dos mais próximos e caríssimos, mas à mãe, igualmente, e aos irmãos e à mulher, juntamente com muitíssimos outros pertencentes à [sua] estirpe, à maneira de inimigos e adversários, deu morte por variadas formas de morte. E faltava, com efeito, entre todas as coisas, também [que] isto lhe fosse inscrito: que fosse o primeiro dos imperadores declarado inimigo da piedade para com o divino.

Deste, de novo, o romano Tertuliano faz menção, dizendo mais ou menos assim: "consultai as vossas memórias, ali achareis [que] Nero, o primeiro, quando sobretudo em Roma, tendo submetido todo o oriente, era cruel para com todos, perseguiu este ensino. De tal [homem, como] autor do nosso castigo, nos gloriamos. Pois o que conhece aquele pode entender que [nada] senão um grande bem foi condenado por Nero." Deste modo, pois, este [Nero], proclamado, entre os que mais [o foram], o primeiro combatente de Deus, exaltou-se às matanças contra os apóstolos. Paulo, pois, é narrado ter sido decapitado na própria Roma, e Pedro, do mesmo modo, crucificado, no [tempo] dele; e comprova a história a denominação de "[túmulo] de Pedro e Paulo", que até aqui prevaleceu sobre os cemitérios de lá.

E não menos também um homem eclesiástico, de nome Gaio, que viveu no [tempo] de Zeferino, bispo dos romanos — o qual, tendo disputado por escrito com Proclo, que estava à frente da opinião [dos montanistas] da Frígia, diz estas mesmas coisas a respeito dos lugares onde estão depositados os sagrados tabernáculos [restos] dos referidos apóstolos: "eu, porém, posso mostrar os troféus dos apóstolos. Pois, se quiseres ir ao Vaticano, ou à Via Ostiense, acharás os troféus dos que fundaram esta igreja." E [de] que ambos, no mesmo tempo, sofreram martírio, Dionísio, bispo dos coríntios, conversando por escrito com os romanos, apresenta assim: "estas coisas também vós, por meio de tão grande advertência, reunistes a plantação, feita por Pedro e Paulo, dos romanos e dos coríntios. Pois também ambos, tendo plantado igualmente em nossa Corinto, [nos] ensinaram, e igualmente também na Itália, tendo ensinado no mesmo [lugar], sofreram martírio no mesmo tempo." E também estas coisas [ficam ditas], para que ainda mais se comprove [o que é] da história.

XXVI

Como os judeus foram acossados por miríades de males, e como levantaram a última guerra contra os romanos

XXVI. Αὖθις δ’ ὁ Ἰώαηπος πλεῖστα δάα περὶ τῆς τὸ πᾶν Ἰουδαίων ἔθνος καταλαβούσης διελθὼν αυμφορᾶς, δηλοῖ κατὰ λέξιν ἐπὶ πλείστοις ἄλλοις μυρίους ὅσους τῶν παρὰ Ἰουδαίοις τετιμημένων μάατιξιν αἰκισθέντας ἐν αὐτῇ τῇ τετιμημένων ἀνααταυρωθῆναι ὑπὸ Φλώρου· τοῦτον δὲ εἶναι τῆς Ἰουδαίας ἐπίτροπον, ὁπηνίκα τὴν ἄρχην ἀναρριπισθῆναι τοῦ πολέμου, ἔτους δωδεκάτου τῆς Νέρωνος ἡγεμονίας, αυνέβη. εἶτα δὲ καὶ καθ’ ὅλην τὴν Συρίαν ἔπι τῆ τῶν Ἰουδαίων ἀποστάσει φησι κατειληφέναι ταραχήν, πανταχόσε τῶν ἀπὸ τοῦ ἔθνους πρὸς τῶν κατὰ πόλιν ἐνοίκων ὡς ἂν πολεμίων ἀνηλεῶς πορθουμένων , ὤσατε ὁρᾶν τὰς πόλεις μεατὰς ἀτάφων σωμάτων καὶ νεκροὺς ἅμα νηπίοις γέροντας ἐρριμμένους γύναιά τε μηδὲ τῆς ἐπ’ αἰδῶ σκέπης καὶ πᾶααν μὲν τὴν ἐπαρχίαν μεοτὴν ἀδιηγήτων συμφορῶν, μείζονα δὲ τῶν ἑκάστοτε τὴν ἐπὶ τοῖς ἀπειλουμένοις ἀνάτααιν. ταῦτα κατὰ λέξιν ὁ Ἰώσηπος. καὶ τὰ μὲν κατὰ Ἰουδαίους ἐν τούτοις ἦν.

E de novo Josefo, tendo percorrido muitíssimas coisas a respeito da desgraça que se apoderou de toda a nação dos judeus, manifesta, palavra por palavra, [que], entre muitíssimos outros, tantas miríades dos honrados entre os judeus, açoitados com flagelos, foram, na própria [Jerusalém], crucificados por Floro; e [que] este era procurador da Judeia, quando sucedeu ser ateado o início da guerra, no décimo segundo ano do principado de Nero. Depois, [Josefo] diz [que], por toda a Síria, na revolta dos judeus, se apoderou [de todos] uma perturbação, sendo por toda parte os [membros] da nação, pelos habitantes de cada cidade, como [se fossem] inimigos, impiedosamente devastados; de modo a ver-se as cidades cheias de corpos insepultos, e cadáveres de anciãos lançados juntamente com crianças, e mulheres nem sequer [tendo] a cobertura para o pudor; e toda a província cheia de indescritíveis desgraças, e maior [que os males] de cada vez a tensão [de temor] diante das coisas ameaçadas. Estas coisas [diz] Josefo, palavra por palavra. E as coisas a respeito dos judeus estavam neste [estado].

Livro Terceiro

I

Em que [partes] da terra os apóstolos pregaram o Cristo

III Ι. Τὰ μὲν δὴ κατὰ Ἰουδαίους ἐν τούτοις ἢν· τῶν δὲ ἱερῶν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἀποστόλων τε καὶ μαθητῶν ἐφ’ ἅπασαν κατασπαρέντων τὴν οἰκουμένην, Θωμᾶς μέν, ὡς ἡ παράδοσις περιέχει, τὴν Παρθίαν εἴληχεν, Ἀνδρέας δὲ τὴν Σκυθίαν, Ἰωάννης τὴν Ἀσίαν, πρὸς οὓς καὶ διατρίψας ἐν Ἐφέσῳ τελευτᾷ, Πέτρος δ’ ἐν Πόντῳ καὶ Γαλατίᾳ καὶ Βιθυνίᾳ Καππαδοκίᾳ τε καὶ Ἀσίᾳ κεκηρυχέναι τοῖς ἐκ] διασπορᾶς Ἰουδαίοις ἔοικεν· ὃς καὶ ἐπὶ τέλει ἐν Ῥώμῃ γενόμενος, ἀνεσκολοπίσθη κατὰ κεφαλῆς, οὕτως αὐτὸς ἀξιώσας παθεῖν. τί δεῖ περὶ Παύλου λέγειν, ἀπὸ Ἱερπουσαλὴμ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ πεπληρωκότος τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ καὶ ὕστερον ἐν τῆ Ῥώμῃ ἐπὶ Νέρωνος μεμαρτυρηκότος; ταῦτα Ὠριγένει κατὰ λέξιν ἐν τρίτῳ τόμῳ τῶν εἰς τὴν Γένεσιν ἐξηγητικῶν εἴρηται.

As coisas a respeito dos judeus, pois, estavam neste [estado]. E, tendo os sagrados apóstolos e discípulos do nosso Salvador sido dispersos por todo o mundo habitado, Tomé, como a tradição contém, coube-lhe [por sorte] a Pártia; André, a Cítia; João, a Ásia, junto dos quais também, tendo residido em Éfeso, morre; e Pedro parece ter pregado no Ponto e na Galácia e na Bitínia e na Capadócia e na Ásia aos judeus da dispersão; o qual também, ao fim, tendo chegado a Roma, foi crucificado de cabeça para baixo, tendo ele mesmo pedido assim padecer. Que é preciso dizer a respeito de Paulo, que cumpriu o evangelho de Cristo desde Jerusalém até o Ilírico, e mais tarde sofreu martírio em Roma no [tempo] de Nero? Estas coisas são ditas por Orígenes, palavra por palavra, no terceiro tomo dos [comentários] exegéticos sobre o Gênesis.

II

Quem foi o primeiro a presidir a igreja dos romanos

ΙΙ. Τῆς δὲ Ῥωμαίων ἐκκλησίας μετὰ τὴν Παύλου καὶ Πέτρου μαρτυρίαν πρῶτος κληροῦται τὴν ἐπισκοπὴν Λίνος. μνημονεύει τούτου Τιμοθέῳ γράφων ἀπὸ Ῥώμης ὁ Παῦλος κατὰ τὴν ἐπὶ τέλει τῆς ἐπιστολῆς πρόσρησιν.

E, da igreja dos romanos, depois do martírio de Paulo e Pedro, o primeiro a receber por sorte o episcopado [é] Lino. Faz menção deste Paulo, escrevendo a Timóteo de Roma, na saudação [posta] ao fim da carta.

III

Sobre as cartas dos apóstolos

ΙΙΙ. Πέτρου μὲν οὗν ἐπιστολὴ μία, ἡ λεγομένη αὐτοῦ προτέρα, ἀνωμολόγηται, ταύτῃ δὲ καὶ οἱ πάλαι πρεσβύτεροι ὡς ἀναμφιλέκτῳ ἐν τοῖς σφῶν αὐτῶν κατακέχρηνται συγγράμμασιν· τὴν δὲ φερομένην δευτέραν οὐκ ἐνδιάθηκον μὲν εἶναι παρειλήφαμεν, ὅμως δὲ πολλοῖς χρήσιμος φανεῖσα, μετὰ τῶν ἄλλων ἐσπουδάσθη γραφῶν. τό γε μὴν τῶν ἐπικεκλημένων αὐτοῦ Πραξέων καὶ τὸ κατ’ αὐτὸν ὠνομασμένον εὐαγγέλιον τό τε λεγόμενον αὐτοῦ Κήρυγμα καὶ τὴν καλουμένην Ἀποκάλυψιν οὐδ’ ὅλως ἐν καθολικοῖς ἴσμεν παραδεδομένα, ὅτι μήτε ἀρχαίων μήτε μὴν καθ’ ἡμᾶς τις ἐκκλησιαστικὸς συγγραφεὺς ταῖς ἐξ αὐτῶν συνεχρήσατο μαρτυρίαις. προϊούσης δὲ τῆς ἰατορίας προύργου ποιήσομαι σὺν ταῖς διαδοχαῖς ὑποσημήνασθαι τίνες τῶν κατὰ χρόνους ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων ὁποίαις κέχρηνται τῶν ἀντιλεγομένων, τίνα τε περὶ τῶν ἐνδιαθήκων καὶ ὁμολογουμένων γραφῶν καὶ ὅσα περὶ τῶν μὴ τοιούτων αὐτοῖς εἴρηται. ἀλλὰ τὰ μὲν ὀνομαζόμενα Πέτρου, ὧν μόνην μίαν γνησίαν ἔγνων ἐπιστολὴν καὶ παρὰ τοῖς πάλαι πρεσβυτέροις ὁμολογουμένην, τοσαῦτα· τοῦ δὲ Παύλου πρόδηλοι καὶ σαφεῖς αἱ δεκατέσσαρες· ὅτι γε μήν τινες ἠθετήκασι τὴν πρὸς Ἑβραίους, πρὸς τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας ὡς μὴ Παύλου οὖσαν αὐτὴν ἀντιλέγεσθαι φήσαντες, οὐ δίκαιον ἀγνοεῖν· καὶ τὰ περὶ ταύτης δὲ τοῖς πρὸ ἡμῶν εἰρημένα κατὰ καιρὸν παραθήσομαι. οὐδὲ μὴν τὰς λεγομένας αὐτοῦ Πραξεῖς ἐν ἀναμφιλέκτοις παρείληφα. ἐπεὶ δ’ ὁ αὐτὸς ἀπόστολος ἐν ταῖς ἐπὶ τέλει προσρήσεσιν τῆς πρὸς Ῥωμαίους μνήμην πεποίηται μετὰ τῶν ἄλλων καὶ Ἑρμᾶ, οὗ φασιν ὑπάρχειν τὸ τοῦ Ποιμένος βιβλίον, ἰστέον ὡς καὶ τοῦτο πρὸς μέν τινων ἀντιλέλεκται, δι’ οὓς οὐκ ἄν ἐν ὁμολογου- μένοις τεθείη, ὑφ’ ἑτέρων δὲ ἀναγκαιότατον οἷς μάλιστα δεῖ στοιχειώσεως εἰσαγωγικῆς, κέκριται· ὅθεν ἤδη καὶ ἐν ἐκκλησίαις ἴσμεν αὐτὸ δεδημοσιευμένον, καὶ τῶν παλαιτάτων δὲ συγγραφέων κεχρημένους τινὰς αὐτῷ κατείληφα. ταῦτα εἰς παράστασιν τῶν τε ἀναντιρρήτων καὶ τῶν μὴ παρὰ πᾶσιν ὁμολογουμένων θείων γραμμάτων εἰρήσθω.

De Pedro, pois, uma carta, a chamada primeira dele, é reconhecida; e desta também os antigos presbíteros se serviram, [tomando-a] como indisputada, nos seus próprios escritos. Mas a [carta] tida por segunda, recebemos [a tradição de] que não é canônica; contudo, tendo parecido útil a muitos, foi estudada com as demais Escrituras. Mas o [livro] dos chamados Atos dele, e o evangelho denominado a partir dele, e a chamada Pregação dele, e o chamado Apocalipse, sabemos [que] absolutamente não foram transmitidos entre os [escritos] católicos [reconhecidos], porque nem algum [autor] antigo, nem tampouco algum escritor eclesiástico do nosso [tempo], se serviu de testemunhos [tirados] deles. E, avançando a história, farei [minha] tarefa, juntamente com as sucessões, indicar quais dos escritores eclesiásticos, conforme os tempos, se serviram de quais dos [escritos] contestados, e que coisas foram por eles ditas a respeito das Escrituras canônicas e reconhecidas, e quantas a respeito das que não [são] tais.

Mas as [obras] nomeadas [a partir] de Pedro, das quais só uma carta reconheci [como] genuína e reconhecida entre os antigos presbíteros, [são] tantas. E de Paulo [são] evidentes e claras as catorze [cartas]; mas [que] alguns rejeitaram a [carta] aos hebreus, dizendo [que] é contestada pela igreja dos romanos como não sendo de Paulo, não [é] justo ignorar; e as coisas a respeito desta ditas pelos [que estão] antes de nós exporei no tempo oportuno. Nem tampouco os chamados Atos dele recebi entre os [escritos] indisputados. E, visto que o mesmo apóstolo, nas saudações [postas] ao fim da [carta] aos romanos, fez menção, entre outros, também de Hermas, de quem dizem ser o livro do Pastor, deve-se saber que também este é contestado por alguns — por causa de quem não seria posto entre os [escritos] reconhecidos —, mas por outros foi julgado necessarííssimo, sobretudo para os que precisam de instrução introdutória; donde sabemos [que] já [foi] publicamente [lido] em igrejas, e verifiquei [que] alguns dos escritores mais antigos se serviram dele. Estas coisas fiquem ditas para a apresentação dos [escritos] indisputados e dos [escritos] divinos não reconhecidos por todos.

IV

Sobre a primeira sucessão dos apóstolos

IV. Ὅτι μὲν οὖν τοῖς ἐξ ἐθνῶν κηρύσσων ὁ Παῦλος τοὺς ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ καὶ κύκλῳ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ τῶν ἐκκλησιῶν καταβέβλητο θεμελίους, δῆλον ἐκ τῶν αὐτοῦ γένοιτ’ ἄν φωνῶν καὶ ἀφ’ ὧν ὁ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσιν ἱστόρησεν· καὶ ἐκ τῶν Πέτρου δὲ λέξεων ἐν ὁπόσαις καὶ οὗτος ἐπαρχίαις τοὺς ἐκ περιτομῆς τὸν Χριστὸν εὐαγγελιζόμενος τὸν τῆς καινῆς διαθήκης παρεδίδου λόγον, σαφὲς ἂν εἴη ἀφ’ ἦς εἰρήκαμεν ὁμολογουμένης αὐτοῦ ἐπιστολῆς, ἐν ἢ τοῖς ἐξ Ἑβραίων οὖσιν ἐν διασπορᾷ Πόντου καὶ Γαλατίας Καππαδοκίας τε καὶ Ἀσίας καὶ Βιθυνίας γράφει. δάοι δὲ τούτων καὶ τίνες γνήσιοι ζηλωταὶ γεγονότες τὰς πρὸς αὐτῶν ἱδρυθείσας ἱκανοὶ ποιμαίνειν ἐδοκιμάσθησαν ἐκκλησίας, οὐ ῥᾴδιον εἰπεῖν, μὴ ὅτι γε δάους ἄν τις ἐκ τῶν Παύλου φωνῶν ἀναλέξοιτο· τούτου γὰρ οὖν μυρίοι συνεργοὶ καί, ὡς αὐτὸς ὠνόμασεν, συστρατιῶται γεγόνασιν, ὧν οἱ πλείους ἀλήστου πρὸς αὐτοῦ μνήμης ἠξίωνται, διηνεκῆ τὴν περὶ αὐτῶν μαρτυρίαν ταῖς ἰδίαις ἐπιστολαῖς ἐγκαταλέξαντος, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσιν τοὺς γνωρίμους αὐτοῦ καταλέγων ἐξ ὀνόματος αὐτῶν μνημονεύει. Τιμό γε μὴν τῆς ἐν Ἐφέσω παροικίας ἱστορεῖται πρῶτος τὴν ἐπισκοπῆν εἰληχέναι, ὡς καὶ Τίτος τῶν ἐπὶ Κρήτης ἐκκλησιῶν. Λουδᾶς δὲ τὸ μὲν γένος ὢν τῶν ἀπ’ Ἀντιοχείας, τὴν ἐπιστήμην δὲ ἰατρός, τὰ πλεῖστα συγγεγονὼς τῷ Παύλῳ, καὶ τοῖς λοιποῖς δὲ οὐ παρέργως τῶν ἀποστόλων ὡμιληκώς, ἧς ἀπὸ τούτων προσεκτήσατο ψυχῶν θεραπευτικῆς ἐν δυσὶν ἡμῖν ὑποδείγματα θεοπνεύστοις κατέλιπεν βιβλίοις, τῷ τε εὐαγγελίῳ, δ’ καὶ χαράξαι μαρτύρεται καθ’ ἃ παρέδοσαν αὐτῷ οἱ ἀπ’ ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ λόγου, οἷς καί φησιν ἔτ’ ἄνωθεν ἅπασι παρηκολουθηκέναι, καὶ ταῖς τῶν ἀποστόλων Πράξεσιν, ἃς οὐκέτι δι’ ἀκοῆς, ὀφθαλμοῖς δὲ παραλαβὼν ουνετάξατο. φασὶν δ’ ὡς ἄρα τοῦ κατ’ αὐτὸν εὐαγγελίου μνημονεύειν ὁ Παῦλος εἴωθεν, ὁπηνίκα ὡς περὶ ἰδίου τινὸς εὐαγγελίου γράφων ἔλεγεν “ κατὰ τὸ εὐαγγέλιόν μου.” τῶν δὲ λοιπῶν ἀκολούθων τοῦ Παύλου Κρήσκης μὲν ἔπι τὰς Γαλλίας στειλάμενος ὐπ᾿ αὐτοῦ μαρτυρεῖται, Λίνος δὲ, οὗ συνόντος ἐπὶ Ῥώμης αὐτῷ κατὰ τὴν δευτέραν πρὸς Τιμόθεον ἐπιστολήν, πρῶτος μετὰ Πέτρον τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας τὴν ἐπισκοπὴν ἤδη πρότερον τερον κληρωθεὶς δεδήλωται· ἀλλὰ καὶ ὁ Κλήμης, τῆς Ῥωμαίων καὶ αὐτὸς ἐκκλησίας τρίτος ἐπίσκοπος καταστάς, Παύλου συνεργὸς καὶ συναθλητὴς γεγονέναι πρὸς αὐτοῦ μαρτυρεῖται. ἐπὶ τούτοις καὶ τὸν Ἀρεοπαγίτην ἐκεῖνον, Διονύσιος ὄνομα αὐτῷ, ὃν ἐν ταῖς Πράξεσι μετὰ τὴν ἐν Ἀρείῳ πάγῳ πρὸς Ἀθηναίους Παύλου δημηγορίαν πρῶτον πιστεῦσαι ἀνέγραφεν ὁ Λουκᾶς, τῆς ἐν Ἀθήναις ἐκκλησίας πρῶτον ἐπίσκοπον ἀρχαίων τις ἕτερος Διονύσιος, τῆς Κορινθίων παροικίας ποιμήν, ποιμήν, ἱστορεῖ. ἀλλὰ γὰρ ὁδῷ προβαίνουσιν, ἐπὶ καιροῦ τὰ τῆς κατὰ χρόνους τῶν ἀποστόλων διαδοχῆς ἡμῖν εἰρήσεται· νῦν δ’ ἐπὶ τὰ ἑξῆς ἴωμεν τῆς ἰατορίας.

Que, pois, pregando aos [homens] das nações, Paulo lançou os fundamentos das igrejas desde Jerusalém e, em círculo, até o Ilírico, seria claro a partir das suas [próprias] palavras e a partir do que Lucas narrou nos Atos. E a partir das palavras de Pedro — em quantas províncias também este, evangelizando o Cristo aos [homens] da circuncisão, transmitia a palavra da nova aliança — seria manifesto a partir daquela carta reconhecida dele que mencionamos, na qual escreve aos [que são] dos hebreus [existentes] na dispersão do Ponto e da Galácia e da Capadócia e da Ásia e da Bitínia. E quantos destes, e quais, tornados genuínos zeladores, foram aprovados [como] capazes de apascentar as igrejas por eles fundadas, não [é] fácil dizer, senão quantos alguém poderia recolher das palavras de Paulo; pois deste, com efeito, houve inúmeros colaboradores e, como ele mesmo [os] nomeou, companheiros de armas, dos quais a maioria foi dignada de inesquecível menção por ele, tendo [ele] registrado nas suas próprias cartas o testemunho perpétuo a respeito deles. E, ademais, também Lucas, nos Atos, enumerando os seus conhecidos, faz menção deles pelo nome.

Timóteo, com efeito, é narrado ter sido o primeiro a obter o episcopado da paróquia em Éfeso, como também Tito [o] das igrejas em Creta. E Lucas, sendo por estirpe dos [naturais] de Antioquia, e por profissão médico, tendo estado a maior parte [do tempo] com Paulo, e tendo convivido não acessoriamente com os demais apóstolos, deixou-nos, em dois livros divinamente inspirados, exemplos da [arte] curadora das almas que adquiriu com estes: o evangelho, que atesta ter gravado segundo o que lhe transmitiram os que, desde o princípio, foram testemunhas oculares e ministros da palavra, aos quais também diz ter seguido, desde o alto, a todos; e os Atos dos Apóstolos, que compôs já não por audição, mas tendo[-os] recebido com os [próprios] olhos. E dizem [que] Paulo costumava fazer menção do evangelho segundo este [Lucas], quando, escrevendo como que a respeito de algum evangelho próprio, dizia "segundo o meu evangelho". E, dos demais companheiros de Paulo, Crescente é atestado por ele [como] tendo partido para as Gálias, e Lino — que, estando com ele em Roma segundo a segunda carta a Timóteo, o primeiro depois de Pedro a receber por sorte o episcopado da igreja dos romanos, já antes foi manifestado; mas também Clemente, ele mesmo também constituído terceiro bispo da igreja dos romanos, é atestado por ele [Paulo] ter-se tornado colaborador e co-atleta. Sobre isto, também aquele areopagita, de nome Dionísio, que, nos Atos, depois da alocução de Paulo aos atenienses no Areópago, Lucas registrou [ter sido] o primeiro a crer — [que ele foi] o primeiro bispo da igreja em Atenas, [assim o] narra um outro dos antigos, Dionísio, pastor da paróquia dos coríntios. Mas, avançando pelo caminho, no tempo [oportuno] serão por nós ditas as [coisas] da sucessão dos apóstolos segundo os tempos; agora, porém, prossigamos para as [partes] seguintes da história.

V

Sobre o último cerco dos judeus depois de Cristo

V. Μετὰ Νέρωνα δέκα πρὸς τρισὶν ἔτεσιν τὴν ἀρχὴν ἐπικρατήσαντα τῶν ἀμφὶ Γάλβαν καὶ Ὄθωνα ἐνιαυτὸν ἐπὶ μησὶν ἓξ διαγενομένων, Οὐεσπασιανός, ταῖς κατὰ Ἰουδαίων παρατάξεσιν λαμπρυνόμενος, βασιλεὺς ἐπ’ αὐτῆς ἀναδείκνυται τῆς Ἰουδαίας, αὐτοκράτωρ πρὸς τῶν αὐτόθι στρατοπέδων ἀναγορευθείς. τὴν ἐπὶ Ῥώμης οὖν αὐτίκα στειλάμενος, Τίτῳ τῷ παιδὶ τὸν κατὰ Ἰουδαίων ἐγχειρίζει πόλεμον. μετά γε μὴν τὴν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἀνάληψιν Ἰουδαίων πρὸς τῷ κατ’ αὐτοῦ τολμήματι ἤδη καὶ κατὰ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ πλείστας ὅσας ἐπιβουλὰς με μηχανὴ μένων, πρώτου τε Στεφάνου λίθοις ὑπ’ αὐτῶν ἀνῃρημένου, εἶτα δὲ μετ’ αὐτὸν Ἰακώβου, ὃς ἢν Ζεβεδαίου μὲν παῖς, ἀδελφὸς δὲ Ἰωάννου, τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθέντος, ἐπὶ πᾶσί τε Ἰακώβου, τοῦ τὸν αὐτόθι τῆς ἐπισκοπῆς θρόνον πρώτου μετὰ τὴν του σμτῆτρος ἡμῶν ἀνάληψιν κεκληρωμένου, τὸν προδηλωθέντα τρόπον μεταλλάξαντος, τῶν τε λοιπῶν ἀποστόλων μυρία εἰς θάνατον ἐπιβεβουλευμένων καὶ τῆς μὲν Ἰουδαίας γῆς ἀπεληλαμένων, ἐπὶ δὲ τῇ τοῦ κηρύγματος διδασκαλίᾳ τὴν εἰς σύμπαντα τὰ ἔθνη στειλαμένων πορείαν σὺν δυνάμει τοῦ Χριστοῦ, φήσαντος αὐτοῖς “ πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη ἐν τῷ ὀνόματί μου, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῦ λαοῦ τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις ἐκκλησίας κατά τινα χρησμὸν τοῖς αὐτόθι δοκίμοις δι’ ἀποκαλύψεως ἐκδοθέντα πρὸ τοῦ πολέμου μεταναστῆναι τῆς πόλεως καί τινα τῆς Περαίας πόλιν οἰκεῖν κεκελευσμένου, Πέλλαν αὐτὴν ὀνομάζουσιν, [ἐν ἧ] τῶν εἰς Χριστὸν ἀπὸ τῆς Ἱερουσαλὴμ μετῳκισμένων, ὡς ἂν παντελῶς ἐπιλελοιπότων ἁγίων ἀνδρῶν αὐτήν τε τὴν Ἰουδαίων βασιλικὴν μητρόπολιν καὶ σύμπασαν τὴν Ἰουδαίαν γῆν, ἡ ἐκ θεοῦ δίκη λοιπὸν αὐτοὺς ἄτε τοσαῦτα εἴς τε τὸν Χριστὸν καὶ τοὺς ἀποστόλους αὐτοῦ παρηνομηκότας μετῄει, τῶν ἀσεβῶν ἄρδην τὴν γενεὰν αὐτὴν ἐκείνην ἐξ ἀνθρώπων ἀφανίζουσα. δάα μὲν οὖν τηνικάδε κατὰ πάντα τόπον ὅλῳ τῷ ἔθνει συνερρύη κακά, ὅπως τε μάλιστα οἱ τῆς Ἰουδαίας οἰκήτορες εἰς ἔσχατα περιηλάθησαν συμφορῶν, ὁπόσαι τε μυριάδες ἡβηδὸν γυναιξὶν ἅμα καὶ παισὶ ξίφει καὶ λιμῷ καὶ μυρίοις ἄλλοις εἴδεσι περιπεπτώκασιν θανάτου, πόλεων τε Ἰουδαϊκῶν ὅσαι τε καὶ οἷαι γεγόνασιν πολιορκίαι, ἀλλὰ καὶ ὁπόσα οἱ ἐπ’ αὐτὴν Ἱερουσαλὴμ ὡς ἄν ἐπὶ μητρόπολιν ὀχυρωτάτην καταπεφευγότες δεινὰ καὶ πέρα δεινῶν ἑοράκασι, τοῦ τε παντὸς πολέμου τὸν τρόπον καὶ τῶν ἐν τούτῳ γεγενημένων ἐν μέρει ἕκαστα, καὶ ὡς ἐπὶ τέλει τὸ πρὸς τῶν προφητῶν ἀνηγορευμένον βδέλυγμα τῆς ἐρημώσεως ἐν αὐτῷ κατέστη τῷ πάλαι τοῦ θεοῦ περιβοήτῳ νεῷ, παντελῆ φθορὰν καὶ ἀφανισμὸν ἔσχατον τὸν διὰ πυρὸς ὑπομείναντι, πάρεστιν ὅτῳ φίλον, ἐπ’ ἀκριβὲς ἐκ τῆς τῷ Ἰωσήπῳ γραφείσης ἀναλέξασθαι ἰατορίας· ὡς δὲ ὁ αὐτὸς οὗτος τῶν ἀθροισθέντων ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας Ἰουδαίας ἐν ἡμέραις τῆς τοῦ πάσχα ἑορτῆς ωσπερ ἐν εἰρκτῇ ῥήμασιν αὐτοῖς ἀποκλεισθῆναι εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα ἀμφὶ τριακοσίας μυριάδας τὸ πλῆθος ἱστορεῖ, ἀναγκαῖον ὑποσημήνασθαι. χρῆν δ’ οὖν ἐν αἷς ἡμέραις τὸν πάντων σωτῆρα καὶ εὐεργέτην Χριστόν τε τοῦ θεοῦ τὰ κατὰ τὸ πάθος διατέθεινται, ταῖς αὐταῖς ὥσπερ ἐν εἱρκτὴ κατακλεισθέντας τὸν μετελθόντα αὐτοὺς ὄλεθρον πρὸς τῆς θείας δίκης καταδέξασθαι. Παρελθὼν δὴ τὰ τῶν ἐν μέρει συμβεβηκότων αὐτοῖς ὅσα διὰ ξίφους καὶ ἄλλῳ τρόπῳ κατ’ αὐτῶν ἐγκεχείρηται, μόνας τὰς διὰ τοῦ λιμοῦ ἀναγκαῖον ἡγοῦμαι συμφορὰς παραθέσθαι, ὡς ἂν ἐκ μέρους ἔχοιεν οἱ τῇδε τῇ γραφῆ ἐντυγχάνοντες εἰδέναι ὅπως αὐτοὺς τῆς εἰς τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ παρανομίας οὐκ εἰς μακρὸν ἡ ἐκ θεοῦ μετῆλθεν τιμωρία.

Depois de Nero, que deteve o poder por treze anos, e tendo os [imperadores] em torno de Galba e Otão durado um ano e seis meses, Vespasiano, ilustre pelas batalhas contra os judeus, é declarado imperador na própria Judeia, tendo sido proclamado imperador pelos exércitos de lá. Tendo, pois, logo partido para Roma, encarrega da guerra contra os judeus a Tito, seu filho. E, depois da ascensão do nosso Salvador, tendo os judeus, além do [seu] atrevimento contra ele, maquinado já também contra os seus apóstolos muitíssimas ciladas — tendo primeiro Estêvão sido morto por eles com pedras, depois, após ele, Tiago, que era filho de Zebedeu e irmão de João, tendo sido decapitado, e, acima de todos, Tiago, que primeiro, depois da ascensão do nosso Salvador, fora ali por sorte [investido] no trono do episcopado, tendo partido [da vida] do modo já indicado, e os demais apóstolos tendo sido alvo de inúmeras ciladas até a morte, e expulsos da terra da Judeia, mas [tendo] partido, para o ensino da pregação, em viagem a todas as nações, com o poder de Cristo, que lhes dissera "ide, fazei discípulos de todas as nações em meu nome" —; e, ademais, [tendo] o povo da igreja de Jerusalém, segundo certo oráculo dado por revelação aos [homens] aprovados de lá antes da guerra, recebido a ordem de migrar da cidade e de habitar certa cidade da Pereia — chamam-na Pela —, [cidade] para a qual, tendo-se mudado os [que criam] em Cristo, [saídos] de Jerusalém, e tendo os santos varões abandonado por completo a própria metrópole real dos judeus e toda a terra da Judeia, a justiça [vinda] de Deus, enfim, os perseguia, como [aos que] tanto transgrediram contra Cristo e os seus apóstolos, apagando por completo aquela mesma geração dos ímpios dentre os homens.

Quantos males, pois, então, em todo lugar, afluíram sobre toda a nação, e sobretudo como os habitantes da Judeia foram acossados às extremidades das desgraças, e quantas miríades de jovens, juntamente com mulheres e crianças, caíram por espada e fome e inúmeras outras formas de morte, e quantos e quais cercos de cidades judaicas houve, mas também quantas coisas terríveis e além do terrível viram os que se refugiaram na própria Jerusalém, como [numa] metrópole fortíssima — e o modo de toda a guerra, e cada uma das coisas nela ocorridas, em detalhe, e como, ao fim, a "abominação da desolação" proclamada pelos profetas se estabeleceu no próprio templo de Deus, outrora famoso, [templo] que suportou completa destruição e último aniquilamento pelo fogo — é possível, a quem [o] deseje, recolher com exatidão da história escrita por Josefo. E [que] este mesmo narra [que], dos reunidos de toda a Judeia nos dias da festa da páscoa, como [se estivessem] numa prisão — com estas mesmas palavras —, cerca de trezentas miríades [três milhões] em número foram encerrados em Jerusalém, [é] necessário assinalar. E convinha, pois, [que], nos mesmos dias em que infligiram as [coisas] da paixão ao Salvador e benfeitor de todos, o Cristo de Deus, encerrados como [se estivessem] numa prisão, recebessem a destruição que os perseguiu da parte da justiça divina. Passando, pois, por cima das coisas que lhes sucederam em detalhe, quantas foram empreendidas contra eles por espada e de outro modo, julgo necessário expor só as desgraças [ocorridas] por meio da fome, para que, em parte, tenham os que se deparam com esta escrita [como] saber como a punição [vinda] de Deus não muito depois os perseguiu pela [sua] transgressão contra o Cristo de Deus.

VI

Sobre a fome que os oprimiu

VI. φέρε δὴ οὖν, τῶν Ἱστοριῶν τὴν πέμπτην τοῦ Ἰωσήπου μετὰ χεῖρας αὖθις ἀναλαβών, τῶν τότε πραχθέντων δίελθε τὴν τραγῳδίαν· “τοῖς γε μὴν εὐπόροις’’ φησί “καὶ τὸ μένειν πρὸς ἀπωλείας ἴσον ἢν· γὰρ αὐτομολίας ἀνῃρεῖτό τις διὰ τὴν οὐσίαν. τῷ Λιμῷ δ’ ἢ ἀπόνοια τῶν στασιαστῶν συνήκμαζεν, καὶ καθ’ ἡμέραν ἀμφότερα προσεξεκάετο τὰ δεινά. φανερὸς μέν γε οὐδαμοῦ οῖτος ἢν, ἐπεισπηδῶντες δὲ διηρεύνων τὰς οἰκίας, ἔπειθ’ εὑρόντες μὲν ὡς ἀρνησαμένους ᾐκίζοντο, μὴ εὑ· ρόντες δὲ ὡς ἐπιμελέστερον κρύψαντας ἐβασάνιζον. τεκμήριον δὲ τοῦ τ’ ἔχειν καὶ μή, τὰ σώματα τῶν ἀθλίων· ὧν οἱ μὲν ἔτι συνεστῶτες εὐπορεῖν τροφῆς ἐδόκουν, οἱ τηκόμενοι δὲ ἤδη παρωδεύοντο, καὶ κτείνειν ἄλογον ἐδόκει τοὺς ὑπ’ ἐνδείας τεθνηξομένους αὐτίκα. πολλοὶ δὲ λάθρα τὰς κτήσεις ἑνὸς ἀντικατηλλάξαντο μέτρου, πυρῶν μέν, εἰ πλουσιώτεροι τυγχάνοιεν ὄντες, οἱ δὲ πενέστεροι κριθῆς · ἔπειτα κατακλείοντες ἑαυτοὺς εἰς τὰ μυχαίτατα τῶν οἰκιῶν, τινὲς μὲν ὑπ’ ἄκρας ἐνδείας ἀνέργαστον τὸν σῖτον ἤσθιον, οἳ δ᾿ ἔπεσσον ὡς ἥ τε ἀνάγκη καὶ τὸ δέος παρῄνει, καὶ τράπεζα μὲν οὐδαμοῦ παρετίθετο, τοῦ δὲ πυρὸς ὑφέλκοντες ἔτ᾿ ὠμὰ τὰ σιτία διήρπαζον. ἐλεεινὴ δ᾿ ἦν ἡ τροφὴ καὶ δακρύων ἄξιος ἡ θέα, τῶν μὲν δυνατωτέρων πλεονεκτούντων, τῶν δὲ ἀσθενῶν ὀδυρομένων. πάντων μὲν δὴ παθῶν ὑπερίσταται λιμός, οὐδὲν δ᾿ οὕτως ἀπόλλυσιν ὡς αἰδῶ1. τὸ γὰρ ἄλλως ἐντροπῆς ἄξιον ἐν τούτῳ καταφρονεῖται. γυναῖκες γοῦν ἀνδρῶν καὶ παῖδες πατέρων καί, τὸ ἀκτρότατον, μητέρες νηπίων ἐξήρπαζον ἐξ αὐτῶν τῶν στομάτων τὰς τροφάς, καὶ τῶν φιλτάτων ἐν χερσὶ μαραινομένων οὐκ ἦν φειδὼ τοὺς τοῦ ζῆν ἀφελέσθαι σταλαγμούς. τοιαῦτα δ᾿ ἐσθίοντες, ὅμως οὐ διελάνθανον, πανταχοῦ δ᾿ ἐφίσταντο οἱ στασιασταὶ καὶ τούτων ταῖς ἁρπαγαῖς. ὁπότε γὰρ κατίδοιεν ἀποκεκλεισμένην οἰκίαν, σημεῖον ἦν τοῦτο τοὺ ςἔνδον προσφέρεσθαι τροφήν, εὐθέως δ᾿ ἐξαράξαντες τὰς θύρας εἰσεπήδων, καὶ μόνον οὐκ ἐκ τῶν φαρύγγων ἀναθλίδβοντες τὰς ἀκόλους ἀνέφερον. ἐτύπτοντο δὲ γέροντες ἀντεχόμενοι τῶν σιτίων, καὶ κόμης ἐσπαράσσοντο γυναῖκες συγκαλύπτουσαι τὰ ἐν χερσίν, οὐδέ τις ἦν οἶκτος πολιᾶς ἢ νηπίων, ἀλλὰ συνεπαίροντες τὰ παιδία τῶν ψωμῶν ἐκκρεμάμενα κατέσειον εἰς ἔδαφος. τοῖς δὲ φθάσασι τὴν εἰσδρομὴν αὐτῶν καὶ προκαταπιοῦσιν τὸ ἁρπαγησόμενον ὡς ἀδικηθέντες ἦσαν ὠμότεροι, δεινὰς δὲ βασάνων ὁδοὺς ἐπενόουν πρὸς ἔρευναν τροφῆς, ὀρόβοις μὲν ἐμφράττοντες τοῖς ἀθλίοις τοὺς τῶν αἰδοίων πόρους, ῥάβδοις δ’ ὀξείαις ἀναπείροντες τὰς ἕδρας· τὰ φρικτὰ δὲ καὶ ἀκοαῖς ἔπασχέ τις εἰς ἐξομολόγησιν ἑνὸς ἄρτου καὶ ἵνα μηνύσῃ δράκα μίαν κεκρυμμένων ἀλφίτων. οἱ βασανισταὶ δ’ οὐδ’ ἐπείνων καὶ γὰρ ἦττον ἂν ὠμὸν ἦν τὸ μετὰ ἀνάγκης), γυμνάζοντες δὲ τὴν ἀπόνοιαν καὶ προπαρασκευάζοντες ἑαυτοῖς εἰς τὰς ἑξῆς ἡμέρας ἐφόδια. τοῖς δ’ ἐπὶ τὴν ‘Ρωμαίων φρουρὰν νύκτωρ ἐξερπύσασιν ἐπὶ λαχάνων συλλογὴν ἀγρίων καὶ πόας ὑπαντῶντες, ὅτ’ ἤδη διαπεφευγέναι τοὺς πολεμίους ἐδόκουν, ἀφήρπαζον τὰ κομισθέντα, καὶ πολλάκις ἱκετευόντων καὶ τὸ φρικτότατον ἐπικαλουμένων ὄνομα τοῦ θεοῦ μεταδοῦναί τι μέρος αὐτοῖς ὧν κινδυνεύσαντες ἤνεγκαν, οὐδ’ ὁτιοῦν μετέδοσαν, ἀγαπητὸν δ’ ἢν τὸ μὴ καὶ προσαπολέσθαι σεσυλημένον.” ούτοις μεθ’ ἕτερα ἐπιφέρει λέγων· “ Ἰουδαίοις δὲ μετὰ τῶν ἐξόδων ἀπεκόπη πᾶσα σωτηρίας ἐλπίς, καὶ βαθύνας ἑαυτὸν ὁ λιμὸς κατ’ οἴκους καὶ γενεὰς τὸν δῆμον ἐπεβόσκετο, καὶ τὰ μὲν τέγη πεπλήρωτο γυναικῶν καὶ βρεφῶν λελυμένων, οἱ στενωποὶ δὲ γερόντων νεκρῶν, παῖδες δὲ καὶ νεανίαι διοιδοῦντες ὥσπερ εἴδωλα κατὰ τὰς ἀγορὰς ἀνειλοῦντο καὶ κατέπιπτον ὅπη τινὰ τὸ πάθος καταλαμβάνοι. θάπτειν δὲ τοὺς προσήκοντας οὔτε ἴσχυον οἱ κάμνοντες καὶ τὸ διευ- τονοῦν ὤκνει διά τε τὸ πλῆθος τῶν νεκρῶν καὶ τὸ κατὰ ἁφᾶς ἄδηλον· πολλοὶ γοῦν τοῖς ὑπ’ αὐτῶν θαπτομένοις ἐπαπέθνῃσκον, πολλοὶ δ’ ἐπὶ τὰς θήκας, πρὶν ἐπιστῆναι τὸ χρεών, προῆλθον. οὔτε δὲ θρῆνος ἐν ταῖς συμφοραῖς οὔτε ὀλοφυρμοὸς ἢν, ἀλλ’ ὁ λιμὸς ἤλεγχε τὰ πάθη, ξηροῖς δὲ τοῖς ὄμμασιν οἱ δυσθανατοῦντες ἐθεώρουν τοὺς φθάσαντας ἀναπαύσασθαι, βαθεῖα δὲ τὴν πόλιν περιεῖχεν σιγὴ καὶ νὺξ θανάτου γέμουσα. καὶ τούτων οἱ λῃσταὶ χαλεπώτεροι. τυμβωρυχοῦντες γοῦν τὰς οἰκίας, ἐσύλων τοὺς νεκρούς, καὶ τὰ καλύμματα τῶν σωμάτων περισπῶντες, μετὰ γέλωτος ἐξήεσαν, τάς τε ἀκμὰς τῶν ξιφῶν ἐδοκίμαζον ἐν τοῖς πτώμασιν, καί τινας τῶν ἐρριμμένων ἔτι ζῶντας διήλαυνον ἐπὶ πείρᾳ τοῦ σιδήρου, τοὺς δ’ ἱκετεύοντας χρῆσαι σφίσιν δεξιὰν καὶ ξίφος, τῷ Λιμῷ κατέλιπον ὑπερηφανοῦντες, καὶ τῶν ἐκπνεόντων ἕκαστος ἀτενὲς εἰς τὸν ναὸν ἀφεώρα, τοὺς στασιαστὰς ζῶντας ἀπολιπών. οἳ δὲ τὸ μὲν πρῶτον ἐκ τοῦ δημοσίου θησαυροῦ τοὺς νεκροὺς θάπτειν ἐκέλευον, τὴν ὀσμὴν οὐ φέροντες· ὡς οὐ διήρκουν, ἀπὸ τῶν τειχῶν ἐρρίπτουν εἰς τὰς φάραγγας. περιιὼν δὲ ταύτας ὁ Τίτος ὡς ἐθεάσατο πεπλησμένας τῶν νεκρῶν καὶ βαθὺν ἰχῶρα μυδώντων τὸν ὑπορρέοντα τῶν σωμάτων, ἐστέναξέν τε καὶ τὰς χεῖρας ἀνατείνας κατεμαρτύρατο τὸν θεόν, ὡς οὐκ εἴη τὸ ἔργον αὐτοῦ.’’ Τούτοις τούτοις ἐπειπών τινα μεταξὺ ἐπιφέρει λέγων· “ οὐκ ἂν ὑποστειλαίμην εἰπεῖν ἅ μοι κελεύει τὸ πάθος· οἶμαι Ῥωμαίων βραδυνάντων ἐπὶ τοὺς ἀλιτηρίους, ἢ καταποθῆναι ἂν ὑπὸ χάσματος ἢ κατακλυσθῦναι τὴν πόλιν ἢ τοὺς τῆς Σοδομηνῆς μεταλαβεῖν κεραυνούς· πολὺ γὰρ τῶν ταῦτα παθόντων ἤνεγκεν γενεὰν ἀθεωτέραν· τῆ γοῦν τούτων ἀπονοίᾳ πᾶς ὁ λαὸς συναπώλετο.” Καὶ ἐν τῷ ἕκτῳ δὲ βιβλίῳ οὕτως γράφει. “ τῶν δ’ ὑπὸ τοῦ Λιμοῦ φθειρομένων κατὰ τὴν πόλιν ἄπειρον μὲν ἔπιπτε τὸ πλῆθος, ἀδιήγητα δὲ συνέβαινεν τὰ πάθη. καθ’ ἑκάστην γὰρ οἰκίαν, εἴ που τροφῆς παραφανείη σκιά, πόλεμος ἦν, καὶ διὰ χειρῶν ἐχώρουν οἱ φίλτατοι πρὸς ἀλλήλους, ἐξαρπάζοντες τὰ ταλαίπωρα τῆς ψυχῆς ἐφόδια, πίστις δ’ ἀπορίας οὐδὲ τοῖς θνῄσκουσιν ἦν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐμπνέοντας οἱ λῃσταὶ διηρεύνων, μή τις ὑπὸ κόλπον ἔχων τροφήν, σκήπτοιτο τὸν θάνατον αὐτῷ. οἳ δ’ ὑπ’ ἐνδείας κεχηνότες ὥσπερ λυσσῶντες κύνες ἐσφάλλοντο καὶ παρεφέροντο ταῖς τε θύραις ἐνσειόμενοι μεθυόντων τρόπον καὶ ὑπ’ ἀμηχανίας τοὺς αὐτοὺς οἴκους εἰσεπήδων δὶς ἢ τρὶς ὥρᾳ μιᾷ. πάντα δ’ ὑπ’ ὀδόντας ἦγεν ἡ ἀνάγκη, καὶ τὰ μηδὲ τοῖς ῥυπαρωτάτοις τῶν ἀλόγων ζῴων πρόσφορα συλλέγοντες ἐσθίειν ὑπέφερον. ζωστήρων γοῦν καὶ ὑποδημάτων τὸ τελευταῖον οὐκ ἀπέσχοντο καὶ τὰ δέρματα τῶν θυρεῶν ἀποδέροντες ἐμασῶντο, τροφὴ δ’ ἢν καὶ χόρτου τισὶν παλαιοῦ σπαράγματα· τὰς γὰρ ἶνας ἔνιοι συλλέγοντες, ἐλάχιστον σταθμὸν ἐπώλουν Ἀττικῶν τεσσάρων. “Καὶ τί δεῖ τὴν ἐπ’ ἀψύχοις ἀναίδειαν τοῦ λιμοῦ λέγειν; εἶμι γὰρ αὐτοῦ δηλώσων ἔργον ὁποῖον μήτε παρ’ Ἕλλησιν μήτε παρὰ βαρβάροις ἱστόρηται, φρικτὸν μὲν εἰπεῖν, ἄπιστον δ’ ἀκοῦσαι. καὶ ἔγωγε, μὴ δόξαιμι τερατεύεσθαι τοῖς αὖθις ἀνθρώποις, κἂν παρέλιπον τὴν συμφορὰν ἡδέως, εἰ μὴ τῶν κατ’ ἐμαυτὸν εἶχον ἀπείρους μάρτυρας· ἄλλως τε καὶ ψυχρὰν ἂν καταθείμην τῆ πατρίδι χάριν, καθυφέμενος τὸν λόγον ὧν πέπονθε τὰ ἔργα. γυνὴ τῶν ὑπὲρ Ἰορδάνην κατοικούντων, Μαρία τοὔνομα, πατρὸς Ἐλεαζάρου, κώμης Βαθεζώρ (σημαίνει δὲ τοῦτο οἶκος ὑσσώπου), γένος καὶ πλοῦτον ἐπίσημος, μετὰ τοῦ λοιποῦ πλήθους εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα καταφυγοῦσα συνεπολιορκεῖτο. ταύτης τὴν μὲν ἄλλην κτῆσιν οἱ τύραννοι διήρπασαν, ὅσην ἐκ τῆς Περαίας ἀνασκευασαμένη μετήνεγκεν εἰς τὴν πόλιν, τὰ δὲ λείψανα τῶν κειμηλίων καὶ 1 εἴ τι τροφῆς ἐπινοηθείη καθ’ ἡμέραν εἰσπηδῶντες ἥρπαζον οἱ δορυφόροι. δεινὴ δὲ τὸ γύναιον ἀγανάκτησις εἰσῄει, καὶ πολλάκις λοιδοροῦσα καὶ καταρωμένη τοὺς ἅρπαγας ἐφ’ ἑαυτὴν ἠρέθιζεν. ὡς δ’ οὔτε παροξυόμενός τις οὔτ’ ἐλεῶν αὐτὴν ἀνῄρει καὶ τὸ μὲν εὑρεῖν τι σιτίον ἄλλοις ἐκοπία, πανταχόθεν δ’ ἄπορον ἦν ἤδη καὶ τὸ εὑρεῖν, ὁ λιμὸς δὲ διὰ σπλάγχνων καὶ μυελῶν ἐχώρει καὶ τοῦ λιμοῦ μᾶλλον ἐξέκαιον οἱ θυμοί, σύμβουλον λαβοῦσα τὴν ὀργὴν μετὰ τῆς ἀνάγκης, ἐπὶ τὴν φύσιν ἐχώρει, καὶ τὸ τέκνον, ἢν δ’ αὐτῇ παῖς ὑπομάστιος, ἁρπασαμένη, ‘βέφος,’ εἷπεν, ἴ’ ἄθλιον, ἐν πολέμῳ καὶ λιμῷ καὶ στάσει, τίνι ἄε τηρῶ; τὰ μὲν παρὰ Ῥωμαίοις δουλεία κἂν ζήσωμεν ἐπ’ αὐτούς, φθάνει δὲ καὶ δουλείαν ὁ λιμός, οἱ στασιασταὶ δὲ ἀμφοτέρων χαλεπώτεροι. ἴθι, γενοῦ μοι τροφὴ καὶ τοῖς στασιασταῖς ἐρινὺς καὶ τῷ βίῳ μῦθος, ὁ μόνος ἐλλείπων ταῖς Ἰουδαίων συμφοραῖς.' καὶ ταῦθ’ ἅμα λέγουσα κτείνει τὸν υἱόν, ἔπειτ’ ὀπτήσασα, τὸ μὲν ἥμισυ κατεσθίει, τὸ δὲ λοιπὸν κατακαλύψασα ἐφύλαττεν. εὐθέως δ’ οἱ στασιασταὶ παρῆσαν καὶ τῆς ἀθεμίτου κνίσης σπάσαντες, ἠπείλουν, εἰ μὴ δείξειεν τὸ παρασκευασθέν, ἀποσφάξειν αὐτὴν εὐθέως· ἢ δὲ καὶ μοῖ· ’ρᾶν αὐτοῖς εἰποῦσα καλὴν τετηρηκέναι, τὰ λείψανα τοῦ τέκνου διεκάλυψεν. τοὺς δ’ εὐθέως φρίκη καὶ φρενῶν ἔκστασις ᾕρει, καὶ παρὰ τὴν ὄφιν ἐπεπήγεσαν. ἢ δ’, ‘ ἐμόν,’ ἔφη, ‘τοῦτο τὸ τέκνον γνήσιον, καὶ τὸ ἔργον ἐμόν. φάγετε, καὶ γὰρ ἐγὼ βέβρωκα· μὴ γένησθε μήτε μαλακώτεροι γυναικὸς μήτε συμπαθέστεροι μητρός. εἰ δ’ ὑμεῖς εὐσεβεῖς καὶ τὴν ἐμὴν ἀποστρέφεσθε ἐγὼ μὲν ὑμῖν βέβρωκα, καὶ τὸ λοιπὸν δ’ ἐμοὶ μεινάτω.’ μετὰ ταῦθ’ οἳ μὲν τρέμοντες ἐξῄεσαν, πρὸς ἓν τοῦτο δειλοὶ καὶ μόλις ταύτης τῆς τροφῆς τῆ μητρὶ παραχωρήσαντες, ἀνεπλήσθη δ’ εὐθέως ὅλη τοῦ μύσους ἡ πόλις, καὶ πρὸ ὀμμάτων ἕκαστος τὸ πάθος λαμβάνων ὡς παρ’ αὐτῷ τολμηθέν, ἔφριττεν. σπουδὴ δὲ τῶν λιμωττόντων ἐπὶ τὸν θάνατον ἢν καὶ μακαρισμὸς τῶν φθασάντων πρὶν ἀκοῦσαι καὶ θεάσασθαι κακὰ τηλικαῦτα.”

Eia, pois, tomando de novo em mãos o quinto [livro] das Histórias de Josefo, percorre a tragédia das coisas então feitas: "Para os que tinham recursos, também o permanecer equivalia à perdição; pois, sob o pretexto de deserção, alguém era morto por causa dos [seus] bens. E com a fome crescia junto a insânia dos sediciosos, e a cada dia ambos os males se inflamavam mais. Em parte alguma havia trigo visível; mas, irrompendo, [os sediciosos] esquadrinhavam as casas; depois, achando[-o], maltratavam [os donos] como [se] o tivessem negado, e, não [o] achando, torturavam[-nos] como [se] o tivessem escondido mais cuidadosamente. E a prova de ter e de não [ter era] os corpos dos infelizes; dos quais os que ainda se mantinham firmes pareciam ter fartura de alimento, mas os que já definhavam eram deixados de lado, e parecia irracional matar os que iam morrer logo de indigência. E muitos, às escondidas, trocavam os [seus] bens por uma só medida — de trigo, se por acaso eram mais ricos, mas os mais pobres, de cevada; depois, encerrando-se nos recantos mais internos das casas, alguns, por extrema indigência, comiam o grão não trabalhado, e outros [o] cozinhavam como a necessidade e o medo aconselhavam; e mesa em parte alguma se punha, mas, tirando do fogo os alimentos ainda crus, [os] arrebatavam. Lastimoso era o alimento, e digna de lágrimas a visão, arrebatando os mais fortes a maior parte, e lamentando-se os fracos.

A fome sobrepuja todos os padecimentos, e nada destrói tanto quanto o pudor; pois o que, de outro modo, é digno de respeito, é, nesta [fome], desprezado. Assim, esposas [arrebatavam] dos maridos, e filhos dos pais e — o mais lastimoso — mães dos bebês o alimento das próprias bocas, e, definhando os caríssimos nas [suas] mãos, não havia poupança [em] tirar[-lhes] as gotas da vida. E, comendo tais coisas, contudo, não passavam despercebidos, mas por toda parte os sediciosos apareciam também [para] estes saques. Pois, sempre que viam uma casa fechada, isto era sinal de os de dentro estarem tomando alimento, e imediatamente, arrombando as portas, irrompiam, e quase espremendo os bocados das gargantas, [os] faziam subir. Eram golpeados os anciãos que se agarravam aos alimentos, e as mulheres eram arrastadas pelos cabelos, escondendo o que [tinham] nas mãos, e não havia nenhuma compaixão de cã ou de crianças, mas, levantando as crianças penduradas dos bocados, [as] arremessavam ao chão. E, para os que se anteciparam à irrupção deles e engoliram antes o que seria arrebatado, eram mais cruéis, como [se] injustiçados, e imaginavam terríveis caminhos de tormentos para a busca de alimento, tapando as vias inferiores dos infelizes com grãos, e trespassando as partes traseiras com varas afiadas; e coisas horríveis mesmo de ouvir alguém padecia pela confissão de um só pão, e para que revelasse um só punhado de farinha escondida. E os torturadores nem sequer tinham fome — pois seria menos cruel o [que se fizesse] por necessidade —, mas exercitando a [sua] insânia e preparando de antemão para si provisões para os dias seguintes. E aos que se esgueiravam de noite para junto da guarda romana, para a colheita de legumes silvestres e ervas, saindo-lhes ao encontro, quando já julgavam ter escapado dos inimigos, arrebatavam[-lhes] o que fora trazido; e muitas vezes, [as vítimas] suplicando e invocando o nome mais temível de Deus [para] lhes darem alguma parte do que, tendo corrido perigo, haviam trazido, [os sediciosos] nada [lhes] davam, e era motivo de contentamento não perecer também, [depois de] saqueado."

A estas coisas, depois de outras, acrescenta, dizendo: "E aos judeus, com as saídas, foi cortada toda esperança de salvação, e a fome, aprofundando-se, devorava o povo por casas e famílias, e os telhados estavam cheios de mulheres e bebês expirados, e as vielas de anciãos mortos; e crianças e jovens, inchados como fantasmas, vagavam pelas praças e caíam onde quer que o padecimento apanhasse cada um. E, [para] sepultar os [seus] parentes, nem os enfermos tinham força, e o que estava sadio hesitava, tanto por causa da multidão dos mortos quanto pela incerteza a respeito de si mesmos; muitos, com efeito, morriam sobre os que por eles eram sepultados, e muitos iam para os túmulos antes de sobrevir[-lhes] a necessidade [da morte]. E não havia nem pranto nas desgraças, nem lamento, mas a fome recalcava os padecimentos, e com olhos secos os que morriam penosamente contemplavam os que se haviam antecipado a repousar; e um profundo silêncio abraçava a cidade, e uma noite cheia de morte. E os salteadores [eram] piores que estes. Pois, saqueando as casas como violadores de túmulos, despojavam os mortos, e, arrancando as cobertas dos corpos, saíam com riso, e provavam os gumes das espadas nos cadáveres, e, dos lançados [ali] ainda vivos, a alguns trespassavam à prova do ferro; mas aos que [lhes] suplicavam emprestar-lhes a [mão] direita e uma espada, [os] deixavam à fome, desdenhando[-os]; e cada um dos que expiravam olhava fixamente para o templo, tendo deixado os sediciosos vivos. E estes, a princípio, ordenavam sepultar os mortos [às custas] do tesouro público, não suportando o cheiro; [depois], como não bastavam, [os] atiravam das muralhas para as ravinas. E Tito, percorrendo estas, quando as viu cheias de mortos e o profundo humor que escorria dos corpos em putrefação, gemeu, e, estendendo as mãos, chamou Deus por testemunha [de] que a obra não era dele."

A estas coisas, tendo dito algumas [outras] no meio, acrescenta, dizendo: "Não me acanharia de dizer o que o padecimento me ordena: penso [que], se os romanos se tivessem demorado contra os malfeitores, ou a cidade teria sido tragada por um abismo, ou inundada, ou teria recebido os raios [que caíram sobre] a [terra] de Sodoma; pois trazia uma geração muito mais ímpia que os que padeceram estas coisas; pela insânia destes, com efeito, todo o povo pereceu junto." E no sexto livro escreve assim: "Dos que eram destruídos pela fome pela cidade, caía uma multidão sem fim, e indescritíveis eram os padecimentos. Pois em cada casa, se em algum lugar aparecia uma sombra de alimento, [havia] guerra, e os caríssimos vinham às mãos uns contra os outros, arrebatando as míseras provisões da vida; e não havia crédito de indigência nem [para] os que morriam, mas os salteadores esquadrinhavam mesmo os que respiravam, [não fosse] alguém, tendo alimento sob o seio, fingir para si a morte. E os que arquejavam de indigência, como cães raivosos, cambaleavam e eram levados de um lado a outro, lançando-se às portas à maneira de embriagados e, por desamparo, irrompendo nas mesmas casas duas ou três vezes numa só hora. E a necessidade levava tudo aos dentes, e, ajuntando coisas não próprias nem [para] os mais imundos dos animais irracionais, suportavam comê-[las]. De cintos e sandálias, no fim, não se abstinham, e, arrancando o couro dos escudos, [o] mastigavam; e alimento, para alguns, eram farrapos de feno velho; pois alguns, ajuntando as fibras, vendiam um pequeníssimo peso por quatro [dracmas] áticas.

E que é preciso dizer o descaramento da fome para com as [coisas] inanimadas? Pois vou declarar uma obra dela tal qual não foi narrada nem entre os gregos, nem entre os bárbaros — horrível de dizer, incrível de ouvir. E eu, para que não pareça inventar prodígios aos homens de depois, de bom grado teria omitido a desgraça, se não tivesse dos [homens] do meu [tempo] inumeráveis testemunhas; e, ademais, lançaria à [minha] pátria um frio agradecimento, [se] suprimisse o relato do que os [seus] atos padeceram. Uma mulher dos que habitavam além do Jordão, de nome Maria, de um pai [chamado] Eleazar, de uma aldeia [chamada] Betezuba (e isto significa 'casa de hissopo'), notável por estirpe e riqueza, tendo-se refugiado com a demais multidão em Jerusalém, era sitiada com [ela]. Os [seus] demais bens os tiranos [os] haviam saqueado, quantos, tendo[-os] empacotado da Pereia, ela transportara para a cidade; e os restos das preciosidades, e se algo de alimento se descobria, [os] guardas, irrompendo cada dia, [os] arrebatavam. E terrível indignação entrava na pobre mulher, e muitas vezes, injuriando e amaldiçoando os saqueadores, [os] provocava contra si mesma. E, como ninguém, quer provocado, quer compadecendo-se dela, a matava, e o achar algum alimento se tornara fatigante [em proveito] de outros, e de toda parte já era impossível mesmo achá-[lo], e a fome ia por [suas] entranhas e medulas, e mais que a fome ardiam os ânimos, tomando por conselheira a ira, juntamente com a necessidade, voltou-se contra a natureza; e, tendo arrebatado o filho — e tinha ela um menino de peito —, disse: 'ó infeliz bebê, na guerra e na fome e na sedição, para quem te guardo? As [coisas] entre os romanos [são] escravidão, ainda que vivamos [sujeitos] a eles, mas a fome antecipa-se mesmo à escravidão, e os sediciosos [são] piores que ambos. Vai, torna-te alimento para mim, e para os sediciosos uma Erínia, e para a vida uma fábula, a única [coisa] que falta às desgraças dos judeus.' E, dizendo isto ao mesmo tempo, mata o filho; depois, tendo[-o] assado, come a metade, e, tendo coberto o resto, [o] guardava.

E imediatamente os sediciosos apareceram e, tendo aspirado o cheiro ímpio, ameaçavam, se ela não mostrasse o que fora preparado, degolá-la imediatamente; e ela, tendo-lhes dito que guardara uma bela porção [para eles], descobriu os restos do filho. E imediatamente o horror e o êxtase da mente os tomou, e ficaram petrificados diante da visão. E ela disse: 'este é o meu próprio filho, e a obra [é] minha. Comei, pois também eu comi; não vos torneis nem mais moles que uma mulher, nem mais compassivos que uma mãe. Mas, se sois piedosos e vos afastais da minha [oferta], eu comi por vós, e o resto fique para mim.' Depois disto, eles saíram tremendo, covardes [só] para esta única [coisa], e a custo cedendo mesmo este alimento à mãe; e imediatamente a cidade inteira se encheu da abominação, e cada um, tomando o padecimento diante dos olhos como [se] ousado junto de si, estremecia. E [havia] pressa dos famintos pela morte, e [tinham-se por] bem-aventurados os que se anteciparam [a ela] antes de ouvir e contemplar males tão grandes."

VII

Sobre as predições de Cristo

VII. τοιαῦτα τῆς Ἰουδαίων εἰς τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ παρανομίας τε καὶ δυσσεβείας τἀπίχειρα, παραθεῖναι δ’ αὐτοῖς ἄξιον καὶ τὴν ἀψευδῆ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν πρόρρησιν, δι’ ἦς αὐτὰ ταῦτα δηλοῖ ὧδέ πως προφητεύων “ οὐαὶ δὲ ταῖς γαστρὶ ἐχούσαις καὶ ταῖς θηλαζούσαις ἐν ἐκείναις ταῖς ἡμέραις· προσεύχεδθε δὲ ἵνα μὴ γένηται ὑμῶν ἢ φυγὴ χειμῶνος μηδὲ σαββάτῳ. ἔσται γὰρ τότε θλῖψις μεγάλη, οἵα οὐκ ἐγένετο ἀπ’ ἀρχῆς κόσμου ἕως τοῦ νῦν, οὐδὲ μὴ γένηται.” συναγαγὼν δὲ πάντα τὸν τῶν ἀνηρημένων ἀριθμὸν ὁ συγγραφεὺς λιμῷ καὶ ξίφει μυριάδας ἑκατὸν καὶ δέκα διαφθαρῆναί φησιν, τοὺς δὲ λοιποὺς στασιώδεις καὶ λῃστρικούς, ὑπ’ ἀλλήλων μετὰ τὴν ἅλωσιν ἐνδεικνυμένους, μένους, ἀνηρῆσθαι, τῶν δὲ νέων τοὺς ὑψηλοάτους καὶ κάλλει διαφέροντας τετηρῆσθαι θριάμβῳ, τοῦ δὲ λοιποῦ πλήθους τοὺς ὑπὲρ ἑπτακαίδεκα ἔτη δεσμίους εἰς τὰ κατ’ Αἴγυπτον ἔργα παραπεμφθῆναι, πλείους δὲ εἰς τὰς ἐπαρχίας διανενεμῆσθαι φθαρησομένους ἐν τοῖς θεάτροις σιδήρῳ καὶ θηρίοις, τοὺς δ’ ἐντὸς ἑπτακαίδεκα ἐτῶν αἰχμαλώτους ἀχθέντας διαπεπρᾶσθαι, τούτων δὲ μόνων τὸν ἀριθμὸν εἰς ἐννέα μυριάδας ἀνδρῶν συναχθῆναι. Ταῦτα δὲ τοῦτον ἐπράχθη τὸν τρόπον δευτέρῳ τῆς Οὐεσπασιανοῦ βασιλειᾶς ἔτει ἀκολούθως ταῖς προγνωστικαῖς τοῦ κυρίου καὶ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ προρρήσεσιν, θείᾳ δυνάμει ὥσπερ ἤδη παρόντα προεορακότος αὐτὰ ἐπιδακρύσαντός τε καὶ ἀποκλανσαμένου κατὰ τὴν τῶν ἱερῶν εὐαγγελιστῶν γραφήν, οἳ καὶ αὐτὰς αὐτοῦ παρατέθεινται τὰς λέξεις, τοτὲ μὲν φήσαντος ὡς πρὸς αὐτὴν τὴν Ἱερουσαλήμ “εἰ ἔγνως καί γε σὺ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ τὰ πρὸς εἰρήνην ἀοῦ· νῦν δὲ ἐκρύβη ἀπὸ ὀφθαλμῶν ἀοῦ· ὅτι ἥξουσιν ἡμέραι ἐπὶ αἰ, καὶ περιβαλοῦσίν σοι οἱ ἐχθροί σου χάρακα, καὶ περικυκλώσουσίν ἄε, καὶ συνέξουσίν σε πάντοθεν, καὶ ἐδαφιοῦσίν σε καὶ τὰ τέκνα σου,” τοτὲ δὲ περὶ τοῦ λαοῦ “ ἕαται γὰρ ἀνάγκη μεγάλη ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ὀργὴ τῷ λαῷ τούτῳ· καὶ πεσοῦνται ἐν στόματι μαχαίρας καὶ αἰχμαλωτισθήσονται εἰς πάντα τὰ ἔθνη· καὶ Ἱερουσαλὴμ ἔσται πατουμένη ὑπὸ ἐθνῶν, ἄχρις οὗ πληρωθῶσιν καιροὶ ἐθνῶν.” καὶ πάλιν ὅταν δὲ ἴδητε κυκλουμένην ὑπὸ στρατοπέδων τὴν Ἱερουσαλήμ, τότε γνῶτε ὅτι ἤγγικεν ἡ ἐρήμωσις αὐτῆς.” συγκρίνας δέ τις τὰς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν λέξεις ταῖς λοιπαῖς τοῦ συγγραφέως ἱστορίαις ταῖς περὶ τοῦ παντὸς πολέμου, πῶς οὐκ ἂν ἀποθαυμάσειεν, θείαν ὡς ἀληθῶς καὶ ὑπερφυῶς παράδοξον τὴν πρόγνωσιν ὁμοῦ καὶ πρόρρησιν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ὁμολογήσας; Περὶ μὲν οὖν τῶν μετὰ τὸ σωτήριον πάθος καὶ τὰς φωνὰς ἐκείνας ἐν αἷς ἡ τῶν Ἰουδαίων πληθὺς τὸν μὲν λῃστὴν καὶ φονέα του θανάτου παρῄτηται, τὸν δ’ ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς ἐξ αὐτῶν ἱκέτευσεν ἀρθῆναι, τῷ παντὶ συμβεβηκότων ἔθνει, οὐδὲν ἂν δέοι ταῖς ἱστορίαις ἐπιλέγειν, ταῦτα δ’ ἂν εἴη δίκαιον ἐπιθεῖναι, ἃ γένοιτ’ ἄν παραστατικὰ φιλανθρωπίας τῆς παναγάθου προνοίας, τεσσαράκοντα ἐφ’ ὅλοις ἔτεσιν μετὰ τὴν κατὰ τοῦ χριστοῦ τόλμαν τὸν κατ’ αὐτῶν ὄλεθρον ὑπερθεμένης, ἐν ὅσοις τῶν ἀποστόλων καὶ τῶν μαθητῶν πλείους Ἰάκωβός τε αὐτὸς ὁ τῇδε πρῶτος ἐπίσκοπος, τοῦ κυρίου χρηματίζων ἀδελφός, ἔτι τῷ βίῳ περιόντες καὶ ἐπ’ αὐτῆς τῆς Ἱεροσολύμων πόλεως τὰς διατριβὰς ποιούμενοι, ἕρκος ὥσπερ ὀχυρώτατον παρέμενον τῷ τόπῳ, τῆς θείας ἐπισκοπῆς εἰς ἔτι τότε μακροθυμούσης, εἰ ἄρα ποτὲ δυνηθεῖεν ἐφ’ οἷς ἔδρασαν, μετανοήσαντες συγγνώμης καὶ σωτηρίας τυχεῖν, καὶ πρὸς τῆ τοσαύτη μακροθυμίᾳ παραδόξους θεοσημείας τῶν μελλόντων αὐτοῖς μὴ μετανοήσασι συμβήσεσθαι παρασχομένης· ἃ καὶ αὐτὰ μνήμης ἠξιωμένα πρὸς τοῦ δεδηλωμένου συγγραφέως οὐδὲν οἷον τοῖς τῇδε προσιοῦσιν τῇ γραφῇ παραθεῖναι.

Tais [foram] os salários da transgressão e da impiedade dos judeus contra o Cristo de Deus. E é digno pôr ao lado delas também a infalível predição do nosso Salvador, por meio da qual manifesta estas mesmas coisas, profetizando assim: "ai das que estão grávidas e das que amamentam naqueles dias; e orai para que a vossa fuga não se dê no inverno, nem no sábado. Pois haverá então grande tribulação, qual não houve desde o princípio do mundo até agora, nem [jamais] haverá." E o escritor [Josefo], reunindo todo o número dos mortos, diz [que], por fome e espada, cento e dez miríades [um milhão e cem mil] foram destruídas, e [que] os demais, sediciosos e salteadores, denunciados uns pelos outros depois da tomada [da cidade], foram mortos; e [que], dos jovens, os mais altos e os que sobressaíam em beleza foram guardados para o triunfo, e, do resto da multidão, os acima de dezessete anos foram enviados presos para os trabalhos no Egito, e mais foram distribuídos pelas províncias para serem destruídos nos teatros pelo ferro e pelas feras, e os abaixo de dezessete anos, levados cativos, foram vendidos; e [que], só destes, o número se reuniu a nove miríades [noventa mil] de homens.

E estas coisas foram feitas deste modo no segundo ano do reinado de Vespasiano, conforme as predições presciantes do nosso Senhor e Salvador Jesus Cristo, que, por [seu] poder divino, como [vendo]-as já presentes, as previu e chorou e lamentou sobre [elas], segundo a escrita dos sagrados evangelistas, que expõem as suas próprias palavras: ora dizendo, como que à própria Jerusalém, "se conhecesses, também tu, neste dia, as [coisas] para a tua paz! Mas agora foram escondidas dos teus olhos; porque virão dias sobre ti, e os teus inimigos lançarão ao redor de ti uma trincheira, e te cercarão, e te apertarão de todos os lados, e te derrubarão por terra, a ti e aos teus filhos"; ora a respeito do povo, "pois haverá grande angústia sobre a terra, e ira contra este povo; e cairão ao fio da espada e serão levados cativos a todas as nações; e Jerusalém será pisada pelas nações, até que se cumpram os tempos das nações." E de novo: "e, quando virdes Jerusalém cercada por exércitos, então sabei que se aproximou a sua desolação." E, se alguém comparar as palavras do nosso Salvador com as demais histórias do escritor a respeito de toda a guerra, como não se admiraria, confessando [ser] verdadeiramente divina e sobrenaturalmente paradoxal a presciência e ao mesmo tempo a predição do nosso Salvador?

A respeito, pois, das coisas [que sobrevieram] a toda a nação depois da paixão salvadora e daqueles clamores nos quais a multidão dos judeus pediu o salteador e assassino [livre] da morte, mas suplicou [que] o autor da vida fosse tirado dentre eles, nada seria preciso acrescentar às histórias. Mas seria justo acrescentar estas coisas, que seriam demonstrativas da filantropia da toda-boa providência, que, por quarenta anos completos depois da ousadia contra Cristo, adiou a destruição contra eles — nos quais [anos] muitos dos apóstolos e dos discípulos, e o próprio Tiago, o primeiro bispo de lá, chamado irmão do Senhor, ainda estando em vida e fazendo as [suas] ocupações na própria cidade de Jerusalém, permaneciam como um baluarte fortíssimo para o lugar —, sendo a divina supervisão, até então, longânima, [para ver] se acaso alguma vez pudessem, arrependendo-se do que fizeram, alcançar perdão e salvação; e, além de tão grande longanimidade, fornecendo sinais divinos paradoxais das coisas que haviam de sobrevir[-lhes], [caso] não se arrependessem; as quais coisas, também elas dignadas de menção pelo indicado escritor, [nada há] como expô-[las] aos que aqui se aproximam desta escrita.

VIII

Sobre os sinais antes da guerra

VIII. καὶ δὴ λαβὼν ἀνάγνωθι τὰ κατὰ τὴν ἕκτην τῶν Ἱστοριῶν αὐτῷ δεδηλωμένα ἐν τούτοις. “Τὸν γοῦν ἄθλιον δῆμον οἱ μὲν ἀπατεῶνες καὶ καταψευδόμενοι του θεοῦ τηνικαῦτα παρέπειθον, τοῖς δ’ ἐναργέσι καὶ προσημαίνουσι τὴν μέλλουσαν ἐρημίαν τέρασιν οὔτε προσεῖχον οὔτ’ ἐπίστευον, ἀλλ’ ὡς ἐμβεβροντημένοι καὶ μήτε ὄμματα μήτε ψυχὴν ἔχοντες τῶν τοῦ θεοῦ κηρυγμάτων παρήκουον, τοῦτο μὲν ὅθ’ ὑπὲρ τὴν πόλιν ἄστρον ἔστη ῥομφαίᾳ παραπλήσιον καὶ παρατείνας ἐπ’ ἐνιαυτὸν κομήτης, τοῦτο δ’ ἡνίκα πρὸ τῆς ἀποστάσεως καὶ τοῦ πρὸς τὸν πόλεμον κινήματος, ἀθροιζομένου τοῦ λαοῦ πρὸς τὴν τῶν ἀζύμων ἑορτήν, ὀγδόη Ξανθικοῦ μηνὸς κατὰ νυκτὸς ἐνάτην ὥραν, τοσοῦτον φῶς περιέλαμψεν τὸν βωμὸν καὶ τὸν ναόν, ὡς δοκεῖν ἡμέραν εἶναι λαμπράν, καὶ τοῦτο παρέτεινεν ἐφ’ ἡμίσειαν ὥραν· ὃ τοῖς μὲν ἀπείροις ἀγαθὸν ἐδόκει εἶναι, τοῖς δὲ ἱερογραμματεῦσι πρὸ τῶν ἀποβεβηκότων εὐθέως ἐκρίθη. καὶ κατὰ τὴν αὐτὴν ἑορτὴν βοῦς μὲν ἀχθεῖσα ὑπὸ τοῦ ἀρχιερέως πρὸς τὴν θυσίαν ἔτεκεν ἄρνα ἐν τῷ ἱερῷ μέσῳ· ἡ δ’ ἀνατολικὴ πύλη τοῦ ἐνδοτέρω χαλκῆ μὲν οὖσα καὶ στιβαρωτάτη, κλειομένη δὲ περὶ δείλην μόλις ὑπ’ ἀνθρώπων εἴκοσι, καὶ μοχλοῖς μὲν ἐπερειδομένη σιδηροδέτοις, κατάπηγας δ’ ἔχουσα βαθυτάτους, ὤφθη κατὰ νυκτὸς ὥραν ἕκτην αὐτομάτως ἠνοιγμένη. μετὰ δὲ τὴν ἑορτὴν ἡμέραις οὐ πολλαῖς ὕστερον, μιᾷ καὶ εἰκάδι Ἀρτεμισίου μηνός, φάσμα τι δαιμόνιον ὤφθη μεῖζον πίστεως, τέρας δ’ ἂν ἔδοξεν εἶναι τὸ ῥηθησόμενον, εἰ μὴ καὶ παρὰ τοῖς θεασαμένοις ἱστόρητο καὶ τὰ ἐπακολουθήσαντα πάθη τῶν σημείων ἢν ἄξια· πρὸ γὰρ ἡλίου δύσεως ὤφθη μετέωρα περὶ πᾶσαν τὴν χώραν ἅρματα καὶ φάλαγγες ἔνοπλοι διᾴττουσαι τῶν νεφῶν καὶ κυκλούμεναι τὰς πόλεις. κατὰ δὲ τὴν ἑορτήν, ἢ πεντηκοστὴ καλεῖται, νύκτωρ οἱ ἱερεῖς παρελθόντες εἰς τὸ ἱερόν, ὥσπερ αὐτοῖς ἔθος ἢν, πρὸς τὰς λειτουργίας, πρῶτον μὲν κινήσεως ἔφασαν ἀντιλαμβάνεσθαι καὶ κτύπου, μετὰ δὲ ταῦτα φωνῆς ἀθρόας μεταβαίνομεν ἐντεῦθεν. ’ 1 τὸ δὲ τούτων φοβερώτερον, Ἰησοῦς γάρ τις ὄνομα, υἱὸς Ἀνανίου, τῶν ἰδιωτῶν, ἄγροικος, πρὸ τεσσάρων ἐτῶν τοῦ πολέμου, τὰ μάλιστα τῆς πόλεως εἰρηνευομένης καὶ εὐθηνούσης, ἐλθὼν ἐπὶ τὴν ἑορτήν, ἐπεὶ σκηνοποιδῖσθαι πάντας ἔθος ἦν τῷ θεῷ, κατὰ τὸ ἱερὸν ἐξαπίνης ἀναβοᾶν ἤρξατο φωνὴ ἀπ’ ἀνατολῆς, φωνὴ ἀπὸ δύσεως, φωνὴ ἀπὸ τῶν τεσσάρων ἀνέμων, φωνὴ ἐπὶ Ἱεροσόλυμα καὶ τὸν ναόν, φωνὴ ἐπὶ νυμφίους καὶ νύμφας, φωνὴ ἐπὶ πάντα τὸν λαόν.’ τοῦτο μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ κατὰ πάντας τοὺς στενωποὺς περιῄει κεκραγώς. τῶν δ’ ἐπισήμων τινὲς δημοτῶν ἀγανακτήσαντες πρὸς τὸ κακόφημον, συλλαμβάνουσι τὸν ἄνθρωπον καὶ πολλαῖς αἰκίζονται πληγαῖς· ὃ δ’ οὔθ’ ὑπὲρ ἑαυτοῦ φθεγξάμενος οὔτε ἰδίᾳ πρὸς τοὺς παρόντας, ἃς καὶ πρότερον φωνὰς βοῶν διετέλει. νομίσαντες δ’ οἱ ἄρχοντες, ὅπερ ἢν, δαιμονιώτερον εἷναι τὸ κίνημα τἀνδρός, ἀνάγουσιν αὐτὸν ἐπὶ τὸν παρὰ Ῥωμαίοις ἔπαρχον· ἔνθα μάστιξιν μέχρις ὀστέων ξαινόμενος οὔθ’ ἱκέτευσεν οὔτ’ ἐδάκρυσεν, ἀλλ’ ὡς ἐνῆν μάλιστα τὴν φωνὴν ὀλοφυρτικῶς παρεγκλίνων, πρὸς ἑκάστην ἀπεκρίνατο πληγήν αἰ αἰ Ἱεροσολύμοις.1'" Ἕτερον δ’ ἔτι τούτου παραδοξότερον ὁ αὐτὸς ἱστορεῖ, χρησμόν τινα φάσκων ἐν ἱεροῖς γράμμασιν εὑρησθαι περιέχοντα ὡς κατὰ τὸν καιρὸν ἀπὸ τῆς χώρας τις αὐτῶν ἄρξει τῆς οἰκουμένης, ὃν αὐτὸς μὲν ἐπὶ Οὐεσπασιανὸν πεπληρῶσθαι ἐξείληφεν· ἀλλ’ οὐχ ἁπάσης γε οὗτος ἀλλ’ ἢ μόνης ἦρξεν τῆς ὑπὸ Ῥωμαίους· δικαιότερον δ’ ἂν ἐπὶ τὸν χριστὸν ἀναχθείη, πρὸς ὃν εἴρητο ὑπὸ τοῦ πατρὸς “ αἴτησαι παρ’ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν ἀοῦ, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς,’ οὗ δὴ κατ’ αὐτὸ δὴ ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ “ εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος” τῶν ἱερῶν ἀποστόλων “ καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν.”

E, com efeito, toma e lê as coisas indicadas por ele [Josefo] no sexto [livro] das Histórias, nestas [palavras]: "Ao infeliz povo, pois, os embusteiros e os que mentiam contra Deus, naquele tempo, [o] persuadiam; mas aos claros portentos que prenunciavam a desolação vindoura nem prestavam atenção, nem criam, mas, como [se] fulminados e não tendo nem olhos nem alma, desatendiam às proclamações de Deus — isto, quando um astro parou sobre a cidade, semelhante a uma espada, e um cometa que se estendeu por um ano; isto, quando, antes da revolta e do movimento para a guerra, reunindo-se o povo para a festa dos [pães] ázimos, no oitavo [dia] do mês Xântico, à nona hora da noite, tão grande luz brilhou ao redor do altar e do templo, que parecia ser dia claro, e isto se estendeu por meia hora; o que aos inexperientes parecia ser [coisa] boa, mas pelos escribas sagrados foi julgado [de mau agouro] antes das coisas que sucederam. E, na mesma festa, uma vaca, levada pelo sumo sacerdote ao sacrifício, deu à luz um cordeiro no meio do templo; e a porta oriental do [átrio] interior — sendo de bronze e solidíssima, e fechada, ao entardecer, a custo por vinte homens, e apoiada por barras revestidas de ferro, e tendo ferrolhos profundíssimos — foi vista, à sexta hora da noite, aberta por si mesma. E, depois da festa, não muitos dias mais tarde, no vigésimo primeiro [dia] do mês Artemísio, uma certa aparição demoníaca foi vista, maior [do] que a crença; e o que será dito pareceria ser um prodígio [inacreditável], se não tivesse sido registrado também entre os que [o] contemplaram, e [se] os padecimentos que se seguiram não fossem dignos dos sinais: pois, antes do pôr-do-sol, foram vistos, no ar, sobre toda a região, carros e falanges armadas atravessando as nuvens e cercando as cidades. E, na festa chamada Pentecostes, os sacerdotes, entrando de noite no templo, como era seu costume, para os ofícios, primeiro disseram perceber um movimento e um estrondo, e, depois disto, uma voz súbita: 'partamos daqui.' E [o que é] mais terrível que estas coisas: um certo, de nome Jesus, filho de Ananias, dos [homens] do povo, camponês, quatro anos antes da guerra, estando a cidade muitíssimo em paz e prosperando, tendo vindo à festa, visto que era costume [de] todos fazer tendas [cabanas] para Deus, no templo, de repente começou a clamar: 'voz do oriente, voz do ocidente, voz dos quatro ventos, voz contra Jerusalém e o templo, voz contra os noivos e as noivas, voz contra todo o povo.' Isto, de dia e de noite, ia gritando por todas as vielas. E alguns dos cidadãos notáveis, indignados com o [clamor] de mau agouro, prendem o homem e [o] maltratam com muitos golpes; mas ele, nem falando em seu próprio favor, nem em particular aos presentes, continuava clamando os [mesmos] clamores de antes. E os governantes, julgando, como era, [ser] mais demoníaco o movimento do homem, [o] levam ao prefeito [dos] romanos; onde, sendo dilacerado com flagelos até os ossos, nem suplicou, nem chorou, mas, o mais que podia, inflectindo lastimosamente a voz, a cada golpe respondia: 'ai, ai de Jerusalém.'"

E [algo] ainda mais paradoxal que isto o mesmo [Josefo] narra, dizendo [que] um certo oráculo se achou nos escritos sagrados, contendo que, naquele tempo, alguém [saído] da região deles governaria o mundo habitado; o qual ele mesmo entendeu ter-se cumprido em Vespasiano. Mas este não governou o [mundo] inteiro, senão só [a parte] sob os romanos; e mais justamente se referiria ao Cristo, a quem foi dito pelo Pai: "pede-me, e dar-te-ei as nações por tua herança, e por tua possessão os confins da terra" — de quem, com efeito, naquele mesmo tempo, "por toda a terra saiu o som" dos sagrados apóstolos, "e até os confins do mundo as suas palavras".

IX

Sobre Josefo e os escritos que deixou

IX. Ἐπὶ τούτοις ἅπασιν ἄξιον μηδ’ αὐτὸν τὸν Ἰώσηπον, τοσαῦτα τῇ μετὰ χεῖρας συμβεβλημένον ἰατορίᾳ, ὁπόθεν τε καὶ ἀφ’ οἴου γένους ὡρμᾶτο, ἀγνοεῖν. δηλοῖ δὲ πάλιν αὐτὸς καὶ τοῦτο, λέγων ὧδε “Ἰώσηπος Ματθίου παῖς, ἐξ Ἱεροσολύμων ἱερεύς, αὐτός τε Ῥωμαίους πολεμήσας τὰ πρῶτα καὶ τοῖς ὕστερον παρατυχὼν ἐξ ἀνάγκης.’’ μάλιστα δὲ τῶν κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ Ἰουδαίων οὐ παρὰ μόνοις τοῖς ὁμοεθνέσιν, ἀλλὰ καὶ παρὰ Ῥωμαίοις γέγονεν ἀνὴρ ἐπιδοξότατος, ὡς αὐτὸν μὲν ἀναθέσει ἀνδριάντος ἐπὶ τῆς Ῥωμαίων τιμηθῆναι πόλεως, τοὺς δὲ σπουδασθέωατας αὐτῷ λόγους βιβλιοθήκης ἀξιωθῆναι. οὗτος δὴ πᾶσαν τὴν Ἰουδαϊκὴν ἀρχαιολογίαι ἐν ὅλοις εἴκοσι κατατέθειται συγγράμμασιν, τὴν δ’ ἱστορίαν τοῦ κατ’ αὐτὸν Ῥωμαϊκοῦ πολέμου ἐν ἑπτά, ἃ καὶ οὐ μόνον τῆ Ἑλλήνων, ἀλλὰ καὶ τῆ πατρίῳ φωνῇ παραδοῦναι αὐτὸς ἑαυτῷ μαρτυρεῖ, ἄξιός γε ὢν διὰ τὰ λοιπὰ πιστεύεσθαι· καὶ ἕτερα δ’ αὐτοῦ φέρεται σπουδῆς ἄξια δύο, τὰ Περὶ τῆς Ἰουδαίων ἀρχαιότητος, ἐν οἷς καὶ ἀντιρρήσεις πρὸς Ἀπίωνα τὸν γραμματικόν, κατὰ Ἰουδαίων τηνικάδε συντάξαντα λόγον, πεποίηται καὶ πρὸς ἄλλους, οἳ διαβάλλειν καὶ αὐτοὶ τὰ πάτρια τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους ἐπειράθησαν . τούτων ἐν τῷ προτέρῳ τὸν ἀριθμὸν τῆς λεγομένης παλαιᾶς τῶν ἐνδιαθήκων γραφῶν τίθησι, τίνα τὰ παρ’ Ἑβραίοις ἀναντίρρητα, ὡς ἂν ἐξ ἀρχαίας παραδόσεως αὐτοῖς ῥήμασι διὰ τούτων διδάσκων.

Sobre todas estas coisas, é digno não ignorar o próprio Josefo — que tanto contribuiu para a história em mãos — de onde e de que estirpe provinha. E manifesta também isto ele mesmo, dizendo assim: "Josefo, filho de Matias, sacerdote de Jerusalém, que ele mesmo tanto guerreou os romanos no princípio, quanto esteve presente, por necessidade, nas [coisas] posteriores." E foi o mais notável homem dos judeus daquele tempo, não só entre os conterrâneos, mas também entre os romanos, de modo que ele mesmo foi honrado com a dedicação de uma estátua na cidade dos romanos, e os discursos estudados por ele foram dignados de [figurar numa] biblioteca. Este, com efeito, depositou toda a arqueologia judaica em vinte livros inteiros, e a história da guerra romana do seu [tempo] em sete, os quais atesta a si mesmo ter transmitido não só na língua dos gregos, mas também na língua pátria — sendo, com efeito, digno, por causa das demais coisas, de ser crido; e outros dois [escritos] dele se conservam, dignos de estudo, os [livros] "Sobre a antiguidade dos judeus", nos quais também fez refutações contra Ápion, o gramático, que então compusera um discurso contra os judeus, e contra outros que, eles também, tentaram caluniar as [tradições] pátrias da nação dos judeus. No primeiro destes, põe o número das chamadas antigas [escrituras] canônicas — quais [são] as indisputadas entre os hebreus —, ensinando, como que [tirado] de antiga tradição, com estas mesmas palavras, assim:

X

Como faz menção dos livros divinos

X. “ Οὐ μυριάδες οὖν βιβλίων εἰσὶ παρ’ ἡμῖν ] ἀσυμφώνων καὶ μαχομένων, δύο ’δε μόνα πρὸς τοῖς εἴκοσι βιβλία, τοῦ παντὸς ἔχοντα χρόνου τὴν ἀναγραφήν, τὰ δικαίως θεῖα πεπιστευμέωα. καὶ τούτων πέντε μέν ἐστιν Μωυσέως, ἃ τούς τε νόμους περιέχει καὶ τὴν τῆς ἀνθρωπογονίας παράδοσιν μέχρι τῆς αὐτοῦ τελευτῆς· οὗτος ὁ χρόνος ἀπολείπει τρισχιλίων ὀλίγον ἐτῶν· ἀπὸ δὲ τῆς Μωυσέως τελευτῆς μέχρι τῆς Ἀρταξέρξου τοῦ μετὰ Ξέρξην Περσῶν βασιλέως οἱ μετὰ Μωυσῆν προφῆται τὰ κατ’ αὐτοὺς πραχθέντα συνέγραψαν ἐν τρισὶν καὶ δέκα βιβλίοις· αἱ δὲ λοιπαὶ τέσσαρες ὕμνους εἰς τὸν θεὸν καὶ τοῖς ἀνθρώποις ὑποθήκας τοῦ βίου περιέχουσιν. ἀπὸ δὲ Ἀρταξέρξου μέχρι τοῦ καθ’ ἡμᾶς χρόνου γέγραπται μὲν ἕκαστα, πίστεως δ’ οὐχ ὁμοίας ἠξίωται τοῖς πρὸ αὐτῶν διὰ τὸ μὴ γενέσθαι τὴν τῶν προφητῶν ἀκριβῆ διαδοχήν. δῆλον δ’ ἐστὶν ἔργῳ πῶς ἡμεῖς πρόσιμεν τοῖς ἰδίοις γράμμασιν· τοσούτου γὰρ αἰῶνος ἤδη παρωχηκότος οὔτε μεταθεῖναι τις οὔτε ἀφελεῖν ἀπ’ αὐτῶν οὔτε μεταθεῖναι τετόλμηκεν, πᾶσι δὲ σύμφυτόν ἐστιν εὐθὺς ἐκ πρώτης γενέσεως Ἰουδαίοις τὸ νομίξειν αὐτὰ θεοῦ δόγματα καὶ τούτοις ἐπιμένειν καὶ ὑπὲρ αὐτῶν, εἰ δέοι, θνῄσκειν ἡδέως.” καὶ ταῦτα δὲ τοῦ συγγραφέως χρησίμως ὧδε παρατεθείσθω. πεπόνηται δὲ καὶ ἄλλο οὐκ ἀγεννὲς σπούδασμα τῷ ἀνδρί, Περὶ αὐτοκράτορος λογισμοῦ, ὅ τινες Μακκαβαϊκὸν ἐπέγραψαν τῷ τοὺς ἀγῶνας τῶν ἐν τοῖς οὕτω καλουμένοις Μακκαβαϊκοῖς συγγράμμαοιν ὑπὲρ τῆς εἰς τὸ θεῖον εὐσεβείας ἀνδρισαμένων Ἑβραίων περιέχειν, καὶ πρὸς τῷ τέλει δὲ τῆς εἰκοστῆς Ἀρχαιολογίας ἐπισημαίνεται ὁ αὐτὸς ὡς ἀν’ προῃρημένος τέτταρσιν αυγγράψαι βιβλίοις κατὰ τὰς πατρίους δόξας τῶν Ἰουδαίων περὶ θεοῦ καὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ καὶ περὶ τῶν νόμων, διὰ τί κατ’ αὐτοὺς τὰ μὲν ἔξεστι πράττειν, τὰ δὲ κεκώλυται, καὶ ἄλλα δὲ αὐτῶ σπουδασθῆναι ὁ αὐτὸς ἐν τοῖς ὢ ἰδίοις αὐτοῦ μνημονεύει λόγοις. πρὸς τούτοις εὔλογον καταλέξαι καὶ ἃς ἐπ’ αὐτοῦ τῆς Αρχαιολογίας τοῦ τέλους φωνὰς παρατέθειται, εἰς πίστωσιν τῆς τῶν ἐξ αὐτοῦ παραληφθέντων ἡμῖν μαρτυρίας. διαβάλλων δῆτα Ἰοῦστον Τιβεριέα, ὁμοίως αὐτῷ τὰ κατὰ τοὺς αὐτοὺς ἱστορῆσαι χρόνους πεπειραμένον, ὡς μὴ τἀληθῆ συγγεγραφότα, πολλάς τε ὤας εὐθύνας ἐπαγαγὼν τῷ ἀνδρί, ταῦτα αὐτοῖς ῥήμασιν ἐπιλέγει “οὐ μὴν ἐγώ ἀοῖ τὸν αὐτὸν τρόπον περὶ τῆς ἐμαυτοῦ γραφῆς ἔδεισα, ἀλλ' αὐτοῖς ἐπέδωκα τοῖς τὰ βιβλία, μόνον οὐ τῶν ἔργων ἤδη βλεπομένων· συνῄδειν γὰρ ἐμαυτῷ τετηρηκότι τὴν τῆς ἀληθείας παράδοσιν, ἐφ’ ᾖ μαρτυρίας τεύξεσθαι προσδοκήσας οὐ διήμαρτον. καὶ ἄλλοις δὲ πολλοῖς ἐπέδωκα τὴν ἱστορίαν, ὧν ἔνιοι καὶ παρατετεύχεσαν τῷ πολέμῳ, καθάπερ βασιλεὺς Ἀγρίππας καί τινες αὐτοῦ τῶν συγγενῶν. ὁ μὲν γὰρ αὐτοκράτωρ Τίτος οὕτως ἐκ μόνων αὐτῶν ἐβουλήθη τὴν γνῶσιν τοῖς ἀνθρώποις παραδοῦναι τῶν πράξεων, ὥστε χαράξας τῆ αὐτοῦ χειρὶ τὰ βιβλία δαιῶσαι προσέταξεν, ὁ δὲ βασιλεὺς Ἀγρίππας δβ ἔγραψεν ἐπιστολάς, τῆ τῆς ἀληθείας παραδόσει μαρτυρῶν.” Ἀφ’ ὧν καὶ δύο παρατίθησιν . ἀλλὰ τὰ μὲν κατὰ τοῦτον ταύτῃ πη δεδηλώσθω.

"Não há, pois, entre nós miríades de livros discordantes e conflitantes, mas só vinte e dois livros, contendo o registro de todo o tempo, [os] justamente cridos [como] divinos. E destes, cinco são de Moisés, os quais contêm as leis e a tradição da origem do gênero humano até a morte dele; este tempo fica pouco aquém de três mil anos. E, desde a morte de Moisés até Artaxerxes, rei dos persas [que veio] depois de Xerxes, os profetas [que vieram] depois de Moisés escreveram as coisas feitas no [tempo] deles em treze livros; e os quatro restantes contêm hinos a Deus e preceitos de vida para os homens. E, desde Artaxerxes até o nosso tempo, cada coisa foi escrita, mas não foi dignada de crédito semelhante ao [dos escritos] anteriores a eles, por causa de não se ter dado a exata sucessão dos profetas. E é claro, por obra, como nós nos aproximamos dos nossos próprios escritos; pois, tendo já passado tão grande idade, ninguém ousou nem acrescentar-lhes, nem tirar deles, nem transpor [algo]; mas é ínsito em todos os judeus, imediatamente desde o primeiro nascimento, considerá-los [como] decretos de Deus, e permanecer neles, e, por eles, se for preciso, morrer de bom grado." E estas coisas do escritor fiquem utilmente expostas aqui.

E foi elaborada pelo homem também outra obra não innobre, "Sobre a razão soberana", que alguns intitularam "Macabaica", por conter os combates dos hebreus que, nos assim chamados escritos macabaicos, agiram varonilmente em favor da piedade para com o divino. E, ao fim do vigésimo [livro] da Arqueologia, o mesmo [Josefo] indica que se propusera compor, em quatro livros, segundo as opiniões pátrias dos judeus, [uma obra] a respeito de Deus e da sua essência, e a respeito das leis — por que, segundo elas, umas [coisas] é lícito praticar, e outras [são] proibidas. E menciona [que] outras coisas também foram por ele estudadas, nos seus próprios discursos. Além destas, [é] razoável enumerar também as palavras que ele expôs ao fim da Arqueologia, para a confirmação do testemunho das coisas por nós recebidas dele. Criticando, com efeito, Justo de Tiberíade — que igualmente tentara narrar as [coisas] dos mesmos tempos —, como não tendo escrito a verdade, e tendo trazido muitas outras acusações contra o homem, acrescenta estas coisas, com estas mesmas palavras: "Mas eu não temi, do mesmo modo que tu, a respeito da minha própria escrita, mas dei os livros aos próprios [imperadores], estando as obras quase já à vista; pois era consciente a mim mesmo de ter conservado a tradição da verdade, pela qual, tendo esperado obter testemunho, não fui frustrado. E dei a história também a muitos outros, alguns dos quais também haviam estado presentes na guerra, como o rei Agripa e alguns dos seus parentes. Pois o imperador Tito de tal modo quis [que] o conhecimento das ações fosse transmitido aos homens só a partir destes [livros], que, tendo[-os] inscrito com a sua própria mão, ordenou publicá-los; e o rei Agripa escreveu sessenta e duas cartas, testemunhando à tradição da verdade." Das quais também expõe duas. Mas as coisas a respeito deste [Josefo] fiquem assim indicadas.

XI

Como, depois de Tiago, Simeão governa a igreja de Jerusalém

ΧΙ. Ἴωμεν δ’ ἐπὶ τὰ ἑξῆς. μετὰ τὴν . Ἰακώβου μαρτυρίαν καὶ τὴν αὐτίκα γενομένην ἅλωσιν τῆς Ἱερουσαλὴμ λόγος κατέχει τῶν ἀποστόλων καὶ τῶν τοῦ κυρίου μαθητῶν τοὺς εἰς ἔτι τῷ βίῳ λειπομένους ἐπὶ ταὐτὸν πανταχόθεν συνελθεῖν ἅμα τοῖς πρὸς γένους κατὰ σάρκα τοῦ κυρίου πλείους γὰρ καὶ τούτων περιῆσαν εἰς ἔτι τότε τῷ βίῳ), βουλήν τε ὁμοῦ τοὺς πάντας περὶ τοῦ τίνα χρὴ τῆς Ἰακώβου διαδοχῆς ἐπικρῖναι ἄξιον, ποιήσασθαι, καὶ δὴ ἀπὸ μιᾶς γνώμης τοὺς πάντας Συμεῶνα τὸν τοῦ Κλωπᾶ, οὗ καὶ ἡ τοῦ εὐαγγελίου μνημονεύει γραφή, τοῦ τῆς αὐτόθι παροικίας θρόνου ἄξιον εἶναι δοκιμάσαι, ἀνεψιόν, ὥς γέ φασι, γεγονότα τοῦ σωτῆρος, τὸν γὰρ οὗν Κλωπᾶν ἀδελφὸν τοῦ Ἰωσὴφ ὑπάρχειν Ἡγήσιππος ἱστορεῖ,

Prossigamos para o que segue. Depois do martírio de Tiago e da imediata tomada de Jerusalém, a tradição sustenta [que] os apóstolos e os discípulos do Senhor que ainda restavam em vida, de toda parte, reuniram-se no mesmo [lugar], juntamente com os parentes segundo a carne do Senhor (pois muitos também destes sobreviviam ainda então em vida), e todos juntos fizeram uma deliberação a respeito de quem se devia julgar digno da sucessão de Tiago; e, com efeito, de uma só opinião, todos aprovaram [ser] Simeão, o [filho] de Cléofas — de quem também a escritura do evangelho faz menção —, digno do trono da paróquia de lá, tendo sido, como dizem, primo do Salvador; pois Hegésipo narra [que] Cléofas era irmão de José.

XII

Como Vespasiano ordena buscar os [descendentes] de Davi

XII. καὶ ἐπὶ τούτοις Οὐεσπασιανον μετὰ τὴν τῶν Ἱεροσολύμων ἅλωσιν πάντας τοὺς ἀπὸ γένους Δαυίδ, ὡς μὴ περιλειφθείη τις παρὰ Ἰουδαίοις τῶν ἀπὸ τῆς βασιλικῆς φυλῆς, ἀναζητεῖσθαι προστάξαι, μέγιστόν τε Ἰουδαίοις αὖθις ἐκ ταύτης διωγμὸν ἐπαρτηθῆναι τῆς αἰτίας.

E, sobre isto, [narra-se que] Vespasiano, depois da tomada de Jerusalém, ordenou buscar todos os da estirpe de Davi, para que não restasse entre os judeus nenhum da tribo real; e [que], por causa disto, de novo se levantou uma grandíssima perseguição contra os judeus.

XIII

Como Abílio, o segundo, governa os alexandrinos

ΧΙΙΙ. Ἐπὶ δέκα δὲ τὸν Οὐεσπασιανὸν ἔτεσιν βασιλεύσαντα αὐτοκράτωρ Τίτος ὁ παῖς διαδέχεται· οὗ κατὰ δεύτερον ἔτος τῆς βασιλείας Λίνος ἐπίσκοπος τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας δυοκαίδεκα τὴν λειτουργίαν ἐνιαυτοῖς κατασχών, Ἀνεγκλήτῳ ταύτην παραδίδωσιν. Τίτον δὲ Δομετιανὸς ἀδελφὸς διαδέχεται, δύο ἐτεαὶ καὶ μησὶ τοῖς ἴσοις βασιλεύσαντα.

E, tendo Vespasiano reinado por dez anos, sucede[-o] o imperador Tito, [seu] filho; no segundo ano do reinado do qual, Lino, bispo da igreja dos romanos, tendo detido o ministério por doze anos, o entrega a Anencleto. E a Tito sucede [seu] irmão Domiciano, tendo [Tito] reinado dois anos e igual número de meses.

XIV

Como Abílio [é o segundo bispo dos alexandrinos]

XIV. τετάρτῳ μὲν οὖν ἔτει Δομετιανοῦ τῆς κατ’ Ἀλεξάνδρειαν παροικίας ὁ πρῶτος Ἀννιανὸς δύο πρὸς τοῖς εἴκοσι ἀποπΛήσας ἔτη, τελευτᾷ, διαδέχεται δ’ αὐτὸν δεύτερος Ἀβίλιος.

No quarto ano, pois, de Domiciano, Aniano, o primeiro [bispo] da paróquia de Alexandria, tendo completado vinte e dois anos, morre, e sucede-o Abílio, o segundo.

XV

Como Clemente [é] o terceiro depois dele

XV. δωδεκάτῳ δὲ ἔτει τῆς αὐτῆς ἡγεμονίας τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας Ἀνέγκλητον ἔτεσιν ἐπισκοπεύσαντα δεκαδύο διαδέχεται Κλήμης, ὃν συνεργὸν ἑαυτοῦ γενέσθαι Φιλιππησίοις Phil.4,3 ἐπιστέλλων ὁ ἀπόστολος διδάσκει, λέγων “μετὰ καὶ Κλήμεντος καὶ τῶν λοιπῶν συνεργῶν μου, ὧν τὰ ὀνόματα ἐν βίβλῳ ζωῆς.”

E, no décimo segundo ano do mesmo principado, a Anencleto, que foi bispo da igreja dos romanos por doze anos, sucede Clemente, [de quem] o apóstolo ensina ter-se tornado seu colaborador, escrevendo aos filipenses, dizendo: "com também Clemente e os demais colaboradores meus, cujos nomes [estão] no livro da vida."

XVI

Sobre a carta de Clemente

XVI. Τούτου δὴ οὖν ὁμολογουμένη μία ἐπιστολὴ φέρεται, μεγάλη τε καὶ θαυμασία, ἢν ὡς ἀπὸ τῆς ῾Ρωμαίων ἐκκλησίας τῇ Κορινθίων διετυπώσατο, στάσεως τηνικάδε κατὰ τὴν Κόρινθον γενομένης. ταύτην δὲ καὶ ἐν πλείσταις ἐκκλησίαις ἐπὶ τοῦ κοινοῦ δεδημοσιευμένην πάλαι τε καὶ καθ᾿ ἡμᾶς αὐτοὺς ἔγνωμεν. καὶ ὅτι γε κατὰ τὸν δηλούμενον τὰ τῆς Κορινθίων κεκίνητο στάσεως, ἀξιόχρεως μάρτυς ὁ Ἡγήσιππος.

Deste, pois, se conserva uma carta reconhecida, grande e admirável, que ele redigiu como [vinda] da igreja dos romanos para a dos coríntios, tendo então ocorrido uma sedição em Corinto. E esta sabemos [que foi] publicamente [lida] na maioria das igrejas, na assembleia comum, tanto outrora quanto no nosso próprio [tempo]. E [de] que, no [tempo] indicado, se moveram as [coisas] da sedição dos coríntios, [há] uma testemunha digna de crédito, Hegésipo.

XVII

Sobre a perseguição no [tempo] de Domiciano

XVII. Πόλλην γε μὴν εἰς πολλοὺς ἐπιδειξάμενος ὁ Δομετιανὸς ὠμότητα οὐκ ὀλίγον τε τῶν ἐπὶ ῾Ρώμης εὐπατριδῶν τε καὶ ἐπισήμων ἀνδρῶν πλῆθος οὐ μετ᾿ εὐλόγου κρίσεως κτείνας μυρίους τε ἄλλους ἐπιφανεῖς ἄνδρας ταῖς ὑπὲρ τὴν ἐνορίαν ζημιώσας φυγαῖς καὶ ταῖς τῶν οὐσιῶν ἀποβολαῖς ἀναιτίως, τελευτῶν τῆς Νέρωνος θεοεχθρίας τε καὶ θεομαχίας διάδοχον ἑαυτὸν κατεστήσατο. δεύτερος δῆτα τὸν καθ᾿ ἡμῶν ἀνεκίνει διωγμόν, καίπερ τοῦ πατρὸς αὐτῷ Οὐεσπασιανοῦ μηδὲν καθ᾿ ἡμῶν ἄτοπον ἐπινοήσαντος.

Tendo, com efeito, Domiciano mostrado muita crueldade para com muitos, e [tendo] matado não pequena multidão dos [homens] bem-nascidos e notáveis de Roma sem julgamento razoável, e [tendo] punido inúmeros outros homens ilustres com exílios para fora do território e com a perda dos bens, sem causa, ao fim estabeleceu-se a si mesmo [como] sucessor da inimizade a Deus e da guerra contra Deus de Nero. Ele, com efeito, [foi] o segundo a movimentar a perseguição contra nós, ainda que o seu pai, Vespasiano, nada de absurdo tivesse maquinado contra nós.

XVIII

Sobre João, o apóstolo, e o Apocalipse

XVIII. Ἐν τούτῳ κατέχει λόγος τὸν ἀπόστολον ἅμα καὶ εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην ἔτι τῷ βίῳ ἐνδιατρίβοντα, τῆς εἰς τὸν θεῖον λόγον ἕνεκεν μαρτυρίας Πάτμον οἰκεῖν καταδικασθῆναι τὴν νῆσον. γράφων γέ τοι ὁ Εἰρήναιος περὶ τῆς ψήφου τῆς κατὰ τὸν ἀντίχριστον προσηγορίας φερομένης ἐν τῇ Ἰωάννου λεγομένῃ Ἀποκαλύψει, αὐταῖς συλλαβαῖς ἐν πέμπτῳ τῶν πρὸς τὰς αἱρέσεις ταῦτα περὶ τοῦ Ἰωάννου φησίν “ εἰ δὲ ἔδει ἀναφανδὸν ἐν τῷ νῦν καιρῷ κηρύττεσθαι τοὔνομα αὐτοῦ, δι᾿ ἐκείνου ἂν ἐρρέθη τοῦ καὶ τὴν ἀποκάλυψιν ἑορακότος . οὐδὲ γὰρ πρὸ πολλοῦ χρόνου ἑωράθη, ἀλλὰ σχεδὸν ἐπὶ τῆς ἡμετέρας γενεᾶς, πρὸς τῷ τέλει τῆς Δομετιανοῦ ἀρχῆς.’ Εἰς τοσοῦτον δὲ ἄρα κατὰ τοὺς δηλουμένους ἡ τῆς ἡμετέρας πίστεως διέλαμπεν διδασκαλία, ὡς καἰ τοὺς ἄποθεν τοῦ καθ’ ἡμᾶς λόγου συγγραφεῖς μὴ ἀποκνῆσαι ταῖς αὐτῶν ἱστορίαις τόν τε διωγμὸν καὶ τὰ ἐν αὐτῷ μαρτύρια παραδοῦναι, οἵ γε καὶ τὸν καιρὸν ἐπ’ ἀκριβὲς ἐπεσημήναντο, ἐν ἔτει πεντεκαιδεκάτῳ Δομετιανοῦ μετὰ πλείστων ἑτέρων καὶ Φλαυίαν Δομέτιλλαν ἱστορήσαντες, ἐξ ἀδελφῆς γεγονυῖαν Φλαυίου Κλήμεντος, ἑνὸς τῶν τηνικάδε ἐπὶ Ῥώμης ὑπάτων, τῆς εἰς χριστὸν μαρτυρίας ἕνεκεν εἰς νῆσον Ποντίαν κατὰ τιμωρίαν δεδόσθαι.

Neste [tempo], a tradição sustenta [que] o apóstolo e ao mesmo tempo evangelista João, ainda residindo em vida, por causa do testemunho em favor do Verbo divino, foi condenado a habitar Patmos, a ilha. Escrevendo, com efeito, Irineu a respeito do cômputo da denominação [tida] a respeito do anticristo, que se acha no chamado Apocalipse de João, diz, com estas mesmas sílabas, no quinto [livro] contra as heresias, isto a respeito de João: "e, se fosse preciso [que] o nome dele [do anticristo] fosse anunciado abertamente no tempo de agora, ter-se-ia dito por meio daquele que também viu o Apocalipse. Pois [este] não [foi] visto há muito tempo, mas quase na nossa geração, para o fim do principado de Domiciano." A tal ponto, com efeito, no [tempo] dos indicados, resplandecia o ensino da nossa fé, que também os escritores alheios ao nosso discurso não se acanharam em transmitir, nas suas histórias, tanto a perseguição quanto os martírios [ocorridos] nela; os quais também assinalaram o tempo com exatidão, tendo narrado [que], no décimo quinto ano de Domiciano, entre muitíssimos outros, também Flávia Domitila, sobrinha (nascida de irmã) de Flávio Clemente, um dos [homens que eram] então cônsules em Roma, por causa do testemunho em favor de Cristo, foi, à guisa de castigo, dada [em desterro] à ilha de Pôncia.

XIX

Como Domiciano ordena matar os da estirpe de Davi

XIX. Τοῦ δ’ αὐτοῦ Δομετιανοῦ τοὺς ἀπὸ γένους Δαυὶδ ἀναιρεῖσθαι προστάξαντος, παλαιὸς κατέχει λόγος τῶν αἱρετικῶν τινας κατηγορῆσαι τῶν ἀπογόνων Ἰούδα (τοῦτον δ’ εἷναι ἀδελφὸν κατὰ σάρκα τοῦ σωτῆρος) ὡς ἀπὸ γένους τυγχανόντων Δαυὶδ καὶ ὡς αὐτοῦ συγγένειαν τοῦ Χριστοῦ φερόντων. ταῦτα δὲ δηλοῖ κατὰ λέξιν ὧδέ πως λέγων ὁ Ἡγήσιππος.

E, tendo o mesmo Domiciano ordenado matar os da estirpe de Davi, uma antiga tradição sustenta [que] alguns dos hereges acusaram os descendentes de Judas (e este era irmão segundo a carne do Salvador), como [sendo] da estirpe de Davi e como trazendo o parentesco do próprio Cristo. E isto manifesta Hegésipo, dizendo, palavra por palavra, mais ou menos assim.

XX

Sobre os parentes do nosso Salvador

XX. “ ἔτι δὲ περιῆσαν οἱ ἀπὸ γένους τοῦ κυρίου υἱωνοὶ Ἰούδα τοῦ κατὰ σάρκα λεγομένου αὐτοῦ ἀδελφοῦ· οὓς ἐδηλατόρευσαν 1 ὡς ἐκ γόους ὄντας Δαυίδ. τούτους ὁ ἠουοκᾶτος ἤγαγεν πρὸς Δομετιανὸν Καίσαρα. ἐφοβεῖτο γὰρ τὴν πάρου· αἶαν τοῦ χριστοῦ ὡς καὶ Ἡρῴδης. καὶ ἐπηρώτησεν αὐτοὺς εἰ ἐκ Δαυίδ εἰσιν, καὶ ὡμολόγησαν. τότε ἠρώτησεν αὐτοὺς πόσας κτήσεις ἔχουσιν ἢ πόσων χρημάτων κυριεύουσιν. οἱ δὲ εἶπαν ἀμφοτέροις ἐννακισχίλια δηνάρια ὑπάρχειν αὐτοῖς μόνα, ἑκάστῳ αὐτῶν ἀνήκοντος τοῦ ἡμίσεος, καὶ ταῦτα οὐκ ἐν ἀργυρίοις ἔφασκον ἔχειν, ἀλλ’ ἐν διατιμήσει γῆς πλέθρων ’λθ’ μόνων, ἐξ ὧν καὶ τοὺς φόρους ἀναφέρειν καὶ αὐτοὺς αὐτουργοῦντας διατρέφέφεσθαι.”1 εἶτα δὲ καὶ τὰς χεῖρας τὰς ἑαυτῶν ἐπιδεικνύναι, μαρτύριον τῆς αὐτουργίας τὴν τοῦ σώματος σκληρίαν καὶ τοὺς ἀπὸ τῆς συνεχοῦς ἐργασίας ἐναποτυπωθέντας ἐπὶ τῶν ἰδίων χειρῶν τύλους παριστάντας . ἐρωτηθέντας δὲ περὶ τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ ὁποία τις εἴη καὶ ποῖ καὶ πότε φανησομένη, λόγον δοῦναι ὡς οὐ κοσμικὴ μὲν οὐδ’ ἐπίγειος, ἐπουράνιος δὲ καὶ ἀγγελικὴ τυγχάνοι, ἐπὶ συντελεία τοῦ αἰῶνος γενησομένη ὁπηνίκα ἐλθὼν ἐν δόξῃ κρινεῖ ζῶντας καὶ νέκρους καὶ ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἐπιτηδεύματα αὐτοῦ· ἐφ’ οἷς μηδὲν αὐτῶν κατεγνωκότα τὸν Δομετιανόν, ἀλλὰ καὶ ὡς εὐτελῶν καταφρονήσαντα, ἐλευθέρους μὲν αὐτοὺς ἀνεῖναι, καταπαῦσαι δὲ διὰ προστάγματος τὸν κατὰ τῆς ἐκκλησίας διωγμόν. 2 τοὺς δὲ ἀπολυθέντας ηγήσασθαι τῶν ἐκκλησιῶν, ὡς ἂν δὴ μάρτυρας ὁμοῦ καὶ ἀπὸ γένους ὄντας τοῦ κυρίου, γενομένης τε εἰρήνης μέχρι Τραϊανοῦ παραμεῖναι αὐτοὺς τῷ βίῳ. ταῦτα μὲν ὁ Ἡγήσιππος· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁ Τερτυλλιανὸς τοῦ Δομετιανοῦ τοιαύτην πεποίηται μνήμην “ πεπειράκει ποτὲ καὶ Δομετιανὸς ταὐτὸ ποιεῖν ἐκείνῳ, μέρος ὢν τῆς Νέρωνος ὠμότητος. ἀλλ’, οἶμαι, ἅτε ἔχων τι συνέσεως, τάχιστα ἐπαύσατο, ἀνακαλεσάμενος καὶ οὓς ἐξηλάκει.” Μετὰ δὲ τὸν Δομετιανὸν πεντεκαίδεκα ἔτεσιν κρατήσαντα Νερούα τὴν ἀρχὴν διαδεξαμένου , καθαιρεθῆναι μὲν τὰς Δομετιανοῦ τιμάς, ἐπανελθεῖν δ’ ἐπὶ τὰ οἰκεῖα μετὰ τοῦ καὶ τὰς οὐσίας ἀπολαβεῖν τοὺς ἀδίκως ἐξεληλαμένους ἡ Ῥωμαίων σύγκλητος βουλὴ ψηφίζεται· ἱστοροῦσιν οἱ γραφῆ τὰ κατὰ τοὺς χρόνους παραδόντες . τότε δὴ οὖν καὶ τὸν ἀπόστολον Ἰωάννην ἀπὸ τῆς κατὰ τὴν νῆσον φυγῆς τὴν ἐπὶ τῆς Ἐφέσου διατριβὴν ἀπειληφέναι ὁ τῶν παρ’ ἡμῖν ἀρχαίων παραδίδωσι λόγος.

"E ainda sobreviviam os netos de Judas, da estirpe do Senhor — [Judas] chamado o irmão dele segundo a carne —, aos quais denunciaram como sendo da estirpe de Davi. A estes o evocato [oficial imperial] conduziu diante de Domiciano César. Pois [este] temia a vinda de Cristo, como também Herodes. E perguntou-lhes se eram [descendentes] de Davi, e [o] confessaram. Então perguntou-lhes quantos bens têm, ou de quantas riquezas são senhores. E eles disseram [que], para ambos, havia só nove mil denários — pertencendo a metade a cada um deles —; e diziam ter isto não em [moedas de] prata, mas na avaliação de só trinta e nove pletros de terra, dos quais tanto pagavam os tributos quanto se sustentavam, trabalhando eles mesmos [a terra]." E, depois, também mostravam as suas [próprias] mãos, apresentando, [como] testemunho do trabalho próprio, a dureza do corpo e os calos impressos nas próprias mãos pelo trabalho contínuo. E, sendo perguntados a respeito de Cristo e do seu reino — que espécie [de reino] seria, e onde e quando havia de aparecer —, deram [por] resposta que não era mundano nem terreno, mas celeste e angélico, e que se daria na consumação do século, quando, tendo vindo em glória, julgará vivos e mortos e retribuirá a cada um segundo as suas obras.

Por causa disto, [narra Hegésipo que] Domiciano nada os condenou, mas, tendo-os até desprezado como [gente] de baixa condição, deixou-os livres, e, por [um] decreto, fez cessar a perseguição contra a igreja. E os que foram soltos governaram as igrejas, como sendo ao mesmo tempo mártires [testemunhas] e da estirpe do Senhor; e, tendo-se dado paz, permaneceram em vida até Trajano. Estas coisas [diz] Hegésipo; e, ademais, também Tertuliano fez de Domiciano tal menção: "tentara outrora também Domiciano fazer o mesmo que aquele [Nero], sendo uma parte da crueldade de Nero. Mas, penso, visto que tinha algum [grau] de bom senso, rapidíssimo cessou, tendo revocado também os que expulsara." E, depois de Domiciano — que dominou por quinze anos —, tendo Nerva recebido o poder, foram abolidas as honras de Domiciano, e o senado dos romanos decreta [que] os injustamente expulsos voltassem para as [suas] casas, com também reaverem os bens; [assim] narram os que transmitiram por escrito as [coisas] segundo os tempos. Então, com efeito, também o apóstolo João, [voltando] do desterro na ilha, retomou a residência em Éfeso, [como] transmite a tradição dos antigos entre nós.

XXI

Como Cerdão, o terceiro, governa a igreja dos alexandrinos

XXI. Μικρῷ δὲ πλέον ἐνιαυτοῦ βασιλεύσαντα Νερούαν διαδέχεται Τραϊανός· οὗ δὴ πρῶτον ἔτος ἦν ἐν ᾧ τῆς κατ’ Ἀλεξάνδρειαν παροικίας Ἀβίλιον δέκα πρὸς τρισὶν ἔτεσιν ἡγησάμενον διαδέχεται Κερδῶν· τρίτος οὗτος τῶν αὐτόθι μετὰ τὸν πρῶτον ᾿Αννιανὸν προέστη. ἐν τούτῳ δὲ Ῥωμαίων εἰς ἔτι Κλήμης ἡγεῖτο, τρίτον καὶ αὐτὸς ἐπέχων τῶν τῇδε μετὰ Παῦλόν τε καὶ Πέτρον ἐπισκοπευσάντων βαθμόν· Λίνος δὲ ὁ πρῶτος ἢν καὶ μετ’ αὐτὸν ᾿Ανέγκλητος .

E, tendo Nerva reinado pouco mais de um ano, sucede-o Trajano; cujo primeiro ano foi aquele em que a Abílio — que governou a paróquia de Alexandria por treze anos — sucede Cerdão; este presidiu [como] terceiro dos [bispos] de lá, depois do primeiro, Aniano. E, neste [tempo], Clemente ainda governava os romanos, ocupando também ele o terceiro grau dos que foram bispos aqui depois de Paulo e Pedro; e Lino era o primeiro, e depois dele Anencleto.

XXII

Como Inácio [é] o segundo [bispo] dos antioquenos

XXII. ἀλλὰ καὶ τῶν ἐπ’ Ἀντιοχείας Εὐοδίου πρώτου καταστάντος δεύτερος ἐν τοῖς δηλουμένοις ᾿Ιγνάτιος ἐγνωρίζετο. Συμεὼν ὁμοίως δεύτερος μετὰ τὸν τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἀδελφὸν τῆς ἐν ῾Ιεροσολύμοις ἐκκλησίας κατὰ τούτους τὴν λειτουργίαν εἶχεν.

Mas também dos [bispos] de Antioquia, tendo Evódio sido constituído o primeiro, Inácio era conhecido [como] o segundo nos [tempos] indicados. Simeão, igualmente, [era] o segundo, depois do irmão do nosso Salvador, tendo, nestes [tempos], o ministério da igreja de Jerusalém.

XXIII

História acerca de João, o apóstolo

ΧΧΙΙΙ. Ἐπὶ τούτοις κατὰ τὴν Ἀσίαν ἔτι τῷ βίῳ περιλειπόμενος αὐτὸς ἐκεῖνος ὃν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς, ; ἀπόστολος ὁμοῦ καὶ εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης τὰς αὐτόθι διεῖπεν ἐκκΛησίας, ἀπὸ τῆς κατὰ τὴν νῆσον μετὰ τὴν Δομετιανοῦ τελευτὴν ἐπανελθὼν φυγῆς. ὅτι δὲ εἰς τούτους τῷ βίῳ περιῆν, ἀπόχρη διὰ δύο πιστώσασθαι τὸν λόγον μαρτύρων , πιστοὶ δ’ ἂν εἶεν οὗτοι, τῆς ἐκκλησιαστικῆς πρεσβεύσαντες ὁρθο- δοξίας, εἰ δὴ τοιοῦτοι Εἰρήναιος καὶ Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεύς· ὧν ὁ μὲν πρότερος ἐν δευτέρῳ τῶν πρὸς τὰς αἱρέσεις ὧδέ πως γράφει κατὰ λέξιν· “ καὶ πάντες οἱ πρεσβύτεροι μαρτυροῦσιν οἱ κατὰ τὴν Λαίαν Ἰωάννη τῷ τοῦ κυρίου μαθητῇ συμβεβληκότες παραδεδωκέναι τὸν Ἰωάννην. παρέμεινεν γὰρ αὐτοῖς μέχρι τῶν Τραϊανοῦ Χρόνων.” 1 καὶ ἐν τρίτῳ δὲ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως ταὐτὸ τοῦτο δηλοῖ διὰ τούτων· “ ἀλλὰ καὶ ἢ ἐν Ἐφέσω ἐκκλησία ὑπὸ Παύλου μὲν τεθεμελιωμένη , Ἰωάννου δὲ παραμείναντος αὐτοῖς μέχρι τῶν Τραϊανοῦ χρόνων, μάρτυς ἀληθής ἐστιν τῆς τῶν ἀποστόλων παραδόσεως.” Ὁ δὲ Κλήμης ὁμοῦ τὸν χρόνον ἑπισημηνάμενος , καὶ ἱστορίαν ἀναγκαιοτάτην οἷς τὰ καλὰ καὶ ἐπωφελῆ φίλον ἀκούειν, προστίθησιν ἐν ᾧ “ ίς ὁ σῳζόμενος πλούσιος ’’ ἐπέγραφεν αὐτοῦ συγγράμματι· λαβὼν δὲ ἀνάγνωθι ὧδέ πως ἔχουσαν καὶ αὐτοῦ τὴν γραφήν· “ “ἄκουσον μῦθον οὐ μῦθον ἀλλὰ ὄντα λόγον πέρι Ἰωάννου τοῦ ἀποστόλου παραδεδομένον καὶ μνήμη πεφυλαγμένον . ἐπειδὴ γὰρ τοῦ τυράννου τελευτήσαντος ἀπὸ τῆς Πάτμου τῆς νήσου μετῆλθεν ἐπὶ τὴν Ἔφεσον, ἀπῄει παρακαλούμενος καὶ ἐπὶ τὰ πλησιόχωρα τῶν ἐθνῶν, ὅπου μὲν ἐπισκόπους καταστήσων , ὅπου δὲ ὅλας ἐκκλησίας ἁρμόαων, ὅπου δὲ κλῆρον ἕνα γέ τινα κληρώσων τῶν ὑπὸ τοῦ πνεύματος σημαινομένων . ἐλθὼν οὖν καὶ ἐπί τινα τῶν οὐ μακρὰν πόλεων,2 ἦς καὶ τοὔνομα λέγουσιν ἔνιοι, καὶ τἄλλα ἀναπαύσας τοὺς ἀδελφούς, ἐπὶ πᾶσι τῷ καθεστῶτι προσβλέψας ἐπισκόπῳ, νεανίσκον ἱκανὸν τῷ σώματι καὶ τὴν ὄφιν ἀστεῖον καὶ θερμὸν τὴν ψυχὴν ἰδών, τοῦτον ’ ἔφη σοὶ παρακατατίθεμαι μετὰ πάσης σπουδἠς ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας καὶ τοῦ χριστοῦ μάρτυρος. τοῦ δὲ δεχομένου καὶ πάνθ᾿ ὑπισχνουμένου, καὶ πάλιν τὰ αὐτὰ διελέγετο καὶ διεμαρτύρετο. εἶτα ὁ μὲν ἀπῆρεν ἐπὶ τὴν Ἐφεσον, ὁ δὲ πρεαβύτερος ἀναλαβὼν οἴκαδε τὸν παραδοθέντα νεανίακον ἔτρεφεν, αυνεῖχεν, ἔθαλπεν, τὸ τελευταῖον ἐφώτισεν. καὶ μετὰ τοῦτο ὑφῆκεν τῆς πλείονος ἐπιμελείας καὶ παραφυλακῆς, ὡς τὸ τέλειον αὐτῷ φυλακτήριον ἐπιστήσας τὴν σφραγῖδα κυρίου. τῷ δὲ ἀνέσεως πρὸ ὥρας λαβομένῳ προσφθείρονταί τινες ἥλικες ἀργοὶ καὶ ἀπερρωγότες, ἐθάδες κακῶν, καὶ πρῶτον μὲν δι᾿ ἑατιάαεων πολυτελῶν αὐτὸν ἐπάγονται, εἶτά που καὶ νύκτωρ ἐπὶ λωποδυσίαν ἐξιόντες συνεπάγονται, εἶτά τι καὶ μεῖζον συμπράττειν ἠξίουν· ὃ δὲ κατ᾿ ὀλίγον προσειθίζετο, καὶ διὰ μέγεθος φύσεως ἑκάτας δαπερ ἄστομος καὶ εὔρωστος ἵππος ὀρθῆς ὁδοῦ καὶ τὸν χαλινὸν ἐνδακών, μειζόνως κατὰ τῶν βαράθρων ἐφέρετο, ἀπογνοὺς δὲ τελέως τὴν ἐν θεῷ σωτηρίαν, οὐδὲν ἔτι μικρὸν διενοεῖτο, ἀλλὰ μέγα τι πράξας, ἐπειδήπερ ἅπαξ ἀπολώλει, ἴσα τοῖς ἄλλοις παθεῖν ἠξίου. αὐτοὺς δὴ τούτους ἀναλαβὼν καὶ λῃστήριον συγκροτήσας, ἕτοιμος λῄαταρχος ἢν, βιαιότατος μιαιφονώτατος χαλεπώτατος. χρόνος ἐν μέαῳ, καί τινος ἐπιπεσούσης χρείας ἀνακαλοῦσι τὸν Ἰωάννην. ὃ δὲ ἐπεὶ τὰ ἄλλα ὧν χάριν ἧκεν κατεατήαατο, ῾ἄγε δή᾿ ἔφη ῾ὦ ἐπίσκοπε, τὴν παραθήκην ἀπόδος ἡμῖν, ἢν ἐγώ τε καὶ ὁ Χριατός σοι παρακατεθέμεθα ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας, ἧς προκαθέζῃ, μάρτυρος. ὃ δὲ τὸ μὲν πρῶτον ἐξεπλάγη, χρήματα οἰόμενος, ἅπερ οὐκ ἔλαβεν, συκοφαντεῖαθαι, καὶ οὔτε πιστεύειν εἶχεν ὑπὲρ ὧν οὐκ εἶχεν, οὔτε ἀπιστεῖν Ἰωάννη· ὡς δέ τὸν νεανίσκον᾿ εἶπεν ῾ἀπαιτῶ καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ ἀδελφοῦ᾿ στενάξας κάτωθεν ὁ πρεαβύτης καί τι καὶ ἐπιδακρύσας, ῾ἐκεῖνος᾿ ἔφη τέθνηκεν.᾿ πῶς καὶ τίνα θάνατον;᾿ ῾θεῷ τέθνηκεν᾿ εἷπεν· ῾ἀπέβη γὰρ πονηρὸς καὶ ἐξώλης καί, τὸ κεφάλαιον, λῃστής, καὶ νῦν ἀντὶ τῆς ἐκκλησίας τὸ ὄρος κατείληφεν μεθ᾿ ὁμοίου στρατιωτικοῦ.᾿ καταρρηξάμενος τὴν ἐαθῆτα ὁ ἀπόστολος καὶ μετὰ μεγάλης πληξάμενος τὴν κεφαλήν, ῾καλόν γε᾿ ἔφη ῾φύλακα τῆς τἀδελφοῦ ψυχῆς κατέλιπον . ἀλλ᾿ ἵππος ἤδη μοι παρέατω, καὶ ἡγεμὼν γενέσθω μοί τις τῆς ὁδοῦ.᾿ ἤλαυνεν, ὥσπερ εἶχεν, αὐτόθεν ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας. ἐλθὼν δὲ εἰς τὸ χωρίον, ὑπὸ τῆς προφυλακῆς τῶν Λῃστῶν ἁλίσκεται, μήτε φεύγων μήτε παραιτούμενος, ἀλλὰ βοῶν ῾ ἐπὶ τοῦτ᾿ ἐλήλυθα, ἐπὶ τὸν ἄρχοντα ὑμῶν ἀγάγετέ με·᾿ ὃς τέως, ὥσπερ ὥπλιατο, ἀνέμενεν, ὡς δὲ ἐγνώρισε τὸν Ἰωάννην, εἰς φυγὴν αἰδεσθεὶς ἐτράπετο. ὃ δὲ ἐδίωκεν ἀνὰ κράτος, ἐπιλαθόμενος τῆς ἡλικίας τῆς ἑαυτοῦ, κεκραγώς ῾τί με φεύγεις, τέκνον, τὸν ααυτοῦ πατέρα, τὸν γυμνόν, τὸν γέροντα; ἐλέησόν με, τέκνον, μὴ φοβοῦ· ἔχεις ἔτι ζωῆς ἐλπίδας. ἐγὼ Χριατῷ λόγον δώσω ὑπὲρ σοῦ· ἂν δέη, τὸν σὸν θάνατον ἑκὼν ὑπομενῶ, ὡς ὁ κύριος τὸν ὑπὲρ ἡμῶν· ὑπὲρ ἀοῦ τὴν ψυχὴν ἀντιδώσω τὴν ἐμήν. στῆθι, πίατευαον· χριστός με ἀπέατειλεν.’ ὃ δὲ ἀκούσας, πρῶτον ἔστη μὲν κάτω βλέπων, εἶτα ἔρριφεν τὰ ὅπλα, εἶτα τρέμων ἔκλαιεν πικρῶς· προσελθόντα δὲ τὸν γέροντα περιέλαβεν, ἀπολουούμενος ταῖς οἰμωγαῖς ὡς ἐδύνατο καὶ τοῖς δάκρυσι βαπτιζόμενος ἐκ δευτέρου, μόνην ἀποκρύπτων τὴν δεξιάν· ὃ δ ἐγγυώμενος, ἐπομνύμενος ὡς ἄφεαιν αὐτῷ παρὰ τοῦ σωτῆρος ηὕρηται, δεόμενος, γόνυ. πετῶν, αὐτὴν τὴν δεξιὰν ὡς ὑπὸ τῆς μετανοίας κεκαθαρμένην καταφιλῶν, ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ἐπ᾿. ἀνήγαγεν, καὶ δαφιλέαι μὲν εὐχαῖς ἐξαιτούμενος , συνεχέαι δὲ νηστείαις συναγωνιζόμενος , ποικίλαις δὲ σειρῆαι λόγων κατεπᾴδων αὐτοῦ τὴν γνώμην, οὐ πρότερον ἀπῆλθεν, ὥς φασιν, πρὶν αὐτὸν ἐπιατῆσαι τῇ ἐκκλησίᾳ, διδοὺς μέγα παράδειγμα μετανοίας ἀληθινῆς καὶ μέγα γνώριαμα παλιγγενεσίας, τρόπαιον ἀναστάσεως βλεπομένης.” 1 ταῦτα τοῦ Κλήμεντος, ἱστορίας ὁμοῦ καὶ ὠφελείας τῆς τῶν ἐντευξομένων ἕνεκεν, ἐνταῦθά μοι κείσθω.

Sobre estes [tempos], na Ásia, aquele mesmo a quem Jesus amava, ao mesmo tempo apóstolo e evangelista João, ainda restando em vida, governava as igrejas de lá, tendo regressado do desterro na ilha depois da morte de Domiciano. E [de] que ele sobrevivia em vida até estes [tempos], basta confirmar a afirmação por meio de duas testemunhas; e estas seriam dignas de crédito, tendo representado a ortodoxia eclesiástica, se é que [são] tais Irineu e Clemente de Alexandria. Dos quais o primeiro, no segundo [livro] contra as heresias, escreve assim, palavra por palavra: "e todos os presbíteros dão testemunho — os que, na Ásia, conviveram com João, o discípulo do Senhor — [de] que João [o] transmitiu. Pois permaneceu com eles até os tempos de Trajano." E, no terceiro [livro] da mesma obra, manifesta este mesmo [fato] por meio destas [palavras]: "mas também a igreja em Éfeso, fundada por Paulo, e [na qual] João permaneceu com eles até os tempos de Trajano, é testemunha verdadeira da tradição dos apóstolos."

E Clemente, ao mesmo tempo assinalando o tempo, e [acrescentando] uma história necessarííssima para aqueles a quem é caro ouvir as coisas belas e proveitosas, acrescenta[-a] no escrito seu que intitulou "Quem é o rico que se salva?". E toma e lê a escrita dele, que é mais ou menos assim: "Ouve um relato — não um mito, mas uma [história] verdadeira — a respeito de João, o apóstolo, transmitido e conservado na memória. Pois, quando, tendo morrido o tirano, passou da ilha de Patmos a Éfeso, ia, sendo convidado, também às [regiões] vizinhas das nações, num [lugar] para constituir bispos, noutro para ordenar igrejas inteiras, noutro para [colocar] no clero algum [homem] dos indicados pelo Espírito. Tendo, pois, chegado também a uma das cidades não distantes — de que também alguns dizem o nome —, e tendo restabelecido os irmãos nas demais coisas, ao fim, olhando para o bispo estabelecido, e vendo um jovem robusto de corpo e gracioso de aspecto e fervoroso de alma, disse: 'a este eu te confio, com todo o empenho, diante da igreja e de Cristo [como] testemunha.' E, aceitando[-o o bispo] e tudo prometendo, de novo [João] discorreu e testemunhou as mesmas coisas. Depois, ele partiu para Éfeso, e o presbítero, tendo levado para casa o jovem que lhe fora confiado, [o] nutria, [o] mantinha, [o] acalentava, [e], por fim, [o] iluminou [batizou]. E, depois disto, afrouxou o cuidado e a vigilância maiores, como [se] tivesse posto sobre ele a guarda perfeita, o selo do Senhor.

Mas, ao [jovem] que tomou o relaxamento antes do tempo, alguns companheiros ociosos e dissolutos, acostumados aos males, apegam-se, e primeiro, por meio de banquetes suntuosos, o atraem; depois, saindo também de noite para o roubo, [o] levam consigo; depois, exigiam [que ele] cooperasse em algo ainda maior. E ele, pouco a pouco, se acostumava, e, por causa da grandeza da [sua] natureza, como um cavalo indócil e vigoroso [que abandona] o caminho reto e morde o freio, era levado mais fortemente para os precipícios; e, tendo por completo perdido a esperança da salvação em Deus, já nada de pequeno maquinava, mas, [tendo feito] algo grande, visto que uma vez perecera, julgava dever padecer coisas iguais às dos outros. Tendo tomado estes mesmos [companheiros] e formado um bando de salteadores, era um pronto chefe de salteadores, violentíssimo, sanguinolentíssimo, cruelíssimo.

[Passou] tempo entretanto, e, tendo sobrevindo alguma necessidade, chamam de volta João. E ele, quando estabeleceu as demais [coisas] por causa das quais viera, disse: 'eia, ó bispo, devolve-nos o depósito que eu e Cristo te confiamos diante da igreja, à qual presides, [como] testemunha.' E ele, a princípio, ficou atônito, julgando [que era de] dinheiro — que não recebera — [que] era falsamente acusado, e nem podia crer a respeito do que não tinha, nem descrer de João; mas, quando [João] disse 'reclamo o jovem e a alma do irmão', o ancião, gemendo do fundo [do peito] e até chorando um pouco, disse: 'aquele morreu.' 'Como e por que morte?' 'Morreu para Deus', disse; 'pois saiu mau e perdido e, em suma, salteador, e agora, em vez da igreja, tomou o monte com um bando semelhante.' Tendo rasgado a veste, o apóstolo, e tendo golpeado a cabeça com grande [pesar], disse: 'belo guarda deixei da alma do irmão! Mas esteja-me já pronto um cavalo, e torne-se-me alguém guia do caminho.' Cavalgava, tal como estava, dali mesmo, [saindo] da igreja. E, tendo chegado ao lugar, é capturado pela sentinela avançada dos salteadores, nem fugindo, nem pedindo [para ser poupado], mas gritando: 'para isto vim; conduzi-me ao vosso chefe.' O qual, por então, tal como estava armado, esperava; mas, quando reconheceu João, envergonhado, voltou-se para a fuga. E ele [o] perseguia com [todas as] forças, esquecendo a sua [própria] idade, gritando: 'por que foges de mim, filho — do teu próprio pai, do desarmado, do ancião? Tem piedade de mim, filho; não temas. Tens ainda esperanças de vida. Eu darei conta a Cristo por ti; se for preciso, suportarei de bom grado a tua morte, como o Senhor a [morte] em favor de nós; por ti darei em troca a minha [própria] alma. Para, crê; Cristo me enviou.' E ele, tendo [o] ouvido, primeiro parou, olhando para baixo; depois lançou fora as armas; depois, tremendo, chorou amargamente; e, tendo o ancião se aproximado, [o] abraçou, suplicando com os [seus] gemidos como podia e sendo batizado uma segunda vez com as [suas] lágrimas, [só] escondendo a [mão] direita. E [João], garantindo, jurando que fora achado perdão para ele da parte do Salvador, suplicando, caindo de joelhos, beijando aquela mesma [mão] direita como [tendo sido] purificada pelo arrependimento, [o] conduziu de volta à igreja; e, intercedendo com abundantes orações, combatendo junto [com ele] com contínuos jejuns, encantando o seu ânimo com variadas cadeias de palavras, não partiu, como dizem, antes de restabelecê-lo à igreja, dando um grande exemplo de arrependimento verdadeiro e um grande sinal de regeneração, um troféu de uma ressurreição visível." Estas coisas de Clemente, por causa ao mesmo tempo da história e do proveito dos que [as] lerão, fiquem aqui postas por mim.

XXIV

Sobre a ordem dos evangelhos

XXΙV. Φέρε δέ, καὶ τοῦδε τοῦ ἀποατόλου τὰς ἀναντιρρήτους ἐπισημηνώμεθα γραφάς. καὶ δὴ τὸ κατ᾿ αὐτὸν εὐαγγέλιον ταῖς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν διεγνωσμένον ἐκκλησίαις, πρῶτον ἀνωμολογήσθω· ὅτι γε μὴν εὐλόγως πρὸς τῶν ἀρχαίων ἐν τετάρτη μοίρᾳ τῶν ἄλλων τριῶν κατείλεκται, ταύτῃ ἄν γένοιτο δῆλον. οἱ θεσπέαιοι καὶ ὡς ἀληθῶς θεοπρεπεῖς, φημὶ δὲ τοῦ Χριστοῦ τοὺς ἀποστόλους, τὸν βίον ἄκρως κεκαθαρμένοι καὶ ἀρετῇ πάσῃ τὰς φυχὰς κεκοσμημένοι, τὴν δὲ γλῶτταν ἰδιωτεύοντες, τῆ γε μὴν πρὸς τοῦ σωτἠρος αὐτοῖς δεδωρημένῃ θείᾳ καὶ παραδοξοποιῷ δυνάμει θαρσοῦντες, τὸ μὲν ἐν πειθοῖ καὶ τέχνῃ λόγων τὰ τοῦ διδασκάλου μαθήματα πρεσβεύειν οὔτε ᾔδεσαν οὔτε ἐνεχείρουν, τῇ δὲ τοῦ θείου πνεύματος τοῦ συνεργοῦντος αὐτοῖς ἀποδείξει καὶ τῇ δι᾿ αὐτῶν συντελουμένῃ θαυματουργῷ τοῦ Χριστοῦ δυνάμει μόνη Χρώμενοι, τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας τὴν γνῶσιν ἐπὶ πᾶσαν κατήγγελλον τὴν οἰκουμένην, απουδῆς τῆς περὶ τὸ λογογραφεῖν μικρὰν ποιούμενοι φροντίδα. καὶ τοῦτ’ ἔπραττον ἅτε μείζονι καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐξυπηρετούμενοι διακονίᾳ. ὁ γοῦν Παῦλος πάν· ἐν παρασκευῇ λόγων δυνατώτατος νοήμασίν τε ἱκανώτατος γεγονώς, οὐ πλέον τῶν βραχυτάτων ἐπιστολῶν γραφῆ παραδέδωκεν, καίτοι μυρία γε καὶ ἀπόρρητα λέγειν ἔχων, ἅτε τῶν μέχρις οὐρανοῦ τρίτου θεωρημάτων ἐπιφαύσας ἐπ’ αὐτόν τε τὸν θεοπρεπῆ παράδεισον ἀναρπασθεὶς καὶ τῶν ἐκεῖσε ῥημάτων ἀρρήτων ἀξιωθεὶς ἐπακοῦσαι. οὐκ ἄπειροι μὲν οὖν ὑπῆρχον τῶν αὐτῶν καὶ οἱ λοιποὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν φοιτηταί, δώδεκα μὲν ἀπόστολοι, ἑβδομήκοντα δὲ μαθηταί, ἄλλοι τε ἐπὶ τούτοις μυρίοι· ὅμως δ’ οὖν ἐξ ἁπάντων τῶν τοῦ κυρίου διατριβῶν ὑπομνήματα Ματθαῖος ἡμῖν καὶ νῆς μόνοι καταλελοίπασιν· οὕς καὶ ἐπάναγκες ἐπὶ τὴν γραφὴν ἐλθεῖν κατέχει λόγος. Ματθαῖός τε γὰρ πρότερον Ἑβραίοις κηρύξας, ὡς ἤμελλεν καὶ ἐφ’ ἑτέρους ἰέναι, πατρίῳ γλώττη γραφῆ παραδοὺς τὸ κατ’ αὐτὸν εὐαγγέλιον, τὸ λεῖπον τῆ αὐτοῦ παρουσίᾳ τούτοις ἀφ’ ὧν ἐστέλλετο, διὰ τῆς γραφῆς ἀπεπλήρου· ῥοῦ· ἤδη δὲ Μάρκου καὶ Λουκᾶ τῶν κατ’ αὐτοὺς εὐαγγελίων τὴν ἔκδοσιν πεποιημένων, Ἰωάννην φασὶ τὸν πάντα χρόνον ἀγράφῳ κεχρημένον κηρύγματι, τέλος καὶ ἐπὶ τὴν γραφὴν ἐλθεῖν τοιᾶσδε χάριν αἰτίας. τῶν προαναγραφέντων τριῶν εἰς πάντας ἤδη καὶ εἰς αὐτὸν διαδεδομένων , ἀποδέξασθαι μέν φασιν, ἀλήθειαν αὐτοῖς ἐπιμαρτυρήσαντα, μόνην δὲ ἄρα λείπεσθαι τῇ γραφῇ τὴν περὶ τῶν ἐν πρώτοις καὶ κατ’ ἀρχὴν τοῦ κηρύγματος ὑπὸ τοῦ χριστοῦ πεπραγμένων διήγηαιν. καὶ ἀληθής γε ὁ λόγος. τοὺς τρεῖς γοῦν εὐαγγελιστὰς συνιδεῖν πάρεστιν μόνα τὰ μετὰ τὴν ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ Ἰωάννου τοῦ βαπτιστοῦ κάθειρξιν ἐφ’ ἕνα ἐνιαυτὸν πεπραγμένα τῷ σωτῆρι συγγεγραφότας αὐτό τε τοῦτ’ ἐπισημηωαμένους κατ’ ἀρχὰς τῆς αὐτῶν ἱστορίας· μετὰ γοῦν τὴν τεασαρακονταήμερον νηστείαν καὶ τὸν ἐπὶ ταύτῃ πειρασμὸν τὸν χρόνον τῆς ἰδίας γραφῆς ὁ μὲν Ματθαῖος δηλοῖ λέγων “ἀκούσας δὲ ὅτι παρεδόθη, ἀνεχώρησεν ’’ ἀπὸ τῆς Ἰουδαίας “ εἰς τὴν Γαλιλαίαν,” ὁ δὲ Μάρκος ὡσαύτως “ μετὰ δὲ τὸ παραδοθῆναι ’’ φησίν “ Ἰωάννην ἦλθεν Ἰησοῦς εἰς τὴν Γαλιλαίαν,’’ καὶ ὁ Λουκᾶς δὲ πρὶν ἄρξασθαι τῶν τοῦ Ἰησοῦ πράξεων, παραπλησίως ἐπιτηρεῖ, φάακων ὡς ἄρα προσθεὶς Ἡρῴδης οἷς διεπράξατο πονηροῖς, “ κατέκλεισε τὸν Ἰωάννην ἐν φυλακῇ.” παρακληθέντα δὴ οὖν τούτων ἕνεκά φασι τὸν ἀπόστολον Ἰωάννην τὸν ὑπὸ τῶν προτέρων εὐαγγελιστῶν παρασιωπηθέντα χρόνον καὶ τὰ κατὰ τοῦ πεπραγμένα τῷ σωτῆρι ταῦτα δ’ ἢν τὰ πρὸ τῆς τοῦ βαπτιστοῦ καθείρξεως) τῷ κατ’ αὐτὸν εὐαγγελίῳ παραδοῦναι, αὐτό τε τοῦτ’ ἐπισημήνασθαι, μήνασθαι, τοτὲ μὲν φήσαντα “ ταύτην ἀρχὴν ἐποίησεν τῶν παραδόξων ὁ Ἰηαοῦς,’’ τοτὲ δὲ μνημονεύσαντα τοῦ βαπτιστοῦ μεταξὺ τῶν ’Iηαοῦ πράξεων ὡς ἔτι τότε βαπτίζοντος ἐν ἰνὼν ἐγγὺς τοῦ Σαλείμ, σαφῶς τε τοῦτο δηλοῦν ἐν τῷ λέγειν “ οὔπω γὰρ ἦν Ἰωάννης βεβλημένος εἰς φυλακήν,’’ οὐκοῦν ὁ μὲν Ἰωάννης τῆ τοῦ κατ’ αὐτὸν εὐαγγελίου γραφῆ τὰ μηδέπω τοῦ βαπτιστοῦ εἰς φυλακὴν βεβλημένου πρὸς τοῦ χριστοῦ πραχθέντα παρα- δίδωσιν, οἱ δὲ λοιποὶ τρεῖς εὐαγγελισταὶ τὰ μετὰ τὴν εἰς τὸ δεσμωτήριον κάθειρξιν τοῦ βαπτιστοῦ μνημονεύουσιν· οἷς καὶ ἐπιστήσαντι οὐκέτ’ ἂν δόξαι διαφωνεῖν ἀλλήλοις τὰ εὐαγγέλια τῷ τὸ μὲν κατὰ Ἰωάννην τὰ πρῶτα τῶν τοῦ χριστοῦ πράξεων περιέχειν, τὰ δὲ λοιπὰ τὴν ἐπὶ τέλει τοῦ χρόνου αὐτῷ γεγενημένην ἱστορίαν· εἰκότως δ’ οὖν τὴν μὲν τῆς σαρκὸς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν γενεαλογίαν ἅτε Ματθαίῳ καὶ Λουκᾷ προγραφεῖσαν ἀποσιωπῆσαι τὸν Ἰωάννην, τῆς δὲ θεολογίας ἀπάρξασθαι ὡς ἂν αὐτῷ πρὸς τοῦ θείου πνεύματος οἷα κρείττονι παραπεφυλαγμένης. Tαῦτα μὲν οὗν ἡμῖν περὶ τῆς τοῦ κατὰ Ἰωάννην εὐαγγελίου γραφῆς εἰρήσθω, καὶ τῆς κατὰ Μάρκον δὲ ἡ γενομένη αἰτία ἐν τοῖς πρόσθεν ἡμῖν δεδήλωται· ὁ δὲ Λουκᾶς ἀρχόμενος καὶ αὐτὸς τοῦ κατ’ αὐτὸν συγγράμματος τὴν αἰτίαν προύθηκεν δι’ ἢν πεποίηται τὴν αύνταξιν, δηλῶν ὡς ἄρα πολλῶν καὶ ἄλλων προπετέστερον ἐπιτετηδευκότων διήγηαιν ποιήσασθαι ὧν αὐτὸς πεπληροφόρητο λόγων, ἀναγκαίως ἀπαλλάττων ἡμᾶς τῆς περὶ τοὺς ἄλλους ἀμφηρίστου ὑπολήψεως , τὸν ἀσφαλῆ λόγον ὧν αὐτὸς ἱκανῶς τὴν ἀλήθειαν κατειλήφει ἐκ τῆς ἅμα Παύλῳ συνουσίας τε καὶ διατριβῆς καὶ τῆς τῶν λοιπῶν ἀποστόλων ὁμιλίας ὠφελημένος, διὰ τοῦ ἰδίου παρέδωκεν εὐαγγελίου. καὶ ταῦτα μὲν ἡμεῖς περὶ τούτων· οἰκειότερον δὲ κατὰ καιρὸν διὰ τῆς τῶν ἀρχαίων πειρασόμεθα τὰ καὶ τοῖς ἄλλοις περὶ αὐτῶν εἰρημένα πειρασόμεθα δηλῶσαι. Τῶν δὲ Ἰωάννου γραμμάτων πρὸς τῷ εὐαγγελίῳ καὶ ἢ προτέρα τῶν ἐπιστολῶν παρά τε τοῖς νῦν καὶ τοῖς ἔτ’ ἀρχαίοις ἀναμφίλεκτος ὡμολόγηται, ἀντιλέγονται δὲ αἱ λοιπαὶ δύο, τῆς δ’ Ἀποκαλύφεως εἰς ἑκάτερον ἔτι νῦν παρὰ τοῖς πολλοῖς περιέλκεται ἡ δόξα· ὁμοίως γε μὴν ἐκ τῆς τῶν ἀρχαίων μαρτυρίας ἐν οἰκείῳ καιρῷ τὴν ἐπίκρισιν δέξεται καὶ ἀυτὴ.

Eia, assinalemos também os escritos indisputados deste apóstolo. E, com efeito, o evangelho segundo ele, reconhecido pelas igrejas [que estão] sob o céu, seja primeiro reconhecido; e [de] que, com razão, pelos antigos foi contado na quarta posição dos [outros] três, isto se tornaria claro assim. Os divinos e verdadeiramente dignos de Deus — refiro-me aos apóstolos de Cristo —, sumamente purificados na vida e adornados nas almas com toda virtude, mas gente comum na língua, confiando, contudo, no divino e prodigioso poder que lhes fora dado pelo Salvador, nem sabiam nem tentavam representar os ensinamentos do Mestre em [linguagem de] persuasão e arte de palavras, mas, usando só a demonstração do Espírito divino que cooperava com eles e o poder taumatúrgico de Cristo realizado por meio deles, anunciavam o conhecimento do reino dos céus por todo o mundo habitado, fazendo pouco caso do empenho em compor escritos. E isto faziam por servirem a um ministério maior e sobre-humano. Paulo, com efeito, tornado o mais poderoso de todos na preparação das palavras e o mais capaz nos pensamentos, não transmitiu por escrito mais [do] que as brevíssimas cartas, ainda que tivesse inúmeras e inefáveis coisas [para] dizer, como [quem] vislumbrou as contemplações até o terceiro céu e foi arrebatado ao próprio paraíso digno de Deus e foi dignado de ouvir as inefáveis palavras de lá.

Não [eram], pois, inexperientes nestas mesmas coisas também os demais discípulos do nosso Salvador — doze apóstolos, setenta discípulos, e inúmeros outros além destes; contudo, de todas as ocupações do Senhor, Mateus e João, só [eles], nos deixaram memórias; aos quais também, sustenta a tradição, [veio] à escrita por necessidade. Pois Mateus, tendo primeiro pregado aos hebreus, quando estava para ir também a outros, tendo transmitido por escrito, na língua pátria, o evangelho segundo ele, preenchia, por meio da escrita, o que faltava, pela sua presença, àqueles de junto dos quais partia. E, tendo Marcos e Lucas já feito a publicação dos evangelhos segundo eles, dizem [que] João, que todo o tempo usara de pregação não escrita, ao fim veio também à escrita por causa de tal razão: tendo os três [evangelhos] antes escritos já sido distribuídos a todos e a ele mesmo, dizem [que] os acolheu, testemunhando-lhes a verdade, mas [que] só faltava à escrita a narrativa a respeito das coisas [feitas] entre as primeiras e no início da pregação por Cristo. E verdadeira, com efeito, [é] a afirmação. Pois é possível ver [que] os três evangelistas escreveram só as coisas feitas pelo Salvador por um ano depois do encarceramento de João Batista, e assinalaram este mesmo [ponto] no início das suas histórias. Pois, depois do jejum de quarenta dias e da tentação [que se deu] sobre ele, Mateus manifesta o tempo da sua própria escrita, dizendo: "e, tendo ouvido que [João] fora entregue, [Jesus] retirou-se" da Judeia "para a Galileia"; e Marcos, do mesmo modo: "e, depois de ser entregue João", diz, "veio Jesus para a Galileia"; e Lucas, antes de começar os atos de Jesus, semelhantemente observa, dizendo que Herodes, acrescentando aos males que praticara, "encerrou João na prisão."

Solicitado, pois, por causa disto, dizem [que] o apóstolo João transmitiu, no evangelho segundo ele, o tempo silenciado pelos evangelistas anteriores e as coisas feitas pelo Salvador durante ele (e estas eram as [coisas] anteriores ao encarceramento do Batista), e assinalou este mesmo [ponto], ora dizendo "este princípio dos prodígios fez Jesus", ora fazendo menção do Batista no meio dos atos de Jesus, como [se este] ainda então batizasse em Enom, perto de Salim, e manifestando isto claramente ao dizer "pois João ainda não fora lançado na prisão." Portanto, João, na escrita do evangelho segundo ele, transmite as coisas feitas por Cristo [enquanto] o Batista ainda não fora lançado na prisão, mas os demais três evangelistas fazem menção das coisas [ocorridas] depois do encarceramento do Batista; e, a quem atenta a estas [coisas], os evangelhos já não pareceriam discordar uns dos outros, pelo [fato de que] o [evangelho] segundo João contém os primeiros dos atos de Cristo, mas os demais [contêm] a história que se deu a ele no fim do tempo. E, com razão, pois, João silenciou a genealogia da carne do nosso Salvador — como [já] antes escrita por Mateus e Lucas —, e começou pela teologia, como [algo] reservado para ele pelo Espírito divino, como [para alguém] superior.

Estas coisas, pois, fiquem ditas por nós a respeito da escrita do evangelho segundo João; e a causa que se deu para o [evangelho] segundo Marcos foi por nós manifestada no que precede; e Lucas, ele mesmo também, ao começar o seu escrito, expôs a causa pela qual fez a composição, manifestando que, tendo muitos outros também mais precipitadamente empreendido fazer uma narrativa das coisas de que ele mesmo fora plenamente assegurado, necessariamente, livrando-nos da suposição duvidosa a respeito dos outros, transmitiu, por meio do seu próprio evangelho, a firme afirmação das coisas cuja verdade ele mesmo apreendera suficientemente, [tendo sido] beneficiado pela convivência e estada com Paulo e pela conversa dos demais apóstolos. E estas coisas [dizemos] nós a respeito destes; mas, de modo mais apropriado, no tempo oportuno, por meio [das palavras] dos antigos, tentaremos manifestar as coisas ditas também por outros a respeito deles.

E, dos escritos de João, além do evangelho, também a primeira das cartas foi reconhecida [como] indisputada, tanto entre os [autores] de agora quanto entre os antigos; mas as duas restantes são contestadas; e, do Apocalipse, a opinião, ainda agora, é arrastada para um e outro [lado] pela maioria; contudo, igualmente, a partir do testemunho dos antigos, no tempo próprio, também ele receberá [seu] juízo.

XXV

Sobre as Escrituras divinas reconhecidas e as que não [são] tais

XXV. Εὕλογον δ’ ἐνταῦθα γενομένους ἀνακεφαλαιώσασθαι τὰς δηλωθείσας τῆς καινῆς διαθήκης γραφάς. καὶ δὴ τακτέον ἐν πρώτοις τὴν ἁγίαν τῶν εὐαγγελίων τετρακτύν, οἷς ἕπεται ἢ τῶν Πραξέων τῶν ἀποστόλων γραφή· μετὰ δὲ ταύτην τὰς Παύλου καταλεκτέον ἐπιστολάς, αἷς ἑξῆς τὴν φερομένην Ἰωάννου προτέραν καὶ ὁμοίως τὴν Πέτρου κυρωτέον ἐπιστοΛήν· ἐπὶ τούτοις τακτέον, εἴ γε φανείη, τὴν Ἀποκάλυψιν Ἰωάννου, περὶ ἦς τὰ δόξαντα κατὰ καιρὸν ἐκθησόμεθα. καὶ ταῦτα μὲν ἐν ὁμολόγου - μένοις· τῶν δ’ ἀντιλεγομένων, γνωρίμων δ’ οὖν ὅμως τοῖς πολλοῖς, ἡ λεγομένη Ἰακώβου φέρεται καὶ ἡ Ἰούδα ἢ τε Πέτρου δευτέρα ἐπιστολὴ καὶ ἡ ὀνομαζομένη δευτέρα καὶ τρίτη Ἰωάννου, εἴτε τοῦ εὐαγγελιστοῦ τυγχάνουσαι εἴτε καὶ ἑτέρου ὁμωνύμου ἐκείνῳ. ἐν τοῖς νόθοις κατατετάχθω καὶ τῶν Παύλου Πραξέων ἡ γραφὴ ὅ τε λεγόμενος Ποιμὴν καὶ ἡ Ἀποκάαλυψις Πέτρου καὶ πρὸς τούτοις ἢ φερομένη Βαρνάβα ἐπιστολὴ καὶ τῶν ἀποατόλων αἱ λεγόμεναι Διδαχαὶ ἔτι τε, ὡς ἔφην, ἡ Ἰωάννου ἀποκάλυψις, εἰ φανείη· ἢν τινες, ὡς ἔφην, ἀθετοῦσιν, ἕτεροι δὲ ἐγκρίνουσιν τοῖς ὁμολογουμένοις. ἤδη δ’ ἐν τούτοις τινὲς καὶ τὸ καθ’ Ἑβραίους εὐαγγέλιον κατέλεξαν, ᾧ μάλιστα Ἑβραίων οἱ τὸν χριστὸν παραδεξάμενοι χαίρουσιν. ταῦτα δὲ πάντα τῶν ἀντιλεγομένων ἂν εἴη, ἀναγκαίως δὲ καὶ τούτων ὅμως τὸν κατάλογον πεποιήμεθα, διακρίνοντες τάς τε κατὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴν παράδοσιν ἀληθεῖς καὶ ἀπλάστους καὶ ἀνωμολογημένας γραφὰς καὶ τὰς ἄλλως παρὰ ταύτας, οὐκ ἐνδιαθήκους μὲν ἀλλὰ καὶ ἀντιλεγομένας, ὅμως δὲ παρὰ πλείστοις τῶν· ἐκκλησιαστικῶν γινωσκομένας, ὕν’ εἰδέναι ἔχοιμεν αὐτάς τε ταύτας καὶ τὰς ὀνόματι τῶν ἀποστόλων πρὸς τῶν αἱρετικῶν προφερομένας ἤτοι ὡς Πέτρου καὶ Θωμᾶ καὶ Ματθία ἢ καί τινων παρὰ τούτους ἄλλων εὐαγγέλια περιεχούσας ἢ ὡς Ἀνδρέου καὶ Ἰωάννου καὶ τῶν ἄλλων ἀποστόλων πράξεις· ὧν οὐδὲν οὐδαμῶς ἐν συγγράμματι τῶν κατὰ τὰς διαδοχὰς ἐκκλησιαστικῶν τις ἀνὴρ εἰς μνήμην ἀγαγεῖν ἠξίωσεν, πόρρω δέ που καὶ ὁ τῆς φράσεως παρὰ τὸ ἦθος τὸ ἀποστολικὸν ἐναλλάττει χαρακτήρ, ἢ τε γνώμη καὶ ἡ τῶν ἐν αὐτοῖς φερομένων προαίρεσις πλεῖστον ὅσον τῆς ἀληθοῦς ὀρθοδοξίας ἀπᾴδουσα, ὅτι δὴ αἱρετικῶν ἀνδρῶν ἀναπλάσματα τυγχάνει, σαφῶς παρίστησιν· ὅθεν οὐδ’ ἐν νόθοις αὐτὰ κατατακτέον , ἀλλ’ ὡς ἄτοπα πάντῃ καὶ δθσσεβῆ παραιτητέον.

E [é] razoável, tendo chegado aqui, recapitular os escritos do Novo Testamento que foram indicados. E, com efeito, deve-se pôr no primeiro [lugar] a santa tétrade dos evangelhos, aos quais se segue a escritura dos Atos dos Apóstolos; e, depois desta, devem-se enumerar as cartas de Paulo, a seguir às quais se deve confirmar a chamada primeira [carta] de João, e, igualmente, a carta de Pedro; sobre estas deve-se pôr, se é que parecer [aprovado], o Apocalipse de João, a respeito do qual exporemos as opiniões no tempo [oportuno]. E estas [estão] entre as reconhecidas. E, das contestadas, mas, contudo, conhecidas da maioria, se conserva a chamada [carta] de Tiago, e a de Judas, e a segunda carta de Pedro, e as nomeadas segunda e terceira [cartas] de João, quer sejam do evangelista, quer também de outro homônimo daquele. E entre as espúrias esteja classificada tanto a escritura dos Atos de Paulo quanto o chamado Pastor, e o Apocalipse de Pedro, e, além destas, a extante carta de Barnabé, e as chamadas Doutrinas [Didaqué] dos apóstolos, e ainda, como disse, o Apocalipse de João, se é que parecer [assim classificado]; o qual alguns, como disse, rejeitam, mas outros contam entre os reconhecidos. E já, entre estes, alguns enumeraram também o evangelho segundo os hebreus, com o qual sobretudo os dos hebreus que aceitaram o Cristo se comprazem.

E todos estes seriam das [obras] contestadas; mas necessariamente também destes fizemos o catálogo, distinguindo as escrituras que, segundo a tradição eclesiástica, [são] verdadeiras e não forjadas e reconhecidas, e as outras, além destas, que não [são] canônicas, mas também [são] contestadas, e, contudo, [são] conhecidas entre a maioria dos [autores] eclesiásticos — para que tenhamos [como] conhecer tanto estas mesmas quanto as [obras] apresentadas pelos hereges em nome dos apóstolos, quer [as] que contêm evangelhos como [os] de Pedro e de Tomé e de Matias, ou também de alguns outros além destes, quer [as] como [os] atos de André e de João e dos demais apóstolos; das quais nenhum, de modo algum, dos homens eclesiásticos [que estão] nas sucessões julgou digno trazer à menção num escrito; e, além disso, também o caráter da expressão varia do estilo apostólico, e a mente e a intenção das coisas nelas apresentadas, discordando o mais possível da verdadeira ortodoxia, claramente apresenta que são, com efeito, invenções de homens heréticos; donde nem sequer entre as espúrias se devem classificar, mas rejeitar como por completo absurdas e ímpias.

XXVI

Sobre Menandro, o charlatão

XXVI. Ἴωμεν δὴ λοιπὸν καὶ ἐπὶ τὴν ἑξῆς ἱστορίαν. Σίμωνα τὸν μάγον Μένανδρος διαδεξάμενος, μένος, ὅπλον δεύτερον οὐ χεῖρον τοῦ προτέρου τῆς διαβολικῆς ἐνεργείας ἀποδείκνυται τὸν τρόπον. ἦν καὶ οὗτος Σαμαρεύς, εἰς ἄκρον δὲ γοητείας οὐκ ἔλαττον τοῦ διδασκάλου προελθών, μείζοσιν ἐπιδαψιλεεύεται τερατολογίαις, ἑαυτὸν μὲν ὡς ἄρα εἴη, λέγων, ὁ σωτὴρ ἐπὶ τῇ τῶν ἀνθρώπων ἄνωθέν ποθεν ἐξ ἀοράτων αἰώνων ἀπεσταλμένος σωτηρίᾳ, διδάσκων δὲ μὴ ἄλλως δύνασθαί τινα καὶ αὐτῶν τῶν κοσμοποιῶν ἀγγέλων περιυενήσεσθαι, μὴ πρότερον διὰ τῆς πρὸς αὐτοῦ παραδιδομένης μαγικῆς ἐμπειρίας ἀχθέντα καὶ διὰ τοῦ μεταδιδομένου πρὸς αὐτοῦ βαπτίσματος, οὗ τοὺς καταξιουμένους ἀθανασίαν ἀΐδιον ἐν αὐτῷ τούτῳ μεθέξειν τῷ βίῳ, μηκέτι θνήσκοντας, αὐτοῦ δὲ παραμένοντας εἰς τὸ ἀεὶ ἀγήρως τινὰς καὶ ἀθανάτους ἐσομένους. ταῦτα μὲν οὗν καὶ ἐκ τῶν Εἰρηναίου διαγνῶναι ῥᾴδιον· καὶ ὁ Ἱουδυῖνος δὲ κατὰ τὸ αὐτὸ τοῦ Σίμωνος μνημονεύσας, καὶ τὴν περὶ τούτου διήγησιν ἐπιφέρει, λέγων· “Μένανδρον δέ τινα καὶ αὐτὸν Σαμαρέα, τὸν ἀπὸ κώμης Κσπστσυυσίσς, γενόμενον μαθητὴν τοῦ Σίμωνος, οἰστρηθέντα καὶ αὐτὸν ὑπὸ τῶν δαιμόνων καὶ ἐν Ἀντιοχείᾳ γενόμενον, πολλοὺς ἐξαπατῆσαι διὰ μαγικῆς τέχνης οἴδαμεν· ὃς καὶ τοὺς αὐτῷ ἑπομένους ὡς μὴ ἀποθνῄσκοιεν, ἔπεισεν, καὶ νῦν τινές εἰσιν, ἀπ’ ἐκείνου τοῦτο ὁμολογοῦντες.” Ἦν δ’ ἄρα διαβολικῆς ἐνεργείας διὰ τοιῶνδε γοήτων τὴν Χριστιανῶν προσηγορίαν ὑποδυομένων τὸ μέγα τῆς θεοσεβείας μυστήριον ἐπὶ μαγεία σπουδάσαι διαβαλεῖν διασῦραί τε δι’ αὐτῶν τὰ περὶ Ψυχῆς ἀθανασίας καὶ νεκρῶν ἀναστάσεως ἐκκλησιαστικὰ δόγματα. ἀλλ’ οὗτοι μὲν τούτους σωτῆρας ἐπιγραψάμενοι τῆς ἀληθοῦς ἀποπεπτώκασιν ἐλπίδος·

Prossigamos, pois, enfim, também para a história seguinte. Menandro, tendo sucedido Simão, o mago, mostra-se, no modo [de agir], uma segunda arma da operação diabólica, não pior que a primeira. Também este era samaritano; e, tendo avançado ao cume da feitiçaria não menos que o mestre, esbanja-se em maiores fábulas de prodígios, dizendo que ele mesmo era o salvador, enviado de algum lugar do alto, [saído] dos aeons invisíveis, para a salvação dos homens; e ensinando [que] ninguém podia de outro modo prevalecer mesmo sobre os próprios anjos criadores do mundo, se não fosse antes conduzido por meio da experiência mágica transmitida por ele e por meio do batismo por ele impartido, [batismo] pelo qual os que fossem dignados participariam de uma imortalidade perpétua nesta mesma vida, já não morrendo, mas, permanecendo aqui, havendo de ser [seres] sem velhice e imortais para sempre.

Estas coisas, pois, [é] fácil conhecer também a partir [dos escritos] de Irineu; e também Justino, tendo feito menção de Simão no mesmo [lugar], acrescenta a narrativa a respeito deste, dizendo: "e um certo Menandro, também ele samaritano, o [natural] da aldeia de Caparateia, tendo-se tornado discípulo de Simão, aguilhoado também ele pelos demônios e tendo chegado a Antioquia, sabemos [que] enganou a muitos por meio da arte mágica; o qual também persuadiu os que o seguiam [de] que não morreriam, e agora há alguns [que], [vindos] daquele, confessam isto." E era, com efeito, [obra] da operação diabólica, por meio de tais charlatães que assumiam a denominação de cristãos, empenhar-se em caluniar por [imputação de] magia o grande mistério da piedade, e dilacerar, por meio deles, os dogmas eclesiásticos a respeito da imortalidade da alma e da ressurreição dos mortos. Mas estes, tendo inscrito estes [homens] por salvadores, decaíram da verdadeira esperança.

XXVII

Sobre a heresia dos ebionitas

ΧΧVII. ἄλλους δ’ ὁ πονηρὸς δαίμων, τῆς περὶ τόν ριστὰν τοῦ θεοῦ διαθέσεως ἀδυνατῶν ἐκσεῖσαι, θατεραλήπτους εὑρὼν ἐσφετερίζετο.· Ἐβιωναίους τούτους οἰκείως ἐπεφήμιζον οἱ πρῶτοι, πτωχῶς καὶ ταπεινῶς τὰ περὶ τοῦ χριστοῦ δοξάζοντας . λιτὸν μὲν γὰρ αὐτὸν καὶ κοινὸν ἡγοῦντο, κατὰ προκοπὴν ἤθους αὐτὸ μόνον ἄνθρωπον δεδικαιωμένον ἐξ ἀνδρός τε κοινωνίας καὶ τῆς Μάριας γεγεννημένον· δεῖν δὲ πάντως αὐτοῖς τῆς νομικῆς θρῃσκείας ὡς μὴ ἂν διὰ μόνης τῆς εἰς τὸν Χριστὸν πίστεως καὶ τοῦ κατ’ αὐτὴν βίου σωθησομένοις. ἄλλοι δὲ παρὰ τού- τοὺς τῆς αὐτῆς ὄντες προσηγορίας, τὴν μὲν τῶν εἰρημένων ἔκτοπον διεδίδρασκον ἀτοπίαν, ἐκ παρθένου ἁγίου πνεύματος μὴ ἀρνούμενοι γεγονέναι τὸν κύριον, οὐ μὴν ἔθ’ ὁμοίως καὶ οὗτοι προυπάρχειν αὐτὸν θεὸν λόγον ὄντα καὶ σοφίαν ὁμολογοῦντες, τῇ τῶν προτέρων περιετρέποντο δυσσεβείᾳ, μάλιστα ὅτε καὶ τὴν σωματικὴν περὶ τὸν νόμον λατρείαν ὁμοίως ἐκείνοις περιέπειν ἐσπούδαζον. οὗτοι δὲ τοῦ μὲν ἀποστόλου πάμπαν τὰς ἐπιστολὰς ἀρνητέας ἠγοῦντο εἶναι δεῖν, ἀποστάτην ἀποκαλοῦντες αὐτὸν τοῦ νόμου, εὐαγγελίῳ δὲ μόνῳ τῷ καθ’ Ἑβραίους λεγομένῳ χρώμενοι, τῶν λοιπῶν σμικρὸν ἐποιοῦντο λόγον· καὶ τὸ μὲν σάββατον καὶ τὴν ἄλλην Ἰουδαϊκὴν ἀγωγὴν ὁμοίως ἐκείνοις παρεφύλαττον, ταῖς δ’ αὖ κυριακαῖς ἡμέραις ἡμῖν τὰ παραπλήσια εἰς μνήμην τῆς σωτηρίου ἀναστάσεως ἐπετέλουν· ὅθεν παρὰ τὴν τοιαύτην ἐγχείρησιν τῆς τοιᾶσδε λελόγχασι προσηγορίας, τοῦ Ἐβιωναίων ὀνόματος τὴν τῆς διανοίας πτωχείαν αὐτῶν ὑποφαίνοντος· ταύτῃ γὰρ ἐπίκλην ὁ πτωχὸς παρ’ Ἑβραίοις ὀνομάζεται.

E outros, o mau demônio, sendo incapaz de sacudir[-os] da disposição para com o Cristo de Deus, tendo-[os] achado apanhados por outro [lado], apropriava[-os]. A estes os primeiros [cristãos] apropriadamente denominavam "ebionitas", [como aos que] pensavam pobre e humildemente as coisas a respeito de Cristo. Pois o julgavam simples e comum, justificado, só por progresso de caráter, [como] mero homem, nascido da união de um homem e de Maria; e [julgavam] haver para eles absoluta necessidade do culto legal, como [os que] não seriam salvos só por meio da fé em Cristo e da vida conforme ela. E outros, além destes, sendo da mesma denominação, escapavam da estranha absurdez dos já referidos, não negando [que] o Senhor viera a ser de uma virgem [pelo] Espírito Santo, mas não, contudo, igualmente, confessando também estes [que] ele preexistia, sendo Deus Verbo e Sabedoria, [e assim] eram arrastados de volta à impiedade dos primeiros, sobretudo quando também se empenhavam em observar, igualmente àqueles, o serviço corporal a respeito da lei. Estes julgavam dever rejeitar por completo as cartas do apóstolo [Paulo], chamando-o apóstata da lei; e, usando só o chamado evangelho segundo os hebreus, faziam pouco caso dos demais; e o sábado e a demais conduta judaica observavam igualmente àqueles, mas nos dias dominicais cumpriam [coisas] semelhantes a nós, em memória da ressurreição salvadora. Donde, por causa de tal empreendimento, obtiveram tal denominação, o nome de "ebionitas" insinuando a pobreza do seu entendimento; pois por este apelido o pobre é nomeado entre os hebreus.

XXVIII

Sobre Cerinto, o heresiarca

ΧΧVIII. κατὰ τοὺς δηλουμένους χρόνους ἐτέρας αἱρέσεως ἀρχηγὸν γενέσθαι Κήρινθον παρειλήφαμεν· Γάϊος, οὗ φωνὰς ἤδη πρότερον παρατέθειμαι, ἐν τῇ φερομένη αὐτοῦ ζητήσει ταῦτα περὶ αὐτοῦ γράφει· “Ἀλλὰ καὶ Κήρινθος ὁ δι’ ἀποκαλύψεων ὡς ὑπὸ ἀποστόλου μεγάλου γεγραμμένων τερατολογίας ἡμῖν ὡς δι’ ἀγγέλων αὐτῷ δεδειγμένας ψευδόμενος ἐπεισάγει, λέγων μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐπίγειον εἶναι τὸ βασίλειον τοῦ Χριστοῦ καὶ πάλιν ἐπι- θυμίαις καὶ ἡδοναῖς ἐν Ἱερουσαλὴμ τὴν πολιτευομένην δουλεύειν. καὶ ἐχθρὸς ὑπάρχων ταῖς γραφαῖς τοῦ θεοῦ, ἀριθμὸν χιλιονταετίας ἐν γάμῳ ἑορτῆς, θέλων πλανᾶν, λέγει γίνεσθαι.” Καὶ Διονύσιος δέ, ὁ τῆς κατὰ Ἀλεξάνδρειαν παροικίας καθ’ ἡμᾶς τὴν ἐπιακοπὴν εἰληχώς, ἐν δευτέρῳ τῶν Ἐπαγγελιῶν περὶ τῆς Ἰωάννου Ἀποκαλύψεως εἰπών τινα ὡς ἐκ τῆς ἀνέκαθεν παραδόσεως, τοῦ αὐτοῦ μέμνηται ἀνδρὸς τούτοις τοῖς ῥήμασιν· Κήρινθον δέ, τὸν καὶ τὴν ἀπ’ ἐκείνου κλῆθεν ααν Κηρινθιανὴν αἵρεσιν συστησάμενον, ἐπιφημίσαι θελήσαντα τῷ ἑαυτοῦ πλάσματι ὄνομα. τοῦτο γὰρ εἶναι τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ τὸ δόγμα, ἐπίγειον ἔαεαθαι τὴν τοῦ Χριστοῦ βασιλείαν, καὶ ὧν αὐτὸς ὠρέγετο, φιλοσώματος ὢν καὶ πάνυ σαρκικός, ἐν τούτοις ὀνειροπολεῖν ἔσεσθαι, γαστρὰς καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα πλησμοωαῖς, τοῦτ’ τοῦὶ αἰτίοις καὶ πότοις καὶ γάμοις καὶ δι’ ὧν εὐφημότερον ταῦτα ᾠήθη ποριεῖσθαι, ἑορταῖς καὶ θυσίαις καὶ ἱερείων αφαγαῖς.” Ταῦτα Δυσίαις ὁ δὲ Εἰρήναιος ἀπορρητοτέρασ δή τινας τοῦ αὐτοῦ ψευδοδοξίας ἐν πρώτῳ συγγράμματι τῶν πρὸς τὰς αἱρέσεις προθείς, ἐν τῷ τρίτῳ καὶ ἱστορίαν οὐκ ἀξίαν λήθης τῆ γραφῇ παραδέδωκεν, ὡς ἐκ παραδόσεως Πολυκάρπου φάσκων Ἰωάννην τὸν ἀπόστολον εἰσελθεῖν ποτε ἐν βαλανείῳ, ὥστε λούσασθαι, γνόντα δὲ ἔνδον ὄντα τὸν Κήρινθον, ἀποπηδῆσαί τε τοῦ τόπου καὶ ἐκφυγεῖν θύραζε, μηδ’ ὑπομείναντα τὴν αὐτὴν αὐτῷ ὑποδῦναι στέγην, ταὐτὸ δὲ τοῦτο καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ παραινέσαι, φήσαντα “ φύγωμεν μὴ καὶ τὸ βαλανεῖον συμπέσῃ, ἔνδον ὄντος Κηρίνθου τοῦ τῆς ἀληθείας ἐχθροῦ.”

Nos tempos indicados, recebemos [a tradição de que] Cerinto se tornou o fundador de outra heresia. Gaio — cujas palavras já antes expus — na sua extante Investigação [Disputa], escreve estas coisas a respeito dele: "mas também Cerinto, por meio de revelações escritas como [se] por um grande apóstolo, introduz-nos fábulas de prodígios, mentindo [que lhe foram] mostradas por meio de anjos, dizendo que, depois da ressurreição, o reino de Cristo é terreno, e [que] de novo a [carne], vivendo em Jerusalém, serve a desejos e prazeres. E, sendo inimigo às escrituras de Deus, querendo enganar, diz [que] se dá um número de mil anos de um festim nupcial." E também Dionísio, que obteve o episcopado da paróquia de Alexandria no nosso [tempo], no segundo [livro] das Promessas, tendo dito algumas coisas a respeito do Apocalipse de João como [tiradas] da antiga tradição, faz menção do mesmo homem com estas palavras: "e Cerinto, que também estabeleceu a heresia cerintiana, denominada a partir dele, querendo atribuir à sua própria invenção um nome crível. Pois este era o dogma do seu ensino: [que] o reino de Cristo seria terreno; e, das coisas que ele mesmo cobiçava — sendo amante do corpo e muito carnal —, nestas sonhava [que] se daria: em fartaduras do ventre e dos [membros] abaixo do ventre, isto é, em comidas e bebidas e casamentos, e, por meio das coisas com que julgava prover estas de modo mais decoroso, em festas e sacrifícios e imolações de vítimas." Estas coisas [diz] Dionísio.

E Irineu, tendo exposto no primeiro escrito [contra] as heresias algumas falsas-opiniões mais secretas do mesmo [Cerinto], no terceiro também transmitiu por escrito uma história não digna de esquecimento, dizendo, como [tirada] da tradição de Policarpo, [que] João, o apóstolo, entrou uma vez num banho para lavar-se, mas, tendo sabido [que] Cerinto estava dentro, saltou para fora do lugar e fugiu porta afora, não suportando ficar sob o mesmo teto com ele, e recomendou o mesmo aos que estavam com ele, dizendo: "fujamos, para que também o banho não desabe, estando dentro Cerinto, o inimigo da verdade."

XXIX

Sobre Nicolau e os chamados a partir dele [os nicolaítas]

ΧΧIX. Ἐπὶ τούτων δῆτα καὶ ἡ λεγομένη τῶν ικολαϊτῶν αἵρεσις ἐπὶ σμικρότατον συνέστη χρόνον, ἦς δὴ καὶ ἡ τοῦ Ἰωάννου ἀποκάλυψις μνημονεύει· οὗτοι Νικόλαον ἕνα τῶν ἀμφὶ τὸν Στέφανον διακόνων πρὸς τῶν ἀποστόλων ἐπὶ τῇ τῶν ἐνδεῶν θεραπείᾳ προκεχειρισμένων ηὔχουν. ὅ γε μὴν Ἀλεξανδρεὺς Κλήμης ἐν τρίτῳ Στρωματεῖ ταῦτα περὶ αὐτοῦ κατὰ λέξιν ἱστορεῖ· “ Ὠραίαν, φασί, γυναῖκα ἔχων οὗτος, μετὰ τὴν ἀνάληψιν τὴν τοῦ σωτῆρος πρὸς τῶν ἀποστόλων ὀνειδισθεὶς ζηλοτυπίαν, εἰς μέσον ἀγαγὼν τὴν γυναῖκα γῆμαι τῷ βουλομένῳ ἐπέτρεφεν. ἀκόλουθον γὰρ εἶναί φασι τὴν πρᾶξιν ταύτην ἐκείνη τῇ φωνῇ τῆ ὅτι παραχρᾶσθαι τῇ σαρκὶ δεῖ, καὶ δὴ κατακολουθήσαντες τῷ γεγενημένῳ τῷ τε εἰρημένῳ ἁπλῶς καὶ ἀβασανίστως, ἀνέδην ἐκπορνεύουσιν οἱ τὴν αἵρεσιν αὐτοῦ μετιόντες. πυνθάνομαι δ’ ἐγὼ τὸν Νικόλαον μηδεμιᾷ ἑτέρᾳ παρ’ ἢν ἔγημε κεχρῆσθαι γυναικί, τῶν τε ἐκείνου τέκνων τὰς μὲν θηλείας καταγηρᾶσαι παρθένους, ἄφθορον δὲ διαμεῖναι τὸν υἱόν· ὧν οὕτως ἐχόντων ἀποβολὴ πάθους ἢν ἡ εἰς μέαον τῶν ἀποστόλων τῆς ζηλοτυπουμένης ἐκκύκλησις γυναικός, καὶ ἡ ἐγκράτεια τῶν περισπουδάστων ἡδονῶν τὸ ‘παραχρᾶσθαι τῆ σαρκὶ ’ ἐδίδασκεν. οὐ γάρ, οἶμαι, ἐβούλετο κατὰ τὴν τοῦ σωτῆρος ἐντολὴν δυσὶ κυρίοις δουλεύειν ’ ἡδονῇ καὶ κυρίῳ. λέγουσι ἴ’ δ’ οὖν καὶ τὸν Ματθίαν οὕτω διδάξαι, σαρκὶ μὲν μάχεσθαι καὶ παραχρᾶσθαι μηδὲν αὐτῇ πρός ἡδονὴν ἐνδιδόντα, ψυχὴν δὲ αὔξειν διὰ πίστεως καὶ γνώσεως.” ταῦτα μὲν οὖν περὶ τῶν κατὰ τοὺς δηλουμένους χρόνους παραβραβεῦσαι τὴν ἀλήθειαν ἐγκεχειρηκότων, λόγου γε μὴν θᾶττον εἰς τὸ παντελὲς ἀπεσβηκότων εἰρήαθω.

Nestes [tempos], com efeito, também a chamada heresia dos nicolaítas subsistiu por pouquíssimo tempo, da qual também o Apocalipse de João faz menção. Estes gloriavam-se [de descender de] Nicolau, um dos diáconos [que estavam] em torno de Estêvão, designados pelos apóstolos para o serviço dos necessitados. E Clemente de Alexandria, no terceiro [livro] dos Stromata, narra estas coisas a respeito dele, palavra por palavra: "tendo, dizem, uma bela mulher, este [Nicolau], depois da ascensão do Salvador, tendo sido censurado pelos apóstolos [por] ciúme, tendo conduzido a mulher ao meio, permitiu [que ela] se casasse com quem quisesse. Pois dizem [que] este ato era consequente àquela [sua] frase, [a saber] que 'é preciso maltratar [tratar com desprezo] a carne'; e, com efeito, seguindo o [que] foi feito e o [que] foi dito de modo simples e sem exame, sem freio fornicam os que seguem a heresia dele. Mas eu fico sabendo [que] Nicolau não usou de nenhuma outra mulher além da que desposou, e [que], dos filhos dele, as filhas envelheceram [como] virgens, e o filho permaneceu incorrupto; sendo assim, a exposição, ao meio dos apóstolos, da mulher [objeto] do ciúme era um lançar fora [a] paixão, e a continência dos prazeres muito buscados ensinava o 'maltratar a carne'. Pois não, penso, queria ele, segundo o mandamento do Salvador, servir a dois senhores, ao prazer e ao Senhor. E dizem [que] também Matias assim ensinou: combater a carne e maltratá[-la], nada lhe cedendo para o prazer, mas fazer crescer a alma por meio da fé e do conhecimento." Estas coisas, pois, a respeito dos que, nos tempos indicados, empreenderam falsificar a verdade, mas que, mais rápido que uma palavra, por completo se extinguiram, fiquem ditas.

XXX

Sobre os apóstolos considerados em matrimônio

XXX. Ὁ μέντοι Κλήμης, οὗ τὰς φωνὰς ἀρτίως ἀνέγνωμεν, τοῖς προειρημένοις ἑξῆς διὰ τοὺς ἀθετοῦντας τὸν γάμον τοὺς τῶν ἀποστόλων ἐξ. ετασθέντας ἐν συζυγίαις καταλέγει, φάσκων· “ ἢ καὶ τοὺς ἀποστόλους ἐποδοκιμάσουσιν; Πέτρος μὲν γὰρ καὶ Φίλιππος ἐπαιδοποιήσαντο, Φίλιππος δὲ καὶ τὰς θυγατέρας ἀνδράσιν ἐξέδωκεν, καὶ ὅ γε Παῦλος οὐκ ὀκνεῖ ἔν τινι ἐπιστολῇ τὴν αὐτοῦ προασγορεῦααι σύζυγον, ἣν οὐ περιεκόμιζεν διὰ τὸ τῆς ὑπηρεαίας εὐσταλές.” ἐπεὶ δὲ τούτων ἐμνήαθημεν, οὐ λυπεῖ καὶ ἄλλην ἀξιοδιήγητον ἱστορίαν τοῦ αὐτοῦ παραθέσθαι, ἣν ἐν τῷ ἑβδόμῳ Στρωματεῖ τοῦτον ἱστορῶν ἀνέγραφεν τὸν τρόπον· “ φααὶ γοῦν τὸν μακάριον Πέτρον θεασάμενον τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα ἀπαγομένην τὴν ἔπι θανάτῳ, ἡσθῆναι μὲν τῆς κλήσεως χάριν καὶ τῆς εἰς οἶκον ἀνακομιδῆς, ἐπιφωνῆσαι δὲ εὖ μάλα προτρεπτι· καὶ παρακλητικῶς, ἐξ ὀνόματος προσειπόντα ῾ μέμνησο, ὦ αὕτη, τοῦ κυρίου.᾿ τοιοῦτος ἦν ὁ τῶν μακαρίων γάμος καὶ ἡ τῶν φιλτάτων τελεία διάθεσις.” καὶ ταῦτα δ᾿, οἰκεῖα ὄντα τῇ μετὰ χεῖρας ὑποθέσει, ἐνταῦθά μοι κατὰ καιρὸν κείσθω.

Clemente, contudo, cujas palavras há pouco lemos, a seguir ao já dito, por causa dos que rejeitam o casamento, enumera os apóstolos considerados em matrimônio, dizendo: "ou também rejeitarão os apóstolos? Pois Pedro e Filipe geraram filhos, e Filipe também deu as [suas] filhas a homens [em casamento], e o próprio Paulo não hesita, numa certa carta, em saudar a sua consorte, a qual não levava consigo por causa da praticidade do serviço." E, visto que fizemos menção destas coisas, não [me] pesa expor também outra narrativa do mesmo [Clemente] digna de contar-se, a qual, narrando[-a] no sétimo [livro] dos Stromata, registrou deste modo: "dizem, pois, [que] o bem-aventurado Pedro, tendo contemplado a sua própria mulher levada à morte, alegrou-se, por causa da [sua] vocação e do regresso à casa [do Pai], e exclamou muito exortativa e consolatoriamente, dirigindo-se[-lhe] pelo nome: 'lembra-te, ó tu, do Senhor.' Tal era o casamento dos bem-aventurados e a perfeita disposição dos caríssimos." E também estas coisas, sendo próprias ao assunto em mãos, fiquem aqui postas por mim no [momento] oportuno.

XXXI

Sobre a morte de João e Filipe

XXXΙ. Παύλου μὲν οὖν καὶ Πέτρου τῆς τελευτῆς ὅ τε χρόνος καὶ ὁ τρόπος καὶ πρὸς ἔτι τῆς μετὰ τὴν ἀπαλλαγὴν τοῦ βίου τῶν σκηνωμάτων αὐτῶν καταθέσεως ὁ χῶρος ἤδη πρότερον ἡμῖν δεδήλωται· τοῦ δὲ Ἰωάννου τὰ μὲν τοῦ χρόνου ἤδη πως εἴρηται, τὸ δέ γε τοῦ σκηνώματος αὐτοῦ χωρίον ἐξ ἐπιστολῆς Πολυκράτους (τῆς ἐν Ἐφέσῳ παροικίας ἐπίσκοπος οὗτος ἢν) ἐπιδείκνυται, ν Οὐίκτορι Ῥωμαίων ἐπισκόπῳ γράφων, ὁμοῦ τε αὐτοῦ καὶ Φιλίππου μνημονεύει τοῦ ἀποστόλου τῶν τε τούτου θυγατέρων ὧδέ πως· “ καὶ γὰρ κατὰ τὴν Ἀσίαν μεγάλα στοιχεῖα κεκοίμηται· ἅτινα ἀναστήσεται τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ τῆς παρουσίας τοῦ κυρίου, ἐν ἧ ἔρχεται μετὰ δόξης ἐξ οὐρανοῦ καὶ ἀναζητήσει πάντας τοὺς ἁγίους, Φίλιππον τῶν δώδεκα ἀποστόλων, ὃς κεκοίμηται ἐν Ἱεραπόλει καὶ δύο θυγατέρες αὐτοῦ γεγηρακυῖαι παρθένοι καὶ ἡ ἑτέρα αὐτοῦ θυγάτηρ ἐν ἁγίῳ πνεύματι πολιτευσαμένη ἐν Ἐφέσῳ ἀναπαύεται· ἔτι δὲ καὶ Ἰωάννης, ὁ ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ κυρίου ἀναπεσών, ὃς ἐγενήθη ἱερεὺς τὸ πέταλον πεφορεκὼς καὶ μάρτυς καὶ διδάσκαλος, οὗτος ἐν Ἐφέσῳ κεκοίμηται.” ταῦτα 4 καὶ περὶ τῆς τῶνδε τελευτῆς· καὶ ἐν τῷ Γαΐου δέ, οὗ μικρῷ πρόσθεν ἐμνήσθημεν, διαλόγῳ Πρόκλος, πρὸς ὃν ἐποιεῖτο τὴν ζήτησιν, περὶ τῆς Φιλίππου καὶ τῶν θυγατέρων αὐτοῦ τελευτῆς, συνᾴδων τοῖς ἐκτεθεῖσιν, οὕτω φησίν· “ μετὰ τοῦτον προφήτιδες τέσσαρες αἱ Φιλίππου γεγένηνται ἐν Ἱεραπόλει τῇ κατὰ τὴν Ἀσίαν· ὁ τάφος αὐτῶν ἐστιν ἐκεῖ καὶ ὁ τοῦ πατρὸς αὐτῶν.” ταῦτα 5 μὲν οὗτος· ὁ δὲ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσιν τῶν ἀποστόλων τῶν Φιλίππου θυγατέρων ἐν Καισαρείᾳ τῆς Ἰουδαίας ἅμα τῷ πατρὶ τότε διατριβουσῶν προφητικοῦ τε χαρίσματος ἠξιωμένων μνημονεύει, κατὰ λέξιν ὧδέ πως λέγων· “ ἤλθομεν εἰς Καισάρειαν, καὶ εἰσελθόντες εἰς τὸν οἶκον Φιλίππου τοῦ εὐαγγελιστοῦ, ὄντος ἐκ τῶν ἑπτά, ἐμείναμεν παρ’ αὐτῷ. τούτῳ δὲ ἦσαν παρθένοι θυγατέρες τἐσσαρες προφητεύουσαι.” Τὰ μὲν οὗν εἰς ἡμετέραν ἐλθόντα γνῶαιν περί τε τῶν ἀποστόλων καὶ τῶν ἀποστολικῶν χρόνων ὧν τε καταλελοίπασιν ἡμῖν ἱερῶν γραμμάτων καὶ τῶν ἀντιλεγομένων μέν, ὅμως δ’ ἐν πλείσταις ἐκκΛησίαις παρὰ πολλοῖς δεδημοσιευμένων τῶν τε παντελῶς νόθων καὶ τῆς ἀποστολικῆς ὀρθοδοξίας ἀλλοτρίων ἐν τούτοις διειληφότες , ἐπὶ τὴν τῶν ἑξῆς προΐωμεν ἱστορίαν.

De Paulo, pois, e de Pedro, o tempo e o modo da morte, e ainda o lugar da deposição dos seus tabernáculos [corpos] depois da partida da vida, já antes foi por nós manifestado; e de João, as [coisas] do tempo já de algum modo foram ditas, mas o lugar do seu tabernáculo é mostrado a partir de uma carta de Polícrates (este era bispo da paróquia de Éfeso), escrevendo a Vítor, bispo dos romanos, [na qual] faz menção ao mesmo tempo tanto dele [João] quanto de Filipe, o apóstolo, e das filhas deste, mais ou menos assim: "pois também pela Ásia grandes luminares adormeceram, os quais ressuscitarão no último dia da vinda do Senhor, no qual [ele] vem com glória do céu e buscará todos os santos: Filipe, [um] dos doze apóstolos, que adormeceu em Hierápolis, e duas filhas dele que envelheceram [como] virgens, e a outra filha dele, que, tendo vivido no Espírito Santo, repousa em Éfeso; e ainda também João, o que se reclinou sobre o peito do Senhor, que se tornou sacerdote, tendo trazido o petalon [a lâmina sacerdotal], e testemunha [mártir] e mestre — este adormeceu em Éfeso." Estas coisas [dizem] também a respeito da morte destes.

E no diálogo de Gaio, de quem pouco antes fizemos menção, Proclo, contra quem [Gaio] fazia a investigação, a respeito da morte de Filipe e das filhas dele, concordando com as coisas expostas, assim diz: "depois deste, quatro profetisas, as [filhas] de Filipe, estiveram em Hierápolis, na Ásia; o túmulo delas está ali, e o do pai delas." Estas coisas [diz] este. E Lucas, nos Atos dos Apóstolos, faz menção das filhas de Filipe, que então residiam em Cesareia da Judeia com [seu] pai e [tinham sido] dignadas de um carisma profético, dizendo, palavra por palavra, assim: "chegamos a Cesareia, e, tendo entrado na casa de Filipe, o evangelista, sendo [um] dos sete, ficamos com ele. E a este havia quatro filhas virgens que profetizavam." As coisas, pois, que chegaram ao nosso conhecimento a respeito dos apóstolos e dos tempos apostólicos, e a respeito dos sagrados escritos que nos deixaram, e a respeito dos contestados — mas, contudo, publicados na maioria das igrejas entre muitos — e dos por completo espúrios e alheios à ortodoxia apostólica, tendo[-as] tratado nestes [capítulos], prossigamos para a história do que se segue.

XXXII

Como Simeão, o bispo de Jerusalém, sofreu martírio

ΧΧΧΙΙ. Μετὰ Νέρωνα καὶ Δομετιανὸν κατὰ τοῦτον οὗ νῦν τοὺς χρόνους ἐξετάζομεν, μερικῶς καὶ κατὰ πόλεις ἐξ ἐπαναστάσεως δήμων τὸν καθ’ ἡμῶν κατέχει λόγος ἀνακινηθῆναι διωγμόν· ἐν ᾧ Συμεῶνα τὸν τοῦ Κλωπᾶ, ὃν δεύτερον καταστῆναι τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις ἐκκλησίας ἐπίσκοπον ἐδηλώσαμεν, μαρτυρίῳ τὸν βίον ἀναλῦσαι παρειλήφαμεν. καὶ τούτου μάρτυς αὐτὸς ἐκεῖνος, οὗ διαφόροις ἤδη πρότερον ἐχρησάμεθα φωναῖς, Ἡγήσιππος· ὃς δὴ περί τινων αἱρετικῶν ἱστορῶν, ἐπιφέρει δηλῶν ὡς ἄρα ὑπὸ τούτων κατὰ τόνδε τὸν χρόνον ὑπομείνας κατηγορίαν, πολυτρόπως ὁ δηλούμενος ὡς ἂν χριστιανὸς ἐπὶ πλείσταις αἰκισθεὶς ἡμέραις αὐτόν τε τὸν δικαστὴν καὶ τοὺς ἀμφ’ αὐτὸν εἰς τὰ μέγιστα καταπλήξας , τῷ τοῦ κυρίου πάθει παραπλήσιον τέλος ἀπηνέγκατο· οὐδὲν δὲ οἷον καὶ τοῦ συγγραφέως ἐπακοῦσαι, αὐτὰ δὴ ταῦτα κατὰ λέξιν ὧδέ πως ἱστοροῦντος “ ἀπὸ τούτων δηλαδὴ τῶν αἱρετικῶν κατηγοροῦσί τινες Σίμωνος τοῦ Κλωπᾶ ὡς ὄντος ἀπὸ Δαυὶδ καὶ Χριστιανοῦ, καὶ οὕτως μαρτυρεῖ ἐτῶν ὢν ρݲκݲ ἐπὶ Τραϊανοῦ Καίσαρος καὶ ὑπατικοῦ Ἀττικοῦ.” φησὶν δὲ ὁ αὐτὸς ὡς ἄρα καὶ τοὺς κατηγόρους αὐτοῦ, ζητουμένων τότε τῶν ἀπὸ τῆς βασιλικῆς Ἰουδαίων φυλῆς, ὡς ἂν ἐξ αὐτῶν ὄντας ἁλῶναι συνέβη. λογισμῷ δ’ ἂν καὶ τὸν Συμεῶνα τῶν αὐτοπτῶν καὶ αὐτηκόων εἴποι ἄν τις γεγονέναι τοῦ κυρίου, τεκμηρίῳ τῷ μήκει τοῦ χρόνου τῆς αὐτοῦ ζωῆς χρώμενος καὶ τῷ μνημονεύειν τὴν τῶν εὐαγγελίων γραφὴν Μάριας τῆς τοῦ Κλωπᾶ, οὗ γεγονέναι αὐτὸν καὶ πρότερον ὁ λόγος ἐδήλωσεν. Ὁ δ’ αὐτὸς συγγραφεὺς καὶ ἑτέρους ἀπογόνους ἑνὸς τῶν φερομένων ἀδελφῶν τοῦ σωτῆρος, ᾧ ὄνομα Ἰούδας, φησὶν εἰς τὴν αὐτὴν ἐπιβιῶναι βασιλείαν μετὰ τὴν ἤδη πρότερον ἱστορηθεῖσαν αὐτῶν ὑπὲρ τῆς εἰς τὸν χριστὸν πίστεως ἐπὶ Δομετιανοῦ μαρτυρίαν, γράφει δὲ οὕτως· “ ἔρχονται οὖν καὶ προηγοῦνται πάσης ἐκκλησίας ὡς μάρτυρες καὶ ἀπὸ γένους τοῦ κυρίου, καὶ γενομένης εἰρήνης βαθείας ἐν πάσῃ ἐκκλησίᾳ, μένουσι μέχρι Τραϊανοῦ Καίσαρος, μέχρις οὗ ὁ ἐκ θείου τοῦ κυρίου, ὁ προειρημένος Σίμων υἱὸς Κλωπᾶ, συκοφαντηθεὶς ὑπὸ τῶν αἱρέσεων ὡσαύτως κατηγορήθη καὶ αὐτὸς ἐπὶ τῷ αὐτῷ λόγῳ ἐπὶ Ἀττικοῦ τοῦ ὑπατικοῦ. καὶ ἐπὶ πολλαῖς ἡμέραις αἰκιζόμενος ἐμαρτύρησεν, ὡς πάντας ὑπερθαυμάζειν καὶ τὸν ὑπατικὸν πῶς μ’ τυγχάνων ἐτῶν ὑπέμεινεν, καὶ ἐκελεύσθη σταυρωθῆωαι.” Ἐπὶ τούτοις ὁ αὐτὸς ἀνὴρ διηγούμενος τὰ κατὰ τοὺς δηλουμένους, ἐπιλέγει ὡς ἄρα μέχρι τῶν τότε χρόνων παρθένος καθαρὰ καὶ ἀδιάφθορος ἔμεινεν ἡ ἐκκλησία, ἐν ἀδήλῳ που σκότει ὡς εἰ φωλευόντων εἰς ἔτι τότε τῶν, εἰ καί τινες ὑπῆρχον, παραφθείρειν ἐπιχειρούντων τὸν ὑγιῆ κανόνα τοῦ σωτηρίου κηρύγματος· ὡς δ’ ὁ ἱερὸς τῶν ἀποστόλων χορὸς διάφορον εἰλήφει τοῦ βίου τέλος παρεληλύθει τε ἡ γενεὰ ἐκείνη τῶν αὐταῖς ἀκοαῖς τῆς ἐνθέου σοφίας ἐπακοῦσαι κατηξιωμένων, τηνικαῦτα τῆς ἀθέου πλάνης ἀρχὴν ἐλάμβανεν ἡ σύστασις διὰ τῆς τῶν ἑτεροδιδασκάλων ἀπάτης, οἳ καὶ ἅτε μηδενὸς ἔτι τῶν ἀποστόλων λειπομένου, γυμνὴ λοιπὸν ἤδη κεφαλῇ τῷ τῆς κηρύγματι τὴν ψευδώνυμον γνῶσιν ἀντικηρύττειν ἐπεχείρουν.

Depois de Nero e Domiciano, no [tempo] daquele cujos tempos agora examinamos [Trajano], parcialmente e cidade por cidade, a partir de sublevações das populações, a tradição sustenta [que] se movimentou a perseguição contra nós; na qual recebemos [a tradição de que] Simeão, o [filho] de Cléofas — que mostramos ter sido constituído segundo bispo da igreja de Jerusalém —, dissolveu a vida por martírio. E disto [é] testemunha aquele mesmo cujas várias palavras já antes usamos, Hegésipo; o qual, com efeito, narrando a respeito de certos hereges, acrescenta, mostrando que este mesmo [Simeão], tendo suportado, neste tempo, acusação por parte destes [hereges], torturado de muitos modos, por muitíssimos dias, como cristão, e tendo assombrado ao máximo tanto o próprio juiz quanto os que estavam em torno dele, obteve um fim semelhante à paixão do Senhor; e [não há] nada como ouvir o escritor, narrando estas mesmas coisas, palavra por palavra, mais ou menos assim: "a partir destes, evidentemente, os hereges, alguns acusam Simão [Simeão], o [filho] de Cléofas, como sendo [descendente] de Davi e cristão; e assim [ele] dá testemunho [martírio], tendo cento e vinte anos, no [tempo] de Trajano César e do consular Ático." E diz o mesmo [Hegésipo] que também os acusadores dele, sendo então buscados os da tribo real dos judeus, sucedeu serem capturados como sendo [descendentes] deles. E, por raciocínio, alguém poderia dizer [que] também Simeão foi um dos que viram e ouviram o Senhor com os [próprios olhos e ouvidos], usando por indício a extensão do tempo da sua vida e o [fato de] a escritura dos evangelhos fazer menção de Maria, a [mulher] de Cléofas, cujo [filho] a narrativa antes mostrou [que] ele foi.

E o mesmo escritor diz que também outros, descendentes de um dos reputados irmãos do Salvador, cujo nome [era] Judas, sobreviveram até o mesmo reinado, depois do martírio deles em favor da fé em Cristo, no [tempo] de Domiciano, já antes narrado; e escreve assim: "vêm, pois, e presidem toda igreja, como testemunhas [mártires] e [membros] da estirpe do Senhor, e, tendo-se dado profunda paz em toda igreja, permanecem até Trajano César, até [o tempo] em que o [filho] do tio do Senhor, o já referido Simão, filho de Cléofas, tendo sido caluniado pelas seitas, foi igualmente acusado também ele, sob a mesma acusação, no [tempo] de Ático, o consular. E, sendo torturado por muitos dias, deu testemunho, de modo que todos se admiravam sobremaneira, e [também] o consular [se admirava] de como, tendo cento e vinte anos, suportou; e foi ordenado [que] fosse crucificado." Sobre isto, o mesmo homem, narrando as [coisas] dos tempos indicados, acrescenta que, até os tempos de então, a igreja permaneceu virgem pura e incorrupta, [enquanto] os que, se é que alguns havia, tentavam corromper a sã regra da pregação salvadora, ainda então estavam ocultos em alguma obscura treva; mas, quando o sagrado coro dos apóstolos recebeu um vário fim da vida, e passou aquela geração dos que foram dignados de ouvir, com os próprios ouvidos, a sabedoria divina, então a constituição do erro ímpio tomou [seu] princípio, por meio do engano dos falsos-mestres, os quais também, como já nenhum dos apóstolos restava, com cabeça descoberta, doravante, empreendiam contra-anunciar o conhecimento falsamente [assim] chamado contra a pregação da verdade.

XXXIII

Como Trajano proibiu buscar os cristãos

XXXIII. τοσοῦτός γε μὴν ἐν πλείοσι τόποις ὁ καθ’ ἡμῶν ἐπετάθη τότε διωγμός, ὡς Πλίνιον Σεκοῦνδον, ἐπισημότατον ἡγεμόνων, ἐπὶ τῷ πλήθει τῶν μαρτύρων κινηθέντα, βασιλεῖ κοινώσασθαι περὶ τοῦ πλήθους τῶν ὑπὲρ τῆς πίστεως ἀναιρουμένων, δ’ ἐν ταὐτῷ μηνῦσαι μηδὲν ἀνόσιον μηδὲ παρὰ τοὺς νόμους πράττειν κατειληφέναι, πλὴν τό γε ἅμα τῆ ἕῳ διεγειρομένους τὸν Χριστὸν θεοῦ δίκην ὑμνεῖν, τὸ δὲ μοιχεύειν καὶ φονεύειν καὶ τὰ συγγενῆ τούτοις ἀθέμιτα πλημμελήματα καὶ αὐτοὺς ἀπαγορεύειν πάντα τε πράττειν ἀκολούθως τοῖς νόμοις· πρὸς ἃ τὸν Τραϊανὸν δόγμα τοιόνδε τεθεικέναι, τὸ χριστιανῶν φῦλον μὴ ἐκζητεῖσθαι μέν, ἐμπεσὸν δὲ χριστιανῶν δι’ οὗ ποσῶς μὲν τοῦ διωγμοῦ σβεσθῆναι τὴν ἀπειλὴν σφοδρότατα ἐγκειμένην, οὐ χεῖρόν γε μὴν τοῖς κακουργεῖν περὶ ἡμᾶς ἐθέλουσιν λείπεσθαι προφάσεις, ἔσθ’ ὅπη μὲν τῶν δήμων, ἔσθ’ ὅπῃ δὲ καὶ τῶν κατὰ χώρας ἀρχόντων τὰς καθ’ ἡμῶν συσκευαζομένων ἐπιβουλάς, ὡς καὶ ἄνευ προθανῶν διωγμῶν μερικοὺς κατ’ ἐπαρχίαν ἐξάπτεσθαι πλείους τε τῶν πιστῶν διαφόροις ἐναγωνίζεσθαι μαρτυρίοις. εἴληπται δ’ ἡ ἱστορία ἐξ ἧς ἀνώτερον δεδηλώκαμεν τοῦ Τερτυλλιανοῦ Ῥωμαϊκῆς ἀπολογίας, ἧς ἡ ἑρμηνεία τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον “ καίτοι εὑρήκαμεν καὶ τὴν εἰς ἡμᾶς ἐπιζήτησιν κεκωλυμένην. Πλίνιος γὰρ Σεκοῦνδος ἡγούμενος ἐπαρχίου κατακρίνας Χριστιανούς τινας καὶ τῆς ἀξίας ἐκβαλών, ταραχθεὶς τῷ πλήθει, διὸ ἠγνόει τί αὐτῷ λοιπὸν εἴη πρακτέον, Τραϊανῷ τῷ βασιλεῖ ἀνεκοινώσατο λέγων ἔξω τοῦ μὴ βούλεαθαι αὐτοὺς ἀνεκοινώσατο οὐδὲν ἀνόσιον ἐν αὐτοῖς εὑρηκέναι· ἐμήνυεν δὲ καὶ τοῦτο, ἀνίστασθαι ἕωθεν τοὺς Χριστιανοὺς καὶ τὸν χριστὸν θεοῦ δίκην ὑμνεῖν καὶ πρὸς τὸ τὴν ἐπιστήμην αὐτῶν διαφυλάσσειν κωλύεσθαι φονεύειν, μοιχεύειν, πλεονεκτεῖν, ἀποστερεῖν καὶ τὰ τούτοις ὅμοια. πρὸς ταῦτα ἀντέγραφεν Τραϊανὸς τὸ τῶν χριστιανῶν φῦλον μὴ ἐκζητεῖσθαι μέν, ἐμπεσὸν δὲ κολάζεσθαι.” καὶ ταῦτα μὲν ἐν τούτοις ἢν.

Tão grande, com efeito, em vários lugares, se intensificou então a perseguição contra nós, que Plínio Segundo, o mais notável dos governadores, movido pela multidão dos mártires, comunicou ao imperador a respeito da multidão dos que eram mortos em favor da fé, e ao mesmo tempo indicou ter achado [que] eles nada faziam de ímpio nem contra as leis, exceto que, despertando ao amanhecer, hineavam o Cristo à maneira de deus, e [que] o adulterar e matar e as [transgressões] ilícitas aparentadas a estas eles mesmos [as] proibiam, e faziam tudo conforme as leis; ao que Trajano estabeleceu tal decreto: [que] a tribo dos cristãos não fosse buscada, mas, [se] apanhada, fosse castigada; por meio do qual, de algum modo, a ameaça da perseguição, que pressionava vementíssimo, foi apagada, mas, contudo, não menos restaram pretextos aos que queriam fazer-nos mal, ora [por parte] das populações, ora também dos governantes pelas regiões, que urdiam as ciladas contra nós, de modo que, mesmo sem perseguições declaradas, [perseguições] parciais, por província, se ateavam, e mais dos fiéis combatiam em vários martírios.

E a história é tomada da apologia romana de Tertuliano, da qual mais acima mostramos, cuja tradução tem este teor: "e, contudo, achamos [que] também a busca contra nós foi proibida. Pois Plínio Segundo, governando uma província, tendo condenado alguns cristãos e [os] expulsado da [sua] dignidade, perturbado pela multidão — por isso ignorava o que doravante lhe seria [preciso] fazer —, comunicou-[o] a Trajano, o imperador, dizendo [que], fora o não quererem eles sacrificar, nada de ímpio achara entre eles; e indicava também isto: [que] os cristãos se levantavam de manhã e hineavam o Cristo à maneira de deus, e, para conservarem a sua disciplina, eram proibidos de matar, de adulterar, de ser cobiçosos, de defraudar, e as coisas semelhantes a estas. A estas coisas escreveu de volta Trajano [que] a tribo dos cristãos não fosse buscada, mas, [se] apanhada, fosse castigada." E estas coisas estavam neste [estado].

XXXIV

Como Evaristo, o quarto, governa a igreja dos romanos

ΧΧΧΙV. ῶν δ’ ἐπὶ Ρώμης ἐπισκόπων ἔτει τρίτῳ τῆς τοῦ προειρημένου βασιλέως ἀρχῆς Κλήμης Εὐαρέστῳ παραδοὺς τὴν λειτουργίαν ἀναλύει τὸν βίον, τὰ πάντα προστὰς ἔτεσιν ἐννέα τῆς τοῦ θείου λόγου διδασκαλίας.

E, dos bispos de Roma, no terceiro ano do principado do já referido imperador [Trajano], Clemente, tendo entregue o ministério a Evaristo, dissolve a vida, tendo presidido ao todo nove anos ao ensino do Verbo divino.

XXXV

Como Justo [é] o terceiro [bispo] de Jerusalém

ΧΧΧV. Ἀλλὰ καὶ τοῦ Συμεῶνος τὸν δηλωθέντα τελειωθέντος τρόπον, τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις ἐπισκοπῆς θρόνον Ἰουδαῖός τις ὄνομα Ἰοῦστος, μυρίων ὅσων ἐκ περιτομῆς εἰς τὸν χριστὸν τηνι- καῦτα πεπιστευκότων εἷς καὶ αὐτὸς ὤν, δέχεται.

Mas também, tendo Simeão sido consumado do modo indicado, um certo judeu, de nome Justo — sendo também ele um dos inúmeros [homens] da circuncisão que então tinham crido no Cristo —, recebe o trono do episcopado de Jerusalém.

XXXVI

Sobre Inácio e as suas cartas

XXXVI. Διέπρεπέν γε μὴν κατὰ τούτους ἐπὶ τῆς Ἀσίας τῶν ἀποστόλων ὁμιλητὴς Πολύκαρπος, τῆς κατὰ Σμύρναν ἐκκλησίας πρὸς τῶν αὐτοπτῶν καὶ ὑπηρετῶν τοῦ κυρίου τὴν ἐπισκοπὴν ἐγκεχειρισμένος· καθ’ ὃν ἐγνωρίζετο Παπίας, τῆς ἐν Ἱεραπόλει παροικίας καὶ αὐτὸς ἐπίσκοπος, ὅ τε παρὰ πλείστοις εἰς ἔτι νῦν διαβόητος Ἰγνάτιος, τῆς κατὰ Ἀντιόχειαν Πέτρου διαδοχῆς δεύτερος τὴν ἐπισκοπὴν κεκληρωμένος. λόγος δ’ ἔχει τοῦτον ἀπὸ Συρίας ἐπὶ τὴν ‘Ρωμαίων πόλιν ἀναπεμφθέντα, θηρίων γενέσθαι βορὰν τῆς εἰς χριστὸν μαρτυρίας ἕνεκεν· καὶ δὴ τὴν δι’ Ἀσίας ἀνακομιδὴν μετ’ ἐπιμελεστάτης φρουρῶν φυλακῆς ποιούμενος, τὰς κατὰ πόλιν αἷς ἐπεδήμει, παροικίας ταῖς διὰ λόγων ὁμιλίαις τε καὶ προτροπαῖς ἐπιρ- ρωννύς, ἐν πρώτοις μάλιστα προφυλάττεσθαι τὰς αἱρέσεις ἄρτι τότε πρῶτον ἐπιπολαζούσας παρῄνει προύτρεπέν τε ἀπρὶξ ἔχεσθαι τῆς τῶν ἀποστόλων παραδόσεως, ἢν ὑπὲρ ἀσφαλείας καὶ ἐγγράφως ἤδη μαρτυρόμενος διατυποῦσθαι ἀναγκαῖον ἡγεῖτο. Ιgn. Eph. 21 οὕτω δῆτα ἐν Σμύρνη γενόμενος, ἔνθα ὁ Πολύκαρπος ἢν, μίαν μὲν τῇ κάτα τὴν Ἔφεσον ἐπιστολὴν Magn. ἐκκλησίᾳ γράφει, ποιμένος αὐτῆς μνημονεύων Ὀνησίμου, ἑτέραν δὲ τῆ ἐν Μαγνησίᾳ τῆ πρὸς Μαιάνδρῳ , ἔνθα πάλιν ἐπισκόπου Δαμᾶ μνήμην πεποίηται, καὶ τῆ ἐν Τράλλεσι δὲ ἄλλην, ἦς ἄρχοντα τότε ὄντα Πολύβιον ἱστορεῖ. πρὸς ταύταις καὶ τῆ Ῥωμαίων ἐκκλησίᾳ γράφει, ἧ καὶ παράκλησιν προτείνει ὡς μὴ παραιτησάμενοι τοῦ μαρτυρίου τῆς ποθουμένης αὐτὸν ἀποστερήσαιεν ἐλπίδος· ἐξ ὧν καὶ βραχύτατα εἰς ἐπίδειξιν τῶν εἰρημένων παραθέσθαι ἄξιον. γράφει δὴ οὖν κατὰ λέξιν· “ ἀπὸ Συρίας μέχρι Ρώμης θηριομαχῶ μαχῶ διὰ γῆς καὶ θαλάσσης , νυκτὸς καὶ ἡμέρας, ἐν. δεδεμένος δέκα λεοπάρδοις, ὅ ἐστιν στρατιωτικὸν τάγμα, οἳ καὶ εὐεργετούμενοι χείρονες γίνονται, ἐν δὲ τοῖς ἀδικήμασιν αὐτῶν μᾶλλον μαθητεύομαι· ἀλλ’ οὐ παρὰ τοῦτο δεδικαίωμαι. ὀναίμην τῶν θηρίων τῶν ἐμοὶ ἑτοίμων, ἃ καὶ εὔχομαι σύντομά μοι εὑρεθῆναι· ἃ καὶ κολακεύσω συντόμως με καταφαγεῖν, οὐχ ὥσπερ τινῶν δειλαινόμενα οὐχ ἥψαντο, κἄν αὐτὰ δὲ ἄκοντα μὴ θέλῃ, ἐγὼ συγγνώμην μοι ἔχετε· τί μοι συμφέρει, ἐγὼ γινώσκω, νῦν ἄρχομαι μαθητὴς εἶναι. μηδέν με ζηλώσαι τῶν ὁρατῶν καὶ ἀοράτων, ἵνα Ἰησοῦ χριστοῦ ἐπιτύχω· πῦρ καὶ σταυρὸς θηρίων τε συστάσεις, σκορπισμοὶ ὀστέων, συγκοπαὶ μελῶν, ἀλεσμοὶ ὅλου τοῦ σώματος, κολάσεις τοῦ διαβόλου εἰς ἐμὲ ἐρχέσθωσαν, μόνον ἵνα Ἰησοῦ χριστοῦ ἐπιτύχω.” Καὶ ταῦτα μὲν ἀπὸ τῆς δηλωθείσης πόλεως ταῖς καταλεχθείσαις ἐκκλησίαις διετυπώσατο· ἤδη δ’ ἐπέκεινα τῆς Σμύρνης γενόμενος , ἀπὸ Τρωάδος τοῖς τε ἐν Φιλαδελφίᾳ αὖθις διὰ γραφῆς ὁμιλεῖ καὶ τῆ Σμυρναίων ἐκκλησίᾳ ἰδίως τε τῷ ταύτης προηγουμένῳ Πολυκάρπῳ· ὃν οἷα δὴ ἀποστολικὸν ἄνδρα εὗ μάλα γνωρίζων, τὴν κατ’ Ἀντιόχειαν αὐτῷ ποίμνην οἷα γνήσιος καὶ ἀγαθὸς ποιμὴν παρατίθεται, τὴν περὶ αὐτῆς φροντίδα διὰ σπουδῆς ἔχειν αὐτὸν ἀξιῶν. ὁ δ’ αὐτὸς Σμυρναίοις ] γράφων, οὐκ ἶδ’ ὁπόθεν ῥητοῖς συγκέχρηται, τοιαῦτά τινα περὶ τοῦ ριστοῦ διεξιών· “ ἐγὼ δὲ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐν σαρκὶ αὐτὸν οἶδα καὶ πιστεύω ὄντα. καὶ ὅτε πρὸς τοὺς περὶ Πέτρον ἐλήλυθεν, ἔφη αὐτοῖς· ‘λάβετε, ψηλαψήσατέ με καὶ ἴδετε ὅτι οὐκ εἰμὶ δαιμόνιον ἀσώματον·’ καὶ εὐθὺς αὐτοῦ ἥψαντο καὶ ἐπίστευσαν.” Οἶδεν δὲ αὐτοῦ τὸ μαρτύριον καὶ ὁ Εἰρηναῖος, καὶ τῶν ἐπιστολῶν αὐτοῦ μνημονεύει, λέγων οὕτως· “ὡς εἶπέν τις τῶν ἡμετέρων, διὰ τὴν πρὸς θεὸν μαρτυρίαν κατακριθεὶς πρὸς θηρία, ὅτι ‘σῖτός εἰμι θεοῦ καὶ δι᾿ ὀδόντων θηρίων ἀλήθομαι, ἵνα καθαρὸς ἄρτος εὑρεθῶ.’” Καὶ ὁ Πολύκαρπος δὲ τούτων αὐτῶν μέμνηται ἐν τῇ φερομένῃ αὐτοῦ πρὸς Φιλιππησίους ἐπιστολῇ φάσκων αὐτοῖς ῥήμασιν· “παρακλῶ οὖν πάντας ὑμᾶς πειθαρχεῖν καὶ ἀσκεῖν πᾶσαν ὑπομονήν, ἣν εἴδετε κατ᾿ ὀφθαλμοὺς οὐ μόνον ἐν τοῖς μακαρίοις Ἰγνατίῳ καὶ Ῥούφῳ καὶ Ζωσίμῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν ἄλλοις τοῖς ἐξ ὑμῶν καὶ ἐν αὐτῷ Παύλῳ καὶ τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις, πεπεισμένους ὅτι οὗτοι πάντες οὐκ εἰς κενὸν ἔδραμον, ἀλλ᾿ ἐν πίστει καὶ δικαιοσύνῃ, καὶ ὄτι εἰς τὸν ὀφειλόμενον αὐτοῖς τόπον εἰσὶν παρὰ κυρίῳ, ᾧ καὶ συνέπαθον. οὐ γὰρ τὸν νῦν ἠγάπησαν αἰῶνα, ἀλλὰ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀποθανόντα καὶ δι᾿ ἡμᾶς ὑπὸ τοῦ θεοῦ ἀναστάντα.” καὶ ἑξῆς ἐπιφέρει· “ἐγράψατέ μοι καὶ ὑμεῖς καὶ Ἰγνάτιος, ἵν᾿ ἐάν τις ἀπέρχηται εἰς Συρίαν, καὶ τὰ παρ᾿ ὑμῶν ἀποκομίσῃ γράμματα· ὅπερ ποιήσω, ἐὰν λάβω καιρὸν εὔθετον, εἴτε ἐγὼ εἴτε ὃν πέμπω πρεσβεύσοντα καὶ περὶ ὑμῶν. τὰς ἐπιστολὰς Ἰγνατίου τὰς πεμφθείσας ἡμῖν ὑπ᾿ αὐτοῦ καὶ ἄλλας ὅσας εἴχομεν παρ᾿ ἡμῖν, ἐπέμψαμεν ὑμῖν, καθὼς ἐνετείλασθε· αἴτινες ὑπο- τεταγμέναι εἰσὶν τῇ ἐπιστολῇ ταύτῃ· ἐξ μεγάλα ὠφεληθῆναι δυνήσεσθε. περιέχουσι γὰρ πίστιν καὶ ὑπομονὴν καὶ πᾶσαν οἰκοδομὴν τὴν εἰς τὸν κύριον ἡμῶν ἀνήκουσαν. ” καὶ τὰ μὲν περὶ τὸν Ἰγνάτιον τοιαῦτα· διαδέχεται δὲ μετ’ αὐτὸν τὴν Ἀντιοχείας ἐπισκοπὴν Ἥρως.

Distinguia-se, com efeito, nestes [tempos], na Ásia, Policarpo, ouvinte dos apóstolos, encarregado do episcopado da igreja de Esmirna pelos que viram e serviram o Senhor com os [próprios olhos]; no [tempo] do qual era conhecido Papias, ele também bispo da paróquia de Hierápolis, e o, até ainda agora, entre muitíssimos famoso Inácio, [investido] por sorte no episcopado [como] segundo da sucessão de Pedro em Antioquia. E a tradição sustenta [que] este, enviado da Síria à cidade dos romanos, tornou-se pasto de feras por causa do [seu] testemunho em favor de Cristo; e, com efeito, fazendo a viagem através da Ásia sob cuidadosíssima guarda de sentinelas, fortalecia as paróquias, cidade por cidade, nas quais residia, com conversas e exortações por meio de discursos; e, entre as primeiras [coisas], sobretudo, recomendava precaver-se contra as heresias, então há pouco pela primeira vez sobrevindas, e exortava a apegar-se firmemente à tradição dos apóstolos — a qual, em prol da segurança, já também por escrito, dando testemunho, julgava necessário fixar.

Assim, pois, estando em Esmirna, onde estava Policarpo, escreve uma carta à igreja de Éfeso, fazendo menção do pastor dela, Onésimo; e outra à [igreja] de Magnésia, [a que está] junto ao [rio] Meandro, onde de novo faz menção do bispo Damas; e outra à [igreja] de Trales, cujo chefe, [que era] então, narra [ser] Políbio. Além destas, escreve também à igreja dos romanos, à qual estende uma exortação [para] que, não pedindo [que ele fosse poupado] do martírio, não o privassem da esperança desejada; das quais [coisas] também [é] digno expor [as] brevíssimas, para demonstração do que foi dito. Escreve, pois, palavra por palavra: "da Síria até Roma combato com feras, por terra e mar, de noite e de dia, atado a dez leopardos — que é um pelotão de soldados —, os quais, mesmo beneficiados, tornam-se piores; mas nas injustiças deles mais me faço discípulo; mas não por isso estou justificado. Oxalá eu goze das feras preparadas para mim, as quais também rogo [que] me sejam achadas prontas; as quais também lisonjearei [para] me devorarem prontamente, não como [se], por medo de alguns, não [me] tocassem. E, ainda que elas, contra a [sua] vontade, não [o] queiram, eu [as forçarei]; tende paciência comigo. O que me convém, eu [o] conheço; agora começo a ser discípulo. Que nada, do visível e do invisível, me tenha inveja, para que eu alcance Jesus Cristo. Fogo e cruz e ajuntamentos de feras, dispersões de ossos, cortes de membros, moeduras de todo o corpo, castigos do diabo — venham sobre mim, só para que eu alcance Jesus Cristo."

E estas coisas, a partir da cidade indicada, redigiu para as igrejas enumeradas; e, já estando para além de Esmirna, a partir de Trôade, de novo, por escrito, conversa tanto com os [cristãos] de Filadélfia quanto com a igreja dos esmirneus, e, de modo particular, com o dirigente desta, Policarpo; o qual, conhecendo-[o] muito bem como homem apostólico, confia-lhe o rebanho de Antioquia, como [faria] um pastor genuíno e bom, pedindo[-lhe] ter com empenho o cuidado a respeito dele. E o mesmo [Inácio], escrevendo aos esmirneus, não sei de onde, serviu-se de sentenças [escriturísticas], expondo tais coisas a respeito de Cristo: "e eu sei e creio [que] ele, mesmo depois da ressurreição, está em carne. E, quando veio junto dos [que estavam] em torno de Pedro, disse-lhes: 'tomai, apalpai-me e vede que não sou um demônio incorpóreo'; e imediatamente o tocaram e creram."

E conhece o martírio dele também Irineu, e faz menção das suas cartas, dizendo assim: "como disse um dos nossos, condenado às feras por causa do testemunho para com Deus: 'sou trigo de Deus, e pelos dentes das feras sou moído, para que eu seja achado pão puro.'" E também Policarpo faz menção destas mesmas coisas, na sua extante carta aos filipenses, dizendo com estas mesmas palavras: "exorto, pois, a todos vós a obedecer e a exercitar toda paciência, a qual vistes com os [próprios] olhos não só nos bem-aventurados Inácio e Rufo e Zósimo, mas também em outros dentre vós, e no próprio Paulo e nos demais apóstolos, persuadidos [de] que todos estes não correram em vão, mas em fé e justiça, e [de] que estão no lugar que lhes é devido, junto do Senhor, com quem também padeceram juntos. Pois não amaram o século presente, mas aquele que morreu em favor de nós e, por nossa causa, foi ressuscitado por Deus." E em seguida acrescenta: "escrevestes-me, tanto vós quanto Inácio, [pedindo] que, se alguém for à Síria, leve também os escritos [vindos] de vós; o que farei, se obtiver ocasião oportuna, quer eu, quer aquele que envio para representar[-vos] também a respeito de vós. As cartas de Inácio, as enviadas a nós por ele, e outras quantas tínhamos conosco, enviamo-las a vós, conforme ordenastes; as quais estão anexadas a esta carta; das quais podereis ser grandemente beneficiados. Pois contêm fé e paciência e toda edificação pertencente ao nosso Senhor." E as coisas a respeito de Inácio [são] tais; e sucede-o, depois dele, no episcopado de Antioquia, Hero.

XXXVII

Sobre os evangelistas ainda então eminentes

XXXVII. Τῶν δὲ κατὰ τούτους διαλαμψάντων καὶ Κοδράτος ἢν, ὃν ἅμα ταῖς Φιλίππου θυγατράσιν προφητικῷ χαρίσματι λόγος ἔχει διαπρέψαι, καὶ ἄλλοι δ’ ἐπὶ τούτοις πλείους ἐγνωρίζοντο κατὰ τούσδε, τὴν πρώτην τάξιν τῆς τῶν ἀποστόλων ἐπέχοντες διαδοχῆς· οἳ καί, ἅτε τηλικῶνδε ὄντες θεοπρεπεῖς μαθηταί, τοὺς κατὰ πάντα τόπον τῶν ἐκκλησιῶν προκαταβληθέντας ὑπὸ τῶν ἀποστόλων θεμελίους ἐπῳκοδόμουν, αὔξοντες εἰς πλέον τὸ κήρυγμα καὶ τὰ σωτήρια σπέρματα τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας ἀνὰ πᾶσαν εἰς πλάτος ἐπι- σπείροντες τὴν οἴκου μένην. καὶ γὰρ δὴ πλεῖστοι τῶν τότε μαθητῶν σφοδροτέρῳ φιλοσοφίας ἔρωτι πρὸς τοῦ θείου λόγου τὴν Ψυχὴν πληττόμενοι, τὴν σωτήριον πρότερον ἀπεπλήρουν παρακέλευσιν , ἐνδεέσιν νέμοντες τὰς οὐσίας, εἶτα δὲ ἀποδημίας στελλόμενοι ἔργον ἐπετέλουν εὐαγγελιστῶν, τοῖς ἔτι πάμπαν ἀνηκόοις τοῦ τῆς πίστεως λόγου κηρύττειν φιλοτιμούμενοι καὶ τὴν τῶν θείων εὐαγγελίων παραδιδόναι γραφήν. οὗτοι δὲ θε- μελίους τῆς πίστεως ἔπι ξἑνοις τισι τόποις αὐτὸ μόνον καταβαλλόμενοι ποιμένας τε καθιστάντες ἑτέρους τούτοις τε αὐτοῖς ἐγχειρίζουτες τὴν τῶν ἀρτίως εἰσαχθέντων γεωργίαν, ἑτέρας αὐτοὶ πάλιν χώρας τε καὶ ἔθνη μετῄεσαν σὺν τῇ ἐκ θεοῦ χάριτι καὶ συνεργίᾳ, ἐπεὶ καὶ τοῦ θείου πνεύματος εἰς ἔτι τότε δι’ αὐτῶν πλεῖσται παράδοξοι δυνάμεις ἐνήργουντο, 1 ὥστε ἀπὸ πρώτης ἀκροάσεως ἀθρόως αὔτανδρα πλήθη προθύμως τὴν εἰς τὸν τῶν ὅλων δημιουργὸν εὐσέβειαν ἐν ταῖς αὐτῶν Ψυχαῖς καταδέχεσθαι. Ἀδυνάτου δ’ ὄντος ἡμῖν ἅπαντας ἐξ ὀνόματος ἀπαριθμεῖσθαι ὅδοι ποτὲ κατὰ τὴν πρώτην τῶν ἀποστόλων διαδοχὴν ἐν ταῖς κατὰ τὴν οἰκουμένην ἐκκλησίαις γεγόνασιν ποιμένες ἢ καὶ εὐαγγελισταί, τούτων εἰκότως ἐξ ὀνόματος γραφῆ μόνων τὴν μνήμην κατατεθείμεθα, ὧν ἔτι καὶ νῦν εἰς ἡμᾶς δι’ ὑπομνημάτων τῆς ἀποστολικῆς διδασκαλίας ἢ παράδοσις φέρεται,

E, dos que resplandeceram nestes [tempos], Quadrato também foi [um], a quem, juntamente com as filhas de Filipe, a tradição sustenta [que] se distinguiu no carisma profético; e muitos outros, além destes, eram conhecidos nestes [tempos], ocupando a primeira ordem da sucessão dos apóstolos; os quais também, sendo tais discípulos dignos de Deus, edificavam sobre os fundamentos das igrejas antes lançados, em todo lugar, pelos apóstolos, aumentando ainda mais a pregação e semeando as sementes salvadoras do reino dos céus, em largura, por todo o mundo habitado. Pois, com efeito, muitíssimos dos discípulos daquele tempo, tendo a alma ferida pelo Verbo divino com um mais veemente amor da filosofia, primeiro cumpriam a exortação salvadora, distribuindo os [seus] bens aos necessitados; depois, partindo em viagens, realizavam a obra de evangelistas, sendo ambiciosos [de] pregar aos que ainda [estavam] por completo sem ter ouvido a palavra da fé, e [de] transmitir a escrita dos divinos evangelhos. E estes, lançando os fundamentos da fé só em alguns lugares estrangeiros, e constituindo outros [como] pastores, e confiando a estes mesmos o cultivo dos que há pouco [tinham sido] introduzidos, eles mesmos, de novo, iam a outras regiões e nações, com a graça e a cooperação [vinda] de Deus; visto que também, ainda até então, muitíssimos poderes paradoxais do Espírito divino se operavam por meio deles, de modo que, desde a primeira audição, multidões inteiras, de súbito, com [os seus] homens, recebiam de bom grado, nas suas almas, a piedade para com o Criador de todas as coisas. E, sendo-nos impossível enumerar pelo nome todos os que, em algum tempo, na primeira sucessão dos apóstolos, se tornaram pastores ou evangelistas nas igrejas [espalhadas] pelo mundo habitado, com razão pusemos por escrito a memória, pelo nome, só daqueles cuja tradição do ensino apostólico ainda agora, até nós, se conserva por meio de memórias.

XXXVIII

Sobre a carta de Clemente e as [obras] falsamente atribuídas a ele

ΧΧΧVIII. Ἕσπερ οὗν ἀμέλει τοῦ Ἰγνατίου ἐν αἷς κατελέξαμεν ἐπι- στολαῖς, καὶ τοῦ Κλήμεντος ἐν τῆ ἀνωμολογημένῃ παρὰ παρὰ πᾶσιν, ἢν ἐκ προσώπου τῆς Ρωμαίων ἐκκλησίας τῆ Κορινθίων διετυπώσατο· ἐν ἧ τῆς πρὸς Ἑβραίους πολλὰ νοήματα παραθείς, ἤδη δὲ καὶ αὐτολεξεὶ ῥητοῖς τισιν ἐξ ἀύτης χρησάμενος, σαφέστατα παρίστησιν ὅτι μὴ νέον ὑπάρχει τὸ σύγγραμμα, ὅθεν δὴ καὶ εἰκότως ἔδοξεν αὐτὸ τοῖς λοιποῖς ἐγκαταλεχθῆναι γράμμασι τοῦ ἀποστόλου. Ἑβραίοις γὰρ διὰ τῆς πατρίου γλώττης ἐγγράφως ὡμιληκότος τοῦ Παύλου, οἳ μὲν τὸν εὐαγγελιστὴν Δουκᾶν, οἳ δὲ τὸν Κλήμεντα τοῦτον αὐτὸν ἑρμηνεῦσαι λέγουσι τὴν γραφήν· ὃ καὶ μᾶλλον ἂν εἴη ἀληθὲς τῷ τὸν ὅμοιον τῆς φράσεως χαρακτῆρα τήν τε τοῦ Κλήμεντος ἐπιστολὴν καὶ τὴν πρὸς Ἑβραίους ἀποσῲζειν καὶ τῷ μὴ πόρρω τὰ ἐν ἑκατέροις τοῖς συγγράμμασι νοήματα καθεστάναι. Ἰστέον δ’ ὡς καὶ δευτέρα τις εἶναι λέγεται τοῦ Κλήμεντος ἐπιατολή, οὐ μὴν ἔθ’ ὁμοίως τῆ προτέρᾳ καὶ ταύτην γνώριμον ἐπιστάμεθα, ὅτι μηδὲ τοὺς ἀρχαίους αὐτῇ κεχρημένους ἴσαμεν. ἤδη δὲ καὶ ἕτερα πολυεπῆ καὶ μακρὰ συγγράμματα ὡς τοῦ αὐτοῦ χθὲς καὶ πρῴην τινὲς προήγαγον, Πέτρου δὴ καὶ Ἀπίωνος διαλόγους περιέχοντα· ὧν οὐδ’ ὅλως μνήμη τις παρὰ τοῖς παλαιοῖς φέρεται, οὐδὲ γὰρ καθαρὸν τῆς ἀποστολικῆς ὀρθοδοξίας ἀποσῴζει τὸν χαρακτῆρα.

Como, pois, [é conservada a tradição] de Inácio nas cartas que enumeramos, [assim também é conservada a] de Clemente, na [carta] reconhecida por todos, que ele redigiu, da parte da igreja dos romanos, para a dos coríntios; na qual, tendo exposto muitos pensamentos da [carta] aos hebreus, e já também tendo usado, ao pé da letra, certas sentenças dela, muito claramente apresenta que o escrito não é novo, donde, com efeito, com razão pareceu [bem] enumerá-lo entre os demais escritos do apóstolo. Pois, tendo Paulo escrito aos hebreus por meio da língua pátria, alguns dizem [que] o evangelista Lucas, outros [que] este mesmo Clemente, traduziu a escrita; o que seria tanto mais verdadeiro pelo [fato de] a carta de Clemente e a [carta] aos hebreus conservarem o semelhante caráter da expressão, e pelo [fato de] os pensamentos [contidos] em ambos os escritos não estarem distantes [um do outro]. E deve-se saber que também uma certa segunda carta se diz ser de Clemente; mas não a conhecemos [como] reconhecida do mesmo modo que a primeira, visto que não sabemos [que] os antigos a tenham usado. E já também outros trouxeram à luz, ontem e anteontem, outros escritos verbosos e longos como [sendo] do mesmo [Clemente], contendo diálogos de Pedro e Ápion; dos quais nenhuma menção, em absoluto, se conserva entre os antigos, e nem conservam o puro caráter da ortodoxia apostólica.

XXXIX

Sobre os escritos de Papias

XXXIX. Ἡ μὲν οὖν τοῦ Κλήμεντος ὁμολογουμένη γραφὴ πρόδηλος, εἴρηται δὲ καὶ τὰ Ἰγνατίου καὶ Πολυκάρπου· τοῦ δὲ Παπία συγγράμματα πέντε τὸν ἀριθμὸν φέρεται, ἃ καὶ ἐπιγέγραπται Λογίων κυριακῶν ἐξηγήσεως. τούτων καὶ Εἱρηναῖος ὡς μόνων αὐτῷ γραφέντων μνημονεύει, ὧδέ πως λέγων· “ ταῦτα δὲ καὶ Παπίας ὁ Ἰωάννου μὲν ἀκουστής, Πολυκάρπου δὲ ἑταῖρος γεγονώς, ἀρχαῖος ἀνήρ, ἐγγράφως ἐπιμαρτυρεῖ ἐν τῇ τετάρτῃ ἑαυτοῦ βιβλίων. ἔστιν γὰρ αὐτῷ πέντε βιβλία συντεταγμένα.” καὶ ὁ μὲν Εἰρήναιος ταῦτα· αὐτός γε μὴν ὁ Παπίας κατὰ τὸ προοίμιον τῶν αὐτοῦ λόγων ἀκροατὴν μὲν καὶ αὐτόπτην οὐδαμῶς ἑαυτὸν γενέσθαι τῶν ἱερῶν ἀποστόλων ἐμφαίνει, παρειληφέναι δὲ τὰ τῆς πίστεως παρὰ τῶν ἐκείνοις γνωρίμων διδάσκει δι’ ὧν φησιν λέξεων· “ “οὐκ ὀκνήσω δέ ἀοῖ καὶ ὅσα ποτὲ παρὰ τῶν πρεσβυτέρων καλῶς ἔμαθον καὶ καλῶς ἐμνημόνευσα, συγκατατάξαι ταῖς ἑρμηνείαις, διαβεβαιούμενος ὑπὲρ αὐτῶν ἀλήθειαν. οὐ γὰρ τοῖς τὰ πολλὰ λέγουσιν ἔχαιρον ὥσπερ οἱ πολλοί, ἀλλὰ τοῖς τἀληθῆ διδάσκουσιν, οὐδὲ τοῖς τὰς ἀλλοτρίας ἐντολὰς μνημονεύουσιν , ἀλλὰ τοῖς τὰς παρὰ τοῦ κυρίου τῆ πίστει δεδομένας καὶ ἀπ’ αὐτῆς παραγινομένας τῆς ἀληθείας· εἰ δέ που καὶ παρηκολουθηκώς τις τοῖς πρεσβυτέροις ἔλθοι, τοὺς τῶν πρεσβυτέρων ἀνέκρινον λόγους, τί Ἀνδρέας ἢ τί Πέτρος εἶπεν ἢ τί Φίλιππος ἢ τί Θωμᾶς ἢ Ἰάκωβος ἢ τί Ἰωάννης ἢ Ματθαῖος ἤ τις ἕτερος τῶν τοῦ κυρίου μαθητῶν ἅ τε Ἀριστίων καὶ ὁ πρεσβύτερος Ἰωάννης, τοῦ κυρίου μαθηταί, λέγουσιν. οὐ γὰρ τὰ ἐκ τῶν βιβλίων τοσοῦτόν με ὠφελεῖν ὑπελάμβανον δάον τὰ παρὰ ζώσης φωνῆς καὶ μενούσης.” Ἔνθα καὶ ἐπιστῆσαι ἄξιον δὶς καθαρθμιοῦντι αὐτῷ τὸ Ἰωάννου ὄνομα, ὧν τὸν μὲν πρότερον Πέτρῳ καὶ Ἰακώβῳ καὶ Ματθαίῳ καὶ τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις συγκαταλέγει, σαφῶς δηλῶν τὸν εὐαγγελιστήν, τὸν δ’ ἕτερον Ἰωάννην, διαστείλας τὸν λόγον, ἑτέροις παρὰ τὸν τῶν ἀποστόλων ἀριθμὸν κατατάσσει, προτάξας αὐτοῦ τὸν Ἀριστίωνα, σαφῶς τε αὐτὸν πρεσβύτερον ὀνομάζει·1 ὡς καὶ διὰ τούτων ἀποδείκνυσθαι τὴν ἱστορίαν ἀληθῆ τῶν δύο κατὰ τὴν Ἀσίαν ὁμωνυμίᾳ κεχρῆσθαι εἰρηκότων δύο τε ἐν Ἐφέσω γενέσθαι μνήματα καὶ ἑκάτερον Ἰωάννου ἔτι νῦν λέγεσθαι· οἷς καὶ ἀναγκαῖον προσέχειν τὸν νοῦν, εἰκὸς γὰρ τὸν δεύτερον, εἰ μή τις ἐθέλοι τὸν πρῶτον, τὴν ἐπ’ ὀνόματος φερομένην Ἰωάννου ἀποκάλυψιν ἑορακέναι. καὶ ὁ νῦν δὲ ἡμῖν δηλούμενος Παπίας τοὺς μὲν τῶν ἀποατόλων λόγους παρὰ τῶν αὐτοῖς παρηκολουθηκότων ὁμολογεῖ παρειληφέναι, Ἀριστίωνος δὲ καὶ τοῦ πρεαβυτέρου Ἰωάννου αὐτήκοον ἑαυτόν φησι γενέσθαι· ὀνομαστὶ γοῦν πολλάκις αὐτῶν μνημονεύσας ἐν τοῖς αὐτοῦ συγγράμμασιν τίθησιν αὐτῶν παραδόαεις. καὶ ταῦτα δ’ ἡμῖν οὐκ εἰς τὸ ἄχρηστον εἰρήσθω· ἄξιον δὲ ταῖς ἀποδοθείσαις τοῦ Παπία φωναῖς προσάψαι λέξεις ἑτέρας αὐτοῦ, δι’ ὧν παράδοξά τινα ἱστορεῖ καὶ ἄλλα ὡς ἂν ἐκ παραδόσεως εἰς αὐτὸν ἐλθόντα. τὸ μὲν οὖν κατὰ τὴν ‘Iεράπολιν Φίλιππον τὸν ἀπόστολον ἅμα ταῖς θυγατράσιν διατρῖψαι διὰ τῶν πρόσθεν δεδήλωται· ὡς δὲ κατὰ τοὺς αὐτοὺς ὁ Παπίας γενόμενος, διήγησιν παρειληφέναι θαυμασίαν ὑπὸ τῶν τοῦ Φιλίππου θυγατέρων μνημονεύει, τὰ νῦν σημειωτέον· νεκροῦ γὰρ ἀνάστασιν κατ’ αὐτὸν γεγονυῖαν ἱστορεῖ καὶ αὖ πάλιν ἕτερον παράδοξον περὶ Ἰοῦστον τὸν ἐπικληθέντα Βαρσαβᾶν γεγονός, ὡς δηλητήριον φάρμακον ἐμπιόντος καὶ μηδὲν ἀηδὲς διὰ τὴν τοῦ κυρίου χάριν ὑπομείναντος. τοῦτον δὲ τὸν Ἰοὺστον μετὰ τὴν τοῦ σωτῆρος ἀνάληψιν τοὺς ἱεροὺς ἀποστόλους μετὰ Ματθία στῆσαί τε καὶ ἐπεύξασθαι ἀντὶ τοῦ προδότου Ἰούδα ἐπὶ τὸν κλῆρον τῆς ἀναπληρώσεως τοῦ αὐτῶν ἀριθμοῦ ἡ τῶν Πραξέων ὧδέπως ἱστορεῖ γραφή· “ “καὶ ἔστησαν δύο, Ἰωσὴφ τὸν καλούμενον Βαρναβᾶν, ὃς ἐπεκλήθη ’Iοῦατος, καὶ Ματθίαν· καὶ προαευξάμενοι εἶπαν.’’ καὶ ἄλλα δὲ ὁ αὐτὸς ὡς ἐκ παραδόσεως ἀγράφου εἰς αὐτὸν ἥκοντα παρατέθειται ξένας τέ τινας παραβολὰς τοῦ σωτῆρος καὶ διδασκαλίας αὐτοῦ καί τινα ἄλλα μυθικώτερα· ἐν οἷς καὶ χιλιάδα τινά φησιν ἐτῶν ἔσεσθαι μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ανάστασιν, σωματικῶς τῆς χριστοῦ βασιλείας ἐπὶ ταυτησὶ τῆς γῆς ὑποστησομένης· ἃ καὶ ἡγοῦμαι τὰς ἀποστολικὰς παρεκδεξάμενον διηγήσεις ὑπολαβεῖν, τὰ ἐν ὑποδείγμασι πρὸς αὐτῶν μυστικῶς εἰρημένα μὴ συνεορακότα. σφόδρα γάρ τοι σμικρὸς ὢν τὸν νοῦν, ὡς ἂν ἐκ τῶν αὐτοῦ λόγων τεκμηράμενον εἰπεῖν, φαίνεται, πλὴν καὶ τοῖς μετ’ αὐτὸν πλείστοις ὅσοις τῶν ἐκκλησιαστικῶν τῆς ὁμοίας αὐτῷ δόξης παραίτιος γέγονεν τὴν ἀρχαιότητα τἀνδρὸς προβεβλημένοις , ὥσπερ οὖν Εἰρηναίῳ καὶ εἴ τις ἄλλος τὰ ὅμοια φρονῶν ἀναπέφηνεν. Καὶ ἄλλας δὲ τῆ ἰδίᾳ γραφῆ παραδίδωσιν Ἀριστίωνος τοῦ πρόσθεν δεδηλωμένου τῶν τοῦ κυρίου λόγων διηγήσεις καὶ τοῦ πρεσβυτέρου Ἰωάννου παραδόσεις· ἐφ’ ἃς τοὺς φιλομαθεῖς ἀναπέμψαντες, ἀναγκαίως νῦν προσθήσομεν ταῖς προεκτεθείσαις αὐτοῦ φωναῖς παράδοσιν ἢν περὶ Μάρκου τοῦ τὸ εὐαγγέλιον γεγραφότος ἐκτέθειται διὰ τούτων· ἴ’ καὶ τοῦθ’ ὁ πρεσβύτερος ἔλεγεν· Μάρκος μὲν ἑρμηνευτὴς Πέτρου γενόμενος, δάα ἐμνημόνευσεν, ἀκριβῶς ἔγραφεν, οὐ μέντοι τάξει, τὰ ὑπὸ τοῦ κυρίου ἢ λεχθέντα ἢ πραχθέντα. οὔτε γὰρ ἤκουσεν τοῦ κυρίου οὔτε παρηκολούθησεν αὐτῷ, ὕστερον δέ, ὡς ἔφην, Πέτρῳ· ὃς πρὸς τὰς χρείας ἐποιεῖτο τὰς διδασκαλίας, ἀλλ’ οὐχ ὥσπερ σύνταξιν τῶν κυριακῶν ποιούμενος λογίων, ὥστε οὐδὲν ἥμαρτεν Μάρκος οὕτως ἔνια γραφὰς ὡς ἀπεμνημόνευσεν. ἑνὸς γὰρ ἐποιήσατο πρόνοιαν, τοῦ μηδὲν ὧν ἤκουσεν παραλιπεῖν ἢ ψεύσασθαί τι ἐν αὐτοῖς.” ταῦτα μὲν οὖν ἱστόρηται τῷ Παπίᾳ περὶ τοῦ Μάρκου· περὶ δὲ τοῦ Ματθαίου ταῦτ’ εἴρηται· “ Ματθαῖος μὲν οὖν Ἑβραίδι διαλέκτῳ τὰ λόγια συνετάξατο, ἡρμήνευσεν δ’ αὐτὰ ὡς ἢν δυνατὸς ἕκαστος.” Κέχρηται δ’ ὁ αὐτὸς μαρτυρίαις ἀπὸ τῆς Ἰωάννου προτέρας ἐπιστολῆς καὶ ἀπὸ τῆς Πέτρου ὁμοίως, ἐκτέθειται δὲ καὶ ἄλλην ἱστορίαν περὶ γυναικὸς ἐπὶ πολλαῖς ἁμαρτίαις διαβληθείσης ἐπὶ τοῦ κυρίου, ἢν τὸ καθ’ Ἑβραίους εὐαγγέλιον περιέχει. καὶ ταῦτα δ’ ἡμῖν ἀναγκαίως πρὸς τοῖς ἐκτεθεῖσιν ἐπιτετηρήσθω.

O escrito reconhecido de Clemente, pois, [é] evidente, e as coisas de Inácio e Policarpo foram ditas. E de Papias se conservam cinco escritos em número, os quais também estão intitulados "Exposições das sentenças [oráculos] do Senhor". Destes também Irineu faz menção como [se fossem] os únicos escritos por ele, dizendo assim: "estas coisas também Papias, ouvinte de João e [que se] tornou companheiro de Policarpo, homem antigo, atesta por escrito no quarto dos seus livros. Pois há cinco livros compostos por ele." E Irineu [diz] estas coisas. Mas o próprio Papias, no proêmio dos seus discursos, mostra [que] ele de modo nenhum se tornou ouvinte e testemunha ocular dos sagrados apóstolos, mas ensina ter recebido as [coisas] da fé da parte dos conhecidos daqueles [apóstolos], por meio das palavras em que diz: "e não hesitarei em pôr por escrito para ti, juntamente com as interpretações, também quantas coisas outrora aprendi bem da parte dos anciãos e recordei bem, garantindo a verdade em favor delas. Pois não me alegrava com os que dizem muitas coisas, como a maioria, mas com os que ensinam as coisas verdadeiras; nem com os que recordam os mandamentos alheios, mas com os [que recordam] os [mandamentos] dados pelo Senhor à fé e provenientes da própria verdade. E, se em algum lugar viesse também alguém que tivesse acompanhado os anciãos, eu inquiria as palavras dos anciãos — o que André, ou o que Pedro disse, ou o que Filipe, ou o que Tomé, ou Tiago, ou o que João, ou Mateus, ou algum outro dos discípulos do Senhor [disse], e as coisas que Aristião e o ancião João, discípulos do Senhor, dizem. Pois não julgava [que] as [coisas provenientes] dos livros me aproveitassem tanto quanto as [coisas provenientes] de uma voz viva e permanente."

Aqui [é] digno reparar [que] ele conta duas vezes o nome de João, dos quais o primeiro enumera com Pedro e Tiago e Mateus e os demais apóstolos, indicando claramente o evangelista, mas o outro João, tendo distinguido o discurso, classifica entre outros além do número dos apóstolos, tendo posto Aristião antes dele, e claramente o nomeia ancião; de modo que também por meio destas [coisas] se demonstra verdadeira a história dos que disseram [que] dois, na Ásia, usaram o mesmo nome, e [que] dois túmulos se deram em Éfeso, e cada um até agora é dito [ser o túmulo] de João; ao que também [é] necessário atentar, pois [é] verossímil [que] o segundo — se alguém não quer [atribuir ao] primeiro — tenha visto o Apocalipse que se conserva com o nome de João. E o Papias agora por nós indicado confessa ter recebido as palavras dos apóstolos da parte dos que os acompanharam, mas diz [que] ele mesmo se tornou ouvinte de Aristião e do ancião João; ao menos, tendo-os mencionado muitas vezes pelo nome nos seus escritos, põe as tradições deles. E também estas coisas fiquem por nós ditas não inutilmente.

E [é] digno anexar às palavras de Papias que foram dadas outras sentenças dele, por meio das quais narra certas coisas paradoxais e outras como [se] chegadas a ele por tradição. Que, pois, Filipe, o apóstolo, residiu em Hierápolis com as [suas] filhas, foi mostrado por meio do que precede; mas [que] Papias, tendo sido do mesmo [tempo], faz menção [de que] recebeu uma narrativa admirável da parte das filhas de Filipe, [isto] agora deve ser assinalado; pois narra uma ressurreição de um morto ocorrida no seu [tempo], e, de novo, outro [feito] paradoxal ocorrido a respeito de Justo, o sobrenomeado Barsabás, [a saber] que, tendo bebido um veneno mortal, nada de desagradável suportou, por causa da graça do Senhor. E este Justo [é aquele que], depois da ascensão do Salvador, os sagrados apóstolos apresentaram com Matias, e oraram [a respeito dele], em lugar do traidor Judas, para a sorte do preenchimento do número deles, como a escritura dos Atos assim narra: "e apresentaram dois, José, o chamado Barsabás, que foi sobrenomeado Justo, e Matias; e, tendo orado, disseram..."

E outras coisas o mesmo [Papias] expõe como [se] chegadas a ele por tradição não escrita, e certas parábolas estranhas do Salvador e ensinamentos dele, e certas outras [coisas] mais míticas; entre as quais diz [que] se dará um certo [período de] mil anos depois da ressurreição dos mortos, subsistindo o reino de Cristo, corporalmente, sobre esta mesma terra; as quais coisas também julgo [que] ele supôs por ter entendido mal as narrativas apostólicas, não tendo percebido as coisas ditas por eles misticamente, em exemplos [figuras]. Pois aparece [ser] muito pequeno de entendimento, como alguém poderia dizer, ajuizando a partir das suas palavras; contudo, tornou-se a causa, para muitíssimos dos [autores] eclesiásticos [que vieram] depois dele, de uma opinião semelhante à dele, tendo eles posto por diante a antiguidade do homem — como, pois, [se deu] com Irineu e com qualquer outro que apareceu pensando coisas semelhantes.

E transmite, na sua própria escrita, outras narrativas de Aristião, o antes indicado, das palavras do Senhor, e tradições do ancião João; às quais, tendo remetido os amantes do aprender, necessariamente acrescentaremos agora, às palavras dele antes expostas, uma tradição que ele expôs a respeito de Marcos, o que escreveu o evangelho, por meio destas [palavras]: "e isto o ancião dizia: Marcos, tendo-se tornado intérprete de Pedro, escreveu com exatidão quantas coisas recordou — não, contudo, em ordem — das coisas ditas ou feitas pelo Senhor. Pois nem ouviu o Senhor, nem o acompanhou, mas depois, como disse, [acompanhou] Pedro, que fazia os ensinamentos conforme as necessidades [do momento], mas não como quem faz uma composição [ordenada] das sentenças do Senhor, de modo que Marcos em nada errou, assim escrevendo algumas coisas conforme [as] recordou. Pois de uma [só coisa] cuidou: de nada omitir do que ouviu, nem falsear coisa alguma nelas." Estas coisas, pois, foram narradas por Papias a respeito de Marcos; e a respeito de Mateus disse-se isto: "Mateus, pois, compôs as sentenças [oráculos] em dialeto hebraico, e cada um as interpretou como era capaz."

E o mesmo [Papias] serviu-se de testemunhos da primeira carta de João e da [carta] de Pedro, igualmente; e expôs também outra história a respeito de uma mulher acusada, diante do Senhor, de muitos pecados, a qual o evangelho segundo os hebreus contém. E também estas coisas fiquem por nós observadas necessariamente, além das [coisas] expostas.

Livro Quarto

I

Quais [homens], no reinado de Trajano, se tornaram bispos dos romanos e dos alexandrinos

Ι. Ἄμφι δὲ τὸ δωδέκατον ἔτος τῆς Τραϊανοῦ βασιλείας ὁ μικρῷ πρόσθεν ἡμῖν τῆς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ παροικίας δηλωθεὶς ἐπίσκοπος τὴν ζωὴν μεταλλάττει, τέταρτος δ’ ἀπὸ τῶν ἀποστόλων τὴν τῶν αὐτόθι λειτουργίαν κληροῦται Πρῖμος. ἐν τούτῳ καὶ Ἀλέξανδρος ἐπὶ Ῥώμης, ὄγδοον ἔτος ἀποπλήσαντος Εὐαρέστου, πέμπτην ἀπὸ Πέτρου καὶ Παύλου κατάγων διαδοχήν, τὴν ἐπισκοπὴν ὑπολαμβάνει.

Por volta do décimo segundo ano do reinado de Trajano, o bispo da paróquia de Alexandria, por nós pouco antes indicado, deixa a vida, e Primo, o quarto a partir dos apóstolos, é [investido] por sorte no ministério dos de lá. Neste [tempo], também Alexandre, em Roma — tendo Evaristo completado o oitavo ano —, trazendo a quinta sucessão a partir de Pedro e Paulo, assume o episcopado.

II

Que coisas os judeus padeceram no [tempo] dele

II. καὶ τὰ μὲν τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν διδασκαλίας τε καὶ ἐκκλησίας ὁσημέραι ἀνθοῦντα ἐπὶ μεῖξον ἐχώρει προκοπῆς, τὰ δὲ τῆς Ἰουδαίων συμφθρᾶς ἐπαλλήλοις ἤκμαζεν. ἤδη γοῦν τοῦ αὐτοκράτορος εἰς ἐνιαυτὸν ὀκτωκαιδέκατον ἐλαύνοντος, αὖθις Ἰουδαίων κίνησις ἐπαναστᾶσα πάμπολυ πλῆθος αὐτῶν διαφθείρει. ἔν τε γὰρ Ἀλεξανδρείᾳ ἀνδρείῳ καὶ τῆ λοιπῇ Αἰγύπτῳ καὶ προσέτι κατὰ Κυρήνην, ὥσπερ ὑπὸ πνεύματος δεινοῦ τινος καὶ στασιώδους ἀναρριπισθέντες, ὥρμηντο πρὸς τοὺς συνοίκους Ἕλληνας στασιάζειν, αὐξήσαντές τε εἰς μέγα τὴν στάσιν, τῷ ἐπιόντι ἐνιαυτῷ πόλεμον οὐ σμικρὸν συνῆψαν, ἡγουμένου τηνικαῦτα Λούπου τῆς ἁπάσης Αἰγύπτου. καὶ δὴ ἐν τῇ πρώτη συμβολῇ βολῇ ἐπικρατῆσαι αὐτοὺς συνέβη τῶν Ἑλλήνων· οἳ καὶ καταφυγόντες εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν τοὺς ἐν τῆ πόλει Ἰουδαίους ἐζώγρησάν τε καὶ ἀπέκτειναν, τῆς δὲ παρὰ τούτων συμμαχίας ἀποτυχόντες οἱ κατὰ Κυρήνην τὴν χώραν τῆς Αἰγύπτου λεηλατοῦντες καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ νομοὺς φθείροντες διετέλουν, ἡγουμένου αὐτῶν Λουκούα· ἐφ’ οὓς ὁ αὐτοκράτωρ ἔπεμψεν Μάρκιον Τούρβωνα σὺν δυνάμει πεζῇ τε καὶ ναυτικῇ, ἔτι δὲ καὶ ἱππικῇ. ὁ δὲ πολλαῖς μάχαις οὐκ ὀλίγῳ τε χρόνῳ τὸν πρὸς αὐτοὺς διαπονήσας πόλεμον, πολλὰς μυριάδας Ἰουδαίων, οὐ μόνον τῶν ἀπὸ Κυρήνης, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀπ’ Αἰγύπτου συναιρομένων Λουκούᾳ τῷ βασιλεῖ αὐτῶν, ἀναιρεῖ. ὁ δὲ αὐτοκράτωρ ὑποπτεύσας καὶ τοὺς ἐν Μεσοποταμίᾳ Ἰουδαίους ἐπιθήσεσθαι τοῖς αὐτόθι, Λουσίῳ Κυήτῳ προσέταξεν ἐκκαθᾶραι τῆς ἐπαρχίας αὐτούς· ὃς καὶ παραταξάμενος, πάμπολυ πλῆθος τῶν αὐτόθι φονεύει, ἐφ’ ᾧ κατορθώματι Ἰουδαίας ἡγεμὼν ὑπὸ τοῦ αὐτοκράτορος ἀνεδείχθη. ταῦτα καὶ Ἑλλήνων οἱ τὰ κατὰ τοὺς αὐτοὺς χρόνους γραφῆ παραδόντες αὐτοῖς ἱστόρησαν ῥήμασιν.

E as [coisas] do ensino do nosso Salvador e da igreja, florescendo dia a dia, avançavam para maior progresso; mas as [coisas] da desgraça dos judeus atingiam o auge em [males] sucessivos. Com efeito, indo já o imperador para o décimo oitavo ano, de novo uma comoção dos judeus, sublevada, destrói uma imensa multidão deles. Pois tanto em Alexandria quanto no resto do Egito, e ainda por Cirene, como que atiçados por um sopro terrível e sedicioso, lançaram-se a amotinar-se contra os gregos [seus] convizinhos; e, tendo aumentado grandemente a sedição, no ano seguinte travaram uma guerra não pequena, sendo então Lupo governador de todo o Egito. E, com efeito, no primeiro embate, sucedeu [que] eles prevaleceram sobre os gregos; os quais, refugiando-se em Alexandria, capturaram e mataram os judeus da cidade; mas os de Cirene, tendo falhado a aliança da parte destes, continuavam saqueando a região do Egito e devastando os seus nomos, sob a chefia de Lucuas; contra os quais o imperador enviou Márcio Turbão, com força de infantaria e naval, e ainda de cavalaria. E este, tendo laborado a guerra contra eles em muitas batalhas e não pouco tempo, mata muitas miríades de judeus, não só dos de Cirene, mas também dos do Egito que se juntavam a Lucuas, o rei deles. E o imperador, suspeitando [que] também os judeus da Mesopotâmia atacariam os de lá, ordenou a Lúcio Quieto limpá-los da província; o qual também, tendo posto [tropas] em ordem de batalha, assassina uma imensa multidão dos de lá; pelo qual êxito foi designado governador da Judeia pelo imperador. Estas coisas também os dos gregos que transmitiram por escrito as [coisas] dos mesmos tempos narraram, com estas mesmas palavras.

III

Os que, no [tempo] de Adriano, fizeram apologia em favor da fé

ΙΙΙ. Τραϊανοῦ δὲ ἐφ’ ὅλοις ἔτεσιν εἴκοσι τὴν ἀρχὴν μησὶν ἓξ δέουσιν κρατήσαντος, Αἴλιος Ἁδριανὸς διαδέχεται τὴν ἡγεμονίαν. τούτῳ Κοδράτος λόγον προσφωνήσας ἀναδίδωσιν, ἀπολογίαν συντάξας ὑπὲρ τῆς καθ’ ἡμᾶς θεοσεβείας, ὅτι δή τινες πονηροὶ ἄνδρες τοὺς ἡμετέρους ἐνοχλεῖν ἐπειρῶντο· εἰς ἔτι δὲ φέρεται παρὰ πλείστοις τῶν ἀδελφῶν, ἀτὰρ καὶ παρ’ ἡμῖν τὸ σύγγραμμα· ἐξ οὗ κατιδεῖν ἔστιν λαμπρὰ τεκμήρια τῆς τε τοῦ ἀνδρὸς διανοίας καὶ τῆς ἀποστολικῆς ὀρθοτομίας. ὁ δ’ αὐτὸς τὴν καθ’ ἑαυτὸν ἀρχαιότητα παραφαίνει δι’ ὧν ἱστορεῖ ταῦτα ἰδίαις φωναῖς· “τοῦ δὲ σωτῆρος ἡμῶν τὰ ἔργα ἀεὶ παρῆν ἀληθῆ γὰρ ἢν, οἱ θεραπευθέντες, οἱ ἀναστάντες ἐκ νεκρῶν, οἳ οὐκ ὤφθησαν μόνον θεραπευόμενοι καὶ ἀνιστάμενοι, ἀλλὰ καὶ ἀεὶ παρόντες, οὐδὲ ἐπιδημοῦντος μόνον τοῦ σωτῆρος, ἀλλὰ καὶ ἀπαλλαγέντος ἦσαν ἐπὶ χρόνον ἱκανόν, ὥστε καὶ εἰς τοὺς ἡμετέρους χρόνους τινὲς αὐτῶν ἀφίκοντο.” 1 τοιοῦτος μὲν οὗτος· καὶ Ἀριστείδης δέ, πιστὸς ἀνὴρ τῆς καθ’ ἡμᾶς ὁρμώμενος εὐσεβείας, τῷ Κοδράτῳ παραπλησίως ὑπὲρ τῆς πίστεως ἀπολογίαν ἐπιφωνήσας Ἀδριανῷ καταλέλοιπεν· σῴζεται δέ γε εἰς δεῦρο παρὰ πλείστοις καὶ ἡ τούτου γραφή.

E, tendo Trajano dominado o poder por vinte anos inteiros menos seis meses, Élio Adriano sucede no governo. A este, Quadrato dirige e entrega um discurso, tendo composto uma apologia em favor da nossa piedade, porque, de fato, certos homens perversos tentavam molestar os nossos; e ainda [hoje] se conserva, entre muitíssimos dos irmãos, e também entre nós, o escrito; a partir do qual é possível ver brilhantes provas tanto do entendimento do homem quanto da [sua] retidão apostólica. E o mesmo revela a sua antiguidade por meio das coisas que narra, com [suas] próprias palavras: "e as obras do nosso Salvador estavam sempre presentes, pois eram verdadeiras: os que foram curados, os que ressuscitaram dos mortos — os quais não [só] foram vistos sendo curados e ressuscitando, mas [estavam] também sempre presentes; e não só [enquanto] o Salvador residia [na terra], mas também [depois de] partido ele, existiram por tempo considerável, de modo que alguns deles chegaram até os nossos tempos." Tal [era] este. E também Aristides, homem fiel, movido pela piedade [que é] a nossa, tendo, semelhantemente a Quadrato, dirigido a Adriano uma apologia em favor da fé, [a] deixou; e conserva-se até aqui, entre muitíssimos, também a escrita deste.

IV

Os bispos dos romanos e dos alexandrinos no [tempo] dele

IV. Ἔτει δὲ τρίτῳ τῆς αὐτῆς ἡγεμονίας Ἀλέξανδρος ἀνδρὸς ‘Ρωμαίων ἐπίσκοπος τελευτᾷ, δέκατον τῆς οἰκονομίας ἀποπλήσας ἔτος· Ξύστος ἢν τούτῳ διάδοχος. καὶ τῆς Ἀλεξανδρέων δὲ παροικίας ἀμφὶ τὸν αὐτὸν χρόνον Πρῖμον μεταλλάξαντα δωδεκάτῳ τῆς προστασίας ἔτει διαδέχεται Ἰοῦστος.

E, no terceiro ano do mesmo governo, Alexandre, bispo dos romanos, morre, tendo completado o décimo ano da [sua] administração; Xisto foi seu sucessor. E, na paróquia dos alexandrinos, por volta do mesmo tempo, a Primo, falecido no décimo segundo ano da [sua] presidência, sucede Justo.

V

Os bispos de Jerusalém, desde o Salvador até os [tempos] indicados

v. Τῶν γε μὴν ἐν Ἱερροσολύμοις ἐπισκόπων τοὺς χρόνους γραφῆ σῳζομένους οὐδαμῶς εὑρών κομιδῆ γὰρ οὗν βραχυβίους αὐτοὺς λόγος κατέχει γενέσθαι), τοσοῦτον ἐξ ἐγγράφων παρείληφα, ὡς μέχρι τῆς κατὰ Ἀδριανὸν Ἰουδαίων πολιορκίας πεντεκαίδεκα τὸν ἀριθμὸν αὐτόθι γεγόνασιν ἐπισκόπων διαδοχαί, οἃς πάντας Ἑβραίους φασὶν ὄντας ἀνέκαθεν, τὴν γνῶσιν τοῦ χριστοῦ γνησίως καταδέξασθαι, ὤατ’ ἤδη πρὸς τῶν τὰ τοιάδε ἐπικρίνειν δυνατῶν καὶ τῆς τῶν ἐπισκόπων λειτουργίας ἀξίους δοκιμασθῆναι· συνεστάναι γὰρ αὐτοῖς τότε τὴν πᾶσαν ἐκκλησίαν ἐξ Ἑβραίων πιστῶν ἀπὸ τῶν ἀπο- στόλων καὶ εἰς τὴν τότε διαρκεσάντων πολιορκίαν, καθ’ ἢν Ἰουδαῖοι Ῥωμαίων αὖθις ἀποστάντες, οὐ μικροῖς πολέμοις ἥλωσαν. διαλελοιπότων δ’ οὖν τηνικαῦτα τῶν ἐκ περιτομῆς ἐπισκόπων, τοὺς ἀπὸ πρώτου νῦν ἀναγκαῖον ἂν εἴη καταλέξαι. πρῶτος τοιγαροῦν Ἰάκωβος ὁ τοῦ κυρίου λεγόμενος ἀδελφὸς ἦν· μεθ’ ὃν δεύτερος Συμεώμ· τρίτος Ἰοῦστος· Ζακχαῖος τέταρτος· πέμπτος Τωβίας· ἕκτος Βενιαμίν· Ἰωάννης ἕβδομος· ὄγδοος Ματθίας· ἔνατος Φίλιππος· δέκατος Ζενέκας· ἑνδέκατος Ιοῦστος· Λευὶς δωδέκατος· Έφρῆς τρισκαιδέκατος· τεσσαρεσκαιδέκατος Ἰωσήφ· ἐπὶ πᾶσι πεντεκαιδέκατος Ἰούδας. τοσοῦτοι καὶ οἱ ἐπὶ τῆς Ἱεροσολύμων πόλεως ἐπίσκοποι ἀπὸ τῶν ἀποστόλων εἰς τὸν δηλούμενον διαγενόμενοι χρόνον, οἱ πάντες ἐκ περιτομῆς. ἤδη δὲ δωδέκατον ἐχούσης ἔτος τῆς ἡγεμονίας, Ξύστον δεκαέτη χρόνον ἀποπλήσαντα ἐπὶ τῆς ‘Ρωμαίων ἐπισκοπῆς ἕβδομος ἀπὸ τῶν ἀποστόλων διαδέχεται Τελεσφόρος· ἐνιαυτοῦ δὲ μεταξὺ καὶ μηνῶν διαγενομένου, τῆς Ἀλεξανδρέων παροικίας τὴν προστασίαν Εὐμένης ἕκτῳ κλήρῳ διαδέχεται, τοῦ πρὸ αὐτοῦ ἔτεσιν ἕνδεκα διαρκέσαντος.

Dos bispos de Jerusalém, contudo, não tendo eu de modo algum achado os tempos conservados por escrito (pois, com efeito, a tradição sustenta [que] foram muitíssimo breves de vida), tanto recebi de documentos escritos: que, até o cerco dos judeus no [tempo] de Adriano, houve ali quinze sucessões de bispos em número, os quais todos dizem [que], sendo hebreus de origem, receberam genuinamente o conhecimento de Cristo, de modo que, pelos capazes de julgar tais coisas, foram aprovados [como] dignos também do ministério dos bispos; pois toda a igreja deles se constituía então de hebreus fiéis, desde os apóstolos e até os que duraram até o cerco de então, no qual os judeus, tendo-se de novo revoltado dos romanos, foram subjugados em guerras não pequenas. Tendo, pois, então cessado os bispos da circuncisão, seria agora necessário enumerá-los desde o primeiro. O primeiro, portanto, foi Tiago, o chamado irmão do Senhor; depois do qual, o segundo, Simeão; terceiro, Justo; Zaqueu, quarto; quinto, Tobias; sexto, Benjamim; João, sétimo; oitavo, Matias; nono, Filipe; décimo, Sêneca; décimo primeiro, Justo; Levi, décimo segundo; Efres, décimo terceiro; décimo quarto, José; sobre todos, décimo quinto, Judas. Tantos [foram] também os bispos da cidade de Jerusalém, desde os apóstolos até o tempo indicado, todos [saídos] da circuncisão. E, tendo já o governo o [seu] décimo segundo ano, a Xisto, que completara um tempo de dez anos no episcopado dos romanos, sucede Telésforo, sétimo a partir dos apóstolos; e, tendo passado entretanto um ano e [alguns] meses, Eumenes recebe, em sexto lugar, a presidência da paróquia dos alexandrinos, tendo o [que veio] antes dele durado onze anos.

VI

O último cerco dos judeus, no [tempo] de Adriano

VI. καὶ δῆτα τῆς Ἰουδαίων ἀποστασίας αὖθις εἰς μέγα καὶ πολὺ προελθούσης, Ῥοῦφος ἐπάρχων τῆς Ἰουδαίας, στρατιωτικῆς αὐτῷ συμμαχίας ὑπὸ βασιλέως πεμφθείσης, ταῖς ἀπονοίαις αὐτῶν ἀφειδῶς χρώμενος ἐπεξῄει, μυριάδας ἀθρόως ἀνδρῶν ὁμοῦ καὶ παίδων καὶ γυναικῶν διαφθείρων πολέμου τε νόμῳ τὰς χώρας αὐτῶν ἐξανδραποδιζόμενος. ἐστρατήγει δὲ τότε Ἰουδαίων Βαρχωχεβας ὄνομα, ὃ δὴ ἀστέρα δηλοῖ, τὰ μὲν ὤα φονικὸς καὶ λῃστρικός τις ἀνήρ, ἐπὶ δὲ τῇ προσηγορίᾳ, ἐπ’ ἀνδραπόδων, ὡς δὴ ἐξ οὐρανοῦ φωστὴρ αὐτοῖς κατεληλυθὼς κακουμένοις τε ἐπιλάμψαι τερατευόμενος. ἀκμάσαντος δὲ τοῦ πολέμου ἔτους ὀκτωκαιδεκάτου τῆς ᾑγεμονίας κατὰ Βηθθηρα πολίχνη τις ἢν ὀχυρωτάτη, τῶν Ἱεροσολύμων οὐ σφόδρα πόρρω διεστῶσα) τῆς τε ἔξωθεν πολιορκίας χρονίου γενομένης λμιῷ τε καὶ δίψει τῶν νεωτεροποιῶν εἰς ἔσχατον ὀλέθρου περιελαθέντων καὶ τοῦ τῆς ἀπονοίας αὐτοῖς αἰτίου τὴν ἀξίαν ἐκτίσαντος δίκην, τὸ πᾶν ἔθνος ἐξ ἐκείνου καὶ τῆς περὶ τὰ Ἱεροσόλυμα γῆς πάμπαν ἐπιβαίνειν εἴργεται νόμου δόγματι καὶ διατάξεσιν Ἀδριανοῦ, ὡς ἂν μηδ’ ἐξ ἀπόπτου θεωροῖει΄ τὸ πατρῷον ἔδαφος, ἐγκελευσαμένου· Ἀρίστα’ ν ὁ Πέλλαιος ἱστορεῖ. οὕτω δὴ τῆς πόλεως εἰς ἐρημίαν τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους παντελῆ τε ἅν τῶν πάλαι οἰκητόρων ἐλθούσης ἐξ ἀλλοφύλου τε γένους συνοικισθείσης, ἡ μετέπειτα μετέπειτα συστᾶσα Ῥωμαϊκὴ πόλις τὴν ἐπωνυμίαν ἀμείψασα, εἰς τὴν τοῦ κρατοῦντος Αἰλίου Αδριανοῦ τιμὴν Αἰλία προσαγορεύεται. καὶ δὴ τῆς αὐτόθι ἐκκληοτίας ἐξ ἐθνῶν συγκροτηθείσης, πρῶτος μετὰ τοὺς ἐκ περ· τομῆς ἐπισκόπους τὴν τῶν ἐκεῖσε λειτουργίαν ἐγχειρίζεται Μάρκος.

E, com efeito, tendo a revolta dos judeus de novo avançado para grande e muita [extensão], Rufo, prefeito da Judeia, tendo-lhe sido enviada pelo imperador uma aliança militar, avançava contra eles, servindo-se sem piedade das insânias deles, destruindo em massa miríades de homens, e também de crianças e mulheres, e, pela lei da guerra, escravizando as regiões deles. E comandava então os judeus [um homem] de nome Barcoquebas — o que, de fato, significa "estrela" —, nas demais coisas um homem assassino e salteador, mas que, pela denominação, como diante de escravos, fazia prodígios, [alegando ser] um luzeiro descido do céu para eles e [vindo] resplandecer sobre os que padeciam males. E, tendo a guerra atingido o auge no décimo oitavo ano do governo, junto a Betera (era uma cidadezinha fortificadíssima, não muito distante de Jerusalém), e tendo o cerco de fora se prolongado, e tendo os revoltosos sido acossados por fome e sede até a extrema destruição, e tendo o causador da insânia deles pago a pena merecida, toda a nação, desde aquele [momento], foi proibida, por decreto de lei e por disposições de Adriano, de pisar por completo até a terra em torno de Jerusalém — tendo [ele] ordenado [que] nem de longe contemplassem o solo pátrio. Aristão de Pela [o] narra. Assim, com efeito, tendo a cidade chegado à privação da nação dos judeus e à completa destruição dos [seus] antigos habitantes, e tendo sido povoada por estirpe estrangeira, a cidade romana que depois se constituiu, mudando o nome, em honra do imperante Élio Adriano é denominada Élia. E, com efeito, tendo a igreja de lá sido composta de [homens] das nações, o primeiro a ser encarregado do ministério dos de lá, depois dos bispos da circuncisão, [foi] Marcos.

VII

Quais [homens] se tornaram, naquele tempo, fundadores do conhecimento falsamente [assim] chamado

VII. Ἤδη δὲ λαμπροτάτων δίκην φωστήρων τῶν l ἀνὰ τὴν οἰκουμένην ἀποστιλβουσῶν ἐκκλησιῶν ἀκμαζούσης τε εἰς ἅπαν τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος τῆς εἰς τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν πίστεως, ὁ μισόκαΛος δαίμων οἷα τῆς ἀληθείας ἐχθρὸς καὶ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας ἀεὶ τυγχάνων πολεμιώτατος, πάσας στρεφων κατὰ τῆς ἐκκλησίας μηχανάς, πάλαι μὲν τοῖς ἔξωθεν διωγμοῖς κατ’ αὐτῆς ὡπλίζετο, τότε γε μὴν τούτων ἀποκεκλεισμενος, πονηροῖς καὶ γόησιν ἀνδράσιν ὥσπερ τισὶν ὀλεθρίοις ψυχῶν ὀργάνοις διακόνοις τε ἀπωλείας χρώμενος, ἑτέραις κατεστρατήηει πάντα πόρον ἐπινοῶν, ὡς ἂν ὑποδύντες γόητες καὶ ἀπατηλοὶ τὴν αὐτὴν τοῦ δόγματος ἡμῖν προσηγορίαν, ὁμοῦ μὲν τῶν πιστῶν τοὺς πρὸς αὐτῶν ἁλισκομένους εἰς βυθὸν ἀπωλείας ἄγοιεν, ὁμοῦ δὲ τοὺς τῆς πίστεως ἀγνῶτας δι’ ὧν αὐτοὶ δρῶντες ἐπιχειροῖεν, ἀποτρέποιντο τῆς ἐπὶ τὸν σωτήριον λόγον παρόδου. ἀπὸ γοῦν τοῦ5 Μενάνδρου, ἃν διάδοχον τοῦ Σίμωνος ἤδη πρότερον παραδεδώκαμεν, ἀμφίστομος ὥσπερ καὶ δικέφαλος ὀφιώδης τις προελθοῦσα δύναμις δυεῖν αἱρέσεων διαφόρων ἀρχηγοὺς κατεστήσατο, Σατορνῖνόν τε Ἀντιοχέα τὸ γένος καὶ Βασιλείδην Ἀλεξανδρέα· ὧν ὁ μὲν κατὰ Συρίαν, ὁ δὲ κατ’ Αἴγυπτον συνεστήσαντο θεομισῶν αἱρέσεων διδασκαλεῖα. τὰ μὲν οὗν πλεῖστα τὸν Σατορνῖνον τὰ αὐτὰ τῷ Μενάνδρῳ ψευδολογῆσαι ὁ Εἰρήναιος δηλοῖ, προσχήματι δὲ ἀπορρητοτέρων τὸν βασιλείδην εἰς τὸ ἄπειρον τεῖναι τὰς ἐπινοίας, δυσσεβοῦς αἱρέσεως ἑαυτῷ τερατώδεις ἀναπλάσαντα μυθοποιίας. πλείστων οὖν ἐκκλησιαστικῶν ἀνδρῶν κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ τῆς ἀληθείας ὑπεραγωνιζομένων λογικώτερόν τε τῆς ἀποστολικῆς καὶ ἐκκλησιαστικῆς δόξης ὑπερμαχούντων, ἤδη τινὲς καὶ διὰ συγγραμμάτων τοῖς μετέπειτα προφυλακτικὰς αὐτῶν δὴ τούτων τῶν δηλωθεισῶν αἰρέσεων παρεῖχον ἐφόδους· ὧν εἰς ἡμᾶς κατῆλθεν ἐν τοῖς τότε γνωριμωτάτου συγγραφέως Κάστορος ἱκανώτατος κατὰ Βασιλείδου ἔλεγχος, τὴν δεινότητα τῆς τἀνδρὸς ’ς ἀποκαλύπτων γοητείας. ἐκφαίνων δ’ οὖν αὐτοῦ τὰ ἀπόρρητα, φησὶν αὐτὸν εἰς μὲν τὸ εὐαγγέλιον τέσσαρα πρὸς τοῖς εἴκοσι συντάξαι βιβλία, προδήτας δὲ ἑαυτῷ ὀνομάσαι Βαρκαββαν καὶ Βαρκωφ καὶ ἄλλους ἀνυπάρκτους τινὰς ἑαυτῷ συστησάμενον, βαρβάρους τε αὐτοῖς εἰς κατάπληξιν τῶν τὰ τοιαῦτα τεθηπότων ἐπιφημίσαι προσηγορίας, διδάσκειν τε ἀδιαφορεῖν εἰδωλοθύτων ἀπογευομένους καὶ ἐξομνυμένους ἀπαραφυλάκτως τὴν πίστιν κατὰ τοὺς τῶν διωγμῶν καιρούς, Πυθαγορικῶς τε τοῖς προσιοῦσιν αὐτῷ πενταέτη σιωπὴν παρακελεύεσθαι· καὶ ἕτερα δὲ τούτοις παραπλήσια ἀμφὶ τοῦ Βασιλείδου καταλέξας ὁ εἰρημένος οὐκ ἀγεννῶς τῆς δηλωθείσης αἱρέσεως εἰς προῦπτον ἐφώρασε τὴν πλάνην. γράφει δὲ καὶ Εἰρήναιος συγχρονίσαι τούτοις Καρποκράτην, ἑτέρας αἱρέσεως τῆς τῶν Γνωστικῶν ἐπικληθείσης πατέρα· οἱ καὶ τοῦ Σίμωνος οὐχ ὡς ἐκεῖνος κρύβδην, ἀλλ’ ἤδη καὶ εἰς φανερὸν τὰς μαγείας παραδιδόναι ἠξίουν, ὡς ἐπὶ μεγάλοις δή, μόνον οὐχὶ καὶ σεμνυνόμενοι τοῖς κατὰ περιεργίαν πρὸς αὐτῶν ἐπιτελουμένοις φίλτροις ὀνειροπομποῖς τε καὶ παρέδροις τισὶ δαίμοσιν καὶ ἄλλαις ὁμοιοτρόποις τισὶν ἀγωγαῖς· τούτοις τε ἀκολούθως πάντα δρᾶν χρῆναι διδάσκειν τὰ αἰσχρουργότατα τοὺς μέλλοντας εἰς τὸ τέλειον τῆς κατ’ αὐτοὺς μυσταγωγίας ἢ καὶ μᾶλλον μυσαροπιίας ἐλεύσεσθαι, ὡς μὴ ἂν ἄλλως ἐκφευξομένους μένους τοὺς κοσμικούς, ὡς ἂν ἐκεῖνοι φαῖεν, ἄρχοντας, μὴ οὐχὶ πᾶσιν τὰ δι’ ἀρρητοποιίας ἀπονείμαντας χρέα. τούτοις δῆτα συνέβαινεν διακόνοις χρώμενον τὸν ἐπιχαιρεσίκακον δαίμονα τοὺς μὲν πρὸς αὐτῶν ἀπατωμένους οἰκτρῶς οὕτως εἰς ἀπώλειαν ἀνδραποδίζεσθαι, τοῖς δ’ ἀπίστοις ἔθνεσιν πολλὴν παρέχειν κατὰ τοῦ θείου λόγου δυσφημίας περιουσίαν, τῆς ἐξ αὐτῶν φήμης εἰς τὴν τοῦ παντὸς χριστιανῶν ἔθνους διαβολὴν καταχεομένης. ταύτῃ δ’ οὖν ἐπὶ πλεῖστον συνέβαινεν τὴν περὶ ἡμῶν παρὰ τοῖς τότε ἀπίστοις ὑπόνοιαν δυσαφῆ καὶ ἀτοπωτάτην διαδίδοσθαι, ὡς δὴ ἀθεμίτοις πρὸς μητέρας καὶ ἀδελφὰς μίξεσιν ἀνοσίαις τε τροφαῖς χρωμένων. οὐκ εἰς μακρόν γε μὴν αὐτῷ ταῦτα προυχώρει, τῆς ἀληθείας αὐτῆς ἑαυτὴν συνιστώσης ἐπὶ μέγα τε φῶς κατὰ τὸν προιόντα χρόνον διαλαμπούσης. ἔσβεστο μὲν γὰρ αὐτίκα πρὸς αὐτῆς ἐνεργείας ἀπελεγχόμενα τὰ τῶν ἐχθρῶν ἐπιτεχνήματα, ἄλλων ἐπ’ ἄλλαις αἱρέσεων καινοτομουμένων ὑπορρεουσῶν ἀεὶ τῶν προτέρων καὶ εἰς πολυτρόπους καὶ πολυμόρφους ἰδέας ἄλλοτε ἄλλως φθειρομένων· προῄει δ’ εἰς αὔξην καὶ μέγεθος, ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχουσα, ἡ τῆς καθόλου καὶ μόνης ἀληθοῦς ἐκκλησίας λαμπρότης, τὸ σεμνὸν καὶ εἰλικρινὲς καὶ ἐλευθέριον τό τε σῶφρον καὶ καθαρὸν τῆς ἐνθέου πολιτείας τε καὶ φιλοσοφίας εἰς ἅπαν γένος Ἑλλήνων τε καὶ βαρβάρων ἀποστίλβουσα. συναπέσβη δ’ οὗν ἅμα τῷ χρόνῳ καὶ ἡ κατὰ παντὸς τοῦ δόγματος διαβολή, ἔμενεν δὲ ἄρα μόνη παρὰ πᾶσι κρατοῦσα καὶ ἀν’ ὁμολόγου μένη τὰ μάλιστα διαπρέπειν ἐπὶ σεμνότητι καὶ σωφροσύνη θείοις τε καὶ φιλοσόφοις δόμασιν ἡ καθ’ ἡμᾶς διδασκαλία, ὡς μηδένα τῶν εἰς νῦν αἰσχρὰν ἐπιφέρειν τολμᾶν κατὰ τῆς πίστεως ἡμῶν δυσφημίαν μηδέ τινα τοιαύτην διαβολὴν οἵαις πάλαι πρότερον φίλον ἢν χρῆσθαι τοῖς καθ’ ἡμῶν ἐπισυνισταμένοις. ὅμως δ’ οὖν κατὰ τοὺς δηλουμένους αὖθις παρῆγεν εἰς μέσον ἢ ἀλήθεια πλείους ἑαυτῆς ὑπερμάχους, οὐ δι’ ἀγράφων αὐτὸ μόνον ἐλέγχων, ἀλλὰ καὶ δι’ ἐγγράφων ἀποδείξεων κατὰ τῶν ἀθέων αἱρέσεων στρατευομένους·

E, resplandecendo já as igrejas pelo mundo habitado à maneira de brilhantíssimos luzeiros, e atingindo o auge, em toda a raça dos homens, a fé no nosso Salvador e Senhor Jesus Cristo, o demônio que odeia o bem, como inimigo da verdade e sendo sempre o mais hostil à salvação dos homens, voltando contra a igreja todas as máquinas [de guerra], outrora armava-se contra ela com as perseguições de fora; mas então, excluído destas, servindo-se de homens perversos e charlatães como de instrumentos funestos das almas e ministros de perdição, fazia campanha por outras [vias], maquinando todo recurso para que os charlatães e enganadores, insinuando-se sob a mesma denominação do [nosso] ensino, ao mesmo tempo levassem ao abismo da perdição os fiéis por eles apanhados, e ao mesmo tempo, por meio das coisas que eles mesmos praticavam, desviassem os ignorantes da fé do acesso à palavra salvadora.

De Menandro, pois — que já antes transmitimos [ser] sucessor de Simão —, tendo avançado uma força de duas bocas, por assim dizer, e de duas cabeças, serpentina, constituiu fundadores de duas heresias diferentes: Saturnino, antioqueno de origem, e Basílides, alexandrino; dos quais um pela Síria, o outro pelo Egito, estabeleceram escolas de heresias odiadas por Deus. Que Saturnino, pois, disse falsamente, na maior parte, as mesmas coisas que Menandro, Irineu [o] manifesta; e [que] Basílides, sob pretexto de [doutrinas] mais secretas, estendeu ao infinito as [suas] invenções, tendo forjado para si prodigiosas fabulações de uma heresia ímpia. Combatendo, pois, muitíssimos homens eclesiásticos, naquele tempo, em favor da verdade, e pelejando de modo bem racional pela glória apostólica e eclesiástica, alguns já também, por meio de escritos, forneciam aos [homens] de depois recursos profiláticos contra estas mesmas heresias indicadas; dos quais chegou até nós, de Agripa Castor, escritor conhecidíssimo entre os de então, uma capacíssima refutação contra Basílides, desvelando a habilidade da feitiçaria do homem. Expondo, pois, os segredos dele, diz [que] ele compôs vinte e quatro livros sobre o evangelho, e [que] nomeou para si [como] profetas Barcabas e Barcof, e alguns outros inexistentes [que] constituiu para si, e [que] lhes atribuiu denominações bárbaras, para assombro dos que se pasmam com tais coisas; e [que] ensinava [ser] indiferente provar das [carnes] sacrificadas aos ídolos e abjurar despreocupadamente a fé nos tempos das perseguições, e [que] ordenava, à maneira pitagórica, aos que se achegavam a ele, um silêncio de cinco anos; e, tendo o referido [autor] enumerado outras coisas semelhantes a estas a respeito de Basílides, não sem nobreza pôs a descoberto o erro da heresia indicada.

E escreve também Irineu [que] foi contemporâneo destes Carpócrates, pai de outra heresia, a denominada dos gnósticos; os quais julgavam dever transmitir as magias de Simão, não como aquele, às escondidas, mas já até abertamente — quase até gloriando-se, como de grandes coisas, dos filtros [amorosos] realizados por eles com [arte] supersticiosa, e de certos demônios indutores de sonhos e assistentes, e de certas outras condutas do mesmo teor; e, em conformidade com isto, [Carpócrates] ensinava [que] os que haviam de chegar ao [grau] perfeito da mistagogia deles — ou antes, abominação — deviam praticar todas as coisas mais torpes, visto que não escapariam de outro modo aos governantes cósmicos, como eles diriam, senão cumprindo para com todos as obrigações por meio de prática indizível. Sucedia, com efeito, que o demônio que se alegra com o mal, servindo-se destes ministros, ao mesmo tempo escravizava para a perdição, de modo assim lastimável, os enganados por eles, e ao mesmo tempo fornecia às nações incrédulas grande abundância de difamação contra o Verbo divino, derramando-se a fama [vinda] deles para a calúnia de toda a nação dos cristãos. Deste modo, pois, sucedia sobretudo difundir-se, entre os incrédulos de então, a respeito de nós, uma suspeita ímpia e absurdíssima, como [se] usássemos de uniões ilícitas com mães e irmãs e de alimentos ímpios.

Mas não por muito [tempo] estas coisas lhe iam bem, [pois] a própria verdade se afirmava e, com o avançar do tempo, resplandecia em grande luz. Pois apagaram-se imediatamente, refutadas pela sua operação, as maquinações dos inimigos, inovando-se umas heresias sobre as outras, escoando-se sempre as primeiras e corrompendo-se, ora de um modo, ora de outro, em formas multíplices e multiformes; e avançava para o crescimento e a grandeza, sempre a mesma e do mesmo modo, a claridade da igreja católica e única verdadeira, irradiando para toda raça, de gregos e de bárbaros, o venerando e sincero e livre, e o sóbrio e puro, da conduta divina e da [sua] filosofia. Extinguiu-se, pois, com o tempo, também a calúnia contra todo o [nosso] ensino, e permanecia só a nossa doutrina, prevalecendo entre todos e reconhecida [como] a que mais se distingue em dignidade e sobriedade, e em dogmas divinos e filosóficos, de modo que ninguém, dos até agora, ousa lançar torpe difamação contra a nossa fé, nem alguma calúnia tal quais outrora era caro usar aos que se conluiavam contra nós. Contudo, pois, nos tempos indicados, de novo a verdade trazia ao meio muitos campeões de si mesma, guerreando contra as heresias ímpias não só por meio de refutações orais, mas já também por meio de demonstrações escritas;

VIII

Quais escritores eclesiásticos [houve]

VIII. ἐν τούτοις ἐγνωρίζετο Ἡγήσιππος, οὗ πλείσταις ἤδη πρό. τερον κεχρήμεθα φωναῖς, ὡς ἂν ἐκ τῆς αὐτοῦ παραδόσεως τινὰ τὼν κατὰ τοὺς ἀποστόλους παραθέμενοι. ἐν πέντε δ’ οὖν συγγράμμασιν οὗτος τὴν ἀπλανῆ παράδοσιν τοῦ ἀποστολικοῦ κηρύγματος ἁπλοῦ· συντάξει γραφῆς ὑπομνηματισάμενος, καθ’ ὃν ἐγνωρίζετο σημαίνει χρόνον, περὶ τῶν ἀρχῆθεν ἰδρυσάντων τὰ εἴδωλα οὕτω πως γράφων· “οἷς κενοτάφια καὶ ναοὺς ἐποίησαν ὡς μέχρι νῦν· ὧν ἐστιν καὶ Ἀντίνοος, δοῦλος Ἀδριανοῦ Καίσαρος, οὗ καὶ ἀγὼν ἄγεται Ἀντινόειος, ὁ ἐφ’ ἡμῶν γενόμενος. καὶ γὰρ πόλιν ἔκτισεν ἐπώνυμον Ἀντινόου καὶ προφήτας.” κατ’ αὐτὸν δὲ καὶ Ἰου- στῖνος, γνήσιος τῆς ἀληθοῦς φιλοσοφίας ἐραστής, ἔτι τοῖς παρ’ Ἕλλησιν ἀσκούμενος ἐνδιέτριβεν λόγοις· σημαίνει δὲ καὶ αὐτὸς τουτονὶ τὸν χρόνον ἐν τῆ πρὸς Ἀντωνῖνον ἀπολογίᾳ ὧδε γράφων· “οὐκ ἄτοπον δὲ ἐπιμνησθῆναι ἐν τούτοις ἡγούμεθα καὶ Ἀντινόου τοῦ νῦν γενομένου, ὃν καὶ ἅπαντες ὡς θεὸν διὰ φόβον σέβειν ὥρμηντο, ἐπιστάμενοι τίς τε ἢν καὶ πόθεν ὑπῆρχεν.” Ὁ δ᾿ αὐτὸς καὶ τοῦ τότε κατὰ Ἰουδαίων πολέμου μνημονεύων ταῦτα παρατίθεται·” καὶ γὰρ ἐν τῷ νῦν γενομένῳ Ἰουδαικῷ πολέμῳ Βαρχωχεβας, ὁ τῆς Ἰουδαίων ἀποστάσεως ἀρχηγέτης, Χριστιανοὺς εἰς τιμωρίας δεινάς, εἰ μὴ ἀρνοῖντο Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν καὶ βλασφημοῖεν, ἐκέλευεν ἄγσεθαι.” Ἐν ταὐτῷ δὲ καὶ τὴν ἀπὸ τῆς Ἑλληνικῆς φιλοσοφίας ἐπὶ τὴν θεοσέβειαν μεταβολὴν αὐτοῦ, ὅτι μὴ ἀλόγως, μετὰ κρίσεως δὲ αὐτῷ γεγόνει, δηλῶν, ταῦτα γράφει· “καὶ γὰρ αὐτὸς ἐγώ, τοῖς Πλάτωνος χαίρων διδάγμασι, διαβαλλομένους ἀκούων Χριστιανούς, ὁρῶν δὲ καὶ ἀφόβους πρὸς θάνατον καὶ πάντα τὰ νομιζόμενα φοβερά, ἐνενόουν ἀδύνατον εἶναι ἐν κακίᾳ καὶ φιληδονίᾳ ὑπάρχειν αὐτούς· τίς γὰρ φιλήδονος ἢ ἀκρατὴς καὶ ἀνθρωπείων σαρκῶν βορὰν ἡγούμενος ἀγαθόν, δύναιτ᾿ ἂν θάνατον ἀσπάζεσθαι, ὅπως τῶν ἑαυτοῦ στερηθείη ἐπιθυμιῶν, ἀλλ᾿ οὐκ ἐκ παντὸς ξῆν ἀεὶ τὴν ἐνθάδε βιοτὴν καὶ λανθάνειν τοὺς ἄρχοντας ἐπειρᾶτο, οὐχ ὅτι ἑαυτὸν κατήγγελλεν φονευθησόμενον;” Ἔτι δ᾿ ὁ αὐτὸς ἱστορεῖ δεξάμενον τὸν Ἁδριανὸν παρὰ Σερεννίου Γρανιανοῦ, λαμπροτάτου ἡγουμένου, ὑπὲρ Χριστιανῶν περιέχοντα ὡς οὐ δίκαιον εἴη ἐπὶ μηδενὶ ἐγκλήματι βοαῖς δήμου χαριζομένους ἀκρίτως κτείνειν αὐτούς, ἀντιγραφαὶ Μινουκίῳ Φουνδανῷ, ἀνθυπάτῳ τῆς Ἀσίας, προστάττοντα μηδένα κρίνειν ἄνευ ἐγκλήματος καὶ εὐλόγου κατηγορίας· καὶ τῆς ἐπιστολῆς δὲ ἀντίγραφον παρατέθειται, τὴν ῾Ρωμαϊκήν φωνήν, ὡς εἶχεν, διαφυλάξας, προλέγει δ᾿ αὐτῆς ταῦτα· “καὶ ἐξ ἐπιστολῆς δὲ τοῦ μεγίστου καὶ ἐπιφανεστάτου Ἀδριανοῦ τοῦ πατρὸς ὑμῶν ἔχοντες ἀπαιτεῖν ὑμᾶς, καθὰ ἠξιώσαμεν, κελεῦσαι τὰς κρίσεις γίνεσθαι, τοῦτο οὐχ ὡς ὑπὸ Ἀδριανοῦ κελευσθὲν μᾶλλον ἐξιώσαμεν, ἀλλ’ ἐκ τοῦ ἐπίστασθαι δικαίαν ἀξιοῦν τὴν προσφώνησιν. ὑπετάξαμεν δὲ καὶ τῆς ἐπιστολῆς Ἀδριανοῦ τὸ ἀντίγραφον, ἵνα καὶ τοῦτο ἀληθεύειν ἡμᾶς γνωρίζητε, καὶ ἔστιν τόδε. Τούτοις ὁ μὲν δηλωθεὶς ἀνὴρ αὐτὴν παρατέθειται τὴν Ῥωμαϊκὴν ἀντιγραφήν, ἡμεῖς δ’ ἐπὶ τὸ Ἑλληνικὸν κατὰ δύναμιν αὐτὴν μετειλήφαμεν, ἔχουσαν ὧδε·

entre estes era conhecido Hegésipo, de quem já antes usamos muitíssimas palavras, tendo exposto, como [tiradas] da tradição dele, algumas das coisas dos [tempos] dos apóstolos. Este, pois, tendo memorado, em cinco escritos, com simplíssima composição de escrita, a tradição sem erro da pregação apostólica, indica o tempo em que era conhecido, escrevendo mais ou menos assim a respeito dos que desde o princípio erigiram os ídolos: "aos quais fizeram cenotáfios e templos, como até agora; dos quais é também Antínoo, escravo de Adriano César, em cuja [honra] também se realiza o certame Antinoeio, o que se deu no nosso [tempo]. Pois também fundou uma cidade epônima de Antínoo, e [instituiu] profetas." E, no [tempo] dele, também Justino, genuíno amante da verdadeira filosofia, ainda se ocupava exercitando-se nas letras dos gregos; e indica também ele este mesmo tempo, na apologia a Antonino, escrevendo assim: "e não julgamos despropositado mencionar, nestes [assuntos], também Antínoo, o de agora, a quem todos se lançavam a venerar como deus, por medo, sabendo quem era e de onde provinha."

E o mesmo [Justino], mencionando também a guerra de então contra os judeus, expõe estas coisas: "pois também, na guerra judaica que agora se deu, Barcoquebas, o chefe da revolta dos judeus, ordenava [que] os cristãos, somente [eles], fossem levados a castigos terríveis, se não negassem Jesus, o Cristo, e [o] blasfemassem." E, na mesma [obra], manifestando também [que] a sua conversão da filosofia grega para a piedade se lhe deu não irracionalmente, mas com juízo, escreve estas coisas: "pois também eu mesmo, comprazendo-me com os ensinamentos de Platão, ouvindo os cristãos serem caluniados, mas vendo[-os] destemidos diante da morte e de todas as coisas tidas [por] temíveis, compreendia ser impossível [que] eles estivessem na malícia e no amor ao prazer; pois que amante do prazer, ou incontinente, e que julga bom o pasto de carnes humanas, poderia abraçar a morte, para ser privado dos seus desejos, e não tentaria, de todo modo, viver sempre a vida daqui e esconder-se dos governantes — em vez de denunciar a si mesmo para ser morto?"

E ainda o mesmo narra [que] Adriano, tendo recebido de Serênio Graniano, clarissimo governador, uma carta em favor dos cristãos, contendo que não seria justo, sem nenhuma acusação, matá-los sem julgamento, para agradar aos clamores da população, escreveu em resposta a Minúcio Fundano, procônsul da Ásia, ordenando não julgar ninguém sem acusação e imputação razoável; e [Justino] expôs também a cópia da carta, tendo conservado a língua romana, como estava, e diz antes dela estas coisas: "e, tendo [nós], a partir de uma carta do máximo e ilustríssimo Adriano, vosso pai, [o direito de] exigir de vós que ordeneis, como pedimos, [que] os julgamentos se façam [assim], pedimos isto não tanto por ter sido ordenado por Adriano, mas por sabermos [que] pedimos [coisa] justa. E anexamos também a cópia da carta de Adriano, para que reconheçais que também nisto falamos a verdade, e é esta." A estas [palavras], o indicado homem expôs a própria resposta romana; e nós a traduzimos para o grego, conforme a [nossa] capacidade, tendo ela este teor:

IX

Carta de Adriano sobre não dever perseguir-nos sem julgamento

IX. Μινουκίῳ Φουνδανῷ. ἐπιστολὴν ἐδεξάμην γραφεῖσάν μοι ἀπὸ Σερεννίου Γρανιανοῦ, λαμπροτάτου ὅντινα σὺ διεδέξω. οὐ δοκεῖ μοι οὖν τὸ πρᾶγμα ἀζήτητον καταλιπεῖν, ἵνα μήτε οἱ ἄνθρωποι ταράττωνται καὶ τοῖς συκοφάνταις χορηγία κακουργίας παρασχεθῇ. εἰ οὖν σαφῶς εἰς ταύτην τὴν ἀξίωσιν οἱ ἐπαρχιῶται δύνανται διισχυρίζεσθαι κατὰ τῶν χριστιανῶν, ὡς καὶ πρὸ βήματος ἀποκρίνασθαι, ἐπὶ τοῦτο μόνον τραπῶσιν, ἀλλ’ οὐκ ἀξιώσεσιν οὐδὲ μόναις βοαῖς. πολλῷ γὰρ μᾶλλον προσῆκεν, εἴ τις κατηγορεῖν βούλοιτο, τοῦτό σε διαγινώσκειν. εἴ τις οὗν κατηγορεῖ καὶ δείκνυσίν τι παρὰ τοὺς νόμους πράττοντας, οὕτως ὅριζε κατὰ τὴν δύναμιν τοῦ ἁμαρτήματος· ὡς μὰ τὸν Ἡρακλέα εἴ τις συκοφαντίας χάριν τοῦτο προτείνοι, διαλάμβανε ὑπὲρ τῆς δεινότητος καὶ φρόντιζε ὅπως ἂν ἐκδικήσειας.” καὶ τὰ μὲν τῆς Ἁδριανοῦ ἀντιγραφῆς τοιαῦτα.

"A Minúcio Fundano. Recebi uma carta escrita a mim por Serênio Graniano, homem claríssimo, a quem tu sucedeste. Não me parece, pois, [bem] deixar o assunto sem investigação, para que nem os homens sejam perturbados, nem se forneça aos sicofantas subsídio de malfeitoria. Se, pois, os provincianos podem claramente sustentar esta demanda contra os cristãos, de modo a responderem também diante do tribunal, voltem-se para isto somente, mas não para petições nem meros clamores. Pois muito mais convém, se alguém quer acusar, que tu conheças [a causa]. Se alguém, pois, acusa e mostra [que eles] praticam algo contra as leis, determina assim [a pena] segundo a gravidade do delito; mas, por Hércules, se alguém propuser isto por sicofantia, decide a respeito desta atrocidade e cuida de como haverás de puni-la." E as [palavras] da resposta de Adriano [são] tais.

X

Quais [homens] se tornaram bispos dos romanos e dos alexandrinos no reinado de Antonino

X. τούτου δὲ τὸ χρεὼν μετὰ πρῶτον καὶ εἰ· κόστον ἔτος ἐκτίσαντος, Ἀντωνῖνος ὁ κληθεὶς Εὐ σεβὴς τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν διαδέχεται. τούτου δὲ ἐν ἔτει πρώτῳ Τελεσφόρου τὸν βίον ἑνδεκάτῳ τῆς λειτουργίας ἐνιαυτῷ μεταλλάξαντος, Ὑγῖνος τὸν κλῆρον τῆς ‘Ρωμαίων ἐπισκοπῆς παραλαμβάνει. ἱστορεῖ γε μὴν ὁ Εἰρήναιος τὸν Τελεσφόρον ἴ’ ἡ μάρτύρίῳ ’φ’ ἐπίσκοπον τὴν μαρτυρίῳ τὴν τελευτὴν δηλῶν δήλων ὲν ταὐτῷ κατὰ τὸν δηλούμενον Ῥωμίων ἐπίσκοπον Ὑγῖνον Οὐαλεντῖνον ἰδίας αἱρέσεως εἰσηγητὴν καὶ Κέρδωνα τῆς κατὰ Μαρκίωνα πλάνης ἀρχηγὸν ἐπὶ τῆς Ῥώμης ἄμφω γνωρίζεσθαι, γράφει δὲ οὕτως·

E, tendo este [Adriano] pago o [seu] débito [à morte] depois do vigésimo primeiro ano, Antonino, o chamado Pio, sucede no império dos romanos. E, no primeiro ano deste, tendo Telésforo deixado a vida no décimo primeiro ano do [seu] ministério, Higino recebe a sorte do episcopado dos romanos. Narra, contudo, Irineu [que] Telésforo adornou a [sua] morte com o martírio, manifestando na mesma [obra que], no [tempo] do indicado bispo dos romanos, Higino, Valentino, introdutor de heresia própria, e Cerdão, fundador do erro de Marcião, ambos eram conhecidos em Roma. E escreve assim:

XI

Sobre os heresiarcas no [tempo] deles

XI. “Οὐαλεντῖνος μὲν γὰρ ἦλθεν εἰς Ῥώμην ἐπὶ Ὑγίνου, ἤκμασεν δὲ ἐπὶ Πίου, καὶ παρέμεινεν ἕως Ἀνικήτου· Κερδῶν δ’ ὁ πρὸ Μαρκίωνος καὶ αὐτὸς ἐπὶ Ὑγίνου, ὃς ἢν ἔνατος ἐπίσκοπος, εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἐλθὼν καὶ ἐξομολογούμενος, οὕτως διετέλεσεν, ποτὲ μὲν λαθροδιδασκαλῶν, ποτὲ δὲ πάλιν ἐξομολογούμενος, ποτὲ δὲ ἐλεγχόμενος ἐφ’ οἷς ἐδίδασκεν κακῶς, καὶ ἀφιστάμενος τῆς τῶν ἀδελφῶν συνοδίας.” ταῦτα δέ φησιν ἐν τρίτῳ τῶν πρὸς τὰς αἱρέσεις· ἔν γε μὴν τῷ πρώτῳ αὖθις περὶ τοῦ Κέρδωνος ταῦτα διέξεισιν· “Κερδῶν δέ τις ἀπὸ τῶν περὶ τὸν Σίμωνα τὰς ἀφορμὰς λαβὼν καὶ ἐπιδημήσας ἐν τῆ Ῥώμῃ ἐπὶ Ὑγίνου ἔνατον κλῆρον τῆς ἐπισκοπικῆς διαδοχῆς ἀπὸ τῶν ἀποστόλων ἐδίδαξεν τὸν ὑπὸ τοῦ νόμου καὶ προφητῶν κεκηρυγμένον θεὸν μὴ εἶναι πατέρα τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. τὸν μὲν γὰρ γνωρίζεσθαι, τὸν δὲ ἀγνῶτα εἶναι, καὶ τὸν μὲν δίκαιον, τὸν δὲ ἀγαθὸν ὑπάρχειν. διαδεξάμενος δὲ αὐτὸν Μαρκίων ὁ Ποντικὸς ηὔξησεν τὸ διδασκαλεῖον ἀπηρυθριασμένως βλασφημῶν.” ῾Ο δ᾿ αὐτὸς Εἰρήναιος τὸν ἄπειρον βυθὸν τῆς Οὐαλεντίνου πολυπλανοῦς ὕλης εὐτονώτατα διαπλώσας, ἑρπετοῦ δίκην φωλεύοντος ἀπόκρυφον οὖσαν αὐτοῦ καὶ λεληθυῖαν ἀπογυμνοῖ τὴν κακίαν· πρὸς τούτοις καὶ ἄλλον τινά, Μάρκος αὐτῷ ὄνομα, κατ᾿ αὐτοὺς γενέσθαι λέγει μαγικῆς κυβείας ἐμπειρότατον, γράφει δὲ καὶ τὰς ἀτελέστους αὐτῶν τελετὰς μυσεράς τε μυσταγωγίας ἐκφαίνων αὐτοῖς δὴ τούτοις τοῖς γράμμασιν· “οἳ μὲν γὰρ ἀυτῶν νυμφῶνα κατασκευάζουσιν καὶ μυσταγωγίαν ἐπιτελοῦσιν μετ᾿ ἐπιρρήσεών τινων τοῖς τελουμένοις καὶ πνευματικὸν γάμον φάσκουσιν εἶναι τὸ ὐπ᾿ ἀυτῶν γινόμενον κατὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν ἄνω συζυγιῶν, οἳ δὲ ἄγουσιν ἐφ᾿ ὕδωρ καὶ βαπτίζοντες οὕτως ἐπιλέγουσιν· ῾ εἰς ὄνομα ἀγνώστου τῶν ὅλων, εἰς ἀλήθειαν μητέρα τῶν πάντων, εἰς τὸν κατελθόντα εἰς τὸν ᾿Ιησοῦν.᾿ ἄλλοι δὲ ῾Εβραϊκὰ ὀνόματα ἐπιλέγουσιν πρὸς τὸ μᾶλλον καταπλήξασθαι τοὺς τελουμένους.” Ἀλλὰ γὰρ μετὰ τέταρτον τῆς ἐπισκοπῆς ἔτος ῾Υγίνου τελευτήσαντος , Πὶος ἐπὶ ῾Ρώμης ἐγχειρίζεται τὴν λειτουργίαν· κατά γε μὴν τὴν Ἀλεξάνδρειαν Μάρκος ἀναδείκνυται ποιμὴν Εὐμένους ἔτη τὰ πάντα δέκα πρὸς τρισὶν ἐκπλήσαντος, τοῦ τε Μάρκου ἐπὶ δέκα ἔτη τῆς λειτουργίας ἀναπαυσαμένου, Κελαδίων τῆς Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίας τὴν λειτουργίαν παραλαμβάνει. καὶ κατὰ τὴν ῾Ρωμαίων δὲ πόλιν πεντεκαιδεκάτῳ τῆς ἐπισκοπῆς ἐνιαυτῷ Πίου μεταλλάξαντος, Ἀνίκητος τῶν ἐκεῖσε προΐσταται· καθ᾿ ὃν ῾Ηγήσιππος ἱστορεῖ ἑαυτὸν ἐπιδημῆσαι τῆ Ῥώμῃ παραμεῖναί τε αὐτόθι μέχρι τῆς ἐπισκοπῆς Ἐλευθέρου. μάλιστα δ’ ἤκμαζεν ἐπὶ τῶνδε Ἰουστῖνος, ἐν φιλοσόφου σχήματι τὸν θεῖον λόγον καὶ τοῖς ὑπὲρ τῆς πίστεως ἐν ἐναγωνιζόμενος συγγράμμασιν· ὃς δὴ καὶ γραφὰς κατὰ Μαρκίωνος σύγγραμμα, μνημονεύει ὡς καθ’ ὃν συνέταττε καιρὸν γνωριζομένου τῷ βίῳ τἀνδρός, φησὶν δὲ οὕτως· “Μαρκίωνα δέ τινα Ποντικόν, ὃς καὶ νῦν ἔτι ἐστὶν διδάσκων τοὺς πειθομένους ἄλλον τινὰ νομίξειν μείζονα τοῦ δημιουργοῦ θεόν· ὃς καὶ κατὰ πᾶν γένος ἀνθρώπων διὰ τῆς τῶν δαιμόνων συλλήψεως πολλοὺς πεποίηκε βλάσφημα λέγειν καὶ ἀρνεῖσθαι τὸν ποιητὴν τοῦδε τοῦ παντὸς πατέρα εἶναι τοῦ χριστοῦ, ἄλλον δέ τινα ὡς ὄντα μείζονα παρὰ τοῦτον ὁμολογεῖν πεποιηκέναι]. καὶ πάντες οἱ ἀπὸ τούτων ὡρμημένοι, ὡς ἔφαμεν, Χριστιανοὶ καλοῦνται, ὃν τρόπον καὶ οὐ κοινῶν ὄντων δογμάτων τοῖς φιλοσόφοις τὸ ἐπικαλούμενον ὄνομα τῆς φιλοσοφίας κοινόν ἐστιν·” τούτοις ἐπιφέρει λέγων “ἔστιν δὲ ἡμῖν καὶ σύνταγμα κατὰ πασῶν τῶν γεγενημένων αἱρέσεων, ᾧ εἰ βούλεσθε ἐντυχεῖν, δώσομεν.” Ὁ δ’ αὐτὸς οὗτος Ἰουστῖνος καὶ πρὸς Ἕλληνας ἱκανώτατα πονήσας, καὶ ἑτέρους λόγους ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας πίστεως ἀπολογίαν ἔχοντας βασιλεῖ Αντωνίνῶ τῷ δὴ ἐπικληθέντι Εὐσεβεῖ καὶ τῇ Ῥωμαίων συγκλήτῳ βουλῆ προσφωνεῖ· καὶ γὰρ ἐπὶ τῆς Ῥώμης τὰς διατριβὰς ἐποιεῖτο. ἐμφαίνει δ’ ἑαυτὸν ὅστις καὶ πόθεν ἢν, διὰ τῆς ἀπολογίας ἐν τούτοις·

"Pois Valentino veio a Roma no [tempo] de Higino, atingiu o auge no de Pio, e permaneceu até Aniceto; e Cerdão, o [que veio] antes de Marcião, também ele no [tempo] de Higino, que era o nono bispo, tendo vindo à igreja e confessando[-se], assim continuou: ora ensinando às escondidas, ora de novo confessando[-se], ora sendo convencido [de erro] nas coisas que ensinava mal, e apartando-se da assembleia dos irmãos." E estas coisas diz no terceiro [livro] contra as heresias; e no primeiro, de novo, expõe estas coisas a respeito de Cerdão: "e um certo Cerdão, tendo tomado os pontos de partida dos [homens] em torno de Simão, e tendo residido em Roma no [tempo] de Higino — que tinha a nona sorte da sucessão episcopal a partir dos apóstolos —, ensinou [que] o Deus proclamado pela lei e pelos profetas não é o Pai do nosso Senhor Jesus Cristo. Pois um é conhecido, o outro é incognoscível; e um é justo, o outro é bom. E, tendo-o sucedido Marcião, o do Ponto, aumentou a escola, blasfemando desavergonhadamente."

E o mesmo Irineu, tendo navegado vigorosíssimo através do abismo sem fundo da matéria multi-errante de Valentino, desnuda a malícia dele, oculta e escondida como um réptil entocado; além destes, diz também [que] um outro, de nome Marcos, existiu no [tempo] deles, experientíssimo em trapaça mágica; e escreve também, expondo as iniciações não-iniciadoras deles e as [suas] abomináveis mistagogias, com estas mesmas letras: "pois uns deles preparam uma câmara nupcial e realizam uma mistagogia com certas invocações sobre os que são iniciados, e afirmam [que] o que por eles se faz é um casamento espiritual, à semelhança das conjunções [sizígias] do alto; e outros conduzem à água e, batizando, assim dizem: 'em nome do incognoscível Pai de todas as coisas, na Verdade, mãe de todas as coisas, naquele que desceu sobre Jesus.' E outros pronunciam nomes hebraicos, para mais assombrar os que são iniciados."

Mas, tendo Higino morrido depois do quarto ano do episcopado, Pio é encarregado do ministério em Roma; e, por Alexandria, Marcos é designado pastor, tendo Eumenes completado ao todo treze anos; e, tendo Marcos repousado depois de dez anos do ministério, Celadião recebe o ministério da igreja dos alexandrinos. E, na cidade dos romanos, tendo Pio falecido no décimo quinto ano do episcopado, Aniceto preside os de lá; no [tempo] do qual Hegésipo narra [que] ele mesmo residiu em Roma e permaneceu ali até o episcopado de Eleutério. E sobretudo atingia o auge nestes [tempos] Justino, que, em hábito de filósofo, era embaixador do Verbo divino e combatia nos escritos em favor da fé; o qual, com efeito, tendo escrito também um escrito contra Marcião, menciona que, no tempo em que [o] compunha, o homem era conhecido em vida. E diz assim: "e um certo Marcião, do Ponto, que ainda agora está ensinando os que [lhe] obedecem a julgar [que há] um outro deus maior que o Criador; o qual, por toda raça de homens, por meio da assistência dos demônios, fez muitos dizerem blasfêmias e negarem [que] o fazedor deste universo é o Pai do Cristo, e confessarem [que] um outro, como sendo maior, além deste, [o] fez. E todos os provenientes destes, como dissemos, chamam-se cristãos, do mesmo modo que, mesmo não sendo comuns os dogmas, aos filósofos é comum o sobrenome da filosofia." A estas coisas acrescenta, dizendo: "e temos também uma composição contra todas as heresias que se deram, a qual, se quiserdes lê-la, [vo-la] daremos."

E este mesmo Justino, tendo também laborado capacíssimo contra os gregos, dirige também outros discursos, contendo uma apologia em favor da nossa fé, ao imperador Antonino, o chamado Pio, e ao senado dos romanos; pois fazia as [suas] ocupações em Roma. E mostra quem ele [era] e de onde era, na apologia, nestas [palavras]:

XII

Sobre a apologia de Justino a Antonino

XII. “Αὐτοκράτορι Τίτῳ Αἰλίῳ Ἀδριανῷ 1 Ἀντωνίνῳ Εὐσεβεῖ Καίσαρι Σεβαστῷ καὶ Οὐη- ρισσίμῳ υἱῷ φιλοσόφῳ καὶ Λουκίῳ φιλοσόφου Καίσαρος φύσει υἱῷ καὶ Εὐσεβοῦς εἰσποιητῷ, ἐραστῇ παιδείας, ἱερᾷ τε συγκλήτῳ καὶ παντὶ δήμῳ Ῥωμαίων ὑπὲρ τῶν ἐκ παντὸς γένους ἀνθρώπων ἀδίκως μισουμένων καὶ ἐπηρεαζομένων Ιουστῖνος Πρίσκου τοῦ Βακχείου τῶν ἀπὸ Φλαυίας Νέας πόλεως τῆς Συρίας Παλαιστίνης, εἷς αὐτῶν, τὴν προσφώνησιν καὶ ἔντευξιν πεποίημαι.” Εντευχθεὶς δὲ καὶ ὑφ’ ἑτέρων ὁ αὐτὸς βασιλεὺς ἐπὶ τῆς Ἀσίας ἀδελφῶν παντοίαις ὕβρεσιν πρὸς τῶν ἐπιχωρίων δήμων καταπονουμένων, τοιαύτης ἠξίωσεν τὸ κοινὸν τῆς Ἀσίας διατάξεως·

"Ao imperador Tito Élio Adriano Antonino Pio César Augusto, e a Veríssimo, [seu] filho, filósofo, e a Lúcio, filho por natureza de um César filósofo e adotivo do Pio, amante da instrução, e ao sagrado senado e a todo o povo dos romanos, em favor dos homens de toda raça injustamente odiados e maltratados, eu, Justino, [filho] de Prisco, [filho] de Baqueio, dos [naturais] de Flávia Neápolis, da Síria Palestina, sendo um deles, fiz esta alocução e petição." E o mesmo imperador, tendo sido peticionado também por outros irmãos da Ásia, esmagados com toda espécie de ultrajes pelas populações locais, dignou o Conselho comum da Ásia de tal ordenança:

XIII

Carta de Antonino ao Conselho da Ásia sobre a nossa doutrina

XIII. “Αὐτοκράτωρ Καῖσαρ Μάρκος Αὐρήλιος Ἀντωνῖνος Σεβαστός, Ἀρμένιος, ἀρχιερεὺς μέγιστος, δημαρχικῆς ἐξουσίας τὸ πέμπτον καὶ τὸ δέκατον, ὕπατος τὸ τρίτον, τῷ κοινῷ τῆς Ἀσίας χαίρειν. ἐγὼ μὲν οἶδ’ ὅτι καὶ τοῖς θεοῖς ἐπιμελές ἐστι μὴ λανθάνειν τοὺς τοιούτους· πολὺ γὰρ μᾶλλον ἐκεῖνοι κολάσαιεν ἂν τοὺς μὴ βουλομένους αὐτοῖς προσκυνεῖν ἢ ὑμεῖς. οὓς εἰς ταραχὴν ἐμβάλλετε, βεβαιοῦντες τὴν γνώμην αὐτῶν ἥνπερ ἔχουσιν, ὡς ἀθέων κατηγοροῦντες· εἴη δ’ ἂν κἀκείνοις αἱρετὸν τῷ δοκεῖν κατηγορουμένοις τεθνάναι μᾶλλον ἢ ξῆν ὑπὲρ τοῦ οἰκείου θεοῦ· ὅθεν καὶ νικῶσι, προιέμενοι τὰς ἑαυτῶν ψυχὰς ἤπερ πειθόμενοι οἷς ἀξιοῦτε πράττειν αὐτούς. περὶ δὲ τῶν σεισμῶν τῶν γεγονότων καὶ γινομένων, οὐκ ἄτοπον ὑμᾶς ὑπομνῆσαι ἀθυμοῦντας μὲν ὅταν περ ὦσιν, παραβάλλοντας δὲ τὰ ἡμέτερα πρὸς τὰ ἐκείνων. οἳ μὲν οὖν εὐπαρρησιαστότεροι γίνονται πρὸς τὸν θεόν, ὑμεῖς δὲ παρὰ πάντα τὸν χρόνον καθ’ ὃν ἀγνοεῖν δοκεῖτε, τῶν τε θεῶν τῶν ἄλλων ἀμελεῖτε καὶ τῆς θρησκείας τῆς περὶ τὸν ἀθάνατον· ὃν δὴ τοὺς Χριστιανοὺς θρησκεύοντας ἐλαύνετε καὶ διώκετε ἕως θανάτου. ὑπὲρ δὲ τῶν τοιούτων ἤδη καὶ πολλοὶ τῶν περὶ τὰς ἐπαρχίας ἡγεμόνων καὶ τῷ θειοτάτῳ ἡμῶν ἔγραψαν πατρί, οἷς καὶ ἀντέγραφεν μηδὲν ἐνοχλεῖν τοῖς τοιούτοις, εἰ μὴ ἐμφαίνοιντό τι περὶ τὴν ‘Ρωμαίων ἡγεμονίαν ἐγχειροῦντες. καὶ ἐμοὶ δὲ περὶ τῶν τοιούτων πολλοὶ ἐσήμαναν· οἷς δὴ καὶ ἀντέγραψα κατακολουθῶν τῇ τοῦ πατρὸς γνώμῃ. εἰ δέ τις ἐπιμένοι τινὰ τῶν τοιούτων εἰς πράγματα φέρων ὡς δὴ τοιοῦτον, ἐκεῖνος ὁ καταφερόμενος ἀπολελύσθω τοῦ ἐγκλήματος καὶ ἐὰν φαίνηται τοιοῦτος ὤν, ὁ δὲ καταφέρων ἔνοχος ἕαται δίκης. προετέθη ἐν Ἐφέσῳ ἐν τῷ κοινῷ τῆς Ἀσίας.” Τούτοις οὕτω χωρήσασιν ἐπιμαρτυρῶν Μελίτων, τῆς ἐν Σάρδεσιν ἐκκλησίας ἐπίσκοπος κατ’ αὐτὸ γνωριζόμενος τοῦ χρόνου, δῆλός ἐστιν ἐκ τῶν εἰρημένων αὐτῷ ἐν ἧ πεποίηται πρὸς αὐτοκράτορα Οὐῆρον ὑπὲρ τοῦ καθ’ ἡμᾶς δόγματος ἀπολογίᾳ.

"O imperador César Marco Aurélio Antonino Augusto, Armênio, sumo pontífice máximo, [na] décima quinta potestade tribunícia, cônsul pela terceira vez, ao Conselho comum da Ásia, saudação. Eu sei que também aos deuses é [objeto de] cuidado [que] tais [homens] não passem despercebidos; pois muito mais aqueles puniriam os que não querem adorá-los, do que vós. [Vós], que os lançais em perturbação, confirmando a opinião deles, a mesma que têm, acusando[-os] como ateus; e seria também para aqueles [coisa] preferível, sendo [assim] acusados, parecer morrer, antes que viver, em favor do seu próprio Deus; donde também vencem, entregando as suas próprias vidas, antes que obedecendo às coisas que exigis [que] eles façam. E, a respeito dos terremotos que se deram e se dão, não [é] despropositado lembrar-vos, [a vós] que perdeis o ânimo sempre que eles acontecem, comparando as nossas [disposições] com as deles. Eles, pois, tornam-se mais cheios de confiança para com Deus, mas vós, por todo o tempo em que pareceis ignorá-[lo], negligenciais tanto os outros deuses quanto o culto a respeito do Imortal; e os cristãos, que o cultuam, [os] acossais e perseguis até a morte. E, em favor de tais [homens], já também muitos dos governadores das províncias escreveram ao nosso diviníssimo pai, aos quais também respondeu por escrito [que] em nada molestassem tais [homens], se não aparecessem empreendendo algo contra o governo dos romanos. E também a mim, a respeito de tais [homens], muitos [o] comunicaram; aos quais também respondi por escrito, seguindo a opinião de [meu] pai. E, se alguém persistir em trazer algum de tais [homens] a processos, como tal [isto é, como cristão], aquele que é denunciado seja absolvido da acusação, ainda que apareça sendo tal, e o que denuncia estará sujeito a juízo. Foi afixada em Éfeso, no Conselho comum da Ásia."

E, atestando [que] estas coisas assim se passaram, Melitão, bispo da igreja de Sardes, conhecido por este mesmo tempo, é manifesto [testemunho], a partir das coisas ditas por ele na apologia que fez, em favor da nossa doutrina, ao imperador Vero.

XIV

As coisas memoradas a respeito de Policarpo, o conhecido dos apóstolos

XIV. Ἐπὶ δὲ τῶν δηλουμένων, Ἀνικήτου τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας ἡγουμένου, Πολύκαρπον ἔτι περιόντα τῷ βίῳ γενέσθαι τε ἐπὶ Ῥώμης καὶ εἰς ὁμιλίαν τῷ Ἀνικήτῳ ἐλθεῖν διά τι ζήτημα περὶ τῆς κατὰ τὸ πάσχα ἡμέρας Εἰρήναιος ἱστορεῖ. καὶ ἄλλην δὲ ὁ αὐτὸς περὶ τοῦ Πολυκάρπου πάρα· δίδωσιν διήγησιν, ἢν ἀναγκαῖον τοῖς περὶ αὐτοῦ δηλουμένοις ἐπισυνάψαι, οὕτως ἔχουσαν· ΑΠΟ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΑΣ ΑΙΡΕΣΕΙΣ ΕΙΡΗΝΑΙΟΥ “Καὶ Πολύκαρπος δὲ οὐ μόνον ὑπὸ ἀποστόλων μαθητευθεὶς καὶ συναναστραθεὶς πολλοῖς τοῖς τὸν κύριον ἑορακόσιν, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἀποστόλων κατασταθεὶς εἰς τὴν Ἀσίαν ἐν τῇ ἐν Σμύρνη ἐκκλησίᾳ ἐπίσκοπος, ὃν καὶ ἡμεῖς ἑοράκαμεν ἐν τῇ πρώτῃ ἡμῶν ἡλικίᾳ ἐπὶ πολὺ γὰρ παρέμεινεν καὶ πάνυ γηραλέος ἐνδόξως καὶ ἐπιφανέστατα μαρτυρήσας ἐξῆλθεν τοῦ βίου), ταῦτα διδάξας ἀεὶ ἃ καὶ παρὰ τῶν ἀποστόλων ἔμαθεν, ἃ καὶ ἡ ἐκκλησία παραδίδωσιν, ἃ καὶ μόνα ἐστὶν ἀληθῆ. μαρτυροῦσι τούτοις αἱ κατὰ τὴν Ἀσίαν ἐκκλησίαι πᾶσαι καὶ οἱ μέχρι νῦν διαδεδεγμένοι τὸν Πολύκαρπον, πολλῷ ἀφιοπιστότερον καὶ βεβαιότερον ἀληθείας μάρτυρα ὄντα Οὐαλεντίνου καὶ Μαρκίωνος καὶ τῶν λοιπῶν κακογνωμόνων· ὃς καὶ ἐπὶ Ἀνικήτου ἐπιδημήσας τῆ Ῥώμῃ, πολλοὺς ἀπὸ τῶν προειρημένων αἱρετικῶν ἐπέστρεψεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ θεοῦ, μίαν καὶ μόνην ταύτην ἀλήθειαν κηρύξας ὑπὸ τῶν ἀποστόλων παρειληφέναι τὴν ὑπὸ τῆς ἐκκλησίας παραδεδομένην. καὶ εἰσὶν οἱ ἀκηκοότες αὐτοῦ ὅτι Ἰωάννης ὁ τοῦ κυρίου μαθητὴς ἐν τῇ Ἐφέσῳ πορευθεὶς λούσασθαι καὶ ἰδὼν ἔσω Κήρινθον ἐξήλατο τοῦ βαλανείου μὴ λουσάμενος, ἀλλ’ ἐπειπών ἴ’ φύγωμεν, μὴ καὶ τὸ βαλανεῖον συμπέσῃ, ἔνδον ὄντος Κηρίνθου τοῦ τῆς ἀληθείας ἐχθροῦ.’ καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Πολύκαρπος Μαρκίωνί ποτε εἰς ὄφιν αὐτῷ ἐλθόντι καὶ φήσαντι ῾ἐπιγίνωσκε ἡμᾶς᾿ ἀπεκρίθη ῾ ἐπιγινώακω· ἐπιγινώσκω τὸν πρωτότοκον τοῦ οατανᾶ.᾿ τοσαύτην οἱ ἀπόστολοι καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτῶν ἔαχον εὐλάβειαν πρὸς τὸ μηδὲ μέχρι λόγου κοινωνεῖν τινὶ τῶν παραχαρασσόντων τὴν ἀλήθειαν, ὡς καὶ Παῦλος ἔφησεν αἱρετικὸν ἄνθρωπον μετὰ μίαν καὶ δευτέραν νουθεαίαν παραιτοῦ, εἰδὼς ὅτι ἐξέστραπται ὁ τοιοῦτος καὶ ἁμαρτάνει ὢν αὐτοκατάκριτος.᾿ ἔστιν δὲ καὶ ἐπιστολὴ Πολυκάρπου πρὸς Φιλιππηαίους γεγραμμένη ἱκανωτάτη, ἐξ ἧς καὶ τὸν χαρακτῆρα τῆς πίατεως αὐτοῦ καὶ τὸ κήρυγμα τῆς ἀληθείας οἱ βουλόμενοι καὶ φροντίζοντες τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας δύνανται μαθεῖν.” ταῦτα ὁ Εἰρήναιος· ὁ γέ τοι Πολύκαρπος ἐν τῆ δηλωθείσῃ πρὸς Φιλιππηαίους αὐτοῦ γραφῇ, φερομένη εἰς δεῦρο, κέχρηταί τισιν μαρτυρίαις ἀπὸ τῆς Πέτρου προτέρας ἐπιστολῆς. Ἀντωνῖνον μὲν δὴ τὸν Eὐσεβῆ κληθέντα, εἰκοστὸν καὶ δεύτερον ἔτος τῆς ἀρχῆς διανύααντα, Μάρκος Αὐρήλιος Οὐῆρος, ὁ καὶ Ἀντωνῖνος, υἱὸς αὐτοῦ, σὺν καὶ Λουκίῳ ἀδελφῷ διαδέχεται.

E, nos [tempos] indicados, governando Aniceto a igreja dos romanos, Irineu narra [que] Policarpo, ainda estando em vida, esteve em Roma e veio a conversar com Aniceto por causa de uma questão a respeito do dia da páscoa. E o mesmo [Irineu] transmite também outra narrativa a respeito de Policarpo, que é necessário juntar às coisas manifestadas a respeito dele, e que tem este teor:

DO TERCEIRO [LIVRO] DE IRINEU CONTRA AS HERESIAS. "E também Policarpo — não só instruído pelos apóstolos e tendo convivido com muitos dos que viram o Senhor, mas também constituído pelos apóstolos, para a Ásia, bispo na igreja de Esmirna — a quem também nós vimos na nossa primeira idade (pois permaneceu muito [tempo] e, muitíssimo velho, tendo dado testemunho gloriosa e ilustríssimamente, saiu da vida), ensinou sempre estas coisas: as que também aprendeu dos apóstolos, as que também a igreja transmite, as que também [são as] únicas verdadeiras. Dão testemunho a estas coisas todas as igrejas pela Ásia e os que até agora sucederam Policarpo — [ele que é] testemunha da verdade muito mais digna de crédito e mais firme que Valentino e Marcião e os demais de mente má; o qual também, tendo residido em Roma no [tempo] de Aniceto, converteu muitos dos hereges antes referidos à igreja de Deus, tendo pregado [que] ele recebera dos apóstolos, [como] uma e única, esta verdade: a que foi transmitida pela igreja. E há os que o ouviram [dizer] que João, o discípulo do Senhor, tendo ido em Éfeso lavar-se e visto dentro Cerinto, saltou fora do banho sem se lavar, mas dizendo: 'fujamos, para que também o banho não desabe, estando dentro Cerinto, o inimigo da verdade.' E o próprio Policarpo, a Marcião, que uma vez veio à sua vista e disse 'reconhece-nos', respondeu: 'reconheço, reconheço o primogênito de Satanás.' Tão grande precaução tinham os apóstolos e os seus discípulos, a ponto de nem até por palavra terem comunhão com algum dos que falsificam a verdade — como também Paulo disse: 'ao homem herege, depois de uma primeira e segunda advertência, evita, sabendo que tal [homem] está pervertido e peca, sendo condenado por si mesmo.' E há também uma carta de Policarpo aos filipenses, escrita, capacíssima, da qual os que querem e cuidam da sua própria salvação podem aprender tanto o caráter da sua fé quanto a pregação da verdade." Estas coisas [diz] Irineu; e Policarpo, com efeito, na sua indicada escrita aos filipenses, conservada até aqui, serviu-se de certos testemunhos da primeira carta de Pedro. Antonino, o chamado Pio, tendo, pois, cumprido o vigésimo segundo ano do poder, é sucedido por Marco Aurélio Vero — também [chamado] Antonino —, seu filho, juntamente com Lúcio, [seu] irmão.

XV

Como, no [tempo] de Vero, Policarpo, com outros, sofreu martírio na cidade dos esmirneus

XV. ἐν τούτῳ δὲ ὁ Πολύκαρπος μεγίστων τὴν Ἀσίαν ἀναθορυβησάντων διωγμῶν μαρτυρίῳ τελειοῦται, ἄναγκαιότατον δ᾿ αὐτοῦ τὸ τέλος ἐγγράφως ἔτι φερόφερόμενον ἡγοῦμαι δεῖν μνήμῃ τῆσδε τῆς ἱστορίας καταθέσθαι. ἔστιν δὲ ἡ γραφὴ ἐκ προσώπου ἦς αὐτὸς ἐκκλησίας ἡγεῖτο, ταῖς κατὰ τόπον παροικίαις τὰ κατ’ αὐτὸν ἀποσημαίνουσα διὰ τούτων· “ ῾Η ἐκκλησία τοῦ θεοῦ ἡ παροικοῦσα Σμύρναν τῆ ἐκκλησίᾳ τοῦ θεοῦ τῆ παροικούσῃ ἐν Φιλομηλίῳ καὶ πάσαις ταῖς κατὰ πάντα τόπον τῆς ἁγίας καθολικῆς ἐκκλησίας παροικίαις ἔλεος εἰρήνη καὶ ἀγάπη θεοῦ πατρὸς καὶ κυρίου ἡμῶν ’Ιησοῦ Χριστοῦ πληθυνθείη. ἐγράψαμεν ὑμῖν, ἀδελφοί, τὰ κατὰ τοὺς μαρτυρήσαντας καὶ τὸν μακάριον Πολύκαρπον, ὅστις ὥσπερ ἐπισφραγίσας διὰ τῆς μαρτυρίας αὐτοῦ κατέπαυσε τὸν διωγμόν.’’ Τούτοις τούτοις ἑξῆς πρὸ τῆς ἀμφὶ τοῦ Πολυκάρπου διηγήσεως τὰ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἀνιστοροῦσι μάρτυρας, οἵας ἐνστάσεις πρὸς τὰς ἀλγηδόνας ἐνεδείξαντο, διαγράφοντες. καταπλῆξαι γάρ φασι τοὺς ἐν κύκλῳ περιεστῶτας , θεωμένους τοτὲ μὲν μάστιξι μέχρι καὶ τῶν ἐνδοτάτω φλεβῶν καὶ ἀρτηριῶν καταξαινομένους, ὡς ἤδη καὶ τὰ ἐν μυχοῖς ἀπόρρητα τοῦ σώματος σπλάγχνα τε αὐτῶν καὶ μέλη κατοπτεύεσθαι, τοτὲ δὲ τοὺς ἀπὸ θαλάττης κήρυκας καί τινας ὀξεῖς ὀβελίσκους ὑποστρωννυμένους, καὶ διὰ παντὸς εἴδους κολάσεων καὶ βασάνων προιόντας καὶ τέλος θηραὶν εἰς βορὰν παραδιδομένους . μάλιστα δὲ ἱστοροῦσιν διαπρέψαι τὸν γενναιότατον Γερμανικόν, ὑπορρωννύντα σὺν θείᾳ χάριτι τὴν ἔμφυτον περὶ τὸν θάνατον τοῦ σώματος δειλίαν. βουλομένου γέ τοι τοῦ ἀνθυπάτου αὐτὸν προβαλλομένου τε τὴν ἡλικίαν καὶ ἀντιβολοῦντος κομιδῆ νέον ὄντα καὶ ἀκμαῖον οἶκτον ἑαυτοῦ λαβεῖν, μὴ μελλῆσαι, προθύμως δ’ ἐπισπάσασθαι εἰς ἑαυτὸν τὸ θηρίον, μόνον οὐχὶ βιασάμενον καὶ παροξύναντα, ὡς ἂν τάχιον τοῦ ἀδίκου καὶ ἀνόμου βίου αὐτῶν ἀπαλλαγείη . τούτου δ’ ἐπὶ τῷ διαπρεπεῖ θανάτῳ τὸ πᾶν πλῆθος ἀποθαυμάσαν τῆς ἀνδρείας τὸν θεοφιλῆ μάρτυρα καὶ τὴν καθόλου τοῦ γένους τῶν χριστιανῶν ἀρετήν, ἀθρόως ἐπιβοᾶν ἄρξασθαι “ αἶρε τοὺς ἀθέους· ζητείσθω Πολύκαρπος.’’ καὶ δὴ πλείστης ἐπὶ ταῖς βοαῖς γενομένης ταραχῆς, Φρύγα τινὰ τὸ γένος, Κόϊντον τοὔνομα, νεωστὶ ἐκ τῆς Φρυγίας ἐπιστάντα, ἰδόντα τοὺς θῆρας καὶ τὰς ἐπὶ τούτοις ἀπειλάς, καταπτῆξαι τὴν ψυχὴν μαλακισθέντα καὶ τέλος τῆς σωτηρίας ἐνδοῦναι. ἐδήλου δὲ τοῦτον ὁ τῆς προειρημένης γραφῆς λόγος προοπετέστερον ἀλλ’ οὐ κατ’ εὐλάβειαν ἐπιπηδῆσαι τῷ δικαστηρίῳ σὺν ἑτέροις, ἁλόντα δ’ οὖν ὅμως καταφανὲς ὑπόδειγμα τοῖς πᾶσιν παρασχεῖν, ὅτι μὴ δέοι τοῖς τοιούτοις ῥιψοκινδύνως καὶ ἀνευλαβῶς ἐπιτολμᾶν. ἀλλὰ ταύτῃ μὲν εἶχεν πέρας τὰ κατὰ τούτους· τόν γε μὴν θαυμασιώτατον Πολύκαρπον τὰ μὲν πρῶτα τούτων ἀκούσαντα ἀτάραχον μεῖναι, εὐσταθὲς τὸ ἦθος καὶ ἀκίνητον φυλάξαντα, βούλεσθαί τε αὐτοῦ κατὰ πόλιν περιμένειν· πεισθέντα γε μὴν ἀντιβολοῦσι τοῖς ἀμφ’ αὐτὸν καὶ ὡς ἄν ὑπεξέλθοι παρακαλοῦσι, προελθεῖν εἰς οὐ πόρρω διεστῶτα τῆς πόλεως ἀγρὸν διατρίβειν τε σὺν ὀλίγοις ἐνταῦθα, νύκτωρ καὶ μεθ’ ἡμέραν οὔτι ἕτερον πράττοντα ἢ ταῖς πρὸς τὸν κύριον διακαρτεροῦντα εὐχαῖς· δι’ ὧν δεῖσθαι καὶ ἱκετεύειν εἰρήνην ἐξαιτούμενον ταῖς ἀνὰ πᾶσαν τὴν οἴκου οἰκουμένην ἐκκλησίαις, τοῦτο γὰρ καὶ εἶναι ἐκ τοῦ παντὸς αὐτῷ σύνηθες. καὶ δὴ εὐχόμενον, ἐν ὀπτασίᾳ τριῶν πρότερον ἡμερῶν τῆς συλλήψεως νύκτωρ ἰδεῖν τὸ ὑπὸ κεφαλῆς αὐτῷ στρῶμα ἀθρόως οὕτως ὑπὸ πυρὸς φλεχθὲν δεδαπανῆσθαι, ἔξυπνον δ’ ἐπὶ τούτῳ γενόμενον , εὐθὺς ὑφερμηνεῦσαι τοῖς παροῦσι τὸ φανέν, μόνον οὐχὶ τὸ μέλλον προθεσπίσαντα σαφῶς τε ἀνειπόντα τοῖς ἀμφ’ αὐτὸν ὅτι δέοι αὐτὸν διὰ Χριστὸν πυρὶ τὴν ζωὴν μεταλλάξαι. ἐπικειμένων δὴ οὖν σὺν πάσῃ σπουδῇ τῶν ἀναζητούντων αὐτόν, αὖθις ὑπὸ τῆς τῶν ἀδελφῶν διαθέσεως καὶ στοργῆς ἐκβεβιασμένον μεταβῆναί φασιν ἐφ’ ἕτερον ἀγρόν· ἔνθα μετ’ οὐ πλεῖστον τοὺς συνελαύνοντας ἐπελθεῖν, δύο δὲ τῶν αὐτόθι συλλαβεῖν παίδων· ὧν θάτερον αἰκισαμένους ἐπιστῆναι δι’ αὐτοῦ τῆ τοῦ Πολυκάρπου καταγωγῇ, ὀψὲ δὲ τῆς ὥρας ἐπελθόντας, αὐτὸν μὲν εὑρεῖν ἐν ὑπερῴῳ κατακείμενον , ὅθεν δυνατὸν ὂν αὐτῷ ἐφ’ ἑτέραν μεταστῆναι οἰκίαν, μὴ βεβουλῆσθαι, εἰπόντα “ τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ γινέσθω.’’ καὶ δὴ μαθὼν παρόντας, ὡς ὁ λόγος φησί, καταβὰς αὐτοῖς διελέξατο εὗ μάλα φαιδρῷ καὶ πραοτάτῳ προσώπῳ, ὡς καὶ θαῦμα δοκεῖν ὁρᾶν τοὺς πάλαι τοῦ ἀνδρὸς ἀγνῶτας, ἐναποβλέποντας τῷ τῆς ἡλικίας αὐτοῦ παλαιῷ καὶ τῷ σεμνῷ καὶ εὐσταθεῖ τοῦ τρόπου, καὶ εἰ τοσαύτη γένοιτο σπουδὴ ὑπὲρ τοῦ τοιοῦτον συλληφθῆναι πρεσβύτην. ὃ δ’ οὐ μελλήσας εὐθέως τράπεζαν αὐτοῖς παρατεθῆναι προστάττει, εἶτα τροφῆς ἀφθόνου μεταλαβεῖν ἀξιοῖ, μίαν τε ὥραν, ὡς ἂν προσεύξοιτο ἀδεῶς, παρ’ αὐτῶν αἰτεῖται· ἐπιτρεφάντων δὲ ἀναστὰς ηὔχετο, ἔμπλεως τῆς χάριτος ὢν τοῦ κυρίου, ὡς ἐκπλήττεσθαι τοὺς παρόντας εὐχομένου αὐτοῦ ἀκροωμένους πολλούς τε αὐτῶν μετανοεῖν ἤδη ἐπὶ τῷ τοιοῦτον ἀναιρεῖσθαι μέλλειν σεμνὸν καὶ θεοπρεπῆ πρεσβύτην. Επὶ τούτοις ἡ περὶ αὐτοῦ γραφὴ κατὰ λέξιν ὧδέ πως τὰ ἑξῆς τῆς ἰατορίας ἔχει· “ ἐπεὶ δέ ποτε κατέπαυσε τὴν προσευχὴν μνημονεύσας ἁπάντων καὶ τῶν πώποτε αυμβεβληκότων αὐτῷ, μικρῶν τε καὶ μεγάλων, ἐνδόξων τε καὶ ἀδόξων, καὶ πάσης τῆς κατὰ τὴν οἰκουμένην καθολικῆς ἐκκλησίας, τῆς ὥρας ἐλθούσης τοῦ ἐξιέναι, ὄνῳ καθίσαντες αὐτὸν ἤγαγον εἰς τὴν πόλιν, ὄντος σαββάτου μεγάλου. καὶ ὑπήντα αὐτῷ ὁ εἰρήναρχος Ἡρῴδης καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ Νικητὴς· οἳ καὶ μεταθέντες αὐτὸν εἰς τὸ ὄχημα, ἔπειθον παρακαθεζόμενοι καὶ λέγοντες τί γὰρ κακόν ἐστιν εἰπεῖν, κύριος Καῖσαρ, καὶ θῦσαι καὶ διασῴζεσθαι; ’ ὃ δὲ τὰ μὲν πρῶτα οὐκ ἀπεκρίνατο, ἐπιμενόντων δὲ αὐτῶν, ἔφη οὐ μέλλω πράττειν δ’ συμβουλεύετέ μοι.’ οἱ δὲ ἀποτυχόντες τοῦ πεῖσαι αὐτόν, δεινὰ ῥήματα ἔλεγον καὶ μετὰ σπουδῆς καθῄρουν, ὡς κατιόντα ἀπὸ τοῦ ὀχήματος ἀποσῦραι τὸ ἀντικνήμιον· ἀλλὰ γὰρ μὴ ἐπιστραφείς, οἷα μηδὲν πεπονθώς, προθύμως μετὰ σπουδῆς ἐπορεύετο, ἀγόμενος εἰς τὸ στάδιον. θορύβου δὲ τηλικούτου ὄντος ἐν τῷ σταδίῳ, ὡς μηδὲ πολλοῖς ἀκουσθῆναι, τῷ Πολυκάρπῳ εἰσιόντι εἰς τὸ στάδιοι ’ν φωνὴ ἐξ οὐρανοῦ γέγονεν ἴ’ ἴσχυε, Πολύκαρπε, καὶ ἀνδρίζου.’ καὶ τὸν μὲν εἰπόντα οὐδεὶς εἶδεν, τὴν δὲ φωνὴν τῶν ἡμετέρων πολλοὶ ἤκουσαν. προσαχθέντος οὗν αὐτοῦ, θόρυβος ἢν μέγας ἀκουσάντων ὅτι Πολύκαρπος συνείληπται. λοιπὸν οὗν προσελθόντα ἀν- ἠρώτα ὁ ἀνθύπατος εἰ αὐτὸς εἴη Πολύκαρπος, καὶ ὁμολογήσαντος, ἔπειθεν ἀρνεῖσθαι, λέγων αἰδέσθητί σου τὴν ἡλικίαν ’ καὶ ἕτερα τούτοις ἀκόλουθα, ἃ σύνηθες αὐτοῖς ἐστι λέγειν, ἴ’ ὄμοσον τὴν Καίσαρος τύχην, μετανόησον, εἰπόν, αἶρε τοὺς ἀθέους.’ ὁ δὲ Πολύκαρπος ἐμβριθεῖ τῷ προσώπῳ εἰς πάντα τὸν ὄχλον τὸν ἐν τῷ σταδίῳ ἐμβλέψας, ἐπισείσας αὐτοῖς τὴν χεῖρα στενάξας τε καὶ ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανόν, εἶπεν αἶρε τοὺς ἀθέους. ἐγκειμένου δὲ τοῦ ἡγουμένου καὶ λέγοντος ‘ ὄμοσον, καὶ ἀπολύσω σε, λοιδόρησον τὸν χριστόν, ’ ἔφη ὁ Πολύκαρπος ‘ὀγδοήκοντα καὶ ἓξ ἔτη δουλεύω αὐτῷ, καὶ οὐδέν με ἠδίκησεν· καὶ πῶς δύναμαι βλασφημῆσαι τὸν βασιλέα μου, τὸν σώσαντά με;’ ἐπιμένοντος δὲ πάλιν αὐτοῦ καὶ λέγοντος ἴ’ ‘ὄμοσον τὴν Καίσαρος τύχην, ’ ὁ Πολύκαρπος ‘εἰ κενοδοξεῖς,’ φησίν, ἵνα ὀμόσω τὴν Καίσαρος τύχην, ὡς λέγεις προσποιούμενος ἀγνοεῖν ὅστις εἰμί, μετὰ παρρησίας ἄκουε· Χριστιανός εἰμι. εἰ δὲ θέλεις τὸν τοῦ Χριστιανισμοῦ μαθεῖν λόγον, δὸς ἡμέραν καὶ ἄκουσον.’ ἔφη ὁ ἀνθύπατος ‘πεῖσον τὸν δῆμον.’ Πολύκαρπος ἔφη, ‘σὲ μὲν καὶ λόγου ἠξίωκα, δεδιδάγμεθα γὰρ ἀρχαῖς καὶ ἐξουσίαις ὑπὸ θεοῦ τεταγμέναις τιμὴν κατὰ τὸ προσῆκον τὴν μὴ τεταγμέναις ἡμᾶς ἀπονέμειν· ἐκείνους δὲ οὐκ ἀξίους ἡγοῦμαι τοῦ ἀπολογεῖσθαι αὐτοῖς. ’ ὁ δ’ ἀνθύπατος εἶπεν ‘ θηρία ἔχω· τούτοις ἄε παραβαλῶ, ἐὰν μὴ μετανοήσῃς.’ ὁ δὲ εἶπεν κάλει· ἀμετάθετος γὰρ ἡμῖν ἡ ἀπὸ τῶν κρειττόνων ἐπὶ τὰ χείρω μετάνοια, καλὸν δὲ μετατίθεσθαι ἀπὸ τῶν χαλεπῶν ἐπὶ τὰ δίκαια. ’ ὁ δὲ πάλιν πρὸς αὐτόν πυρί ἄε ποιήσω δαμασθῆναι, ἐὰν τῶν θηρίων καταφρονῇς, ἐὰν μὴ μετανοήσῃς.’ Πολύκαρπος εἶπεν ‘ πῦρ ἀπειλεῖς πρὸς ὥραν καιόμενον καὶ μετ’ ὀλίγον σβεννύμενον· ἀγνοεῖς γὰρ τὸ τῆς μελλούσης κρίσεως καὶ αἰωνίου κολάσεως τοῖς ἀσεβέσι τηρούμενον πῦρ. ἀλλὰ τί βραδύνεις; φέρε δ’ βούλει.’ ταῦτα δὲ καὶ ἕτερα πλείονα λέγων, θάρσους καὶ χαρᾶς ἐνεπίμπλατο καὶ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ χάριτος ἐπληροῦτο , ὥστε μὴ μόνον μὴ συμπεσεῖν ταραχθέντα ὑπὸ τῶν λεγομένων πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ τοὐναντίον τὸν ἀνθύπατον ἐκατῆναι πέμψαι τε τὸν κήρυκα καὶ ἐν μέσῳ τῷ σταδίῳ κηρῦξαι ‘τρὶς Πολύκαρπος ὡμολόγησεν ἑαυτὸν χριστιανὸν εἶναι.’ τούτου λεχθέντος ὑπὸ τοῦ κήρυκος, πᾶν τὸ πλῆθος ἐθνῶν τε καὶ Ἰουδαίων τῶν τὴν Σμύρναν κατοικούντων ἀκατασχέτῳ θυμῷ καὶ μεγάλη φωνῇ ἐβόα ‘ οὗτός ἐστιν ὁ τῆς Λαίας διδάσκαλος, ὁ πατὴρ τῶν Χριστιανῶν, ὁ τῶν ἡμετέρων θεῶν καθαιρέτης, ὁ πολλοὺς διδάσκων μὴ θύειν μηδὲ προσκυνεῖν.’ ταῦτα λέγοντες, ἐπεβόων καὶ ἠρώτων τὸν ἀσιάρχην Φίλιππον ἵνα ἐπαφῇ τῷ Πολυκάρπῳ λέοντα· ὁ δὲ ἔφη μὴ εἷναι ἐξὸν αὐτῷ ἐπειδὴ πεπληρώκει τὰ κυνηγέσια. τότε ἔδοξεν αὐτοῖς ὁμοθυμαδὸν ἐπιβοῆσαι ὥστε ζῶντα τὸν Πολύκαρπον κατακαῦσαι. ἔδει γὰρ τὸ τῆς φανερωθείσης αὐτῷ ἐπὶ τοῦ πρόσ’ κεφαλαίου ὀπτασίας πληρωθῆναι, ὅτε ἰδὼν αὐτὸ καιόμενον προσευχόμενος , εἶπεν ἐπιστραφεὶς τοῖς μετ’ αὐτοῦ πιστοῖς προφητικῶς δεῖ με ζῶντα καῆναι.’ ταῦτα οὗν μετὰ τοσούτου τάχους ἐγένετο θᾶττον ἢ ἐλέγετο, τῶν ὄχλων παραχρῆμα συναγόντων ἐκ τῶν ἐργαστηρίων καὶ ἐκ τῶν βαλανείων ξύλα καὶ φρύγανα, μάλιστα Ἰουδαίων προθύμως, ὡς ἔθος αὐτοῖς, εἰς ταῦτα ὑπουργούντων . ἀλλ’ ὅτε ἡ πυρὰ ἡτοιμάσθη, ἀποθέμενος ἑαυτῷ πάντα τὰ ἱμάτια καὶ λύσας τὴν ζώνην, ἐπειρᾶτο καὶ ὑπολύειν ἑαυτόν, μὴ πρότερον τοῦτο ποιῶν ἰὰ τὸ ἀεὶ ἕκαστον τῶν πιστῶν σπουδάζειν ὅστις τάχιον τοῦ χρωτὸς αὐτοῦ ἐφάψηται· ἐν παντὶ γὰρ ἀγαθῆς ἕνεκεν πολιτείας καὶ πρὸ τῆς πολιᾶς ἐκεκόσμητο. εὐθέως οὖν αὐτῷ περιετίθετο τὰ πρὸς τὴν πυρὰν ἡρμοσμένα ὄργανα· μελλόντων δὲ αὐτῶν καὶ προσηλοῦν αὐτόν, εἶπεν ἄφετέ με οὕτως · ὁ γὰρ διδοὺς ὑπομεῖναι τὸ πῦρ δώσει καὶ χωρὶς τῆς ὑμετέρας ἐκ τῶν ἥλων ἀσφαλείας ἀσκύλτως ἐπιμεῖναι τῆ πυρᾷ.’ οἱ δὲ οὐ καθήλωσαν, προσέδησαν δὲ αὐτόν. ὁ δ’ ὀπίσω τὰς χεῖρας ποιήσας καὶ προσδεθεὶς ὥσπερ κριὸς ἐπίσημος, ἀναφερόμενος ἐκ μεγάλου ποιμνίου ὁλοκαύτωμα δεκτὸν θεῷ παντοκράτορι, εἶπεν ὁ τοῦ ἀγαπητοῦ καὶ εὐλογητοῦ παιδός σου Ἰησοῦ χριστοῦ πατήρ, δι’ οὗ τὴν περὶ σὲ ἐπίγνωσιν εἰλήφαμεν, ὁ θεὸς ἀγγέλων καὶ δυνάμεων καὶ πάσης κτίσεως παντός τε τοῦ γένους τῶν δικαίων οἳ ζῶσιν ἐνώπιόν ἀοῦ, εὐλογῶ ἄε ὅτι ἠξίωσάς με τῆς ἡμέρας καὶ ὥρας ταύτης, τοῦ λαβεῖν μέρος ἐν ἀριθμῷ τῶν μαρτύρων ἐν τῷ ποτηρίῳ τοῦ χριστοῦ σου εἰς ἀνάστασιν ζωῆς αἰωνίου ψυχῆς τε καὶ σώματος ἐν ἀφθαρσίᾳ πνεύματος ἁγίου· ἐν οἷς προσδεχθείην ἐνώπιόν σου σήμερον ἐν θυσίᾳ πίονι καὶ προσδεκτῇ, καθὼς προητοίμασας, προφανερώσας καὶ πληρώσας ὁ ἀψευδὴς καὶ ἀληθινὸς θεός. διὰ τοῦτο καὶ περὶ πάντων ἀὲ αἰνῶ, ἀὲ εὐλογῶ, σὲ δοξάζω διὰ τοῦ αἰωνίου ἀρχιερέως Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ ἀγαπητοῦ σου παιδός, δι’ οὗ σοι σὺν αὐτῷ ἐν πνεύματι ἁγίῳ δόξα καὶ νῦν καὶ εἰς τοὺς μέλλοντας αἰῶνας, ἀμήν.’ ἀναπέμψαντος δὲ αὐτοῦ τὸ ἀμὴν καὶ πληρώσαντος τὴν προσευχήν, οἱ τοῦ πυρὸς ἄνθρωποι ἐξῆψαν τὸ πῦρ, μεγάλης δὲ ἐκλαμψάσης φλογὸς θαῦμα εἴδομεν οἷς ἰδεῖν ἐδόθη, οἳ καὶ ἐτηρήθησαν εἰς τὸ ἀναγγεῖλαι τοῖς λοιποῖς τὰ γενόμενα. τὸ γὰρ πῦρ καμάρας εἶδος ποιῆσαν ὥσπερ ὀθόνης πλοίου ὑπὸ πνεύματος πληρουμένης, κύκλῳ περιετείχισε τὸ σῶμα τοῦ μάρτυρος, καὶ ἢν μέσον οὐχ ὡς σὰρξ καιομένη, ἀλλ’ ὡς χρυσὸς καὶ ἄργυρος ἐν καμίνῳ πυρούμενος· καὶ γὰρ εὐωδίας τοσαύτης ἀντελαβόμεθα ὡς λιβανωτοῦ πνέοντος ἢ ἄλλου τινὸς τῶν τιμίων ἀρωμάτων. πέρας γοῦν ἰδόντες οἱ ἄνομοι μὴ δυνάμενον τὸ σῶμα ὑπὸ τοῦ πυρὸς δαπανηθῆναι, ἐκέλευσαν προσελθόντα αὐτῷ κομφέκτορα πάρα· βῦσαι ξίφος, καὶ τοῦτο ποιήσαντος, ἐξῆλθεν πλῆθος αἵματος, ὥστε κατασβέσαι τὸ πῦρ καὶ θαυμάσαι πάντα τὸν ὄχλον εἰ τοσαύτη τις διαφορὰ μεταξὺ τῶν τε ἀπίστων καὶ τῶν ἐκλεκτῶν· ὧν εἰς καὶ οὗτος γέγονεν ὁ θαυμασιώτατος ἐν τοῖς καθ’ ἡμᾶς χρόνοις διδάσκαλος ἀποστολικὸς καὶ προφητικὸς γενόμενος ἐπίσκοπος τῆς ἐν Σμύρνῃ καθολικῆς ἐκκλησίας· πᾶν γὰρ ῥῆμα ὃ ἀφῆκεν ἐκ τοῦ στόματος κὐτοῦ, καὶ ἐτελειώθη καὶ τελειωθήσεται. Ὁ δὲ ἁντίζηλος καὶ βάσκανος πονηρός, ὁ ἀντικείμενος τῷ γένει τῶν δικαίων, ἰδὼν τὸ μέγεθος αὐτοῦ τῆς μαρτυρίας καὶ τὴν ἀπ’ ἀρχῆς ἀνεπίληπτον πολιτείαν ἐστεφανωμένον τε τὸν τῆς ἀφθαρσίας στέφανον καὶ βραβεῖον ἀναντίρρητον ἀπενηνεγμένον , ἐπετήδευσεν ὡς μηδὲ τὸ σωμάτιον αὐτοῦ ὑφ’ ἡμῶν ληφθείη, καίπερ πολλῶν ἔπι. θυμούντων τοῦτο ποιῆσαι καὶ κοινωνῆσαι τῷ ἁγίῳ αὐτοῦ σαρκίῳ. ὑπέβαλον γοῦν τινες Νικήτην, τὸν ἴ’ τοῦ Ἡρωδου πατέρα, ἀδελφὸν δ’ Ἄλκης, ἐντυχεῖν τῷ ἡγεμόνι ὥστε μὴ δοῦναι αὐτοῦ τὸ σῶμα, μή,’ φησίν, ἴ’ ἀφέντες τὸν ἐσταυρωμένον, τοῦτον ἄρξωνται σέβειν.’ καὶ ταῦτα εἶπον ὑποβαλόντων καὶ ἐνισχυσάντων τῶν Ἰουδαίων· οἳ καὶ ἐτήρησαν μελλόντων ἡμῶν ἐκ τοῦ πυρὸς αὐτὸν λαμβάνειν, ἀγνοοῦντες ὅτι οὔτε τὸν χριστόν ποτε λαμβάνειν, δυνησόμεθα, τὸν ὑπὲρ τῆς τοῦ παντὸς κόσμου τῶν σῳζομένων σωπηρίας παθόντα, οὔτε ἕτερόν τινα σέβειν. τοῦτον μὲν γὰρ υἱὸν ὄντα τοῦ θεοῦ προσκυνοῦμεν, τοὺς δὲ μάρτυρας ὡς μαθητὰς καὶ μιμητὰς τοῦ κυρίου ἀγαπῶμεν ἀξίως ἕνεκα εὐνοίας ἀνυπερβλήτου τῆς εἰς τὸν ἴδιον βασιλέα καὶ διδάσκαλον· ὧν γένοιτο καὶ ἡμᾶς συγκοινωνούς τε καὶ συμμαθητὰς γενέσθαι. ἰδὼν οὗν ὁ ἑκατοντάρχης τὴν τῶν Ἰουδαίων γενομένην φιλονεικίαν, θεὶς αὐτὸν ἐν μέσῳ, ὡς ἔθος αὐτοῖς, ἔκαυσεν, οὕτως τε ἡμεῖς ὕστερον ἀνελόμενοι τὰ τιμιώτερα λίθων πολυτελῶν καὶ δοκιμώτερα ὑπὲρ χρυσίον ὀστᾶ αὐτοῦ ἀπεθέμεθα ὅπου καὶ ἀκόλουθον ἦν. ἔνθα, ὡς δυνατόν, ἡμῖν συναγομένοις ἐν ἀγαλλιάσει καὶ χαρᾷ παρέξει ὁ κύριος ἐπιτελεῖν τὴν τοῦ μαρτυρίου αὐτοῦ ἡμέραν γενέθλιον εἴς τε τὴν τῶν προηθληκότων μνήμην καὶ τῶν μελλόντων ἄσκησίν τε καὶ ἑτοιμασίαν . τοιαῦτα τὰ κατὰ τὸν μακάριον Πολύκαρπον· σὺν τοῖς ἀπὸ Φιλαδελφείας δωδέκάτου ἐν Σμύρνη μαρτυρήσαντος, ὃς] μόνος ὑπό πάντων μᾶλλον μνημονεύεται, ὡς καὶ ὑπὸ τῶν ἐθνῶν ἐν παντὶ τόπω λαλεῖσθαι.” Τὰ μὲν δὴ κατὰ τὸν θαυμάσιον καὶ ἀποστολικὸν Πολύκαρπον τοιούτου κατηξίωτο τέλους, τῶν κατὰ τὴν Σμυρναίων ἐκκλησίαν ἀδελφῶν τὴν ἱστορίαν ἐν ᾗ δεδηλώκαμεν αὐτῶν ἐπιστολῇ κατατεθειμένων· ἐν τῆ αὐτῇ δὲ περὶ αὐτοῦ γραφῆ καὶ ἄλλα μαρτύρια συνῆπτο κατὰ τὴν αὐτὴν Σμύρναν πεπραγμένα ὑπὸ τὴν αὐτὴν περίοδον τοῦ χρόνου τῆς τοῦ Πολυκάρπου μαρτυρίας, μεθ’ ὧν καἰ Μητρόδωρος τῆς κατὰ Μαρκίωνα πλάνης πρεσβύτερος δὴ εἶναι δοκῶν πυρὶ παραδοθεὶς ἀνῄρηται. τῶν γε μὴν τότε περιβόητος μάρτυς εἷς τις ἔγνω. ρίζετο Πιόνιος· οὗ τὰς κατὰ μέρος ὁμολογίας τὴν τε τοῦ λόγου παρρησίαν καὶ τὰς ὑπὲρ τῆς πίστεως ἐπὶ τοῦ δήμου καὶ τῶν ἀρχόντων ἀπολογίας διδασκαλικάς τε δημηγορίας καὶ ἔτι τὰς πρὸς τοὺς ὑποπεπτωκότας τῷ κατὰ τὸν διωγμὸν πειρασμῷ δεξιώσεις παραμυθίας τε ἃς ἐπὶ τῆς εἱρκτῆς τοῖς παρ’ αὐτὸν εἰσαφικνουμένοις ἀδελφοῖς παρετίθετο, ἅς τε ἐπὶ τούτοις ὑπέμεινεν βασάνους, καὶ τὰς ἐπὶ ταύταις ἀλγηδόνας καθηλώσεις τε καὶ τὴν ἐπὶ τῆς πυρᾶς καρτερίαν τήν τε ἐφ’ ἅπασιν τοῖς παραδόξοις αὐτοῦ τελευτὴν πληρέστατα τῆς περὶ αὐτοῦ γραφῆς περιεχούσης , τοὺς οἷς φίλον ἐπὶ ταύτην ἀναπέμψομεν τοῖς τῶν ἀρχαίων συναχθεῖσιν ἡμῖν μαρτυρίοις ἐντεταγμένην. ἑξῆς δὲ καὶ ἄλλων ἐν Περγάμῳ πόλει τῆς Ἀσίας ὑπομνήματα μεμαρτυρηκότων φέρεται, Κάρπου καὶ Παπύλου καὶ γυναικὸς Ἀγαθονίκης, μετὰ πλείστας καὶ διαπρεπεῖς ὁμολογίας ὁμολογίας ἐπιδόξως τετελειωμένων.

Neste [tempo], tendo grandíssimas perseguições tumultuado a Ásia, Policarpo é consumado pelo martírio; e julgo necessariíssimo depositar na memória desta história o seu fim, que ainda se conserva por escrito. E a escrita é da pessoa da igreja que ele mesmo governava, comunicando às paróquias de [cada] lugar as coisas a respeito dele, por meio destas [palavras]:

"A igreja de Deus que peregrina em Esmirna à igreja de Deus que peregrina em Filomélio, e a todas as paróquias da santa igreja católica em todo lugar: misericórdia, paz e amor de Deus Pai e do nosso Senhor Jesus Cristo sejam multiplicados. Escrevemo-vos, irmãos, as coisas a respeito dos que deram testemunho e do bem-aventurado Policarpo, o qual, como que tendo selado, por meio do seu martírio, fez cessar a perseguição." Em seguida a estas coisas, antes da narrativa acerca de Policarpo, narram as [coisas] a respeito dos demais mártires, descrevendo que firmezas mostraram diante das dores. Pois dizem [que] assombravam os que estavam ao redor, contemplando[-os] ora dilacerados por flagelos até as veias e artérias mais interiores, de modo que já se viam até as [partes] secretas do corpo, nos recessos, as suas entranhas e membros, ora estendidos sobre conchas marinhas e certos espetos agudos, e, passando por toda forma de castigos e tormentos, por fim entregues às feras como pasto.

E narram [que] sobretudo se distinguiu o nobilíssimo Germânico, fortalecendo, com a graça divina, a inata covardia diante da morte do corpo. Querendo, com efeito, o procônsul persuadi-lo, e alegando a [sua] idade, e suplicando[-lhe], sendo [ele] ainda muito jovem e no vigor, [que] tivesse compaixão de si mesmo, [ele] não hesitou, mas de bom grado atraiu para si a fera, quase forçando[-a] e aguilhoando[-a], para mais rápido livrar-se da vida injusta e sem lei deles. E, diante da sua ilustre morte, toda a multidão, admirada da coragem do mártir amado de Deus e da virtude de toda a raça dos cristãos, começou a clamar em massa: "fora com os ateus; busque-se Policarpo." E, tendo-se dado grandíssima perturbação com os clamores, um certo [homem], frígio de origem, de nome Quinto, recém-chegado da Frígia, vendo as feras e as ameaças sobre elas, acovardou a alma, amolecido, e por fim abandonou a salvação. E o texto da escrita antes referida mostrava [que] este, precipitadamente, e não com precaução, saltara ao tribunal com outros; capturado, pois, deu contudo a todos um exemplo manifesto de que não se deve, temerária e imprecavidamente, ousar tais coisas. Mas assim tinham fim as coisas a respeito destes.

E o admirabilíssimo Policarpo, primeiramente, tendo ouvido estas coisas, permaneceu imperturbado, tendo guardado o caráter estável e imóvel, e queria permanecer ali na cidade; mas, persuadido pelos que estavam em torno dele, que [lhe] suplicavam e exortavam a retirar-se, saiu para um campo não muito distante da cidade e residia [ali] com poucos, noite e dia nada outro fazendo senão perseverando nas orações ao Senhor; pelas quais pedia e suplicava, rogando paz para as igrejas de todo o mundo habitado; pois isto lhe era, de todo [tempo], costumeiro. E, orando, em visão, três dias antes da captura, viu de noite o travesseiro sob a sua cabeça consumido, de súbito, inflamado pelo fogo; e, despertado com isto, imediatamente interpretou aos presentes a aparição, quase profetizando o que estava por vir, e anunciando claramente aos que estavam em torno dele que lhe seria preciso, por causa de Cristo, deixar a vida pelo fogo.

Insistindo, pois, com todo empenho, os que o buscavam, dizem [que], de novo, constrangido pela disposição e afeto dos irmãos, passou a outro campo; aonde, não muito depois, chegaram os perseguidores, e prenderam dois dos servos de lá; dos quais um, torturado, [os] conduziu ao abrigo de Policarpo. E, tendo chegado tarde da hora, acharam-no deitado num aposento superior; donde, sendo-lhe possível mudar-se para outra casa, não [o] quis, dizendo: "a vontade de Deus seja feita." E, com efeito, sabendo[-os] presentes, como diz o relato, desceu e conversou com eles, com rosto muitíssimo radiante e mansíssimo, de modo que os que outrora não conheciam o homem julgavam ver um prodígio, fitando a velhice da sua idade e o venerando e estável do [seu] modo, e [admirando-se de] que houvesse tão grande empenho para prender tal ancião. E ele, sem demora, imediatamente ordena [que] se lhes ponha mesa, e depois pede[-lhes que] tomem parte em abundante alimento, e solicita deles uma só hora para orar sem temor; e, tendo[-lho] permitido, de pé, orava, cheio da graça do Senhor, de modo que os presentes ficavam atônitos, ouvindo-o orar, e muitos deles já se arrependiam de [que] tal ancião venerando e digno de Deus estivesse para ser morto.

Sobre isto, a escrita a respeito dele tem, palavra por palavra, mais ou menos assim, o que segue da história: "e, quando enfim cessou a oração, tendo mencionado a todos os que jamais tiveram contato com ele, pequenos e grandes, ilustres e sem fama, e a toda a igreja católica pelo mundo habitado, chegada a hora de sair, tendo-o assentado sobre um jumento, [o] conduziram à cidade, sendo um grande sábado. E saiu-lhe ao encontro o irenarca Herodes e o pai dele, Nicetas; os quais, tendo-o transferido para o carro, tentavam persuadi[-lo], assentados ao lado e dizendo: 'pois que mal há em dizer: Senhor César, e sacrificar, e salvar-se?' E ele, primeiramente, não respondeu; mas, persistindo eles, disse: 'não vou fazer o que me aconselhais.' E eles, tendo falhado em persuadi-lo, diziam[-lhe] palavras terríveis e com pressa [o] fizeram descer, de modo que, descendo do carro, esfolou a canela; mas, sem se voltar, como [se] nada tivesse padecido, de bom grado, com pressa, caminhava, sendo conduzido ao estádio.

E, sendo tão grande o tumulto no estádio que nem por muitos podia ser ouvida, uma voz do céu se deu a Policarpo, ao entrar ele no estádio: 'sê forte, Policarpo, e porta-te varonilmente.' E ninguém viu o que falou, mas a voz muitos dos nossos [a] ouviram. Conduzido, pois, ele, houve grande tumulto dos que ouviram que Policarpo fora preso. Enfim, tendo ele se aproximado, o procônsul perguntava-lhe se ele era Policarpo; e, tendo[-o] confessado, tentava persuadi[-lo] a negar, dizendo: 'respeita a tua idade' e outras coisas consequentes a estas, que lhes é costume dizer: 'jura pela fortuna de César, arrepende-te, dize: fora com os ateus.' E Policarpo, com rosto grave, tendo olhado para toda a turba no estádio, agitando para eles a mão, gemendo e erguendo os olhos ao céu, disse: 'fora com os ateus.' E, insistindo o governador e dizendo 'jura, e te soltarei; injuria o Cristo', disse Policarpo: 'há oitenta e seis anos o sirvo, e em nada me fez injustiça; e como posso blasfemar o meu rei, o que me salvou?'

E, persistindo ele de novo e dizendo 'jura pela fortuna de César', Policarpo disse: 'se te vanglorias [na expectativa] de que eu jure pela fortuna de César, como dizes, fingindo ignorar quem sou, ouve com franqueza: sou cristão. E, se queres aprender a doutrina do cristianismo, dá[-me] um dia e ouve.' Disse o procônsul: 'persuade o povo.' Policarpo disse: 'a ti julguei[-te] digno até de resposta; pois fomos ensinados a atribuir a principados e potestades ordenados por Deus a honra segundo o que convém, [quando] não nos prejudica; mas àqueles não julgo dignos de [que] eu me defenda diante deles.' E o procônsul disse: 'tenho feras; a estas te lançarei, se não te arrependeres.' E ele disse: 'chama[-as]; pois para nós é imutável o arrependimento das [coisas] melhores para as piores, mas [é] belo mudar das [coisas] penosas para as justas.' E ele de novo [disse] a ele: 'pelo fogo te farei domar, se desprezas as feras, se não te arrependeres.' Policarpo disse: 'ameaças um fogo que arde por uma hora e depois de pouco se apaga; pois ignoras o fogo do juízo vindouro e do castigo eterno, reservado aos ímpios. Mas por que demoras? Traze o que quiseres.'

E, dizendo estas coisas e muitas outras, enchia-se de coragem e alegria, e o seu rosto se enchia de graça, de modo que não só não desabou, perturbado pelas coisas que lhe eram ditas, mas, ao contrário, o procônsul ficou fora de si, e enviou o [seu] arauto [para] proclamar, no meio do estádio, três vezes: 'Policarpo confessou ser cristão.' Dito isto pelo arauto, toda a multidão, tanto de gentios quanto de judeus que habitavam Esmirna, com ira incontível e grande voz clamava: 'este é o mestre da Ásia, o pai dos cristãos, o destruidor dos nossos deuses, o que ensina a muitos a não sacrificar nem adorar.' Dizendo estas coisas, clamavam e pediam ao asiarca Filipe que soltasse contra Policarpo um leão; mas ele disse não lhe ser lícito, visto que encerrara as caças [venationes]. Então pareceu-lhes [bem] clamar unânimes que Policarpo fosse queimado vivo. Pois era preciso [que] se cumprisse a [visão] da aparição manifestada a ele sobre o travesseiro, quando, vendo-o arder, orando, disse, voltando-se para os fiéis [que estavam] com ele, profeticamente: 'é preciso que eu seja queimado vivo.'

Estas coisas, pois, se deram com tão grande rapidez — mais rápido do que se dizia —, recolhendo as turbas, imediatamente, das oficinas e dos banhos, lenha e gravetos, ajudando sobretudo os judeus, de bom grado, como lhes é costume, nestas coisas. Mas, quando a pira foi preparada, tendo deposto para si todas as vestes e desatado o cinto, tentava também descalçar a si mesmo — não fazendo isto antes, porque sempre cada um dos fiéis se apressava [para ver] quem mais rápido tocasse a sua pele; pois, por causa da [sua] boa conduta, mesmo antes das cãs fora adornado com todo bem. Imediatamente, pois, punham-se ao redor dele os instrumentos preparados para a pira; e, estando eles para também pregá-lo, disse: 'deixai-me assim; pois o que [me] dá suportar o fogo dará também, sem a vossa segurança dos pregos, permanecer imóvel na pira.' E eles não [o] pregaram, mas [o] amarraram. E ele, tendo posto as mãos atrás e sido amarrado, como um carneiro insigne, [tirado] de um grande rebanho para oferenda, holocausto aceitável a Deus todo-poderoso, disse:

'Pai do teu amado e bendito servo Jesus Cristo, por meio de quem recebemos o conhecimento a teu respeito, Deus dos anjos e das potências e de toda a criação, e de toda a raça dos justos, que vivem diante de ti: bendigo-te, porque me julgaste digno deste dia e [desta] hora, de tomar parte, no número dos mártires, no cálice do teu Cristo, para a ressurreição da vida eterna, de alma e de corpo, na incorruptibilidade do Espírito Santo; entre os quais oxalá eu seja recebido diante de ti hoje, em sacrifício gordo e aceitável, conforme preparaste de antemão, manifestaste de antemão e cumpriste, o Deus sem mentira e verdadeiro. Por isso também, por todas as coisas, eu te louvo, te bendigo, te glorifico, por meio do eterno sumo sacerdote Jesus Cristo, teu amado servo, por meio de quem, a ti, com ele, no Espírito Santo, [seja] glória, agora e pelos séculos vindouros. Amém.'

E, tendo ele elevado o amém e completado a oração, os homens do fogo acenderam o fogo; e, tendo brilhado uma grande chama, vimos um prodígio — [nós], aos quais foi dado ver, os quais também fomos conservados para anunciar aos demais as coisas ocorridas. Pois o fogo, tendo feito uma forma de abóbada, como a vela de um navio enchida pelo vento, cercou em círculo, como uma muralha, o corpo do mártir; e ele estava no meio, não como carne que arde, mas como ouro e prata incandescendo numa fornalha; pois também percebemos tão grande fragrância como de incenso que exala, ou de algum outro dos preciosos aromas. Por fim, pois, vendo os iníquos [que] o corpo não podia ser consumido pelo fogo, ordenaram [que] um confector, aproximando-se dele, [lhe] cravasse a espada; e, tendo ele feito isto, saiu uma quantidade de sangue, de modo a apagar o fogo, e toda a turba se admirou de que houvesse tão grande diferença entre os incrédulos e os eleitos; dos quais um também foi este admirabilíssimo [homem], mestre apostólico e profético nos nossos tempos, tendo sido bispo da igreja católica em Esmirna; pois toda palavra que soltou da sua boca, tanto se cumpriu quanto se cumprirá.

Mas o rival e invejoso maligno, o que se opõe à raça dos justos, tendo visto a grandeza do seu martírio e a [sua] conduta irrepreensível desde o princípio, e [vendo-o] coroado com a coroa da incorruptibilidade e tendo obtido um prêmio incontestável, tratou de que nem o seu pobre corpo fosse tomado por nós, ainda que muitos desejassem fazer isto e ter comunhão com a sua santa carne. Sugeriram, pois, alguns [que] Nicetas, o pai de Herodes e irmão de Alce, intercedesse junto ao governador para não dar o seu corpo, 'para que', disse, 'não abandonem o crucificado e comecem a venerar este.' E estas coisas disseram por sugestão e insistência dos judeus; os quais também vigiaram, estando nós para tomá-lo do fogo — ignorando que nem jamais poderemos abandonar o Cristo, o que padeceu pela salvação de todo o mundo dos que são salvos, nem venerar algum outro. Pois a este adoramos, sendo Filho de Deus; mas aos mártires, como discípulos e imitadores do Senhor, amamos dignamente, por causa da [sua] insuperável benevolência para com o seu próprio rei e mestre; dos quais oxalá também nós nos tornemos companheiros e condiscípulos.

Vendo, pois, o centurião a contenda ocorrida dos judeus, tendo-o posto no meio, como [é] costume deles, [o] queimou; e assim nós, mais tarde, tendo recolhido os seus ossos — mais preciosos que pedras de grande valor e mais provados que ouro —, [os] depositamos onde também convinha. Ali, na medida do possível, reunindo-nos em exultação e alegria, o Senhor [nos] concederá celebrar o dia natalício do seu martírio, tanto para a memória dos que já combateram quanto para o exercício e a preparação dos que hão de [combater]. Tais [foram] as coisas a respeito do bem-aventurado Policarpo, que, com os de Filadélfia, [foi] o décimo segundo a sofrer martírio em Esmirna, o qual, sozinho, é mais recordado por todos, de modo a ser falado até pelos gentios em todo lugar."

As coisas a respeito do admirável e apostólico Policarpo foram, pois, dignadas de tal fim, tendo os irmãos da igreja dos esmirneus depositado a história na carta deles que mostramos; e, na mesma escrita a respeito dele, estavam também juntados outros martírios, ocorridos na mesma Esmirna, no mesmo período do tempo do martírio de Policarpo; com os quais também Metrodoro — que parecia ser presbítero do erro de Marcião —, entregue ao fogo, foi morto. E, dos [mártires] de então, um célebre era conhecido: Pionio; cujas confissões detalhadas, e a franqueza da [sua] palavra, e as defesas em favor da fé diante do povo e dos governantes, e as alocuções didáticas, e ainda os acolhimentos aos que haviam caído na tentação da perseguição, e as consolações que, na prisão, dirigia aos irmãos que vinham até ele, e os tormentos que sobre isto suportou, e as dores sobre estes, e os encravamentos, e a firmeza sobre a pira, e a sua morte, depois de todos os [seus] paradoxos — contendo[-as] a escrita a respeito dele completíssimas, aos que [as] quiserem remeteremos a ela, incluída nos martírios dos antigos por nós reunidos. E em seguida conservam-se também memórias de outros que sofreram martírio em Pérgamo, cidade da Ásia: de Carpo e Papilo, e de uma mulher, Agatonice, consumados gloriosamente depois de muitíssimas e ilustres confissões.

XVI

Como Justino, o filósofo, sendo embaixador da palavra de Cristo na cidade dos romanos, sofreu martírio

XVI. Κατὰ τούτους δὲ καὶ ὁ μικρῷ πρόσθεν ἡμῖν δηλωθεὶς Ιουστῖνος δεύτερον ὑπὲρ τῶν καθ’ ἡμᾶς δογμάτων βιβλίον ἀναδοὺς τοῖς δεδηλωμένοις ἄρχουσιν, θείῳ κατακοσμεῖται μαρτυρίῳ, Φιλοσόφου προσηγορίᾳ τὸν φερώνυμον δ’ οὗτος τῇ κυνικὴ προσηγορίᾳ βίον τε καὶ τρόπον ἐξήλου) τὴν ἐπι- βουλὴν αὐτῷ καττύσαντος, ἐπειδὴ πλεονάκις ἐν διαλόγοις ἀκροατῶν παρόντων εὐθύνας αὐτόν, τὰ νικητήρια τελευτῶν ἧς ἐπρέσβευεν ἀληθείας διὰ τοῦ μαρτυρίου τοῦ κατ’ αὐτὸν ἀνεδήσατο. Τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸς ὁ ταῖς ἀληθείαις Φιλοσοφώτατος ἐν τῆ δεδηλωμένη ἀπολογίᾳ σαφῶς οὕτως, ὥσπερ οὖν καὶ ἔμελλεν δάον οὔπω περὶ αὐτὸν συμβήσεσθαι, προλαβὼν ἀποσημαίνει τού. τοῖς τοῖς ῥήμασιν· “ κἀγὼ οὖν προσδοκῶ ὑπό τινος τῶν ὠνομασμένων ἐπιβουλευθῆναι καὶ ξύλῳ ἐντιναγῆναι ἢ κἂν ὑπὸ Κρήσκεωτος τοῦ ἀφιλοσόφου καὶ Φιλοκόμπου· οὐ γὰρ φιλόσοφον εἰπεῖν ἄξιον τὸν ἄνδρα, ὅς γε περὶ ὧν μὴ ἐπίσταται, δημοσίᾳ καταμαρτυρεῖ ὡς ἀθέων καὶ ἀσεβῶν Χριστιανῶν ὄντων, πρὸς χάριν καὶ ἡδονὴν τῶν πολλῶν τῶν πεπλανημένων τοῦτο πράττων. εἴτε γὰρ μὴ ἐντυχὼν τοῖς τοῦ Χριστοῦ διδάγμασιν κατατρέχει ἡμῶν, παμπόνηρός ἐστιν καὶ ἰδιωτῶν πολὺ χείρων, οἳ φυλάττονται πολλάκις περὶ ὧν οὐκ ἐπίστανται, διαλέγεσθαι καὶ ψευδομαρτυρεῖν· καὶ εἰ ἐντυχὼν μὴ συνῆκεν τὸ ἐν αὐτοῖς μεγαλεῖον ἢ συνεὶς πρὸς τὸ μὴ ὑποπτευθῆναι τοιοῦτος ταῦτα ποιεῖ, πολὺ μᾶλλον ἀγεννὴς καὶ παμπόνηρος, ἰδιωτικῆς καὶ ἀλόγου δόξης καὶ φόβου ἐλάττων ὤν. καὶ γὰρ προθέντα με καὶ ἐρωτήσαντα αὐτὸν ἐρωτήσεις τινὰς τοιαύτας, μαθεῖν καὶ ἐλέγξαι ὅτι ἀληθῶς μηδὲν ἐπ[΄ισταται, εἰδέναι ὑμᾶς βούλομαι, καὶ ὅτι ἀληθῆ λέγω, εἰ μὴ ἀνηνέχθησαν ὑμῖν αἱ κοινωνίαι τῶν λόγων, ἕτοιμος καὶ ἐφ’ ὑμῶν κοινωνεῖν τῶν ἐρωτήσεων πάλιν· βασιλικὸν δ’ ἂν καὶ τοῦτο ἔργον εἴη. εἰ δὲ καὶ ἐγνώσθησαν ὑμῖν αἱ ἐρωτήσεις μου καὶ αἱ ἐκείνου ἀποκρίσεις, φανερὸν ὑμῖν ἐστιν ὅτι οὐδὲν τῶν ἡμετέρων ἐπί. σταται· ἢ εἰ ἐπίσταται, διὰ τοὺς ἀκούοντας δὲ οὐ τολμᾷ λέγειν, ὡς πρότερον ἔφην, οὐ φιλόσοφος, ἀλλὰ φιλόδοξος ἁνὴρ δείκνυται, ὅς γε μηδὲ τὸ Σωκρατικόν, ἀξιέραστον ὄν, τιμᾷ.” Ταῦτα μὲν οὗν ὁ Ἰουστῖνος· ὅτι δὲ κατὰ τὴν αὐτοῦ πρόρρησιν πρὸς τοῦ Κρήσκεντος συσκευασθεὶς ἐτελειώθη, Τατιανός, ἀνὴρ τὸν πρῶτον αὐτοῦ βίον σοφιστεύσας ἐν τοῖς Ἑλλήνων μαθήμασι καὶ δόξαν οὐ σμικρὰν ἐν αὐτοῖς ἀπενηνεγμένος πλεῖστά τε ἐν αυγγράμμασιν αὐτοῦ καταλιπὼν μνημεῖα, ἐν τῷ Πρὸς Ἕλληνας ἱστορεῖ, λέγων ὧδε· “ καὶ ὁ θαυμασιώτατος Ἰουστῖνος ὀρθῶς ἐξεφώνησεν ἐοικέναι τοὺς προειρημένους λῃσταῖς.” εἶτ’ ἔπει. πών τινα περὶ τῶν Φιλοσόφων, ἐπιλέγει ταῦτα· ‘Κρήσκης γοῦν ὁ ἐννεοττεύσας τῇ μεγάλη πόλει παιδεραστίᾳ μὲν πάντας ὑπερήνεγκεν, φιλαργυρίᾳ δὲ πάνυ προσεχὴς ἦν· θανάτου δὲ ὁ καταφρονεῖν συμβουλεύων οὕτως αὐτὸς ἐδεδίει τὸν θάνατον, ὡς καὶ Ἰουστῖνον, καθάπερ μεγάλῳ κακῷ, τῷ θανάτῳ περιβαλεῖν πραγματεύσασθαι, διότι κηρύττων τὴν ἀλήθειαν λίχνους τοὺς φιλοσόφους καὶ ἀπατεῶνας συνἠλεγχεν.” καὶ τὸ μὲν κατὰ Ἰουστῖνον μαρτύριον τοιαύτην εἴληχεν αἰτίαν.

E, nestes [tempos], também o por nós pouco antes indicado Justino, tendo entregue aos indicados governantes um segundo livro em favor das nossas doutrinas, é adornado com o divino martírio — tendo o filósofo Crescente (este emulava a vida e o modo condizentes com a denominação cínica) urdido a cilada contra ele, visto que, [tendo Justino], muitas vezes, em diálogos com ouvintes presentes, o refutado, por fim cingiu para si os prêmios da vitória da verdade de que era embaixador, por meio do seu martírio. E isto também ele mesmo, o verdadeiramente filosoficíssimo, na apologia indicada, assinala antecipadamente, com clareza, assim como, com efeito, quase já ia suceder-lhe, com estas palavras:

"E eu, pois, espero ser vítima de cilada por algum dos nomeados, e ser posto no cepo, ou ao menos por Crescente, o não-filósofo e amigo da ostentação; pois não é digno chamar filósofo o homem que testemunha publicamente, a respeito do que não sabe, que os cristãos são ateus e ímpios, fazendo isto para agrado e prazer dos muitos enganados. Pois, se, sem se ter deparado com os ensinamentos de Cristo, corre contra nós, é perversíssimo e muito pior que gente comum, os quais muitas vezes se precavêm de discorrer e de dar falso testemunho a respeito do que não sabem; e, se, tendo-se deparado [com eles], não entendeu a grandeza [que há] neles, ou, tendo[-a] entendido, faz estas coisas para não ser suspeitado de ser tal, [é] muito mais innobre e perversíssimo, sendo escravo de uma opinião vulgar e irracional e do medo. Pois quero [que] saibais que, tendo eu proposto e feito a ele algumas perguntas tais, aprendi e comprovei que verdadeiramente nada sabe. E, [para mostrar] que digo verdade, se as trocas dos [nossos] argumentos não vos foram relatadas, [estou] pronto a compartilhar as perguntas de novo, também diante de vós; e seria também esta uma obra digna de imperador. Mas, se vos foram conhecidas as minhas perguntas e as respostas dele, é-vos manifesto que nada das nossas coisas sabe; ou, se sabe, mas, por causa dos ouvintes, não ousa dizer, como antes disse, o homem se mostra não filósofo, mas amigo da fama, que nem sequer honra a [máxima] socrática, digna de amor."

Estas coisas, pois, [diz] Justino; e [que], segundo a sua predição, foi consumado, vítima da maquinação de Crescente, Taciano — homem que, na primeira [parte] da sua vida, foi sofista nas ciências dos gregos e nelas obteve não pequena fama, e deixou muitíssimos monumentos em escritos seus — narra no [discurso] Aos gregos, dizendo assim: "e o admirabilíssimo Justino corretamente proclamou [que] os antes referidos se assemelham a salteadores." Depois, tendo dito algumas coisas a respeito dos filósofos, acrescenta isto: "Crescente, com efeito, que se aninhou na grande cidade, superava a todos na pederastia, e era muito apegado ao amor ao dinheiro; e, aconselhando [ele aos outros] desprezar a morte, ele mesmo temia tanto a morte, que se ocupou em envolver na morte, como num grande mal, também Justino, porque [este], pregando a verdade, convencia [de que] os filósofos [eram] glutões e embusteiros." E o martírio de Justino obteve, pois, tal causa.

XVII

Sobre os mártires que Justino menciona no seu próprio escrito

XVII. ‘O δ’ αὐτὸς ἀνὴρ πρὸ τοῦ κατ’ αὐτὸν ἀγῶ. νος ἑτέρων πρὸ αὐτοῦ μαρτυρησάντων ἐν τῆ προτέρᾳ μνημονεύει ἀπολογίᾳ, χρησίμως τῆ ὑποθέσει καὶ ἴ’ ταῦτα ἱστορῶν· γράφει δὲ ὧδε· “γυνἠ τις συνεβίου ἀνδρὶ ἀκολασταίνοντι, ἀκολασταίνουσα καὶ αὐτὴ πρότερον· ἐπειδὴ δὲ τὰ τοῦ χριστοῦ διδάγματα ἔγνω, ἐσωφρονίσθη, καὶ τὸν ἄνδρα ὁμοίως σωφρονεῖν πείθειν ἐπειρᾶτο, τὰ διδάγματα ἀναφέρουσα τήν τε μέλλουσαν τοῖς οὐ σωφρόνως καὶ μετὰ λόγου ὀρθοῦ βιοῦσιν ἕσεσθαι ἐν αἰωνίῳ πυρὶ κόλασιν ἀπαγγέλλουσα. ὁ δὲ ταῖς αὐταῖς ἀσελγείαις ἐπιμένων, ἀλλοτρίαν διὰ τῶν πράξεων ἐποιεῖτο τὴν γαμετήν· ἀσεβὲς γὰρ ἡγουμένη τὸ λοιπὸν ἡ γυνὴ συγκατακλίνεσθαι ἀνδρὶ παρὰ τὸν τῆς Φύσεως νόμον καὶ παρὰ τὸ δίκαιον πόρους ἡδονῆς ἐκ παντὸς πειρωμένῳ ποιεῖσθαι, τῆς συζυγίας Χωρισθῆναι ἐβουλήθη. καὶ ἐπειδὴ ἐξ- εδυσωπεῖτο ὑπὸ τῶν αὐτῆς, ἔτι προσμένειν συμβουλευόντων ὡς εἰς ἐλπίδα μεταβολῆς ἥξοντός ποτε τοῦ ἀνδρός, βιαζομένη ἑαυτὴν ἐπέμενεν· ἐπειδὴ δὲ ὁ ταύτης ἀνὴρ εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν πορευθείς, χαλεπώτερα πράττειν ἀπηγγέλθη, ὅπως μὴ κοινωνὸς τῶν ἀδικημάτων καὶ ἀσεβημάτων γένηται μένουσα ἐν τῇ συζυγίᾳ καὶ ὁμοδίαιτος καὶ ὁμόκοιτος γινομένη, τὸ λεγόμενον παρ’ ὑμῖν ῥεπούδιον δοῦσα ἐχωρίσθη . ὁ δὲ καλὸς κἀγαθὸς ταύτης ἀνήρ, δέον αὐτὸν χαίρειν ὅτι ἃ πάλαι μετὰ τῶν ὑπηρετῶν καὶ τῶν μισθοφόρων εὐχερῶς ἔπραττεν μέθαις χαίρουσα καὶ κακίᾳ πάση, τούτων μὲν τῶν πράξεων πέπαυτο καὶ αὐτὸν τὰ αὐτὰ παύσασθαι πράττοντα ἐβούλετο, μὴ βουλομένου ἀπαλλαγείσης , κατηγορίαν πεποίηται, λέγων αὐτὴν Χριστιανὴν εἶναι. καὶ ἡ μὲν βιβλίδιόν ἀοῖ τῷ αὐτοκράτορι ἀνέδωκεν, πρότερον συγχωρηθῆναι αὐτῇ διοικήσαθαι τὰ ἑαυτῆς ἀξιοῦσα, ἔπειτα ἀπολογήσασθαι περὶ τοῦ κατηγορήματος μετὰ τὴν τῶν πραγμάτων αὐτῆς διοίκησιν, καὶ συν- εχώρησας τοῦτο· ὁ δὲ ταύτης ποτὲ ἀνὴρ πρὸς ἐκείνην μὲν μὴ δυνάμενος τὰ νῦν ἔτι λέγειν, πρὸς Πτολεμαῖόν τινα, ὃν Οὐρβίκιος ἐκολάσατο, διδάσκαλον ἐκείνης ἐκείνης τῶν Χριστιανῶν μαθημάτων γενόμενον, ἐτράπετο διὰ τοῦδε τοῦ τρόπου. ἑκατόνταρχον εἰς δεσμὰ ἐμβαλόντα τὸν Πτολεμαῖον, φίλον αὐτῷ ὑπάρχοντα, ἔπεισε λαβέσθαι Πτολεμαίου καὶ ἀνερωτῆσαι εἰ, αὐτὸ τοῦτο μόνον, χριστιανός ἐστιν. καὶ τὸν Πτολεμαῖον, φιλαλήθη ἀλλ’ οὐκ ἀπατηλὸν οὐδὲ ψευδολὀγον τὴν γνώμην ὄντα, ὁμολογήσαντα ἑαυτὸν εἶναι Χριστιανόν, ἐν δεσμοῖς γενέσθαι ὁ ἑκατόνταρχος πεποίηκεν, καὶ ἐπὶ πολὺν χρόνον ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ ἐκολάσατο· τελευταῖον δὲ ὅτε ἐπὶ Οὐρβίκιον ἤχθη ὁ ἄνθρωπος, ὁμοίως αὐτὸ τοῦτο μόνον ἑξητάσθη, εἰ εἴη Χριστιανός· καὶ πάλιν, τὰ καλὰ ἑαυτῷ συνεπιστάμενος διὰ τὴν ἀπὸ τοῦ χριστοῦ διδαχήν, τὸ διδασκαλεῖον τῆς θείας ἀρετῆς ὡμολόγησεν. ὁ γὰρ ἀρνούμενος ὁτιοῦν ἢ κατεγνωκὼς τοῦ πράγματος ἔξαρνος γίνεται ἢ ἑαυτὸν ἀνάξιον ἐπιστάμενος καὶ ἀλλότριον τοῦ πράγματος τὴν ὁμολογίαν φεύγει· ὧν οὐδὲν πρόσεστιν τῷ ἀληθινῷ Χριστιανῷ. καὶ τοῦ Οὐρβικίου κεΛεύσαντος αὐτὸν ἀπαχθῆναι, Λούκιός τις, καὶ αὐτὸς ὢν Χριστιανός, ὁρῶν τὴν ἀλόγως οὕτως γενομένην κρίσιν, πρὸς τὸν Οὐρβίκιον ἔφη ‘ τίς ἢ αἰτία τοῦ μήτε μοιχὸν μήτε πόρνον μήτε ἀνδροφόνον μήτε λωποδύτην μήτε ἅρπαγα μήτε ἁπλῶς ἀδίκημά τι πράξαντα ἐλεγχόμενον, ὀνόματος δὲ Χριστιανοῦ προσωνυμίαν ὁμολογοῦντα, τὸν ἄνθρωπον τοῦτον ἐκολάσω; οὐ πρέποντα Εὐσεβεῖ αὐτοκράτορι οὐδὲ φιλοσόφῳ Καίσαρος παιδὶ οὐδὲ ἱερᾷ συγκλήτῳ κρίνεις, ὦ Οὐρβίκιε.’ καὶ ὅς, οὐδὲν ἄλλο ἀποκρινάμενος , καὶ πρὸς τὸν Λούκιον ἔφη δοκεῖς μοι καὶ αὖ εἶναι τοιοῦτος, ’ καὶ τοῦ Λουκίου φήσαντος ‘ μάλιστα,’ πάλιν καὶ αὐτὸν ἀπαχθῆναι ἐκέλευσεν· ὁ δὲ χάριν εἰδέναι ὡμολόγει· πονηρῶν γὰρ δεσποτῶν τῶν τοιούτων ἀπηλλάχθαι ἐπεῖπεν καὶ παρὰ ἀγαθὸν πατέρα καὶ βασιλέα τὸν θεὸν πορεύεσθαι. καὶ ἄλλος δὲ τρίτος ἐπελθὼν κολασθῆναι προσετιμήθη. ’’ τούτοις ὁ Ἰουστῖνος εἰκότως καὶ ἀκολούθως ἃς προεμνημονεύσαμεν αὐτοῦ φωνὰς ἐπάγει λέγων “ κἀγὼ οὖν προσδοκῶ ὑπό τινος τῶν ὠνομασμένων ἐπιβουλευθῆναι ’’ καὶ τὰ λοιπά.

O mesmo homem, antes do combate a respeito dele, menciona, na primeira apologia, outros que antes dele sofreram martírio, narrando também estas coisas utilmente para o [nosso] assunto. E escreve assim: "uma mulher convivia com um marido dissoluto, sendo também ela mesma antes dissoluta; mas, quando conheceu os ensinamentos de Cristo, tornou-se sóbria, e tentava persuadir também o marido a ser igualmente sóbrio, relatando os ensinamentos e anunciando o castigo que, no fogo eterno, haverá para os que não vivem sobriamente e com reta razão. Mas ele, persistindo nas mesmas licenciosidades, tornava, por [suas] ações, a esposa alheia [a si]; pois a mulher, julgando doravante ímpio deitar-se com um marido que tentava fazer de tudo vias de prazer contra a lei da natureza e contra a justiça, quis ser separada do vínculo. E, visto que era demovida pelos seus, que [a] aconselhavam a permanecer ainda, na esperança de que o marido chegaria alguma vez a uma mudança, violentando-se, permanecia; mas, quando o seu marido, tendo ido para Alexandria, foi anunciado [como] praticando coisas piores, a fim de não se tornar cúmplice das injustiças e impiedades, permanecendo no vínculo e tornando-se comensal e companheira de leito, deu o que entre vós se chama repúdio e separou-se.

E o belo e bom marido dela — [quando] devia alegrar-se de que as coisas que outrora, com os criados e os assalariados, facilmente praticava, comprazendo-se com embriaguezes e toda malícia, ela cessara de praticar, e queria [que] também ele cessasse de praticar as mesmas — visto que, não querendo ele, ela se separou, fez uma acusação, dizendo [que] ela é cristã. E ela apresentou-te uma petição, a ti, o imperador, pedindo primeiro que lhe fosse concedido dispor dos seus [bens], e depois defender-se da acusação, depois da disposição dos seus negócios; e concedeste isto. E o outrora marido dela, não podendo agora mais dizer [nada] contra ela, voltou-se contra um certo Ptolomeu — a quem Urbício puniu —, que fora mestre dela nos ensinamentos dos cristãos, do seguinte modo: persuadiu um centurião, seu amigo, que lançara Ptolomeu em cadeias, a prender Ptolomeu e a interrogá[-lo] se, isto e apenas isto, é cristão. E Ptolomeu — que era amante da verdade, e não de mente enganadora nem mentirosa —, tendo confessado ser ele mesmo cristão, o centurião [o] fez estar em cadeias, e por muito tempo o castigou na prisão; por fim, quando o homem foi conduzido a Urbício, igualmente foi interrogado só isto mesmo: se seria cristão; e de novo, consciente das coisas belas [que lhe advinham] por meio do ensinamento de Cristo, confessou a escola da virtude divina. Pois o que nega qualquer coisa, ou nega tendo condenado o assunto, ou evita a confissão sabendo-se indigno e alheio ao assunto; nenhuma das quais coisas está presente no verdadeiro cristão.

E, tendo Urbício ordenado [que] ele fosse levado [ao suplício], um certo Lúcio, sendo também ele cristão, vendo o julgamento assim irracionalmente feito, disse a Urbício: 'qual [é] a causa de teres punido este homem, não convencido [de ser] nem adúltero, nem fornicador, nem homicida, nem ladrão de vestes, nem rapace, nem simplesmente de ter praticado algum delito, mas confessando a denominação do nome de cristão? Não julgas [de modo] conveniente ao imperador Pio, nem ao filósofo, filho de César, nem ao sagrado senado, ó Urbício.' E ele, nada mais respondendo, disse também a Lúcio: 'pareces-me ser também tu tal.' E, tendo Lúcio dito 'certamente', de novo ordenou [que] também ele fosse levado. E ele confessava estar grato; pois acrescentou [que] se livrava de senhores tão perversos e ia para junto de Deus, o Pai bom e rei. E ainda um outro, um terceiro, tendo-se apresentado, foi condenado a ser punido." A estas coisas Justino, verossímil e consequentemente, acrescenta aquelas palavras dele que antes mencionamos, dizendo: "e eu, pois, espero ser vítima de cilada por algum dos nomeados" etc.

XVIII

Quais discursos de Justino chegaram até nós

XVIII. Πλεῖστα δὲ οὗτος καταλέλοιπεν ἡμῖν πεπαιδευμένης διανοίας καὶ περὶ τὰ θεῖα ἐσπουδακυίας ὑπομνήματα, πάσης ὠφελείας ἔμπλεα· ἐφ’ ἃ τοὺς φιλομαθεῖς ἀναπέμψομεν, τὰ εἰς ἡμετέραν γνῶσιν ἐλθόντα χρησίμως παρασημηνάμενοι. ὁ μέν τίς ἐστιν αὐτῷ λόγος πρὸς ’ Αντωνῖνον τὸν προσαγορευθέντα καὶ τοὺς τούτου παῖδας τήν τε Ῥωμαίων σύγκλητον προσφωνητικὸς ὑπὲρ τῶν καθ’ ἡμᾶς δογμάτων, ὁ δὲ δευτέραν περιέχων ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας πίστεως ἀπολογίαν, ἢν πρὸς τὸν τοῦ δεδηλωμένου αὐτοκράτορος διάδοχόν τε καὶ ὁμώνυμον Ἀωτωνῖνον Οὐῆρον, οὗ τὰ κατὰ τοὺς χρόνους ἐπὶ τοῦ παρόντος διέξιμεν· καὶ ἄλλος ὁ πρὸς Ἕλληνας, ἐν ᾧ μακρὸν περὶ πλείστων παρ’ ἡμῖν τε καὶ τοῖς Ἑλλήνων φιλοσόφοις ζητουμένων κατατείνας λόγον, περὶ τῆς τῶν δαιμόνων διαλαμβάνει φύσεως· ἃ οὐδὲν ἄν ἐπείγοι τὰ νῦν παρατίθεσθαι. καὶ αὖθις ἕτερον πρὸς Ἕλληνας εἰς ἡμᾶς ἐλήλυθεν αὐτοῦ σύγγραμμα, δ’ καὶ ἐπέγραφεν Ἕλεγχον, καὶ παρὰ τούτους ἄλλο περὶ θεοῦ μοναρχίας, ἢν οὐ μόνον ἐκ τῶν παρ’ ἡμῖν γραφῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν Ἑλληνικῶν συνίστησιν βιβλίων· ἐπὶ τούτοις ἐπιγεγραμμένον Ψάλτης, καὶ ἄλλο σχολικὸν Περὶ ψυχῆς, ἐν ᾧ διαφόρους πεύσεις προτείνας περὶ τοῦ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν προβλήματος , τῶν παρ’ Ἕλλησιν Φιλοσόφων παρατίοθεται τὰς δόξας, αἷς καὶ ἀντιλέξειν ὑπισχνεῖται τήν τε αὐτὸς αὐτοῦ δόξαν ἐν ἑτέρῳ παραθήσεσθαι συγγράμματι. καὶ διάλογον δὲ πρὸς Ἰουδαίους συνέταξεν, ὃν ἐπὶ τῆς Ἐφεσίων πόλεως πρὸς Τρύφωνα τῶν τότε Ἑβραίων ἐπισημότατον πεποίηται· ἐν ᾧ τίνα τρόπον ἡ θεία χάρις αὐτὸν ἐπὶ τὸν τῆς πίστεως παρώρμησε λόγον, δηλοῖ ὁποίαν τε πρότερον περὶ τὰ Φιλόσοφα μαθήματα σπουδὴν εἰσενήνεκται καὶ ὅσην ἐποιήσατο τῆς ἀληθείας ἐκθυμοτάτην ζήτησιν. ἰστορεῖ δ’ ἐν ταὐτῷ περὶ Ἰουδαίων ὡς κατὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίας ἐπιβουλὴν συσκευασαμένων, αὐτὰ ταῦτα πρὸς τὸν τὸν Τρύφωνα ἀποτεινόμενος· “οὐ μόνον δὲ οὐ μετενοήσατε ἐφ’ οἷς ἐπράξατε κακῶς, ἀλλὰ ἄνδρας ἐκλεκτοὺς ἐκλεξάμενοι τότε ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ ἐξεπέμψατε εἰς πᾶσαν τὴν γῆν, λέγοντες αἵρεσιν ἄθεον χριστιανῶν πεφάνθαι καταλέγοντές τε ταῦτα ἅπερ καθ’ ἡμῶν οἱ ἀγνοοῦντες ἡμᾶς πάντες λέγουσιν, ὥστε οὐ μόνον ἑαυτοῖς ἀδικίας αἴτιοι ὑπάρχετε, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ἁπλῶς ἀνθρώποις’’ Γράφει δὲ καὶ ὡς ὅτι μέχρι καὶ αὐτοῦ χαρίσματα προφητικὰ διέλαμπεν ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας, μέμνηταί τε τῆς Ἰωάννου Ἀποκαλύφεως, σαφῶς τοῦ ἀποστόλου αὐτὴν εἶναι λέγων· καὶ ῥητῶν δέ τινων προφητικῶν μνημονεύει, διελέγχων τὸν Τρύφωνα ὡς δὴ περικοψάντων αὐτὰ Ἰουδαίων ἀπὸ τῆς γραφῆς. πλεῖστα δὲ καὶ ἕτερα παρὰ πολλοῖς φέρεται ἀδελφοῖς τῶν αὐτοῦ πόνων, οὑτωσὶ δὲ σπουδῆς εἶναι ἄξιοι καὶ τοῖς παλαιοῖς ἐδόκουν οἱ τἀνδρὸς λόγοι, ὡς τὸν Εἰρήναιον ἀπομνημονεύειν αὐτοῦ φωνάς, τοῦτο μὲν ἐν τῷ τετάρτῳ Πρὸς τὰς αὐτὰ αὐτὰ δὴ ταῦτα ἐπιλέγοντα· “καὶ καλῶς ὁ Ἰουστῖνος ἐν τῷ πρὸς Μαρκίωνα συντάγματί Φησιν ὅτι αὐτῷ τῷ κυρίῳ οὐκ ἂν ἐπείσθην ἄλλον θεὸν καταγγέλλοντι παρὰ τὸν δημιουργόην,” τοῦτο δὲ ἐν τῷ πέμπτῳ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως διὰ τούτων· καὶ καλῶς ὁ Ἰουστῖνος ἔφη ὅτι πρὸ μὲν τῆς τοῦ κυρίου παρουσἰας οὐδέποτε ἐτόλμησεν ὁ σατανᾶς βλασφημῆσαι τὸν θεόν, ἅτε μηδέπω εἰδὼς αὐτοῦ τὴν κατάκρισιν.” καὶ ταῦτα δὲ ἀναγκαίως εἰρήσθω εἰς προτροπὴν τοῦ μετὰ σπουδῆς τοὺς φιλομαθεῖς καὶ τοὺς τούτου περιέπειν λόγους. καὶ τὰ μὲν κατὰ τόνδε τοιαῦτα ἦν.

E este [Justino] deixou-nos muitíssimas memórias de um entendimento instruído e empenhado nas coisas divinas, cheias de todo proveito; às quais remeteremos os amantes do aprender, assinalando utilmente as que chegaram ao nosso conhecimento. Há um certo discurso dele, dirigido a Antonino, o denominado Pio, e aos filhos deste e ao senado dos romanos, em favor das nossas doutrinas; e outro, contendo uma segunda apologia em favor da nossa fé, que fez ao sucessor e homônimo do indicado imperador, Antonino Vero, cujas coisas dos tempos presentemente expomos; e outro, Aos gregos, no qual, tendo estendido longo discurso a respeito de muitíssimas coisas investigadas tanto entre nós quanto entre os filósofos dos gregos, discorre a respeito da natureza dos demônios; as quais coisas nada urgiria expor agora. E, de novo, outro escrito seu contra os gregos chegou até nós, que também intitulou "Refutação"; e, além destes, outro "Sobre a monarquia de Deus", a qual estabelece não só a partir das escrituras entre nós, mas também dos livros dos gregos; sobre estes, [um] intitulado "Salmista", e outro, escolar, "Sobre a alma", no qual, tendo proposto diversas questões a respeito do problema segundo o assunto, expõe as opiniões dos filósofos entre os gregos, às quais também promete contradizer, e [promete] expor a sua própria opinião em outro escrito.

E compôs também um diálogo contra os judeus, que fez na cidade dos efésios contra Trifão, o mais notável dos hebreus de então; no qual manifesta de que modo a graça divina o impeliu para a palavra da fé, e que empenho antes empregara nas ciências filosóficas, e quão fervorosíssima busca fez da verdade. E narra, na mesma [obra], a respeito dos judeus, como [tendo] urdido uma conspiração contra o ensino de Cristo, dirigindo estas mesmas coisas a Trifão: "e não só não vos arrependestes das coisas que praticastes mal, mas, tendo escolhido homens seletos, então [os] enviastes de Jerusalém a toda a terra, dizendo [que] aparecera uma heresia ateia de cristãos, e enumerando estas coisas que contra nós dizem todos os que nos ignoram; de modo que sois causadores de injustiça não só para vós mesmos, mas também simplesmente para todos os outros homens." E escreve também que, até o [tempo] dele, carismas proféticos brilhavam na igreja; e menciona o Apocalipse de João, dizendo claramente [que] é do apóstolo; e menciona também certas sentenças proféticas, refutando Trifão, [dizendo] que os judeus as haviam cortado da Escritura. E muitíssimos outros dos seus labores se conservam entre muitos irmãos.

E tão dignos de empenho pareciam também aos antigos os discursos do homem, que Irineu cita palavras dele: isto no quarto [livro] Contra as heresias, acrescentando estas mesmas coisas: "e bem [diz] Justino, na composição contra Marcião, que nem ao próprio Senhor teria obedecido, [se] anunciasse outro deus além do Criador"; e isto no quinto da mesma obra, por meio destas [palavras]: "e bem disse Justino que, antes da vinda do Senhor, jamais ousou Satanás blasfemar a Deus, visto que ainda não sabia da sua condenação." E também estas coisas fiquem ditas necessariamente, para exortação de que os amantes do aprender abracem com empenho também os discursos deste. E as coisas a respeito deste eram tais.

XIX

Quais [homens] presidiram as igrejas dos romanos e dos alexandrinos no reinado de Vero

ΧΙΧ. Ἤδη δὲ εἰς ὄγδοον ἐλαυνούαης ἔτος τῆς δηλουμένης ἡγεμονίας, τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας τὴν ἐπισκοπὴν Ἀνίκητον ἕνδεκα τοῖς πᾶσιν ἔτεσιν διελθόντα Σωτῆρ’ διαδέχεται, ἀλλὰ καὶ τῆς Ἀλεξ- ανδρέων παροικίας Κελαδίωνος τέτταρσιν ἐπὶ δέκα ἔτεσιν προστάντος,

E, indo já para o oitavo ano o governo indicado, a Aniceto, que passou onze anos ao todo no episcopado da igreja dos romanos, sucede Sotero; mas também, na paróquia dos alexandrinos, tendo Celadião presidido por catorze anos,

XX

Quais [foram] os da [igreja] dos antioquenos

XX. τὴν διαδοχὴν Ἀγριππῖνος διαλαμβάνει, καὶ ἐπὶ τῆς Ἀντιοχέων δὲ ἐκκλησίζετο, Θείφιλος ἕκτος ἀπὸ τῶν ἀποστόλων ἐγνωρίζετο, τετάρτου μὲν τῶν ἐκεῖσε μετὰ Ἥρωνα καταστάντος Κορνηλίου, μετὰ δὲ αὐτὸν πέμπτῳ βαθμῷ τὴν ἐπισκοπὴν Ἔρωτος διαδεξαμένου.

Agripino recebe a sucessão. E, na igreja dos antioquenos, Teófilo era conhecido [como] sexto a partir dos apóstolos, tendo sido constituído Cornélio [como] quarto dos de lá, depois de Hero, e, depois dele, no quinto grau, tendo Eros recebido o episcopado.

XXI

Sobre os escritores eclesiásticos que resplandeceram nestes [tempos]

XXI. Ἥκμαζον δ’ ἐν τούτοις ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας Ἡγήσιππόσ τε, ὅν ἵσμεν ἐκ τῶν προτέρων, καὶ Διονύσιος Κορινθίων ἐπίσκοπος Πινυτός τ’ ἑ ἄλλος τῶν ἐπὶ Κρήτης ἐπίσκοπος Φίλιππός τε ἐπὶ τούτοις καὶ Ἀπολινάριος καὶ Μελίτων Μουσανός τε καὶ Μόδεστος καὶ ἐπὶ πᾶσιν Εἰρήναιος, ὧν καὶ εἰς ἡμᾶς τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως ἢ τῆς ὑγιοῦς πίστεως ἔγγραφος κατῆλθεν ὀρθοδοξία.

E atingiam o auge, nestes [tempos], na igreja, tanto Hegésipo, que conhecemos das [páginas] anteriores, quanto Dionísio, bispo dos coríntios, e Pinito, outro bispo dos de Creta, e Filipe, além destes, e Apolinário, e Melitão, e Musano, e Modesto, e, acima de todos, Irineu; dos quais também chegou até nós, por escrito, a ortodoxia da tradição apostólica e da sã fé.

XXII

Sobre Hegésipo e os que ele mesmo menciona

XXII. Ὁ μὲν οὗν ‘ Ηγήσιππος ἐν πέντε τοῖς εἰς ἡμᾶς ἐΛθοῦσιν ὑπομνήμασν τῆς ἰδίας γνώμης τληρεστάτην μνήμην καταλέλοιπεν· ἐν οἷς δηλοῖ ὡς πέὀστπος ἐπισκόποις συμμίξειεν ἀποδημίαν στειλάμενος μέχρι Ῥώμης, καὶ ὡς ὅτι τὴν αὐτὴν παρὰ πάντων παρείληφεν διδασκαλίαν. ἀκοῦσαί γέ τοι πάρεστιν μετά τινα περὶ τῆς Κλήμεντο πρὸς Κορινθίους ἐπιστολῆς αὐτῷ εἰρημένα ἐπιλέγοντος ταῦτα · “ καὶ ἐπέμενεν ἡ ἐκκΛησία ἡ Κορινθίων ἐν τῷ ὀρθῷ λόγῳ μέχρι Πρίμου ἐπισκοπεύοντος ἐν Κορίνθῳ· οἷς συνέμιξα πλέων εἰς Ῥώμην καὶ συνδιέτριψα τοῖς Κορινθίοις ἡμέρας ἱκανάς, ἐν αἷς συνανεπάημεν τῷ ὀρθῷ λόγῳ· γενόμενος δὲ ἐν Ῥώμῃ, διαδοχὴν ἐποιησάμην μέχρις ’ Ἀνικήτου · οὗ διάκονος ἢν Ἐλεύθερος, καὶ παρὰ Ἀνικήτου διαδέχεται Σωτῆρ’, μεθ’ ὃν Ἐλεύθερος. ἐν ἑκάστη δὲ διαδοχῇ καὶ ἐν ἑκάστη πόλει οὕτως ἔχει ὡς ὁ νόμος κηρύσσει καὶ οἱ προφῆται καὶ ὁ κύριος.” Ὁ δ’ αὐτὸς καὶ τῶν κατ’ αὐτὸν αἰρέσεων τὰς ἀρχὰς ὑποτίθεται διὰ τούτων· “καὶ μετὰ τὸ μαρτυρῆσαι Ἰάκωβον τὸν δίκαιον, ὡς καὶ ὁ κύριος, ἐπὶ τῷ αὐτῷ λόγῳ, πάλιν ὁ ἐκ θείου αὐτοῦ Συμεὼν ὁ τοῦ Κλωπὰ καθίσταται ἐπίσκοπος, ὅν προέθεντο πάντες, ὄντα ἀνεψιὸν τοῦ κυρίου δεύτερον. διὰ τοῦτο ἐκάλουν τὴν ἐκκλησίαν παρθένον, οὔπω γὰρ ἔφθαρτο ἀκοαῖς ματαίαις· ἄρχεται δὲ ὁ Θεβουθις διὰ τὸ μὴ γενέσθαι αὐτὸν ἐπίσκοπον ὑποφθείρειν ἀπὸ τῶν ἑπτὰ αἱρέσεων, ὧν καὶ αὐτὸς ἦν, ἐν τῷ λαῷ, ἀφ’ ὧν Σίμων, ὅθεν Σιμωνιανοί, καὶ Κλείβιος, ὅθεν Κλεοβιηνοί, καὶ Δοσίθεος, ὅθεν Λοσιθιανοί, καὶ Γορθαῖος, ὅθεν Γοραθηνοί, καὶ Μασβωθεοι. ἀπὸ τούτων Μενανδριανισταὶ καὶ Μαρκιανισταὶ καὶ Καρποκρατιανοὶ καὶ Οὐαλεντινιανοὶ καὶ Βασιλειδιανοὶ καὶ Σατορνιλιανοὶ ἕκαστος ἰδίως καὶ ἑτεροίως ἰδίαν δόξαν παρεισηγάγοσαν, ἀπὸ τούτων ψευδόχριστοι, ψευδοπροφῆται, Ψευδα[΄οστολοι, οἵτινες ἐμἐρισαν τὴν ἕνωσιν τῆς ἐκκλησίας Φθοριμαίοις λόγοις κατὰ τοῦ θεοῦ καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ.” Ἔτι δ’ ὁ αὐτὸς καὶ τὰς πάλαι γεγενημένας παρὰ Ἰουδαίοις αἱρίσεις ἱστορεῖ λέγων· “ ἦσαν δὲ γνῶμαι διάφοροι ἐν τῆ περιτομὴ ἐν υἱοῖς Ἰσρανλιτῶν κατὰ τῆς φυλῆς Ἰούδα καὶ τοῦ χριστοῦ αὗται· Ἐσσαῖοι Γαλιλαῖοι Ἡμεροβαπτισταὶ μασβωθεοι Σαμαρεῖται Σαδδουκαῖοι Φαρισαῖοι.” Kαὶ ἕτερα δὲ πλεῖστα γράφει, ὧν ἐκ μέρους ἤδη πρότερον ἐμνημονεύσαμεν, οἰκείως τοῖς καιροῖς τὰς ἱστορίας παραθέμενοι, ἔκ τε τοῦ καθ’ Ἑβραίους εὐαγγελίου καὶ τοῦ Συριακοῦ καὶ ἰδίως ἐκ τῆς Ἑβραΐδος διαλέκτου τινὰ τίθησιν, ἐμφαίνων ἐξ Ἑβραίων ἑαυτὸν πεπιστευκύναι, καὶ ἄλλα δὲ ὡς ἐξ Ἰουδαικῆς ἀγράφου παραδόσεως μνημονεύει. οὐ Iren. 4, 20, 3 μόνος δὲ οὗτος, καὶ Εἰρήναιος δὲ καὶ ὁ πᾶς τῶν ἀρχαίων χορὸς πανάρετον Σοφίαν τὰς Σολομῶνος Παροιμίας ἐκάλουν. καὶ περὶ τῶν λεγομένων δὲ ἀποκρύφων διαλαμβάνων , ἐπὶ τῶν αὐτοῦ χρόνων πρός τινων αἱρετικῶν ἀναπεπλάσθαι τινὰ τούτων ἱστορεῖ. ἀλλὰ γὰρ ἐφ’ ἕτερον ἤδη μεταβατέον.

Hegésipo, pois, nos cinco memoriais que chegaram até nós, deixou completíssima memória da sua própria opinião; nos quais manifesta como, tendo empreendido viagem até Roma, conviveu com muitíssimos bispos, e que recebeu de todos o mesmo ensino. E é possível ouvi-lo, depois de algumas coisas ditas por ele a respeito da carta de Clemente aos coríntios, acrescentando isto: "e permanecia a igreja dos coríntios na reta doutrina, até Primo ser bispo em Corinto; com os quais convivi, navegando para Roma, e passei com os coríntios dias suficientes, nos quais descansamos juntos na reta doutrina. E, estando em Roma, fiz uma sucessão até Aniceto; cujo diácono era Eleutério; e de Aniceto recebe a sucessão Sotero, depois do qual Eleutério. E, em cada sucessão e em cada cidade, assim se tem como a lei proclama, e os profetas, e o Senhor."

E o mesmo expõe também os princípios das heresias do seu [tempo], por meio destas [palavras]: "e, depois de Tiago, o Justo, sofrer martírio, como também o Senhor, pela mesma doutrina, de novo o [filho] do tio dele, Simeão, o [filho] de Cléofas, é constituído bispo, a quem todos propuseram, sendo segundo primo do Senhor. Por isso chamavam a igreja virgem, pois ainda não fora corrompida por rumores vãos; mas Tebutis, por não se ter tornado ele mesmo bispo, começa a corrompê-la ocultamente, a partir das sete seitas, das quais também ele era, no povo; das quais [vieram] Simão, donde os simonianos, e Cleóbio, donde os cleobianos, e Dositeu, donde os dositianos, e Gorteu, donde os goratenos, e os masboteus. Destes [vieram] os menandrianistas e os marcianistas e os carpocratianos e os valentinianos e os basilidianos e os satornilianos; cada um, de modo próprio e diverso, introduziu opinião própria; destes [vieram] falsos cristos, falsos profetas, falsos apóstolos, os quais dividiram a unidade da igreja com palavras corruptoras contra Deus e contra o seu Cristo."

E ainda o mesmo narra também as seitas outrora existentes entre os judeus, dizendo: "e havia opiniões diversas na circuncisão, entre os filhos dos israelitas, contra a tribo de Judá e o Cristo, estas: essênios, galileus, hemerobatistas, masboteus, samaritanos, saduceus, fariseus." E escreve muitíssimas outras coisas, das quais, em parte, já antes fizemos menção, expondo as narrativas apropriadamente aos tempos. E põe algumas coisas do evangelho segundo os hebreus e do siríaco, e particularmente do dialeto hebraico, mostrando [que] ele mesmo cria [vindo] dos hebreus; e menciona também outras coisas como [tiradas] de tradição judaica não escrita. E não só este, mas também Irineu e todo o coro dos antigos chamavam os Provérbios de Salomão "Sabedoria toda-virtuosa". E, tratando dos chamados apócrifos, narra [que] alguns destes foram forjados, nos seus tempos, por certos hereges. Mas já se deve passar a outro.

XXIII

Sobre Dionísio, bispo dos coríntios, e as cartas que escreveu

ΧΧΙΙΙ. καὶ πρῶτόν γε.περὶ Διονυσίου φατέον ὅτι τε τῆς ἐν Κορίνθῳ παροικίας τὸν τῆς ἐπισκοπῆς ἐγκεχείριστο θρόνον, καὶ ὡς τῆς ἐνθέου φιλοπονίας οὐ μόνοις τοῖς ὑπ’ αὐτόν, ἀλλ’ ἤδη καὶ τοῖς ἐπὶ τῆς ἀλλοδαπῆς ἀφθόνως ἐκοινώνει, Χρησιμώτατον ἅπασιν ἑαυτὸν καθιστὰς ἐν αἷς ὑπετυποῦτο καθο- λικαῖς πρὸς τὰς ἐκκλησίας ἐπιστολαῖς· ὧν ἐστιν ἡ μὲν πρὸς Λακεδαιμονίους ὀρθοδοξίας κατηχητικὴ εἰρήνης τε καὶ ἑνώσεως ὑποθετική, ἢ δὲ πρὸς Ἀθηναίους διεγερτικὴ πῖστεως καὶ τῆς κατὰ τὸ εὐαγγέλιον πολιτείας, ἧς ὀλιγωρήσαντας ἐλέγχει ὡς ἂν μικροῦ δεῖν ἀποστάντας του λόγου ἐξ οὗπερ τὸν προεστῶτα αὐτῶν Πούπλιον μαρτυρῆσαι κατὰ τοὺς τότε συνέβη διωγμούς. Κοδράτου δὲ μετὰ τὸν μαρτυρήσαντα Πούπλιον καταστάντος αὐτῶν ἐπισκόπου μέμνηται, ἐπιμαρτυρῶν ὡς διὰ τῆς αὐτοῦ σπουδῆς ἐπισυναχθέντων καὶ τῆς πίστεως ἀναζωπύρησιν εἰληχότων· δηλοῖ δ’ ἐπὶ τούτοις ὡς καὶ Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης ὑπὸ τοῦ ἀποστόλου Παύλου προτραπεὶς ἐπὶ τὴν πίστιν κατὰ τὰ ἐν ταῖς Πράξεσιν δεδηλωμένα, πρῶτος τῆς Ἀθήνησι παροικίας τὴν ἐπισκοπὴν ἐγκεχείριστο. ὤη δ’ ἐπιστολή τις αὐτοῦ πρὸς Νικομηδέας φέρεται, ἐν ᾖ τὴν Μαρκίωνος αἵρεσιν πολεμῶν τῷ τῆς ἀληθείας παρίσταται κανόνι. καὶ τῇ ἐκκλησίᾳ δὲ τῇ παροικούδῃ Γόρτυναν ἅμα ταῖς λοιπαῖς κατὰ Κρήτην παροικίαις ἐπιστείλας, Φίλιππον ἐπίσκοπον αὐτῶν ἀποδέχεται ἅτε δὴ ἐπὶ πλείσταις μαρτυρουμένης ἀνδραγαθίαις τῆς ὑπ’ αὐτὸν ἐκ- λησίας, τήν τε τῶν αἱρετικῶν διαστροφὴν ὑπομιμνήσκει φυλάττεσθαι. καὶ τῇ ἐκκλησίᾳ δὲ τῇ παροικούσῃ Ἄμαστριν ἅμα ταῖς κατὰ παροικούσῃ Βακχυλίδου μὲν καὶ Ἐλπίστου ὡς ἂν αὐτὸν ἐπὶ τὸ γραφαὶ προτρεψάντων μέμνηται, γραφῶν τε θείων ἐξηγήσεις παρατέθειται, ἐπί. σκοπὸν αὐτῶν ὀνόματι Πάλμαν ὑποσημαίνων πολλὰ δὲ περὶ γάμου καὶ ἁγνείας τοῖς αὐτοῖς παραινεῖ, καὶ τοὺς ἐξ οἵας δ’ οὖν ἀποπτώσεως, εἴτε πλημμελείας εἴτε μὴν αἱρετικῆς πλάνης, ἐπιστρέφοντας δεξιοῦσθαι προστάττει. ταύταις ’ ἄλλη ἐγκατείλεκται πρὸς Κνωσίους ἐπιστολή, ἐν ἡ Πινυτὸν τῆς παροικίας ἐπίσκοπον παρακαλεῖ μὴ βαρὺ φορτίον ἐπάναγκες τὸ περὶ ἁγνείας τοῖς ἀδελφοῖς ἐπιτιθέναι, τῆς δὲ τῶν πολλῶν καταστοχάζεσθαι ἀσθενείας· πρὸς ἢν ὁ Πινυτὸς ἀντιγρόαφων, θαυμάζει μὲν καὶ ἀποδέχεται τὸν Διονύσιον, ἀντιπαρακαλεῖ δὲ στερροτέρας ἤδη ποτὲ μεταδιδόναι τροφῆς, τελειοτέροις γράμμασιν εἰς αὖθις ’τον παρ’ αὐτῷ λαὸν ὑποθρέψαντα, ὡς μὴ διὰ τέλους τοῖς γαλακτώδεσιν ἐνδιατρίβοντες λόγοις τῆ νηπιώδει ἀγωγῆ λάθοιεν καταγηράσαντες· δι’ ἧς ἐπιστολῆς καὶ ἢ τοῦ Πινυτοῦ περὶ τὴν πίστιν ὀρθοδοξία τε καὶ φροντὶς τῆς τῶν ὑπηκόων ὠφελείας τ’ ὁ τε λόγιον καὶ ἡ περὶ τὰ θεῖα σύνεσις ὡς δι’ ἀκριβεστάτης εἰκόνος. Ἕτι τοῦ Διονυσίου καὶ πρὸς Ῥωμαίους ἐπιστολὴ φέρεται, ἐπισκόπῳ τῷ τότε Σωτήρι’ προσφωνοῦσα· ἐξ ἦς οὐδὲν οἷον τὸ καὶ παραθέσθαι λέξεις δι’ ὧν τὸ μέχρι τοῦ καθ’ ἡμᾶς διωγμοῦ φυλαχθὲν ‘ Ρωμαίων ἔθος ἀποδεχόμενος ταῦτα γράφει· “ ἐξ ἀρχῆς γὰρ ὑμῖν ἔθος ἐστὶν τοῦτο, πάντας μὲν ἀδελφοὺς ποικίλως εὐεργετεῖν ἐκ. κλησίαις τε πολλαῖς ταῖς κατὰ πᾶσαν πόλιν ἐφόδια πέμπειν, ὧδε μὲν τὴν τῶν δεομένων πενίαν ἄνα. ψύχοντας, ἐν μετάλλοις δὲ ἀδελφοῖς ὑπάρχουσιν ἐπιχορηγοῦντας δι’ ὧν πέμπετε ἀρχῆθεν ἐφοδίων πατροπαράδοτον ἔθος Ῥωμαίων Ῥωμαῖοι φυλάτ- τοντες, ὃ οὐ μόνον διατετήρηκεν ὁ μακάριος ὑμῶν ἐπίσκοπος Σωτῆρ’, ἀλλὰ καὶ ηὔξηκεν, ἐπιχορηγῶν μὲν τὴν διαπεμπομένην δαχίλειαν τὴν εἰς τοὺς ἁγίους, λόγοις δὲ μακαρίοις τοὺς ἀνιόντας ἀδελ- φούς, ὡς τέκνα πατὴρ Φιλόστοργος, παρακαλῶν.” Εν αὐτὴ δὲ ταύτῃ καὶ τῆς Κλήμεντος πρὸς Κορινθίους μέμνηται ἐπιστολῆς, δηλῶν ἀνέκαθεν ἐξ ἀρχαίου ἔθους ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας τὴν ἀνάγνωσιν αὐτῆς ποιεῖσθαι· λέγει γοῦν· “ τὴν σήμερον οὖν κυριακὴν ἁγίαν ἡμέραν διηγάγομεν, ἐν ᾖ ἀν- έγνωμεν ὑμῶν τὴν ἐπιστολήν, ἢν ἕξομεν ἀεί ποτε ἀναγινώσκοντες νουθετεῖσθαι, ὡς καὶ τὴν προτέραν ἡμῖν διὰ Κλήμεντος γραφεῖσαν.” Ἔτι δ’ ὁ αὐτὸς καὶ περὶ τῶν ἰδίων ἐπιστολῶν ὡς ῥᾳδιουργηθεισῶν ταῦτά φησιν· “ἐπιστολὰς γὰρ ἀδελφῶν ἀξιωσάντων με γραφαὶ ἕγραψα. καὶ ταύτας οἱ τοῦ διαβόλου ἀπόστολοι ζιζανίων γεγέμικαν, ἃ μὲν ἐξαιροῦντες, ἃ δὲ προστιθέντες· οἷς τὸ οὐαὶ κεῖται. τὸ οὐαὶ κεῖται. οὐ θαυμαστὸν ἄρα εἰ καὶ κυριακῶν ῥᾳδιουργῆσαί τινες ἐπιβέβληνται γραφῶν, ὁπότε καὶ ταῖς οὐ τοιαύταις ἐπιβεβουλεύκασιν.” Καὶ ἄλλη δέ τις παρὰ ταύτας ἐπιστολὴ τοῦ Διονυσίου φέρεται χρυσοφόρα πιστοτάτη ἀδελφῇ ἐπιστείλαντος, ἧ τὰ κατάλληλα γράφων, τῆς προσηκούσης καὶ αὐτὴ μετεδίδου λογικῆς τροφῆς. καὶ τὰ μὲν τοῦ ΔΙονυσίου τοσαῦτα.

E primeiro deve-se falar a respeito de Dionísio: que foi encarregado do trono do episcopado da paróquia em Corinto, e que compartilhava sem inveja a [sua] divina diligência não só com os [que estavam] sob ele, mas já também com os de terra estrangeira, tornando-se utilíssimo a todos nas cartas católicas que redigia às igrejas; das quais é a [dirigida] aos lacedemônios catequética da ortodoxia e exortativa da paz e da união; e a aos atenienses, despertadora da fé e da conduta segundo o evangelho, [conduta] que, tendo[-a] eles menosprezado, reprova[-os] como quase apostatados da doutrina, desde que sucedeu [que] o seu presidente, Públio, sofreu martírio nas perseguições de então. E menciona [que] Quadrato foi constituído bispo deles depois de Públio, o que sofreu martírio, testemunhando [que], pelo empenho dele, foram reunidos e receberam um reavivamento da fé; e manifesta, sobre isto, que também Dionísio, o areopagita, convertido à fé pelo apóstolo Paulo, segundo as coisas manifestadas nos Atos, [foi] o primeiro a ser encarregado do episcopado da paróquia de Atenas.

E conserva-se também uma sua carta aos nicomedienses, na qual, guerreando a heresia de Marcião, coloca-se ao lado da regra da verdade. E, tendo escrito também à igreja que peregrina em Gortina, juntamente com as demais paróquias por Creta, acolhe Filipe, bispo deles, visto que a igreja sob ele era testemunhada por muitíssimos atos de valentia, e lembra[-lhes] guardar-se da perversão dos hereges. E, [na carta] à igreja que peregrina em Amastris, juntamente com as [igrejas] do Ponto, menciona [que] Báquilis e Elpisto o incitaram a escrever, e expõe exegeses das divinas Escrituras, indicando o bispo deles, de nome Palmas; e muitas coisas a respeito do casamento e da castidade aconselha aos mesmos, e ordena acolher os que se convertem de qualquer queda, quer de delito, quer mesmo de erro herético. A estas está juntada outra carta, aos cnósios, na qual exorta Pinito, bispo da paróquia, a não impor aos irmãos, como obrigatório, o pesado fardo a respeito da castidade, mas a levar em conta a fraqueza dos muitos; à qual Pinito, respondendo por escrito, admira e acolhe Dionísio, mas exorta[-o] em contrapartida a impartir, já alguma vez, alimento mais sólido, nutrindo de novo o povo junto dele com escritos mais perfeitos, para que, entretidos até o fim nas palavras de leite, não envelheçam despercebidamente na conduta infantil; pela qual carta também a ortodoxia de Pinito a respeito da fé, e o cuidado do proveito dos [seus] súditos, e a [sua] eloquência e a inteligência a respeito das coisas divinas, se mostram como por uma exatíssima imagem.

E conserva-se ainda de Dionísio também uma carta aos romanos, dirigida a Sotero, o então bispo; da qual nada [há] como expor as palavras pelas quais, acolhendo o costume dos romanos guardado até a perseguição do nosso [tempo], escreve isto: "pois desde o princípio vos é este o costume: beneficiar de vários modos todos os irmãos, e enviar recursos a muitas igrejas por cada cidade, ora aliviando a pobreza dos necessitados, ora socorrendo os irmãos que estão nas minas, pelos recursos que enviais desde a origem — [vós], romanos, guardando o costume dos romanos transmitido pelos pais; o qual o vosso bem-aventurado bispo Sotero não só conservou, mas também aumentou, tanto provendo a abundância que é enviada aos santos, quanto consolando com palavras bem-aventuradas os irmãos que sobem [a Roma], como um pai amoroso aos filhos." Nesta mesma [carta] menciona também a carta de Clemente aos coríntios, manifestando [que], desde o princípio, por antigo costume, se fazia a leitura dela na igreja; diz, com efeito: "hoje, pois, passamos o santo dia dominical, no qual lemos a vossa carta, a qual teremos sempre, lendo[-a], para sermos advertidos, como também a primeira, escrita a nós por meio de Clemente."

E ainda o mesmo, também a respeito das suas próprias cartas, como falsificadas, diz isto: "pois escrevi cartas, tendo os irmãos pedido [que] eu [as] escrevesse. E estas os apóstolos do diabo encheram de joios, tirando umas coisas, acrescentando outras; para os quais o 'ai' está reservado. Não [é], pois, de admirar se também alguns se lançaram a falsificar as escrituras do Senhor, visto que conspiraram também contra as que não [são] tais." E, além destas, conserva-se ainda outra carta de Dionísio, tendo [ele] escrito a Crisófora, fidelíssima irmã, à qual, escrevendo as coisas apropriadas, impartia também a ela o conveniente alimento racional. E as coisas de Dionísio [são] tantas.

XXIV

Sobre Teófilo, bispo dos antioquenos

ΧΧΙV. Τοῦ δὲ Θεοφίλου, ὃν τῆς Ἀντοχέων ἐκκΛησίας ἐπίσκοπον δεδηλώκαμεν, τρία τὰ πρὸς Αὐτόλυκον στοιχειώδη φέρεται αυγγράμματα, καὶ ἄλλο Πρὸς τὴν αἵρεσιν Ἑρμογένους τὴν ἐπιγραφὴν ἔχον, ἐν ᾧ ἐκ τῆς ’ Αποκαλύψεως Ἰωάννου κέχρηται μαρτυρίαις· καὶ ἕτερα δέ τινα κατηχητικὰ αὐτοῦ φέρεται βιβλία. τῶν γε μὴν αἱρετικῶν οὐ χεῖρον καὶ τότε ζιζανίων δίκην λυμαινομένων τὸν εἰλικρινῆ τῆς ἀποστοΛικῆς διδασκαλίας σπόρον, οἱ πανταχόσε τῶν ἐκκλησιῶν ποιμένες, ὥσπερ τινὰς θῆρας ἀγρίους τῶν Χριστοῦ προβάτων ἀποσοβοῦντες, αὐτοὺς ἀνεῖργον τοτὲ μὲν ταῖς πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς νουθεσίαις καὶ ἀποδυόμενοι, , τοτὲ δὲ πρὸς αὐτοὺς γυμνότερον ἀποδυόμενοι, ἀγράφοις τε εἰς πρόσωπον ζητήσεσι καὶ ἀνατροπαῖς, ἤδη δὲ καὶ δι’ ἐγγράφων ὑπομνημάτων τὰς δόξας αὐτῶν ἀκριβεστάτοις ἐλέγχοις διευθύνοντες. ὅ γέ τοι Θεόφιλος σὺν τοῖς ἄλλοις κατὰ τούτων στρατευσάμενος δῆλός ἐστιν ἀπό τινος οὐκ ἀγεννῶς αὐτῷ κατὰ Μαρκίωνος πεπονημένου λόγου, ὃς καὶ αὐτὸς μεθ’ ὧν ἄλλων εἰρήκαμεν εἰς ἔτι νῦν διασέσωσται. τοῦτον μὲν οὖν ἕβδομος ἀπὸ τῶν ἀποστόλων τῆς Ἀντιοχέων ἐκκλησίας διαδέχεται Μαξιμῖνος.

E de Teófilo, que mostramos [ser] bispo da igreja dos antioquenos, conservam-se os três escritos elementares A Autólico, e outro, tendo o título "Contra a heresia de Hermógenes", no qual se serviu de testemunhos do Apocalipse de João; e conservam-se também alguns outros livros catequéticos dele. E, como os hereges, não menos também então, à maneira de joios, danificavam a semeadura sincera do ensino apostólico, os pastores das igrejas de toda parte, como que enxotando das ovelhas de Cristo certas feras selvagens, continham-nos, ora com as advertências aos irmãos, ora, mais desnudadamente, expondo-se contra eles, com investigações e refutações orais, face a face, e já também, por meio de memórias escritas, corrigindo as opiniões deles com exatíssimas refutações. Teófilo, com efeito, [que], com os outros, fez campanha contra estes, é manifesto a partir de um certo discurso não innobremente por ele laborado contra Marcião; o qual também ele mesmo, com as outras [obras] que dissemos, até agora se conserva salvo. A este sucede, [como] sétimo a partir dos apóstolos, na igreja dos antioquenos, Maximino.

XXV

Sobre Filipe e Modesto

XXV. Φίλιππός γε μήν, ὃν ἐκ τῶν Διονυσίου φωνῶν τῆς ἐν Γορτύνῃ παροικίας ἐπίσκοπον ἔγνω· μὲν, πάνυ γε σπουδαιότατον πεποίηται καὶ αὐτὸς κατὰ Μαρκίωνος λόγον, Εἰρήναιός τε ὡσαύτως καὶ Μόδεστος, ὃς καὶ διαφερόντως παρὰ τοὺς ἄλλους τὴν τοῦ ἀνδρὸς εἰς ἔκδηλον τοῖς πᾶσιν κατεφώρασε πλάνην, καὶ ἄλλοι δὲ πλείους, ὧν παρὰ πλείστοις τῶν ἀδελφῶν εἰς ἔτι νῦν οἱ πόνοι διαφυλάττονται.

Filipe, contudo — que, pelas palavras de Dionísio, conhecemos [como] bispo da paróquia em Gortina —, fez também ele um muitíssimo diligente discurso contra Marcião; e Irineu, do mesmo modo, e Modesto — o qual, de modo distinto, além dos outros, pôs a descoberto, manifesto a todos, o erro do homem —, e muitos outros, cujos labores até agora se conservam entre muitíssimos dos irmãos.

XXVI

Sobre Melitão e as coisas que ele mesmo mencionou

XXVI. Ἐπὶ τῶνδε καὶ Μελίτων τῆς ἐν Σάρδεσιν παροικίας ἐπίσκοπος Ἀπολινάριός τε τῆς ἐν Ἱεραπόλει διαπρεπῶς ἤκμαζον, οἳ καὶ τῷ δηλω- θέντι κατὰ τοὺς χρόνους ‘ Ρωμαίων βασιλεῖ λόγους ὑπὲρ τῆς πίστεως ἰδίως ἑκάτερος ἀπολογίας προσεφώνησαν. τούτων εἰς ἡμετέραν γνῶσιν ἀφῖκται τὰ ὑποτεταγμένα· Μελίτωνος, τὰ Περὶ τοῦ πάσχα δύο καὶ τὸ Περὶ πολιτείας καὶ προφητῶν καὶ ὁ Περὶ ἐκκλησίας καὶ ὁ Περὶ κυριακῆς λόγος, ἔτι δὲ ὁ Περὶ πίστεως ἀνθρώπου καὶ ὁ Περὶ πλάσεως, καὶ ὁ Περὶ ὑπακοῆς πίστεως καὶ Περὶ] αἰσθητηρίων καὶ πρὸς τούτοις ὁ Περὶ ψυχῆς καὶ σώματος [ ηνενοισ] καὶ ὁ Περὶ λουτροῦ καὶ Περὶ ἀληθείας καὶ Περὶ πίστεως καὶ γενέσεως χριστοῦ καὶ λόγος αὐτοῦ προφητείας καὶ Περὶ ψυχῆς καὶ σώματος καὶ ὁ Περὶ φιλοξενίας καὶ ἡ Κλεὶς καὶ τὰ Περὶ τοῦ διαβόλου καὶ τῆς Ἀποκαλύψεως Ἰωάννου καὶ ὁ Περὶ ἐνσωμάτου θεοῦ, ἐπὶ πᾶσι καὶ τὸ Πρὸς Ἀντωνῖνον βιβλίδιον. Ἐν μὲν οὖν τῷ Περὶ τοῦ πάσχα τὸν χρόνον καθ’ ὅν συνέταττεν, ἀρχόμενος σημαίνει ἐν τούτοις· “ ἐπὶ Σερουιλλίου Παύλου ἀνθυπάτου τῆς Ἀσίας, ᾧ Σάγαρις καιρῷ ἐμαρτύρησεν, ἐγένετο ζήτησις πολλὴ ἐν Λαοδικείᾳ περὶ τοῦ πάσχα, ἐμπεσόντος κατὰ καιρὸν ἐν ἐκείναις ταῖς ἡμέραις, καὶ ἐγράφη παῦτα.” τούτου δὲ τοῦ λόγου μέμνηται Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεὺς ἐν ἰδίῳ Περὶ τοῦ πάσχα λόγῳ, ὃν ὡς ἐξ αἰτίας τῆς τοῦ Μελίτωνος γραφῆς φησιν ἑαυτὸν συντάξαι. ἐν δὲ τῷ πρὸς τὸν αὐτοκράτορα βιβλίῳ τοιαῦτά τινα καθ’ ἡμῶν ἐπ’ αὐτοῦ γεγονέναι ἱστορεῖ· “ τὸ γὰρ οὐδεπώποτε γενόμενον , νῦν διώκεται τὸ τῶν θεοσεβῶν γένος καινοῖς ἐλαυ- νόμενον δόγμασιν κατὰ τὴν Ἀσίαν. οἱ γὰρ ἀναιδεῖς συκοφάνται καὶ τῶν ἀλλοτρίων ἐραστασὶ τὴν ἐκ τῶν διαταγμάτων ἔχοντες ἀφορμήν, φανερῶς λῃστεύουσι, νύκτωρ καὶ μεθ’ ἡμέραν διαρπάζοντες τοὺς μηδὲν ἀδικοῦντας.” καὶ μεθ’ ἕτερά φησιν· “ καὶ εἰ μὲν ἀοῦ κελεύσαντος τοῦτο πράττεται, ἕστω καλῶς γινόμενον· δίκαιος γὰρ βασιλεὺς οὐκ ἂν ἀδίκως βουλεύσαιτο πώποτε, καὶ ἡμεῖς ἡδέως φέρομεν τοῦ τοιούτου θανάτου τὸ γέρας· ταύτην δέ ἀοῖ μόνην προσφέρομεν δέησιν ἵνα αὐτὸς πρότερον ἐπιγνοὺς τοὺς τῆς τοιαύτης φιλονεικίας ἐργάτας, δικαίως κρίνειας εἰ ἄξιοι θανάτου καὶ τιμωρίας ἢ σωτηρίας καὶ ἡσυχίας εἰσίν. εἰ δὲ καὶ παρὰ σοῦ μὴ εἴη ἡ βουλὴ αὕτη καὶ τὸ καινὸν τοῦτο διάταγμα, ὃ μηδὲ κατὰ βαρβάρων πρέπει πολεμίων, πολὺ μᾶλλον δεόμεθά ἀοῦ μὴ περιιδεῖν ἡμᾶς ἐν τοιαύτη δημώδει λεηλασίᾳ.” τούτοις αὖθις ἐπιφέρει λέγων· “ ἡ γὰρ καθ’ ἡμᾶς Φιλοσοφία πρό· μὲν ἐν βαρβάροις ἥκμασεν, ἐπανθήσασα δὲ τοῖς σοῖς ἕθνέσιν κατὰ τὴν Αὐγούστου τοῦ σοῦ προγόνου μεγάλην ἀρχήν, ἐγενήθη μάΛιστα τῇ σῇ βασιλείᾳ αἴσιον ἀγαθόν. ἔκτοτε γὰρ εἰς μέγα καὶ λαμπρὸν τὸ ‘ Ῥωμαίων ηὐξήθη κράτος· οὗ σὺ διάδοχος εὐκταῖος γέγονάς τε καὶ ἔση μετὰ τοῦ παιδός, φυλάσσων τῆς βασιλείας τὴν σύντροφον καὶ συναρξαμένην Αὐγούστῳ φιλοσοφίαν , ἢν καὶ οἱ πρόγονοί σου πρὸς ταῖς ἄλλαις θρῃσκείαις ετιμησαν, καὶ τοῦτο μεγιστον τεκμήριον του πρὸς ἀγαθοῦ τὸν καθ’ ἡμᾶς λόγον συνακμάσαι τῆ καλῶς ἀρξαμένῃ βασιλείᾳ, ἐκ τοῦ μηδὲν φαῦλον ἀπὸ τῆς Αὐγούστου ἀρχῆς ἀπαντῆσαι, ἀλλὰ τοὐναντίον ἅπαντα λαμπρὰ καὶ ἔνδοξα κατὰ τὰς πάντων εὐχάς. μόνοι πάντων, ἀναπεισθέντες ὑπό τινων βασκάνων ἀνθρώπων, τὸν καθ’ ἡμᾶς ἐν διαβολῇ καταστῆσαι λόγον ἠθέλησαν Νέρων καὶ Δομετιανός, ἀφ’ ὧν καὶ τὸ τῆς συκοφαντίας ἀλόγῳ συνηθείᾳ περὶ τοὺς τοιούτους ῥυῆναι συμβέβηκεν ψεῦδος· ἀλλὰ τὴν ἐκείνων ἄγνοιαν οἱ σοὶ εὐσεβεῖς πατέρες ἐπηνωρθώσαντο, πολλάκις πολλοῖς ἐπιπλήξαντες ἐγγράφως, ὅσοι περὶ τούτων νεωτερίσαι ἐτόλμησαν· ἐν οἷς ὁ μὲν πάππος σου Ἁδριανὸς πολλοῖς μὲν καὶ ἄλλοις, καὶ Φουνδανῷ δὲ τῷ ἀνθυπάτῳ, ἡγουμένῳ δὲ τῆς Ἀσίας, γράφων φαίνεται, ὁ δὲ πατήρ ἀοῦ, καὶ σοῦ τὰ σύμπαντα διοικοῦντος αὐτῷ, ταῖς πόλεσι περὶ τοῦ μηδὲν νεωτερίζειν περὶ ἡμῶν ἔγραφεν, ἐν οἷς καὶ πρὸς νεωτερίζειν καὶ πρὸς Φεσσαλονικεῖς καὶ Ἀθηναίους καὶ πρὸς πάντας Ἕλληνας. ἀὲ δὲ καὶ μᾶλλον περὶ τούτων τὴν αὐτὴν ἐκείνοις ἔχοντα γνώμην καὶ πολύ γε φιλανθρωποτέραν καὶ φιλοσοφωτέραν, πεπείσμεθα πάντα πράσσειν ὅσα σου δεόμεθα.” Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐν τῷ δηλωθέντι τέθειται λόγῳ· ἐν δὲ ταῖς γραφείσαις αὐτῷ Ἐκλογαῖς ὁ αὐτὸς κατὰ τὸ προοίμιον ἀρχόμενος τῶν ὁμολογουμένων τῆς παλαιᾶς διαθήκης γραφῶν ποιεῖται κατάλογον· ὃν καὶ ἀναγκαῖον ἐνταῦθα καταλέξαι, γράφει δὲ οὕτως· “ Μελίτων Ὀνησίμῳ τῷ ἀδελφῷ χαίρειν. ἐπειδὴ πολλάκις ἠξίωσας, σπουδῇ τῇ πρὸς τόν λόγον χρώμενος, γενέσθαι σοι ἐκλογὰς ἔκ τε τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν περὶ τοῦ σωτῆρος καὶ πάσης τῆς πίστεως ἡμῶν, ἔτι δὲ καὶ μαθεῖν τὴν τῶν παλαιῶν βιβλίων ἐβουλήθης ἀκρίβειαν πόσα τὸν ἀριθμὸν καὶ ὁποῖα τὴν τάξιν εἶεν, ἐσπούδασα τὸ τοιοῦτο πρᾶξαι, ἐπιστάμενός ἀοῦ τὸ σπουδαῖον περὶ τὴν πίστιν καὶ φιλομαθὲς περὶ τὸν λόγον ὅτι τε μάλιστα πάντων πόθῳ τῷ πρὸς τὸν θεὸν ταῦτα προκρίνεις, περὶ τῆς αἰωνίου σωτηρίας ἀγωνιζόμενος. ἀνελθὼν οὗν εἰς τὴν ἀνατολὴν καὶ ἕως τοῦ τόπου γενόμενος ἔνθα ἐκηρύχθη καὶ ἐπράχθη, καὶ ἀκριβῶς μαθὼν τὰ τῆς παλαιᾶς διαθήκης βιβλία, ὑποτάξας ἔπεμψά σοι· ὧν ἐστι τὰ ὀνόματα· Μωυσέως πέντε, Γένεσις Ἔξοδος Ἀριθμοὶ Λευιτικὸν Δευτερονόμιον, Ἰησοῦς Ναυῆ, Κριταί, Ῥούθ, Βασιλειῶν τέσσαρα, Παραλειπομένων δύο, Ψαλμῶν Δαυίδ, Σολομῶνος Παροιμίαι ἡ καὶ Σοφία, Ἐκκλησιαστής, Ἆισμα Ἀισμάτων, Ἰὼβ, Προφητῶν Ἡσαΐου Ἱερεμίου τῶν δώδεκα ἐν μονοβίβλῳ Δανιὴλ, Ἰεζεκιήλ, Ἔσδρας· ἐξ ὧν καὶ τὰς ἐκλογὰς ἐποιησάμην, εἰς ἓξ βιβλία διελών.” καὶ τὰ μὲν τοῦ Μελίτωνος τοσαῦτα.

No [tempo] destes, também Melitão, bispo da paróquia em Sardes, e Apolinário, [bispo] da de Hierápolis, atingiam distintamente o auge; os quais também dirigiram, cada um em particular, discursos de apologia em favor da fé ao indicado imperador dos romanos daqueles tempos. Destes, chegou ao nosso conhecimento o [que segue] abaixo: de Melitão, os dois [livros] Sobre a páscoa, e o Sobre a conduta e os profetas, e o Sobre a igreja, e o discurso Sobre o dia do Senhor, e ainda o Sobre a fé do homem, e o Sobre a criação [do homem], e o Sobre a obediência da fé, e [Sobre] os órgãos dos sentidos, e, além destes, o Sobre a alma e o corpo, e o Sobre o banho [batismo], e Sobre a verdade, e Sobre a fé e a geração de Cristo, e um discurso seu de profecia, e Sobre a alma e o corpo, e o Sobre a hospitalidade, e a Chave, e as [obras] Sobre o diabo e o Apocalipse de João, e o Sobre Deus corporificado, e, sobre todos, o livrinho A Antonino.

No Sobre a páscoa, pois, indica, ao começar, o tempo em que [o] compunha, nestas [palavras]: "no [proconsulado] de Servílio Paulo, procônsul da Ásia, no tempo em que Ságaris sofreu martírio, deu-se grande investigação em Laodiceia a respeito da páscoa, que caiu conforme o tempo naqueles dias, e estas coisas foram escritas." E deste discurso faz menção Clemente de Alexandria, no próprio discurso Sobre a páscoa, que diz ter ele mesmo composto por causa da escrita de Melitão. E, no livro ao imperador, narra [que] tais coisas se deram contra nós no [tempo] dele: "pois — o que jamais se dera — agora é perseguida a raça dos tementes a Deus, acossada por novos decretos pela Ásia. Pois os desavergonhados sicofantas e amantes dos [bens] alheios, tendo o pretexto a partir das ordenanças, saqueiam abertamente, de noite e de dia despojando os que em nada fazem injustiça." E, depois de outras coisas, diz: "e, se estas coisas se praticam por tua ordem, esteja bem feito; pois um imperador justo jamais deliberaria injustamente, e nós de bom grado levamos o prêmio de tal morte; e apresentamos-te só esta súplica: que tu mesmo, primeiro tendo conhecido os obreiros de tal contenda, julgues justamente se são dignos de morte e punição, ou de salvação e tranquilidade. Mas, se de ti não for este conselho e esta nova ordenança — a qual nem contra inimigos bárbaros convém —, muito mais te rogamos não nos desprezar em tal pilhagem popular."

A estas coisas, de novo, acrescenta, dizendo: "pois a nossa filosofia primeiro floresceu entre bárbaros; mas, tendo desabrochado entre as tuas nações no grande principado de Augusto, teu antepassado, tornou-se sobretudo para o teu império um bem auspicioso. Pois desde então cresceu para o grande e brilhante o poder dos romanos; do qual tu te tornaste o sucessor desejado, e [o] serás, com o [teu] filho, guardando a filosofia [que foi] criada junto com o império e começou com Augusto, a qual também os teus antepassados honraram, junto com os outros cultos. E [é] a maior prova de [que] a nossa doutrina floresceu junto, para o bem, com o império que belamente começou: o [fato de] nada de mau ter acontecido desde o principado de Augusto, mas, ao contrário, tudo [ter sido] brilhante e glorioso, segundo os votos de todos. Sós, de todos, persuadidos por certos homens invejosos, Nero e Domiciano quiseram pôr em calúnia a nossa doutrina; a partir dos quais também sucedeu escorrer, por irracional costume, a mentira da sicofantia a respeito de tais [homens]; mas os teus piedosos pais corrigiram a ignorância daqueles, tendo muitas vezes repreendido por escrito a muitos, quantos ousaram inovar a respeito destes; entre os quais o teu avô Adriano aparece escrevendo a muitos outros e também a Fundano, o procônsul, governador da Ásia; e o teu pai, administrando tu com ele todas as coisas, escreveu às cidades sobre nada inovar a respeito de nós, entre as quais também aos larisseus e aos tessalonicenses e aos atenienses e a todos os gregos. E, quanto a ti, tendo tu, a respeito destas coisas, a mesma opinião que aqueles, e muito mais filantropa e mais filosófica, estamos persuadidos [de que] farás tudo quanto te rogamos."

Mas estas coisas estão postas no discurso indicado; e, nas Seleções escritas por ele, o mesmo, ao começar, no proêmio, faz um catálogo das reconhecidas escrituras do Antigo Testamento; o qual também [é] necessário enumerar aqui. E escreve assim: "Melitão a Onésimo, o irmão, saudação. Visto que muitas vezes pediste, usando do [teu] empenho pela doutrina, [que] se te fizessem seleções da lei e dos profetas a respeito do Salvador e de toda a nossa fé, e ainda quiseste aprender a exatidão dos livros antigos, quantos [são] em número e quais em ordem, empenhei-me em fazer tal coisa, conhecendo o teu zelo a respeito da fé e [teu] amor de aprender a respeito da doutrina, e que, sobretudo entre todas as coisas, por desejo de Deus, preferes estas, combatendo pela salvação eterna. Tendo, pois, subido ao oriente e chegado até o lugar onde foi pregado e realizado, e tendo aprendido com exatidão os livros do Antigo Testamento, enviei-tos, [os nomes] postos abaixo; dos quais são os nomes: de Moisés, cinco: Gênesis, Êxodo, Números, Levítico, Deuteronômio; Jesus [filho de] Nave, Juízes, Rute; dos Reinos, quatro; dos Paralipômenos, dois; Salmos de Davi; Provérbios de Salomão, também [chamada] Sabedoria; Eclesiastes, Cântico dos Cânticos, Jó; dos profetas: de Isaías, de Jeremias; dos doze, num só livro; Daniel, Ezequiel, Esdras; dos quais também fiz as seleções, tendo[-as] dividido em seis livros." E as coisas de Melitão [são] tantas.

XXVII

Sobre Apolinário

ΧΧVII. Τοῦ δ’ Ἀπολιναρίου πολλῶν παρὰ πολλοῖς σῳζομένων τὰ εἰς ἡμᾶς ἐλθόντα ἐστὶν τάδε· λόγος ὁ πρὸς τὸν προειρημένον βασιλέα καὶ Πρός Ἕλληνας συγγράμματα πέντε καὶ Περὶ ἀληθείας α΄ β΄ καὶ Πρὸς Ἰουδαίους ἁ β΄ καὶ ἃ μετὰ ταῦτα συνέγραφε κατὰ τῆς τῶν Φρύγων αἱρέσεως, μετ’ οὐ πολὺν καινοτομηθείσης χρόνον, τότε γε μὴν ὥσπερ ἐκφύειν ἀρχομένης, ἔτι τοῦ Μοντανοῦ ἅμα ταῖς αὐτοῦ ψευδοπροφήτισιν ἀρχὰς τῆς παρεκτροπῆς ποιουμένου.

E, de Apolinário, conservando-se muitas [obras] entre muitos, as que chegaram até nós são estas: o discurso ao imperador antes referido, e Aos gregos, cinco escritos, e Sobre a verdade, um primeiro e um segundo, e Aos judeus, um primeiro e um segundo, e as [obras] que depois destas escreveu contra a heresia dos frígios [montanistas], inovada não muito tempo depois, mas [que] então, por assim dizer, começava a brotar, fazendo ainda Montano, com as suas falsas profetisas, os inícios do desvio.

XXVIII

Sobre Musano

ΧΧVIII. καὶ Μουσανοῦ δέ, ὃν ἐν τοῖς φθάσασιν κατελέξαμεν , φέρεταί τις ἐπιστρεπτικώτατος λόγος, πρός τινας αὐτῷ γραφεὶς ἀδελφοὺς ἀποκλίναντας ἐπὶ τὴν τῶν λεγομένων Ἐγκρατιτῶν αἵρεσιν, ἄρτι τότε φύειν ἀρχομένην ξένην τε καὶ φθοριμαίαν ψευδοδοξίαν εἰσάγουσαν τῷ βίῳ·

E de Musano, que enumeramos nas [páginas] anteriores, conserva-se um certo discurso muitíssimo persuasivo [à conversão], escrito por ele a alguns irmãos que se haviam inclinado para a heresia dos chamados encratitas, então há pouco começando a brotar e introduzindo na vida uma estranha e corruptora falsa-opinião;

XXIX

Sobre a heresia segundo Taciano

XXIX. ἧς παρεκτροπῆς ἀρχηγὸν καταστῆναι Τατιανὸν λόγος ἔχει, οὗ μικρῷ πρόσθεν τὰς περὶ τοῦ θαυμασίου Ἰουστίνου παρατεθείμεθα λέξεις, μαθητὴν αὐτὸν ἱστοροῦντες τοῦ μάρτυρος. δηλοῖ δὲ τοῦτο Εἰρήναιος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Πρὸς τὰς αἱρέσεις, ὁμοῦ τά τε περὶ αὐτοῦ καὶ τῆς κατ’ αὐτὸν αἱρέσεως οὕτω γράφων· “ ἀπὸ Σατορνίνου καὶ Μαρκίωνος οἱ καλούμενοι Ἐγκρατεῖς ἀγαμίαν ἐκήρυξαν, ἀθετοῦντες τὴν ἀρχαίαν πλάσιν τοῦ θεοῦ καὶ ἠρέμα κατηγοροῦντες τοῦ ἄρρεν καὶ θῆλυ εἰς γένεσιν ἀνθρώπων πεποιηκότος, καὶ τῶν λεγομένων παρ’ αὐτοῖς ἐμψύχων ἀποχὴν εἰσηγήσαντο, ἀχαριστοῦντες τῷ πάντα πεποιηκότι θεῷ, ἀντιλέγουσί τε τῆ τοῦ πρωτοπλάστου σωτηρίᾳ. καὶ τοῦτο νῦν ἐξευρέθη παρ’ αὐτοῖς Τατιανοῦ τινος πρώτως ταύτην εἰσενέγκαντος τὴν βλασφημίαν· ὃς Ἰουστίνου ἀκροατὴς γεγονώς, ἐφ’ ὅσον μὲν συνῆν ἐκείνῳ, οὐδὲν ἐξ. ἔφηνεν τοιοῦτον, μετὰ δὲ τὴν ἐκείνου μαρτυρίαν ἀποστὰς τῆς ἐκκλησίας, οἰήματι διδασκάλου ἐπαρθεὶς καὶ τυφωθεὶς ὡς διαφέρων τῶν λοιπῶν, ἴδιον χαρακτῆρα διδασκαλείου συνεστήσατο, αἰῶνάς τινας ἀοράτους ὁμοίως τοῖς ἀπὸ Οὐαλεντίνου μυθολογήσας γάμον τε φθορὰν καὶ πορνείαν μυθολογήσας Μαρκίωνι καὶ Σατορνίνῳ ἀναγορεύσας, τῆ δὲ τοῦ Ἀδὰμ σωτηρίᾳ παρ’ ἑαυτοῦ τὴν ἀντιλογίαν ποιησάμενος.” ταῦτα μὲν ὁ Εἰρήναιος τότε· σμικρῷ δὲ ὕστερον Σευῆρός τις τοὔνομα κρατύνας τὴν προδεδηλωμένην αἵρεσιν, αἴτιος τοῖς ἐξ αὐτῆς ὡρμημένοις τῆς ἀπ’ αὐτοῦ παρηγμένης Σευηριανῶν προσηγορίας γέγονεν. χρῶνται μὲν οὗν οὗτοι νόμῳ καὶ προφήταις καὶ εὐαγγελίοις, ἰδίως ἑρμηνεύοντες τῶν ἱερῶν τὰ νοήματα γραφῶν· βλασφημοῦντες δὲ Παῦλον τὸν ἀπόστολον, ἀθετοῦσιν αὐτοῦ τὰς ἐπιστολάς, μηδὲ τὰς Πραξεῖς τῶν ἀποστόλων καταδεχόμενοι. ὁ μέντοι γε πρό. αὐτῶν ἀρχηγὸς ὁ Τατιανὸς συνάφειάν τινα καὶ συναγωγὴν οὐκ οἶδ’ ὅπως τῶν εὐαγγελίων συνθείς, Τὸ διὰ τεσσάρων τοῦτο προσωνόμασεν, ὃ καὶ παρά τισιν εἰς ἔτι νῦν φέρεται· τοῦ δ’ ἀποστόλου φασὶ τολμῆσαί τινας αὐτὸν μεταφράσαι φωνάς, ὡς ἐπιδιορθούμενον αὐτῶν τὴν τῆς φράσεως σύνταξιν. καταλέλοιπεν δὲ οὗτος πολύ τι πλῆθος συγγραμμάτων, ὧν μάλιστα παρὰ πολλοῖς μνημονεύεται διαβόητος αὐτοῦ λόγος ὁ Πρὸς Ἕλληνας, ἐν ᾧ καὶ τῶν ἀνέκαθεν χρόνων μνημονεύσας, τῶν παρ’ Ἕλλησιν εὐδοκίμων ἁπάντων προγενέστερον Μωυσέα τε καὶ τοὺς Ἑβραίων προφήτας ἀπέ- φηνεν· ὃς δὴ καὶ δοκεῖ τῶν συγγραμμάτων ἁπάντων αὐτοῦ κάλλιστός τε καὶ ὠφελιμώτατος ὑπάρχειν. καὶ τὰ μὲν κατὰ τούσδε τοιαῦτα ἢν.

de cujo desvio a tradição sustenta [que] se constituiu fundador Taciano — cujas palavras a respeito do admirável Justino pouco antes expusemos, narrando[-o] discípulo do mártir. E manifesta isto Irineu, no primeiro dos [livros] Contra as heresias, escrevendo ao mesmo tempo as coisas a respeito dele e da heresia segundo ele, assim: "de Saturnino e de Marcião [provindo], os chamados encratitas pregaram a abstenção do casamento, rejeitando a antiga criação de Deus e acusando tacitamente aquele que fez o macho e a fêmea para a geração dos homens; e introduziram a abstenção das [carnes] por eles chamadas animadas, sendo ingratos ao Deus que fez todas as coisas; e contradizem a salvação do primeiro criado [Adão]. E isto agora foi inventado entre eles, tendo um certo Taciano primeiro introduzido esta blasfêmia; o qual, tendo sido ouvinte de Justino, enquanto esteve com aquele, nada de tal manifestou; mas, depois do martírio daquele, tendo-se apartado da igreja, exaltado pela presunção de mestre e ensoberbecido como [se fosse] superior aos demais, constituiu um caráter próprio de escola, fabulando certos aeons invisíveis, semelhantemente aos [discípulos] de Valentino, e proclamando, [como] Marcião e Saturnino, [que] o casamento [é] corrupção e fornicação, e fazendo, por conta própria, a contradição à salvação de Adão."

Estas coisas [diz] Irineu, então; e, pouco depois, um certo [homem] de nome Severo, tendo fortalecido a heresia antes indicada, tornou-se causa, para os que dela provieram, da denominação de severianos, derivada dele. Estes, pois, usam a lei e os profetas e os evangelhos, interpretando de modo próprio os pensamentos das sagradas Escrituras; mas, blasfemando Paulo, o apóstolo, rejeitam as suas cartas, nem recebendo os Atos dos Apóstolos. O seu primeiro fundador, contudo, Taciano, tendo composto uma certa combinação e reunião — não sei como — dos evangelhos, denominou-a "O [evangelho] através dos quatro" [Diatessaron], o qual até agora se conserva entre alguns; e dizem [que] ele ousou parafrasear algumas palavras do apóstolo, como que corrigindo a composição da sua frase. E este deixou uma grande quantidade de escritos, dos quais sobretudo é mencionado, entre muitos, o seu célebre discurso Aos gregos, no qual, tendo mencionado também os tempos desde a origem, mostrou [que] Moisés e os profetas dos hebreus [são] mais antigos que todos os [homens] reputados entre os gregos; o qual [discurso], de fato, parece ser o mais belo e mais proveitoso de todos os escritos dele. E as coisas a respeito destes eram tais.

XXX

Sobre Bardesanes, o sírio, e os seus discursos que se conservam

XXX. Ἐπὶ δὲ τῆς αὐτῆς βασιλείας, πληθυουσῶν ] τῶν αἱρέσεων ἐπὶ τῆς Μέσης τῶν ποταμῶν, Βαρδησάνης, ἱκανώτατός τις ἀνὴρ ἔν τε τῆ Σύρων φωνῇ διαλεκτικώτατος, πρὸς τοὺς κατὰ Μαρκίωνα καὶ τινας ἑτέρους διαφόρων προϊσταμένους δογμάτων διαλόγους συστησάμενος τῆ οἰκείᾳ παρέδωκεν γλώττη τε καὶ γραφῆ μετὰ καὶ πλείστων ἑτέρων αὐτοῦ συγγραμμάτων· οὓς οἱ γνώριμοι (πλεῖστοι δὲ ἦσαν αὐτῷ δυνατῶς τῷ λόγῳ παρισταμένῳ) ἐπὶ τὴν Ἑλλήνων ἀπὸ τῆς Σύρων μεταβεβλήκασι φωνῆς· ἐν οἷς ἐστιν καὶ ὁ πρὸς Ἀντωνῖνον ἱκανώτατος αὐτοῦ Περὶ εἱμαρμένης διάλογος δάα τε ἄλλα φασὶν αὐτὸν προφάσει τοῦ τότε διωγμοῦ συγγράψαι. ἦν δ’ οὗτος πρότερον τῆς κατὰ Οὐαλεντῖνον σχολῆς, καταγνοὺς δὲ ταύτης πλεῖστά τε τῆς κατὰ τοῦτον μυθοποιίας ἀπελέγξας , ἐδόκει μέν πως αὐτὸς ἑαυτῷ ἐπὶ τὴν ὀρθοτέραν γνώμην μετατεθεῖσθαι, οὐ μὴν καὶ παντελῶς γε ἀπερρύψατο τὸν τῆς παλαιᾶς αἱρέσεως ῥύπον. Ἐν τούτῳ γε μὴν καὶ ὁ τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας ἐπίσκοπος Σωτῆρ’ τελευτᾷ.

E, no mesmo reinado, multiplicando-se as heresias na [Mesopotâmia], Terra-entre-os-rios, Bardesanes, homem capacíssimo e dialéticíssimo na língua dos sírios, tendo composto diálogos contra os [discípulos] de Marcião e alguns outros, defensores de diversas doutrinas, [os] transmitiu na própria língua e escrita, com também muitíssimos outros escritos seus; os quais os [seus] conhecidos (e eram muitíssimos, pois ele defendia poderosamente a doutrina) traduziram da língua dos sírios para a dos gregos; entre os quais está também o seu capacíssimo diálogo a Antonino, Sobre o destino, e quantas outras coisas dizem [que] ele escreveu por ocasião da perseguição de então. E este era antes da escola segundo Valentino; mas, tendo condenado esta e refutado muitíssimas [coisas] da fabulação segundo este, parecia, de algum modo, a si mesmo, ter-se transferido para a opinião mais reta; não, contudo, lavou por completo a imundície da antiga heresia. Neste [tempo], contudo, morre também Sotero, o bispo da igreja dos romanos.

Livro Quinto

I

Quantos, e como, no [tempo] de Vero, atravessaram na Gália o combate em favor da piedade

I. Γαλλία μὲν οὗν ἡ χώρα ἢν, καθ’ ἢν τὸ τῶν δηλουμένων συνεκροτεῖτο στάδιον, ἦς μητροπόλεις ἐπίσημοι καὶ παρὰ τὰς ἄλλας τῶν αὐτόθι διαφέρουσαι βεβόηνται Λούγδουνος καὶ Βίεννα, δι’ ὧν ἀμφοτέρων τὴν ἅπασαν χώραν πολλῷ τῷ ῥεύματι περιρρέων ὁ Ῥοδανὸς ποταμὸς διέξεισιν. τὴν οὖν περὶ τῶν μαρτύρων γραφὴν αἱ τῇδε διαφανέσταται εκκλησίαι ταῖς κατὰ τὴν Ἀσίαν καὶ Φρυγίαν διαπέμπονται, τὰ παρ’ αὐταῖς πραχθέντα τοῦτον ἀνιστοποῦσαι τὸν τρόπον, παραθήσομαι δὲ τὰς αὐτῶν φωνάς· “ οἱ ἐν Βιέννῃ καὶ Λουγδούνῳ τῆς Γαλλίας παροικοῦντες δοῦλοι χριστοῦ τοῖς κατὰ τὴν Ἀσίαν καὶ Φρυγίαν τὴν αὐτὴν τῆς ἀπολυτρώσεως ἡμῖν πίστιν καὶ ἐλπίδα ἔχουαιν ἀδελφοῖς· εἰρήνη καὶ χάρις καὶ δόξα ἀπὸ θεοῦ πατρὸς καὶ Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ κυρίου ἡμῶν.” Εἶτα τούτοις ἑξῆς ἕτερα προοιμιασάμενοι, τὴν τοῦ λόγου καταρχὴν ποιοῦνται ἐν τούτοις· “ τὸ μὲν οὗν μέγεθος τῆς ἐνθάδε θλίψεως καὶ τὴν τοσαύτην τῶν ἐθνῶν εἰς τοὺς ἁγίους ὀργὴν καὶ δάα ὑπέμειναν οἱ μακάριοι μάρτυρες, ἐπ’ ἀκριβὲς οὔθ’ ἡμεῖς εἰπεῖν ἱκανοὶ οὔτε μὴν γραφῆ περιληφθῆναι δυνατόν. παντὶ γὰρ σθένει ἐωέσκηψεν ὁ ἀντικείμενος, προοιμιαζόμενος ἤδη τὴν ἀδεῶς μέλλουσαν ἔαεαθαι παρουσίαν αὐτοῦ, καὶ διὰ πάντων διῆλθεν, ἐθίζων τοὺς ἑαυτοῦ καὶ προγυμνάξων κατὰ τῶν δούλων τοῦ θεοῦ, ὥατε μὴ μόνον οἰκιῶν καὶ βαλανείων καὶ ἀγορᾶς εἴργεαθαι, ἀλλὰ καὶ τὸ καθόλου φαίνεαθαι ἡμῶν τινα αὐτοῖς ἀπειρῆσθαι ἐν ὁποίῳ δήποτε τόπῳ. ἀντεστρατήγει δὲ ἡ χάρις τοῦ θεοῦ, καὶ τοὺς μὲν ἀσθενεῖς ἐρρύετο, ἀντιπαρέτασσε δὲ στύλους ἑδραίους δυναμένους διὰ τῆς ὑπομονῆς πᾶσαν τὴν ὁρμὴν τοῦ πονηροῦ εἰς ἑαυτοὺς ἑλκύσαι· οἳ καὶ ὁμόσε ἐχώρουν, πᾶν εἶδος ὀνειδισμοῦ καὶ κολάσεως ἀνεχόμενοι· οἳ καὶ τὰ πολλὰ ὀλίγα ἡγούμενοι ἔαπευδον πρὸς χριστόν, ὄντως ἐπιδεικνύμενοι ὅτι οὐκ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀπο- καλυφθῆναι εἰς ἡμᾶς. “Kαὶ πρῶτον μὲν τὰ ἀπὸ τοῦ ὄχλου πανδημεὶ σωρηδὸν ἐπιφερόμενα γενναίως ὑπέμενον, ἐπιβοήσεις καὶ πληγὰς καὶ συρμοὺς καὶ διαρπαγὰς καὶ λίθων βολὰς καὶ συγκΛείσεις καὶ πάνθ’ ὅσα ἠγριωμένῳ πλήθει ὡς πρὸς ἐχθροὺς καὶ πολεμίους φιλεῖ γίνεαθαι, καὶ δὴ ἀναχθέντες εἰς τὴν ἀγορὰν ὑπό τε τοῦ χιλιάρχου καὶ τῶν προεατηκότων τῆς πόλεως ἐξουσιῶν ἐπὶ παντὸς τοῦ πλήθους ἀνακριθέντες καὶ ὁμολογήσαντες , συνεκλείσθησαν εἰς τὴν εἱρκτὴν ἕως τῆς τοῦ ἡγεμόνος παρουσίας· μειέπειτα δὲ ἐπὶ τὸν ἡγεμόνα ἀχθέντων αὐτῶν κἀκείνου τῆ πρὸς ἡμᾶς ὠμότητι χρωμένου, Οὐέττιος Ἐπάγαθος, εἷς ἐκ τῶν ἀδελφῶν, πλήρωμα ἀγάπης τῆς πρὸς τὸν θεὸν καὶ πρὸς τὸν πλησίον κεχωρηκώς , οὗ καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἠκρίβωτο ἡ πολιτεία, ὡς καίπερ ὄντα νέον ουνεξισοῦσθαι τῇ τοῦ πρεσβυτέρου Ζαχαρίου μαρτυρίᾳ· πεπόρευτο γοῦν ἐν πάσαις ταῖς ἐντολαῖς καὶ δικαιώμασι τοῦ κυρίου ἄμεμπτος καὶ πάσῃ τῇ πρὸς τὸν πλησίον λειτουργίᾳ ἄοκνος, ζῆλον θεοῦ πολὺν ἔχων καὶ ξέων τῷ πνεύματι· τοιοῦτος δή τις ὤν, τὴν οὕτως καθ’ ἡμῶν ἀλόγως γινομένην κρίσιν οὐκ ἐβάστασεν, ἀλλ’ ὑπερηγανάκτησεν καὶ ἠξίου καὶ αὐτὸς ἀκουσθῆναι ἀπολογούμενος ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν ὅτι μηδὲν ἄθεον μηδὲ ἀσεβές ἐστιν ἐν ἡμῖν. τῶν δὲ περὶ τὸ βῆμα καταβοησάντων αὐτοῦ, καὶ γὰρ ἦν ἐπίσημος, καὶ τοῦ ἡγεμόνος μὴ ἀνασχομένου τῆς οὕτως ὑπ’ αὐτοῦ δικαίας προταθείσης ἀξιώσεως, ἀλλὰ μόνον τοῦτο πυθομένου εἰ καὶ αὐτὸς εἴη Χριστιανός, τοῦ δὲ λαμπροτάτη φωνῇ ὁμοΛογήσαντος , ἀνελήφθη καὶ αὐτὸς εἰς τὸν κλῆρον τῶν μαρτύρων, παράκλητος χριστιανῶν χρηματίσας, ἔχων δὲ τὸν παράκλητον ἐν ἑαυτῷ, τὸ πνεῦμα τοῦ Ζαχαρίου, ὃ διὰ τοῦ πληρώματος τῆς ἀγάπης ἐνεδείξατο, εὐδοκήσας ὑπὲρ τῆς τῶν ἀδελφῶν ἀπολογίας καὶ τὴν ἑαυτοῦ θεῖναι Ψυχήν· ἦν γὰρ καὶ ἔστιν γνήσιος χριστοῦ μαθητής, ἀκολουθῶν τῷ ἀρνίῳ ὅπου ἄν ὑπάγῃ. “Ἐντεῦθεν δὴ διεκρίνοντο οἱ λοιποί, καὶ φανεροὶ καὶ ἕτοιμοι ἐγίνοντο πρωτομάρτυρες , οἳ καὶ μετὰ πάσης προθυμίας ἀνεπλήρουν τὴν ὁμολογίαν τῆς μαρτυρίας, ἐφαίνοντο δὲ καὶ οἱ ἀνέτοιμοι καὶ ἀγύμναστοι καὶ ἔτι ἀσθενεῖς, ἀγῶνος μεγάλου τόνον ἐνεγκεῖν μὴ δυνάμενοι· ὧν καὶ ἐξέτρωσαν ὡς δέκα τὸν ἀριθμόν· οἳ καὶ μεγάλην λύπην καὶ πένθος ἀμέτρητον ἐνεποίησαν ἡμῖν καὶ τὴν προθυμίαν τῶν λοιπῶν τῶν μὴ αυνειλημμένων ἐνέκοψαν· οἳ καίπερ πάντα τὰ δεινὰ πάσχοντες, δμὼς συμπαρῆσαν τοῖς μάρτυσιν καὶ οὐκ ἀπελείποντο αὐτῶν, τότε δὲ οἱ πάντες μεγάλως ἐπτοήθημεν διὰ τὸ ἄδηλον τῆς ὁμολογίας, οὐ τὰς ἐπιφερομένας κολάσεις φοβούμενοι, ἀλλὰ τὸ τέλος ἀφορῶντες καὶ τὸ ἀποπεσεῖν τινα δεδιότες. συνελαμβάνοντο μέντοι καθ’ ἑκάστην ἡμέραν οἱ ἄξιοι τὸν ἐκείνων ἀναπληροῦντες ἀριθμόν, ἓστε συλλεγῆναι ἐκ τῶν δύο ἐκκλησιῶν πάντας τοὺς σπουδαίους καὶ δι’ ὧν μάλιστα συνεστήκει τὰ ἐνθάδε· συνελαμβάνοντο δὲ καὶ ἐθνικοί τινες οἰκέται τῶν ἡμετέρων, ἐπεὶ δημοσίᾳ ἐκέλευσεν ὁ ἡγεμὼν ἀναζητεῖσθαι πάντας ἡμᾶς· οἳ καὶ κατ’ ἐνέδραν τοῦ σατανᾶ, φοβηθέντες τὰς βασάνους ἃς τοὺς ἁγίους ἔβλεπον φοβηθέντες τῶν στρατιωτῶν ἐπὶ τοῦτο παρορμώντων αὐτούς, κατεψεύσαντο ἡμῶν Θυέστεια δεῖπνα καὶ Οἰδιποδείους καὶ δάα μήτε λαλεῖν μήτε νοεῖν θέμις ἡμῖν, ἀλλὰ μηδὲ πιστεύειν εἴ τι τοιοῦτο πώποτε παρὰ ἀνθρώποις ἐγένετο. τούτων δὲ φημισθέντων, πάντες ἀπεθηριώθησαν εἰς ἡμᾶς, ὥστε καὶ εἴ τινες τὸ πρότερον δι’ οἰκειότητα ἐμετρίαζον , τότε μεγάλως ἐχαλέπαινον καὶ διεπρίοντο ἐφ’ ἡμῖν· ἐπληροῦτο δὲ τὸ ὑπὸ τοῦ κυρίου ἡμῶν εἰρημένον ὃτι ἐλεύσεται καιρὸς ἐν ᾧ πᾶς ὁ ἀποκτείνας ὑμᾶς δόξει λατρείαν προσφέρειν τῷ θεῶ. ἐνταῦθα λοιπὸν ὑπεράνω πάσης ἐξηγήσεως ὑπέμενον κολάσεις οἱ ἅγιοι μάρτυρες, φιλοτίμου μένου τοῦ σατανᾶ καὶ δι’ ἐκείνων ῥηθῆναί τι τῶν βλααφήμων· ὑπερβεβλημένως δὲ ἐνέσκηψεν ἡ ὀργὴ πᾶσα καὶ ὄχλου καὶ ἡγεμόνος καὶ στρατιωτῶν εἰς Σάγκτον τὸν διάκονον ἀπὸ Βιέννης καὶ εἰς Μάτουρον, νεοφώτιστον μέν, ἀλλὰ γενναῖον ἀγωνιστήν, καὶ εἰς Ἄτταλον Περγαμηνὸν τῷ γένει, στῦλον καὶ ἑδραίωμα τῶν ἐνταῦθα ἀεὶ γεγονότα, καὶ εἰς Βλανδῖναν, δι’ ἧς ἐπέδειξεν ὁ χριστὸς ὅτι τὰ παρὰ ἀνθρώποις εὐτελῆ καὶ ἀειδῆ καὶ εὐκαταφρόνητα φαινόμενα μεγάλης καταξιοῦται παρὰ θεῷ δόξης διὰ τὴν πρὸς αὐτὸν ἀγάπην τὴν ἐν δυνάμει δείκνυ· μένην καὶ μὴ ἐν εἴδει καυχωμένην. ἡμῶν γὰρ πάντων δεδιότων καὶ τῆς σαρκίνης δεσποίνης αὐτῆς, ἥτις ἦν καὶ αὐτὴ τῶν μαρτύρων μία ἀγωνίστρια, ἀγωνιώσης μὴ οὐδὲ τὴν ὁμολογίαν δυνήσεται παρρησιάσασθαι διὰ τὸ ἀσθενὲς τοῦ σώματος, ἢ Βλανδῖνα τοσαύτης ἐπληρώθη δυνάμεως, ὣστε ἐκλυθῆναι καὶ παρεθῆναι τοὺς κατὰ διαδοχὰς παντὶ τρόπῳ βασανίζοντας αὐτὴν ἀπὸ ἑωθινῆς ἕως ἑσπέρας, καὶ αὐτοὺς ὁμολογοῦντας ὅτι νενίκηνται μηδὲν ἔχοντες μηκέτι ὃ ποιήσωσιν αὐτῇ, καὶ θαυμάζειν ἐπὶ τῷ παραμένειν ἔμπνουν αὐτήν, παντὸς τοῦ σώματος περιερρωγότος καὶ ἠνεῳγμένου, καὶ μαρτυρεῖν ὅτι ἓν εἶδος στρεβλώσεως ἱκανὸν ἢν πρὸς τὸ ἐξαγαγεῖν τὴν Ψυχήν, οὐχ ὅτι γε τοιαῦτα καὶ τοσαῦτα. ἀλλ’ ἡ μακαρία ὡς γενναῖος ἀθλητὴς ἀνενέαζεν ἐν τῇ ὁμολογίᾳ, καὶ ἦν αὐτῆς ἀνάληψις καὶ ἀνάπαυσις καὶ ἀναλγησία τῶν συμβαινόντων τὸ λέγειν ὅτι ‘ Χριστιανή εἰμι καὶ παρ’ ἡμῖν οὐδὲν φαῦλον γίνεται.’ “Ὁ δὲ Σάγκτος καὶ αὐτὸς ὑπερβεβλημένως καὶ ὑπὲρ πάντα ἄνθρωπον πάσας τὰς ἐξ ἀνθρώπων αἰκίας γενναίως ὑπομένων , τῶν ἀνόμων ἐλπιζόντων διὰ τὴν ἐπιμονὴν καὶ τὸ μέγεθος τῶν βασάνων ἀκούσεσθαι τι παρ’ αὐτοῦ τῶν μὴ δεόντων, τοσαύτῃ ὑποστάσει ἀντιπαρετάξατο αὐτοῖς, ὥστε μήτε τὸ ἴδιον κατειπεῖν ὄνομα μήτε ἔθνους μήτε πόλεως ὅθεν ἦν, μήτε εἰ δοῦλος ἢ ἐλεύθερος εἴη· ἀλλὰ πρὸς πάντα τὰ ἐπερωτώμενα ἀπεκρίνατο τῆ Ῥωμαϊκῇ φωνῇ ἴ’ ‘ Χριστιανός εἰμι ’ · τοῦτο καὶ ἀντὶ ὀνόματος καὶ ἀντὶ πόλεως καὶ ἀντὶ γένους καὶ ἀντὶ παντὸς ἐπαλλήλως ὡμολόγει, ἄλλην δὲ φωνὴν οὐκ ἢκουσαν αὐτοῦ τὰ ἔθνη · ὅθεν δὴ καὶ φιλονεικία μεγάλη τοῦ τε ἡγεμόνος καὶ τῶν βασανιστῶν ἐγένετο πρὸς αὐτόν, ὣστε ὁπότε μηκέτι μηδὲν εἶχον ὃ ποιήσωσιν αὐτῷ, τὸ τελευταῖον χαλκᾶς λεπίδας διαπύρους προσεκόλλων τοῖς τρυφερωτάτοις μέλεαι τοῦ σώματος καὶ ταῦτα μὲν ἐκαίετο, αὐτὸς δὲ παρέμενεν ἀνετίκαμπτος καὶ ἀνένδοτος, στερρὸς πρὸς τὴν ὁμολογίαν , ὑπὸ τῆς οὐρανίου πηγῆς τοῦ ὕδατος τῆς ζωῆς τοῦ ἐξιόντος ἐκ τῆς νηδύος τοῦ Χριστοῦ δροσιζόμενος καὶ ἐνδυναμούμενος· τὸ δὲ σωμάτιον μάρτυς ἢν τῶν συμβεβηκότων , ὅλον τραῦμα καὶ μώλωφ καὶ συνεσταμένον καὶ ἀποβεβληκὸς τὴν ἀνθρώπειον ἔξωθεν μορφήν, ἐν ᾧ πάσχων Χριστὸς μεγάλας ἐπετέλει δόξας, καταργῶν τὸν ἀντικείμενον καὶ εἰς τὴν τῶν λοιπῶν ὑποτὐπωσιν ὑποδεικνύων ὅτι μηδὲν φοβερὸν ὅπου πατρὸς ἀγάπη, μηδὲ ἀλγεινὸν ὅπου χριστοῦ δόξα. τῶν γὰρ ἀνόμων μεθ’ ἡμέρας πάλιν στρεβλούντων τὸν μάρτυρα καὶ νομιζόντων ὅτι οἰδούντων καὶ φλεγμαινόντων τῶν σωμάτων , εἰ τὰ αὐτὰ προσενέγκοιεν κολαστήρια, περιέσοιντο αὐτοῦ, ὁπότε οὐδὲ τὴν ἀπὸ τῶν χειρῶν ἁφὴν ἠνείχετο, ἢ ὅτι ἐναποθανὼν ταῖς βασάνοις φόβον ἐμποιήσειεν τοῖς λοιποῖς, οὐ μόνον οὐδὲν περὶ αὐτὸν τοιοῦτο συνέβη, ἀλλὰ καὶ παρὰ πᾶσαν δόξαν ἀνθρώπων ἀνέκθψεν καὶ ἀνωρθώθη τὸ σωμάτιον ἐν ταῖς μετέπειτα βασάνοις, καὶ τὴν ἰδέαν ἀπέλαβεν τὴν προτέραν καὶ τὴν χρῆσιν τῶν μελῶν, ὣστε μὴ κόλασιν, ἀλλ’ ἴασιν διὰ τῆς χάριτος τοῦ χριστοῦ τὴν δευτέραν στρέβλωσιν αὐτῷ γενέσθαι. “Καὶ Βιβλίδα δέ, μίαν τῶν ἠρνημένων, ἤδη δοκῶν ὁ διάβολος καταπεπωκέναι, θελήσας δὲ καὶ διὰ βλασφημίας κατακρῖναι, ἦγεν ἐπὶ κόλασιν, ἀναγκάζων εἰπεῖν τὰ ἄθεα περὶ ἡμῶν, ὡς εὔθραυοτον ἤδη καὶ ἄνανδρον· ἢ δὲ ἐν τῆ στρεβλώσει ἀβλενηψεν καὶ ὡς ἂν εἰπεῖν ἐκ βαθέος ὕπνου ἀνεγρηγόρησεν, ὑπομνησθεῖσα διὰ τῆς προσκαίρου τιμωρίας τὴν αἰώνιον ἐν γεέννῃ κόλασιν, καὶ ἐξ ἐναντίας ἀντεῖπεν τοῖς βλασφήμοις, φήσασα πῶς ἂν παιδία φάγοιεν οἱ τοιοῦτοι, οἷς μηδὲ ἀλόγων ζῴων αἷμα φαγεῖν ἐξόν ; ’ καὶ ἀπὸ τοῦδε Χριστιανὴν ἑαυτὴν ὡμολόγει καὶ τῷ κλήρῳ τῶν μαρτύρων προσετέθη. “Καταργηθέντων δὲ τῶν τυραννικῶν κόλα. στηρίων ὑπὸ τοῦ Χπιστοῦ διὰ τῆς τῶν μακαρίων ὑπομονῆς, ἑτέρας μηχανὰς ὁ διάβολος ἐπενόει, τὰς κατὰ τὴν εἱρκτὴν ἐν τῷ σκότει καὶ τῷ χαλεπωτάτῳ χωρίῳ συγκλείσεις καὶ τὰς ἐν τῷ ξύλῳ διατάσεις τῶν ποδῶν, ἐπὶ πέμπτον διατεινομένων τρύπημα, καὶ τὰς λοιπὰς αἰκίας, δάας εἰώθασιν ὀργιζόμενοι ὑπουργοὶ καὶ ταῦτα διαβόλου πλήρεις διατιθέναι τοὺς ἐγκλειομένους· ὥστε ἀποπνιγῆναι τοὺς πλείστους ἐν τῇ εἱρκτῇ, ὅσους γε ὁ κύριος οὕτως ἐξελθεῖν ἠθέλησεν, ἐπιδεικνύων τὴν αὐτοῦ δόξαν. οἱ μὲν γὰρ βασανισθέντες πικρῶς ὣστε δοκεῖν μηδὲ τῆς πάσης θεραπείας τυχόντας ἔτι ζῆσαι δύνασθαι, παρέμενον ἐν τῇ εἱρκτῇ, ἔρημοι μὲν τῆς παρὰ ἀνθρώπων ἐπιμελείας, ἀναρρωννύμενοι δὲ ὑπὸ κυρίου καὶ ἐνδυναμούμενοι καὶ σώματι καὶ ψυχῇ καὶ τοὺς λοιποὺς παρορμῶντες καὶ Παραμυθούμενοι· μενοι· οἱ δὲ νεαροὶ καὶ ἄρτι συενιλημμένοι, ὧν μὴ προκατῂκιστο τὰ σώματα, τὸ βάρος οὐκ ἔφερον τῆς συγκλείσεως, ἀλλ’ ἔνδον ἐναπέθνησκον. Ὁ δὲ μακάριος Ποθεινός, ὁ τὴν διακονίαν τῆς ἐπιακοπῆς ἐν Λουγδούνῳ πεπιστευμένος, ὑπὲρ τὰ ἐνενήκοντα ἔτη τῆς ἡλικίας γεγονὼς καὶ πάνυ ἀσθενὴς τῷ σώματι, μόλις μὲν ἐμπνέων διὰ τὴν προκειμένην σωματικὴν ἀσθλένειαν, ὑπὸ δὲ πρὸ. θυμίας πνεύματος ἀναρρωννύμενος διὰ τὴν ἐγκει- μένην τῆς μαρτυρίας ἐπιθυμίαν, καὶ αὐτὸς ἐπὶ τὸ βῆμα ἐσύρετο, τοῦ μὲν σώματος καὶ ὑπὸ τοῦ γήρως καὶ ὑπὸ τῆς νόσου λελυμένου, τηρουμένης δὲ τῆς Ψυχῆς ἐν αὐτῷ, ἵνα δι’ αὐτῆς χριστὸς θραμβεύσῃ· ὃς ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν ἐπὶ τὸ βῆμα κομισθείς, παραπεμπόντων αὐτὸν τῶν πολιτικῶν ἐξουσιῶν καὶ παντὸς τοῦ πλήθους, ἐπιβοήσεις παντοίας ποιουμένων ὡς αὐτοῦ ὄντος τοῦ Χριστοῦ, ἀπεδίδου τὴν καλὴν μαρτυρίαν. ἀνεταζόμενος δὲ ὑπὸ τοῦ ἡγεμόνος τίς εἴη χριστιανῶν ὁ θεός, ἔφη ἐὰν ᾖς ἄξιος, γνώση ’ · ἐντεῦθεν δὲ ἀφειδῶς ἐσύρετο καὶ ποικίλας ἔπασχε πληγάς, τῶν μὲν σύνεγγυς χερσὶν καὶ ποσὶν ἐνυβριζόντων παντοίως, μηδὲ τὴν ἡλικίαν αἰδουμένων αὐτοῦ, τῶν δὲ μακράν, ὃ μετὰ χεῖρας ἕκαστος εἶχεν, εἰς αὐτὸν ἀκοντιζόντων, πάντων δὲ ἡγουμένων μεγάλως πλημμελεῖν καὶ ἀσεβεῖν, εἴ τις ἀπολειφθείη τῆς εἰς αὐτὸν ἀσελγείας· καὶ γὰρ τοὺς θεοὺς αὐτῶν ᾤοντο οὕτως ἐκδικήσειν. καὶ μόγις ἐμπνέων ἐρρίφη ἐν τῆ εἱρκτῇ καὶ μετὰ δύο ἡμέρας ἀπέψθξεν. “Ἐνταῦθα δὴ μεγάλη τις οἰκονομία θεοῦ ἐγίνετο καὶ ἔλεος ἀμέτρητον ἀνεφαίνετο Ἰησοῦ, σπανίως μὲν ἐν τῇ ἀδελφότητι γεγονός, μὴ ἀπολειπόμενον δὲ τῆς τέχνης χριστοῦ. οἱ γὰρ κατὰ τὴν πρώτην σὐλληψιν ἔξαρνοι γενόμενοι συνεκλείοντο καὶ αὐτοὶ καὶ μετεῖχον τῶν δεινῶν· οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ καιρῷ τούτῳ ὄφελός τι αὐτοῖς ἡ ἐξάρνησις ἐγίνετο, ἀλλ’ οἱ μὲν ὁμολογοῦντες ὃ καὶ ἦσαν, συνεκλείοντο ὡς χριστιανοί, μηδεμιᾶς ἄλλης αἰτίας αὐτοῖς ἐπιφερομένης , οὗτοι δὲ λοιπὸν ὡς ἀνδροφόνοι καὶ μιαροὶ κατείχοντο, διπλότερον παρὰ τοὺς λοιποὺς κολαζόμενοι. ἐκείνους μὲν γὰρ ἐπεκούφιζεν ἡ χαρὰ τῆς μαρτυρίας καὶ ἡ ἐλπὶς τῶν ἐπηγγελμένων καὶ ἡ πρὸς τὸν χριστὸν ἀγάπη καὶ τὸ πνεῦμα τὸ πατρικόν, τούτους δὲ τὸ συνειδὸς μεγάλως ἐτιμωρεῖτο, ὥστε καὶ παρὰ τοῖς λοιποῖς ἃπασιν κατὰ τὰς παρόδους διαδήλους τὰς ὄφεις αὐτῶν εἶναι. οἳ μὲν γὰρ ἱλαροὶ προῂεσαν, δόξης καὶ χάριτος πολλῆς ταῖς ὄφεσιν αὐτῶν συγκεκρα- μένῃς, ὣστε καὶ τὰ δεσμὰ κόσμον εὐπρεπῆ πέρι. κεῖσθαι αὐτοῖς, ὡς νύμφῃ κεκοσμημένη ἐν κροσσωτοῖς χρυσοῖς πεποικιλμένοις , τὴν εὐωδίαν ὀδωδότες ἅμα τὴν Χριστοῦ, ὣστε ἐνίους δόξαι καὶ μύρῳ κοσμικῷ κεχρῖσθαι αὐτούς· οἳ δὲ κατηφεῖς καἰ ταπεινοὶ καὶ δυσειδεῖς καὶ πάσης ἀσχημοσύνης ἀνάπλεοι, προσέτι δὲ καὶ ὑπὸ τῶν ἐθνῶν ὀνειδιζόμενοι ὡς ἀγεννεῖς καὶ ἄνανδροι, ἀνδροφόνων μὲν ἐγκλήματα ἔχοντες, ἀπολωλεκότες δὲ τὴν πάντιμον καὶ ἔνδοξον καὶ ξωοποιὸν προσηγορίαν. ταῦτα δὴ οἱ λοιποὶ θεωροῦντες ἐστηρίχθησαν, καὶ οἱ συλλαμβανόμενοι ἀδιατάκτως ὡμολόγουν, μηδὲ ἔννοιαν ἔχοντες διαβολικοῦ λογισμοῦ.” Τούτοις μεταξύ τινα ἐπειπόντες, αὗθις ἐπιφέρουσιν· “ μετὰ ταῦτα δὴ λοιπὸν εἰς πᾶν εἶδος διῃρεῖτο τὰ μαρτύρια τῆς ἐξόδου αὐτῶν. ἐκ διαφόρων γὰρ χρωμάτων καὶ παντοίων ἀνθῶν ἕνα πλέξαντες στέφανον προσήνεγκαν τῷ πατρί· ἐχρῆν δ’ οὖν τοὺς γενναίους ἀθλητὰς ποικίλον ὑπομείναντας ἀγῶνα καὶ μεγάλως νικήσαντας ἀπολαβεῖν τὸν μέγαν τῆς ἀφθαρσίας στέφανον. ὁ μὲν οὖν Μάτουρος καὶ ὁ Σάγκτος καὶ ἡ Βλανδῖνα καὶ Ἄτταλος ἤγοντο ἐπὶ τὰ θηρία εἰς τὸ δημόσιον καὶ εἰς κοινὸν τῶν ἐθνῶν τῆς ἀπανθρωπίας θέαμα, ἐπίτηδες τῆς τῶν θηριομαχίων ἡμέρας διὰ τοὺς ἡμετέρους διδομένης. καὶ ὁ μὲν Μάτουρος καὶ ὁ Σάγκτος αὖθις διῄεσαν ἐν τῷ ἀμφιθεάτρῳ διὰ πάσης κολάσεως, ὡς μηδὲν ὅλως προπεπονθότες , μᾶλλον δ’ ὡς διὰ πλειόνων ἤδη κλήρων ἐκβεβιακότες τὸν ἀντίπαλον καὶ περὶ τοῦ στεφάνου αὐτοῦ τὸν ἀγῶνα ἔχοντες, ὑπέφερον πάλιν τὰς διεξόδους τῶν μαστίγων τὰς ἐκεῖσε εἰθισμένας καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν θηρίων ἑλκηθμοὺς καὶ πάνθ’ ὃσα μαινόμενος ὁ δῆμος, ἄλλοι ἀλλαχόθεν, ἐπεβόων καὶ ἐπεκελεύοντο, ἐπὶ πᾶσιν τὴν σιδηρᾶν καθέδραν, ἐφ’ ἦς τηγανιξόμενα τὰ σώματα κνίσης αὐτοὺς ἐνεφόρει. οἱ δ’ οὐδ’ οὕτως ἔληγον, ἀλλ’ ἔτι καὶ μᾶλλον ἐξεμαίνοντο, βουλόμενοι νικῆσαι τὴν ἐκείνων ὑπομονήν, καὶ οὐδ’ ὣς παρὰ Σάγκτου ἕτερόν τι εἰσήκουσαν παρ’ ἢν ἀπ’ ἀρχῆς εἴθιστο λέγειν τῆς ὁμολογίας φωνήν. “Οὗτοι μὲν οὗν, δι’ ἀγῶνος μεγάλου ἐπὶ πολὺ παραμενούσης αὐτῶν τῆς ψυχῆς, τοὔσχατον ἐτύθησαν, διὰ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἀντὶ πάσης τῆς ἐν τοῖς μονομαχίοις ποικιλίας αὐτοὶ θέαμα γενόμενοι τῷ κόσμῳ· ἡ δὲ Βλανδῖνα ἐπὶ ξύλου κρεμασθεῖσα προύκειτο βορὰ τῶν εἰσβαλλομένων θηρίων· ἢ καὶ διὰ του βλέπεσθαι σταυροῦ σχήματι κρεμαμένη διὰ τῆς εὐτόνου προσευχῆς πολλὴν προθυμίαν τοῖς ἀγωνιζομένοις ἐνεποίει, βλεπόντων αὐτῶν ἐν τῷ ἀγῶνι καὶ τοῖς ἔξωθεν ὀφθαλμοῖς διὰ τῆς ἀδελφῆς τὸν ὑπὲρ αὐτῶν ἐσταυρωμένον , ἵνα πείσῃ τοὺς πιστεύοντας εἰς αὐτὸν ὅτι πᾶς ὁ ὑπὲρ τῆς Χριστοῦ δόξης παθὼν τὴν κοινωνίαν ἀεὶ ἔχει μετὰ τοῦ ζῶντος θεοῦ. καὶ μηδενὸς ἁψαμένου τότε τῶν θηρίων αὐτῆς, καθαιρεθεῖσα ἀπὸ τοῦ ξύλου ἀνελήφθη πάλιν εἰς τὴν εἱρκτήν, εἰς ἄλλον ἀγῶνα τηρουμένη, ἵνα διὰ πλειόνων γυμνασμάτων νικήσασα, τῷ μὲν σκολιῷ ὄφει ἀπαραίτητον ποιήση τὴν καταδίκην, προτρέψηται δὲ τοὺς ἀδελφούς, ἡ μικρὰ καὶ ἀσθενὴς καὶ εὐκαταφρόνητος μέγαν καὶ ἀκαταγώνιατον ἀθλητὴν χριστὸν ἐνδεδυμένη, διὰ πολλῶν κλήρων ἐκβιάσασα τὸν ἀντικείμενον καὶ δι’ ἀγῶνος τὸν τῆς ἀφθαρσίας στεψαμένη στέφανον. “Ὁ δὲ Ἄτταλος καὶ αὐτὸς μεγάλως ἐξαιτηθεὶς ὑπὸ τοῦ ὄχλου καὶ γὰρ ἢν ὀνομαστός), ἕτοιμος εἰσῆλθεν ἀγωνιάτης διὰ τὸ εὐαυνείδητον , ἐπειδὴ γνησίως ἐν τῆ Χπιστιανῇ συντάξει γεγυμνασμένος ἦν καὶ ἀεὶ μάρτυς ἐγεγόνει παρ’ ἡμῖν ἀληθείας. καὶ περιαχθεὶς κύκλῳ τοῦ ἀμφιθεάτρου, πίνακος αὐτὸν προάγοντος ἐν ᾧ ἐγέγραπτο Ρωμαϊστί ‘οὗτός ἐστιν Ἄτταλος ὁ Χριστιανός,’ καὶ τοῦ δήμου σφόδρα σφριγῶντος ἐπ’ αὐτῷ, μαθὼν ὁ ἡγεμὼν ὅτι Ῥωμαῖός ἐστιν, ἐκέλευσεν αὐτὸν ἀναληφθῆναι μετὰ καὶ τῶν λοιπῶν τῶν ἐν τῇ εἱρκτὴ ὄντων, περὶ ὧν ἐπέστειλεν τῷ Καίσαρι καὶ περιέμενεν τὴν ἀπόφασιν τὴν ἀπ’ ἐκείνου. “Ὁ δὲ διὰ μέσου καιρὸς οὐκ ἀργὸς αὐτοῖς οὐδὲ ἄκαρπος ἐγίνετο, ἀλλὰ διὰ τῆς ὑπομονῆς αὐτῶν τὸ ἀμέτρητον ἔλεος ἀνεφαίνετο χριστοῦ· διὰ γὰρ τῶν ζώντων ἐζωοποιοῦντο τὰ νεκρά, καὶ μάρτυρες τοῖς μὴ μάρτυσιν ἐχαρίζοντο, καὶ ἐνεγίνετο πολλὴ χαρὰ τῇ παρθένῳ μητρί, οὓς ὡς νεκροὺς ἐξέτρωσε, τούτους ζῶντας ἀπολαμβανούσῃ . δι’ ἐκείνων γὰρ οἱ πλείους τῶν ἠρνημένων ἀνεμετροῦντο καὶ ἀνεκυΐσκοντο καὶ ἀνεζωπυροῦντο καὶ ἐμάνθανον ὁμολογεῖν καὶ ζῶντες ἤδη καὶ τετονωμένοι προσῄεσαν τῷ βήματι, ἐγγλυκαίνοντος τοῦ τὸν μὲν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ μὴ βουλομένου, ἐπὶ δὲ τὴν μετάνοιαν χρηστευομένου θεοῦ, γα καὶ πάλιν ἐπερωτηθῶσιν ὑπὸ τοῦ ἡγεμόνος . ἐπιστείλαντος γὰρ τοῦ Καίσαρος τοὺς μὲν ἀποτυμπανισθῆναι, εἰ δέ τινες ἀρνοῖντο, τούτους ἀπολυθῆναι, τῆς ἐνθάδε πανηγύρεως (ἔστιν δὲ αὕτη πολυάνθρωπος ἐκ πάντων τῶν ἐθνῶν συνερχομένων εἰς αὐτήν) ἀρχομένης συνεστάναι, ἀνῆγεν ἐπὶ τὸ βῆμα θεα- τρίζων τοὺς μακαρίους καὶ ἐμπομπεύων τοῖς ὄχλοις· δι’ ὃ καὶ πάλιν ἀνήταζεν, καὶ ὅσοι μὲν ἐδόκουν πολιτείαν ‘ Ρωμαίων ἐσχηκέναι, τούτων ἀπέτεμνε τὰς κεφαλάς, τοὺς δὲ λοιποὺς ἔπεμπεν εἰς θηρία. ἐδοξάζετο δὲ μεγάλως ὁ Χριστὸς ἐπὶ τοῖς πρότερον ἀρνησαμένοις, τότε παρὰ τὴν τῶν ἐθνῶν ὑπόνοιαν ὁμολογοῦσιν. καὶ γὰρ ἰδίᾳ οὗτοι ἀνητάζοντο ὡς δῆθεν ἀπολυθησόμενοι, καὶ ὁμο- λογοῦντες προσετίθεντο τῷ τῶν μαρτύρων κλήρῳ· ἔμειναν δὲ ἔξω οἱ μηδὲ ἴχνος πώποτε πίστεως μηδὲ αἴσθησιν ἐνδύματος νυμφικοῦ μηδὲ ἔννοιαν φόβου θεοῦ σχόντες, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἀναστροφῆς αὐτῶν βλασφημοῦντες τὴν ὁδόν, τοῦτ’ ἐστὶν οἱ υἱοὶ τῆς ἀπωλείας, οἱ δὲ λοιποὶ πάντες τῆ ἐκκλησίᾳ προσετέθησαν· ὧν καὶ ἀνεταζομένων, Ἀλέξανδρός τις, Φρὺξ μὲν τὸ γένος, ἰατρὸς δὲ τὴν ἐπιστήμην, πολλοῖς ἔτεσιν ἐν ταῖς Γαλλίαις διατρίψας καὶ γνωστὸς σχεδὸν πᾶσιν διὰ τὴν πρὸς θεὸν ἀγάπην καὶ παρρησίαν τοῦ λόγου ἦν γὰρ καὶ οὐκ ἄμοιρος ἀποστολικοῦ χαρίσματος), παρεστὼς τῷ βήματι καὶ νεύματι προτρέπων αὐτοὺς πρὸς τὴν ὁμολογίαν , φανερὸς ἢν τοῖς περιεστηκόσιν τὸ βῆμα ὥσπερ ὠδίνων. ἀγανακτήσαντες δὲ οἱ ὄχλοι ἐπὶ τῷ τοὺς πρότερον ἠρνημένους μένους αὖθις ὁμολογεῖν, κατε- βόησαν τοῦ Ἀλεξάνδρου ὡς ἐκείνου τοῦτο ποιοῦντος, καὶ ἐπιστήσαντος τοῦ ἡγεμόνος καὶ ἀνετάσαντος αὐτὸν τίς εἴη, τοῦ δὲ φήσαντος ὅτι ‘ ἀνετάσαντος ἐν ὀργῇ γενόμενος κατέκρινεν αὐτὸν πρὸς θηρία. καὶ τῆ ἐπιούσῃ εἰσῆλθεν μετὰ καὶ τοῦ Ἀττάλου, καὶ γὰρ καὶ τὸν Ἄτταλον τῷ ὄχλῳ χαριζόμενος ὁ ἡγεμὼν ἐξέδωκε πάλιν πρὸς θηρία· οἳ καὶ διὰ πάντων διελθόντες τῶν ἐν τῷ ἀμφιθεάτρῳ πρὸς κόλασιν ἐξηυρημένων ὀργάνων καὶ μέγιστον ὕπο, μείναντες ἀγῶνα, τοὔσχατον ἐτύθησαν καὶ αὐτοί, τοῦ μὲν Ἀλεξάνδρου μήτε στενάξαντος μήτε γρύξαντός τι ὅλως, ἀλλὰ κατὰ καρδίαν ὁμιλοῦντος τῷ θεῷ, ὁ δὲ Ἄτταλος, ὁπότε ἐπὶ τῆς σιδηρᾶς ἐπετέθη καθέδρας καὶ περιεκαίετο, ἡνίκα ἡ ἀπὸ τοῦ σώματος κνῖσα ἀνεφέρετο, ἔφη πρὸς τὸ πλῆθος τῇ ‘ Ρωμαϊκῇ φωνῇ ‘ ἰδοὺ τοῦτό ἐστιν ἀνθρώπους ἐσθίειν, ὃ ποιεῖτε ὑμεῖς· ἡμεῖς δὲ οὔτε ἀνθρώπους ἐσθίομεν οὔθ’ ἕτερόν τι πονηρὸν πράσσομεν.’ ἐπερωτώμενος δὲ τί ὄνομα ἔχει ὁ θεός, ἀπεκρίθη ’ὁ θεὸς ὄνομα οὐκ ἔχει ὡς ἄνθρωπος.’ Επὶ πᾶσι δὲ τούτοις τῆ ἐσχάτῃ λοιπὸν ἡμέρᾳ τῶν μονομαχίων ἢ Βλαωδῖνα πάλιν πεντεκαίδεκα μετὰ καὶ Ποντικοῦ, παιδαρίου ὡς πεντεκαίδεκα ἐτῶν, οἳ καὶ καθ’ ἡμέραν εἰσήγοντο πρὸς τὸ βλέπειν τὴν τῶν λοιπῶν κόλασιν· καὶ ἠναγκάζοντο ὀμνύναι κατὰ τῶν εἰδώλων αὐτῶν, καὶ διὰ τὸ ἐμμένειν εὐσταθῶς καὶ ἐξουθενεῖν αὐτοὺς ἠγριώθη πρὸς αὐτοὺς τὸ πλῆθος, ὡς μήτε τὴν ἡλικίαν τοῦ παιδὸς οἰκτεῖραι μήτε τὸ γύναιον θῆναι, πρὸς πάντα δὲ τὰ δεινὰ παρέβαλλον αὐτοὺς καὶ διὰ πάσης ἐν κύκλῳ διῆγον κολάσεως, ἐπαλλήλως ἀναγκάζοντες ὀμόσαι, ἀλλὰ μὴ δυνάμενοι τοῦτο πρᾶξαι. ὁ μὲν γὰρ Ποντικὸς ὑπὸ τῆς ἀδελφῆς παρωρμημένος , ὡς καὶ τὰ ἔθνη βλέπειν ὅτι ἐκείνη ἢν προτρεπομένη καὶ στηρίζουσα αὐτόν, πᾶσαν κόλασιν γενναίως ὑπομείνας ἀπέδωκεν τὸ πνεῦμα· ἡ δὲ μακαρία Βλανδῖνα πάντων ἐσχάτη, καθάπερ μήτηρ εὐγενὴς παρορμήσασα τὰ τέκνα καὶ νικηφόρους πρὸς τὸν βασιλέα, ἀναμετρουμένη καὶ αὐτὴ πάντα τὰ τῶν παίδων μετρουμένη ἔσπευδεν πρὸς αὐτούς, χαίρουσα καὶ ἀγαλλιωμένη ἐπὶ τῇ ἐξόδῳ, ὡς εἰς νυμφικὸν δεῖπνον κεκλημένη, ἀλλὰ μὴ πρὸς θηρία βεβλημένη· καὶ μετὰ τὰς μάστιγας, μετὰ τὰ θηρία, μετὰ τὸ τήγανον, τοὔσχατον εἰς γυργαθὸν βληθεῖσα ταύρῳ παρεβλήθη, καὶ ἱκανῶς ἀναβΛηθεῖσα πρὸς τοῦ ξῴου μηδὲ αἲσθησιν ἔτι τῶν συμβαινόντων ἔχουσα διὰ τὴν ἐλπίδα καὶ ἐποχὴν τῶν πεπιστευμένων καὶ ΕUsΕBIUs ὁμιλίαν πρὸς Χριστόν, ἐτύθη καὶ αὐτή, καὶ αὐτῶν ὁμολογούντων τῶν ἐθνῶν ὅτι μηδεπώποτε παρ’ αὐτοῖς γυνὴ τοιαῦτα κοὶ τοσαῦτα ἔπαθεν. “‘Αλλ’ οὐδ’ οὕτως κόρον ἐλάμβανεν αὐτῶν ἡ μανία καὶ ἡ πρὸς τοὺς ἁγίους ὠμότης. ὑπὸ γὰρ ἀγρίου θηρὸς ἄγρια καὶ βάρβαρα φῦλα ταραχθέντα δυσπαύστως εἶχεν, καὶ ἄλλην ἰδίαν ἀρχὴν ἐπὶ τοῖς σώμασιν ἐλάμβανεν ἢ ὕβρις αὐτῶν· τὸ γὰρ νενικῆσθαι αὐτοὺς οὐκ ἐδυσώπει διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἀνθρώπινον ἐπιλογισμόν, μᾶλλον δὲ καὶ ἐξέκαιεν αὐτῶν τὴν ὀργὴν καθάπερ θηρίου, καὶ τοῦ ἡγεμόνος καὶ τοῦ δήμου τὸ ὅμοιον εἰς ἡμᾶς ἄδικον ἐπιδεικνυμένων μῖσος, ἵνα ἡ γραφὴ πληρωθῇ ὁ ἄνομος ἀνομησάτω ἔτι, καὶ ὁ δίκαιος δικαιωθήτω ἔτι.’ καὶ γὰρ τοὺς ἐναποπνιγέντας τῆ εἱρκτῇ παρέραλλον κυσίν, ἐπιμελῶς παραφυλάσσοντες νύκτωρ καὶ μεθ’ ἡμέραν μὴ κηδευθῇ τις ὑφ’ ἡμῶν· καὶ τότε δὴ προθέντες τά τε τῶν θηρίων τά τε τοῦ πυρὸς λείψανα, πῇ μὲν ἐσπαραγμένα, πῇ δὲ ἠνθρακευμένα, καὶ τῶν λοιπῶν τὰς κεφαλὰς σὺν τοῖς ἀποτμήμασιν αὐτῶν ὡσαύτως ἀτάφους παρεφύλαττον μετὰ στρατιωτικῆς ἐπιμελείας ἡμέραις συχναῖς. καὶ οἱ μὲν ἐνεβριμοῦντο καὶ ἔβρυχον τοὺς ὀδόντας ἐπ’ αὐτοῖς, ζητοῦντές τινα περισσοτέραν ἐκδίκησιν παρ’ αὐτῶν λαβεῖν, οἱ δὲ ἐνεγέλων καὶ ἐπετώθαζον, μεγαλύνοντες ἅμα τὰ εἴδωλα αὐτῶν καὶ ἐκείνοις προσάπτοντες τὴν τούτων τιμωρίαν, οἱ δὲ ἐπιεικέστεροι καὶ κατὰ ποσὸν συμπαθεῖν δοκοῦντες ὠνείδιζον πολύ, λέγοντες ποῦ ὁ θεὸς αὐτῶν καὶ τί αὐτοὺς ὤνησεν ἡ θρησκεία, ἢν καὶ πρὸ τῆς ἑαυτῶν εἵλαντο ψυχῆς ;’ κοὶ τὰ μὲν ἀπ’ ἐκείνων τοιαύτην εἶχε τὴν ποικιλίαν , τὰ δὲ καθ’ ἡμᾶς ἐν μεγάλῳ καθειστήκει πένθει διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὰ σώματα κρύψαι τῇ γῆ· οὔτε γὰρ νὺξ συνεβάλλετο ἡμῖν πρὸς τοῦτο οὔτε ἀργύρια ἔπειθεν οὔτε λιτανεία ἐδυσώπει, παντὶ δὲ τρόπῳ παρετήρουν, ὡς μέγα τι κερδανοῦντες , εἰ μὴ τύχοιεν ταφῆς.” Τούτοις ἑξῆς μεθ’ ἕτερά φασιν· “ τὰ οὖν σώματα τῶν μαρτύρων παντοίως παραδειγματισθέντα καὶ αἰθριασθέντα ἐπὶ ἡμέρας ἕξ, μετέπειτα καέντα καὶ αἰθαλωθέντα ὑπὸ τῶν ἀνόμων κατεσαρώθη εἰς τὸν Ῥοδανὸν ποταμὸν πλησίον παραρρέοντα, ὅπως μηδὲ λείψανον αὐτῶν φαίνηται ἐπὶ τῆς γῆς ἔτι. καὶ ταῦτ’ ἔπραττον ὡς δυνάμενοι νικῆσαι τὸν θεὸν καὶ ἀφελέσθαι αὐτῶν τὴν παλιγγενεσίαν , ἵνα, ὡς ἔλεγον ἐκεῖνοι, μηδὲ ἐλπίδα σχῶσιν ἀναστάσεως, ἐφ’ ᾗ πεποιθότες ξένην τινὰ καὶ καινὴν εἰσάγουσιν ἡμῖν θρῃακείαν καὶ καταφρονοῦσι τῶν δεινῶν, ἕτοιμοι καὶ μετὰ χαρᾶς ἥκοντες ἐπὶ τὸν θάνατον· νῦν ἴδωμεν εἰ ἀναστήσονται καὶ εἰ δύναται βοηθῆσαι αὐτοῖς ὁ θεὸς αὐτῶν καὶ ἐξελέσθαι ἐκ τῶν χειρῶν ἡμῶν.’”

A Gália, pois, era a região na qual se formava o estádio dos [mártires] indicados; da qual [são] célebres as metrópoles insignes e distintas além das outras de lá: Lugduno [Lyon] e Viena, pelas quais ambas passa, banhando toda a região com [seu] caudaloso fluxo, o rio Ródano. A escrita, pois, a respeito dos mártires, as ilustríssimas igrejas de lá [a] enviam às [igrejas] da Ásia e da Frígia, narrando as coisas feitas junto delas deste modo — e exporei as suas [próprias] palavras:

"Os servos de Cristo que peregrinam em Viena e Lugduno da Gália aos irmãos da Ásia e da Frígia, que têm a mesma fé e esperança da redenção que nós: paz e graça e glória da parte de Deus Pai e de Cristo Jesus, nosso Senhor." Depois, em seguida a isto, tendo proemiado outras coisas, fazem o começo do relato nestas [palavras]: "A grandeza, pois, da tribulação daqui, e a tão grande ira das nações contra os santos, e quantas coisas suportaram os bem-aventurados mártires, nem nós somos capazes de dizer com exatidão, nem tampouco é possível abarcar por escrito. Pois com toda força investiu o adversário, proemiando já a sua vinda que sem temor há de ser, e passou por todas as coisas, acostumando os seus e exercitando[-os] de antemão contra os servos de Deus, de modo que não só éramos excluídos de casas e banhos e praça, mas até foi proibido [que] qualquer um de nós aparecesse em qualquer lugar que fosse. Mas contra-comandava a graça de Deus: livrava os fracos, e dispunha em contra-ataque colunas firmes, capazes de, pela [sua] paciência, atrair para si todo o ímpeto do maligno; os quais também marchavam ao encontro, suportando toda forma de opróbrio e castigo; e, considerando as muitas coisas poucas, apressavam-se para Cristo, mostrando realmente que 'os padecimentos do tempo presente não são dignos [de comparação] com a glória futura que há de ser revelada em nós'.

E, primeiro, suportavam nobremente as coisas trazidas em massa pela turba toda reunida: vozerios e golpes e arrastamentos e pilhagens e lançamentos de pedras e encerramentos, e tudo quanto costuma acontecer a uma multidão enfurecida contra inimigos e adversários; e, com efeito, conduzidos à praça pelo tribuno e pelas autoridades que presidiam a cidade, interrogados diante de toda a multidão e tendo confessado, foram encerrados na prisão até a chegada do governador. Depois, sendo eles conduzidos ao governador, e usando aquele de toda crueldade contra nós, Vétio Epágato, um dos irmãos, cheio da plenitude do amor para com Deus e para com o próximo — cuja conduta fora tão exata que, embora sendo jovem, era igualado ao testemunho do ancião Zacarias; pois andara em todos os mandamentos e preceitos do Senhor irrepreensível, e incansável em todo serviço ao próximo, tendo muito zelo de Deus e fervendo no espírito —, sendo tal, não suportou o julgamento assim irracionalmente feito contra nós, mas indignou-se sobremaneira e pedia [que] também ele fosse ouvido, defendendo os irmãos, [sustentando] que nada de ateu nem de ímpio há em nós. E, tendo os [que estavam] em torno do tribunal clamado contra ele — pois era homem insigne —, e não tendo o governador tolerado a justa petição assim por ele proposta, mas só tendo perguntado se também ele seria cristão, ele, tendo confessado com clarissima voz, foi também ele elevado à sorte dos mártires, chamado 'paráclito dos cristãos', mas tendo em si mesmo o Paráclito, o Espírito, [em medida] maior que Zacarias; o que mostrou pela plenitude do amor, tendo-se comprazido em depor até a sua própria vida em defesa dos irmãos; pois era e é genuíno discípulo de Cristo, seguindo o Cordeiro aonde quer que vá.

A partir daí, pois, distinguiam-se os demais: tornavam-se manifestos e prontos os protomártires, que também com toda a boa disposição completavam a confissão do martírio; e mostravam-se também os não prontos e não exercitados e ainda fracos, incapazes de suportar a tensão de um grande combate; dos quais também abortaram cerca de dez em número; os quais também nos causaram grande dor e luto sem medida, e cortaram a boa disposição dos demais, que não tinham sido presos; os quais, embora padecendo todas as coisas terríveis, contudo assistiam os mártires e não os abandonavam. Então, porém, todos ficamos grandemente aterrados, pela incerteza da confissão — não temendo os castigos infligidos, mas olhando para o fim e temendo que alguém caísse. Eram presos, contudo, cada dia, os dignos, preenchendo o número daqueles, de modo a serem recolhidos, das duas igrejas, todos os diligentes e aqueles pelos quais sobretudo as coisas daqui se mantinham. E eram presos também alguns criados pagãos dos nossos, visto que o governador publicamente ordenara [que] todos nós fôssemos buscados; os quais também, por cilada de Satanás, temendo os tormentos que viam os santos padecerem, incitando-os os soldados a isto, mentiram contra nós banquetes tiesteus e uniões edipianas, e quantas coisas nem falar nem pensar nos é lícito — mas nem crer que algo assim jamais se deu entre homens. E, divulgadas estas coisas, todos se enfureceram como feras contra nós, de modo que, mesmo se alguns antes se moderavam por familiaridade, então grandemente se encolerizavam e rangiam os dentes contra nós; e cumpria-se o que fora dito pelo nosso Senhor: que 'virá um tempo em que todo o que vos matar julgará oferecer culto a Deus'.

Então, enfim, os santos mártires suportaram castigos acima de toda a descrição, ambicionando Satanás [que] também por meio deles fosse dita alguma das blasfêmias. E, de modo sobreexcedente, investiu toda a ira, da turba e do governador e dos soldados, contra Santo, o diácono de Viena, e contra Maturo, neófito, mas nobre lutador, e contra Átalo, pergameno de origem, coluna e fundamento dos daqui [que] sempre fora, e contra Blandina — por meio de quem Cristo mostrou que as coisas que entre os homens parecem vis e sem beleza e desprezíveis são dignadas de grande glória junto de Deus, por causa do amor para com ele, mostrado em poder e não vangloriado em aparência. Pois, temendo todos nós, e a sua senhora segundo a carne — que era também ela mesma uma lutadora entre os mártires —, angustiando-se [ao pensar] que [Blandina] nem sequer poderia declarar com franqueza a confissão, pela fraqueza do corpo, Blandina encheu-se de tão grande poder, que desfaleceram e se esgotaram os que, por turnos, de todo modo a torturavam desde a manhã até a tarde, confessando eles mesmos que estavam vencidos, nada mais tendo que lhe fizessem; e admiravam-se de que ela permanecesse com fôlego, estando todo o corpo dilacerado e aberto; e testemunhavam que uma só forma de tortura era suficiente para fazer sair a alma — que dirá tantas e tamanhas. Mas a bem-aventurada, como nobre atleta, remoçava na confissão, e era para ela reconquista [de forças] e repouso e insensibilidade dos [males] que sobrevinham o dizer: 'sou cristã, e entre nós nada de vil se faz.'

E Santo, também ele, suportando de modo sobreexcedente, e acima de todo homem, todas as sevícias [vindas] dos homens — esperando os iníquos, pela persistência e grandeza dos tormentos, ouvir dele alguma das coisas que não se devem [dizer] —, com tão grande firmeza se dispôs contra eles, que nem o seu próprio nome declarou, nem [o] da nação, nem [o] da cidade de onde era, nem se seria escravo ou livre; mas, a todas as perguntas, respondia na língua romana: 'sou cristão.' Isto, em lugar de nome e em lugar de cidade e em lugar de estirpe e em lugar de tudo, confessava repetidamente, e outra voz as nações não ouviram dele. Donde, com efeito, se deu grande porfia do governador e dos torturadores contra ele, de modo que, quando já nada mais tinham que lhe fizessem, por último colavam lâminas de bronze incandescentes aos membros mais delicados do seu corpo. E estes ardiam, mas ele mesmo permanecia inflexível e sem ceder, firme na confissão, orvalhado e fortalecido pela celeste fonte da água da vida que sai do ventre de Cristo. E o seu pobre corpo era testemunha do que sobreviera — todo ferida e vergão, e contraído, e tendo perdido a forma humana exterior —, no qual Cristo, padecendo, realizava grandes glórias, aniquilando o adversário e mostrando, para o exemplo dos demais, que nada [é] temível onde [há] o amor do Pai, nem doloroso onde [há] a glória de Cristo. Pois, torturando os iníquos, depois de [alguns] dias, de novo o mártir, e julgando que, estando os corpos inchados e inflamados, se aplicassem os mesmos instrumentos de castigo, prevaleceriam sobre ele — visto que nem sequer suportava o toque das mãos —, ou que, morrendo nos tormentos, ele incutiria medo nos demais, não só nada de tal se deu a respeito dele, mas, contra toda expectativa dos homens, o [seu] pobre corpo reergueu-se e endireitou-se nos tormentos seguintes, e recobrou a forma anterior e o uso dos membros, de modo que a segunda tortura se lhe tornou, pela graça de Cristo, não castigo, mas cura.

E Bíblide, uma das que haviam negado — julgando o diabo já tê-la engolido, mas querendo condená-la também pela blasfêmia —, levava[-a] ao castigo, forçando[-a] a dizer as coisas ímpias a nosso respeito, como [sendo ela] já quebradiça e sem coragem; mas ela, na tortura, voltou a si e, por assim dizer, despertou de um sono profundo, lembrada, pela punição temporária, do castigo eterno na geena; e, ao contrário, contradisse os blasfemos, dizendo: 'como comeriam crianças tais [homens], aos quais nem sequer é permitido comer sangue de animais irracionais?' E, desde então, confessava a si mesma cristã, e foi acrescentada à sorte dos mártires.

E, aniquilados os tirânicos instrumentos de castigo por Cristo, pela paciência dos bem-aventurados, o diabo imaginava outras máquinas: os encerramentos na prisão, na escuridão e no lugar penosíssimo, e os estiramentos dos pés no tronco, distendidos até o quinto furo, e as demais sevícias, quantas os servidores irados — e, ainda por cima, cheios do diabo — costumam infligir aos encarcerados; de modo que sufocaram na prisão a maioria — quantos, ao menos, o Senhor quis [que] assim saíssem, mostrando a sua glória. Pois uns, torturados amargamente, de modo a parecer que, nem obtendo todo o tratamento, poderiam ainda viver, permaneciam na prisão, desprovidos do cuidado dos homens, mas revigorados pelo Senhor e fortalecidos em corpo e alma, e animando e consolando os demais; e outros, jovens e há pouco presos, cujos corpos não tinham sido antes maltratados, não suportavam o peso do encerramento, mas morriam dentro.

E o bem-aventurado Potino, a quem fora confiado o ministério do episcopado em Lugduno, tendo mais de noventa anos de idade e muitíssimo fraco do corpo, mal respirando pela fraqueza corporal antes referida, mas revigorado pela boa disposição do espírito, pelo desejo instante do martírio, também ele era arrastado ao tribunal — estando o corpo dissolvido tanto pela velhice quanto pela doença, mas sendo conservada nele a alma, para que por meio dela Cristo triunfasse; o qual, levado pelos soldados ao tribunal, escoltando-o as autoridades da cidade e toda a multidão, soltando vozerios de toda espécie, como se ele fosse o Cristo, dava o belo testemunho. E, interrogado pelo governador quem seria o Deus dos cristãos, disse: 'se fores digno, conhecerás.' A partir daí, era arrastado sem piedade e padecia variados golpes — os de perto ultrajando[-o] de todo modo com mãos e pés, sem sequer respeitar a sua idade, e os de longe arremessando contra ele o que cada um tinha nas mãos, e julgando todos [que seria] grandemente faltar e ser ímpio, se alguém deixasse de [tomar parte] na insolência contra ele; pois pensavam assim vingar os seus deuses. E, mal respirando, foi lançado na prisão, e depois de dois dias expirou.

Então, com efeito, deu-se uma grande economia de Deus, e manifestava-se a incomensurável misericórdia de Jesus — raramente ocorrida na irmandade, mas não abandonada pela arte de Cristo. Pois os que, na primeira prisão, se haviam tornado negadores eram encarcerados também eles e partilhavam dos [mesmos] terrores; pois nem sequer, neste tempo, a negação lhes trouxe algum proveito; mas os que confessavam o que também eram, eram encarcerados como cristãos, nenhuma outra acusação lhes sendo imputada, enquanto estes, doravante, eram detidos como homicidas e imundos, castigados duplamente além dos demais. Pois àqueles aliviava a alegria do martírio e a esperança das coisas prometidas e o amor para com Cristo e o Espírito paterno; mas a estes a consciência grandemente punia, de modo que, entre todos os demais, nas passagens, os seus rostos eram bem distinguíveis. Pois uns avançavam radiantes, com muita glória e graça misturadas nos seus rostos, de modo que até as cadeias os cingiam como adorno decoroso — como a uma noiva adornada com franjas de ouro multicoloridas —, exalando ao mesmo tempo a fragrância de Cristo, de modo que a alguns parecia [que] eles até tinham sido ungidos com perfume mundano; e os outros, cabisbaixos e humilhados e disformes e cheios de toda a fealdade, e ainda por cima injuriados pelas nações como innobres e sem coragem, tendo as acusações de homicidas, mas tendo perdido a denominação de toda honra e gloriosa e vivificante. Vendo estas coisas, os demais firmaram-se, e os que eram presos confessavam sem hesitação, nem tendo pensamento de raciocínio diabólico."

A estas coisas, tendo dito algumas [outras] no meio, de novo acrescentam: "Depois disto, pois, enfim, os martírios da sua saída dividiam-se em toda forma. Pois, tecendo uma só coroa de diversas cores e flores de toda espécie, [a] ofereceram ao Pai; e convinha, pois, [que] os nobres atletas, tendo suportado um variado combate e grandemente vencido, recebessem a grande coroa da incorruptibilidade. Maturo, pois, e Santo e Blandina e Átalo eram conduzidos às feras, ao [espetáculo] público e comum da desumanidade das nações — sendo o dia das lutas com feras concedido de propósito por causa dos nossos. E Maturo e Santo passavam de novo, no anfiteatro, por todo castigo, como [se] absolutamente nada tivessem antes padecido — ou antes, como [atletas que], já por várias eliminatórias, tinham forçado o adversário [a desistir], e travando o combate pela própria coroa, suportavam de novo as passagens dos flagelos, ali costumeiras, e os arrastamentos pelas feras, e tudo quanto o povo enlouquecido, uns de um lado, outros de outro, clamava e ordenava, e, sobre tudo, a cadeira de ferro, sobre a qual os corpos, sendo fritos, os saturavam de [cheiro de] gordura queimada. E eles nem assim cessavam, mas ainda mais se enfureciam, querendo vencer a paciência daqueles; e nem assim ouviram de Santo outra coisa além da voz da confissão que desde o princípio se acostumara a dizer.

Estes, pois, tendo a sua alma permanecido por muito [tempo] através do grande combate, por fim foram imolados, tendo-se tornado, através daquele dia, eles mesmos, um espetáculo para o mundo, em lugar de toda a variedade das lutas de gladiadores; e Blandina, suspensa num madeiro, estava exposta [como] pasto das feras que eram soltas; a qual também, por ser vista pendendo em figura de cruz, pela [sua] vigorosa oração, infundia muita boa disposição nos que combatiam — vendo eles, no combate, também com os olhos exteriores, por meio da irmã, aquele que por eles foi crucificado, para persuadir os que nele creem [de] que todo aquele que padece pela glória de Cristo tem para sempre a comunhão com o Deus vivo. E, não a tendo tocado então nenhuma das feras, retirada do madeiro, foi recolhida de novo à prisão, conservada para outro combate, para que, tendo vencido por meio de mais exercícios, tornasse irrecorrível a condenação da serpente tortuosa, e exortasse os irmãos — a pequena e fraca e desprezível, tendo vestido o grande e invencível atleta, Cristo, tendo por várias eliminatórias forçado o adversário e, através do combate, coroado a coroa da incorruptibilidade.

E Átalo, também ele grandemente reclamado pela turba (pois era homem de nome), entrou pronto lutador, pela boa consciência, visto que fora genuinamente exercitado na disciplina cristã e sempre fora, entre nós, testemunha da verdade. E, conduzido em círculo pelo anfiteatro, precedendo-o uma tabuleta na qual estava escrito, em latim, 'este é Átalo, o cristão', e estando o povo veementemente inchado contra ele, o governador, tendo sabido que é romano, ordenou [que] ele fosse recolhido, com também os demais que estavam na prisão, a respeito dos quais escreveu ao César e aguardava a decisão da parte daquele.

E o tempo intermédio não lhes foi ocioso nem infrutífero, mas, pela sua paciência, manifestava-se a incomensurável misericórdia de Cristo; pois, por meio dos vivos, eram vivificados os mortos, e os mártires agraciavam os não-mártires, e dava-se muita alegria à mãe virgem, recebendo vivos os que como mortos abortara. Pois, por meio daqueles, a maioria dos que haviam negado era de novo medida no ventre e de novo concebida e de novo reavivada, e aprendiam a confessar; e, já vivos e retesados, aproximavam-se do tribunal — adoçando[-os] Deus, que não quer a morte do pecador, mas é benigno para o arrependimento —, para serem de novo interrogados pelo governador. Pois, tendo o César escrito [que] uns fossem executados, mas, se alguns negassem, estes fossem soltos, começando a reunir-se a festa daqui (e esta é populosíssima, convindo a ela [gente] de todas as nações), [o governador] conduzia ao tribunal os bem-aventurados, teatralizando[-os] e fazendo pompa diante das turbas; pelo que também de novo [os] interrogava, e a quantos pareciam ter cidadania de romanos cortava as cabeças, e os demais enviava às feras.

E era grandemente glorificado Cristo nos que antes haviam negado, [e] então, contra a suposição das nações, confessavam. Pois estes eram interrogados à parte, como quem havia de ser solto, e, confessando, eram acrescentados à sorte dos mártires; e ficaram de fora os que jamais tiveram nem vestígio de fé, nem percepção da veste nupcial, nem noção do temor de Deus, mas, pela sua própria conduta, blasfemavam o Caminho — isto é, os filhos da perdição; e todos os demais foram acrescentados à igreja. E, sendo estes interrogados, um certo Alexandre, frígio de origem, médico de profissão, que passara muitos anos nas Gálias e [era] conhecido de quase todos pelo amor a Deus e pela franqueza da palavra (pois não era desprovido de carisma apostólico), estando de pé junto ao tribunal e exortando-os por acenos à confissão, era manifesto aos que estavam ao redor do tribunal como quem estava em dores de parto. E as turbas, indignadas de que os que antes haviam negado de novo confessassem, clamaram contra Alexandre, como [se fosse] ele [que] fazia isto; e, tendo o governador insistido e interrogado quem ele seria, e tendo ele dito 'cristão', tomado de ira, condenou-o às feras. E no dia seguinte entrou com também Átalo — pois, para agradar à turba, o governador entregou Átalo de novo às feras; os quais, tendo passado por todos os instrumentos imaginados no anfiteatro para castigo, e suportado um grandíssimo combate, por fim foram imolados também eles — Alexandre nem gemendo nem murmurando absolutamente nada, mas conversando no coração com Deus; e Átalo, quando foi posto sobre a cadeira de ferro e era queimado ao redor, quando o [cheiro de] gordura queimada subia do corpo, disse à multidão, na língua romana: 'eis, isto é comer homens — o que vós fazeis; nós, porém, nem comemos homens, nem praticamos nenhuma outra coisa má.' E, perguntado que nome tem Deus, respondeu: 'Deus não tem nome como um homem.'

E, sobre tudo isto, no último dia, enfim, das lutas de gladiadores, Blandina de novo [foi introduzida], com também Pôntico, um menino de cerca de quinze anos; os quais também cada dia eram introduzidos para verem o castigo dos demais. E eram forçados a jurar pelos ídolos deles; e, por permanecerem firmes e os desprezarem, enfureceu-se contra eles a multidão, de modo a nem se compadecer da idade do menino, nem respeitar a mulher; e lançavam-nos a todas as coisas terríveis e conduziam[-nos], em círculo, por todo castigo, forçando[-os] repetidamente a jurar, mas não podendo fazer isto. Pois Pôntico, animado pela irmã — de modo que também as nações viam que era ela que [o] exortava e firmava —, tendo suportado nobremente todo castigo, entregou o espírito; e a bem-aventurada Blandina, última de todos — como uma mãe bem-nascida [que] animou os filhos e [os] enviou vitoriosos, adiante, ao rei —, remedindo também ela mesma todos os combates dos filhos, apressava-se para eles, alegrando-se e exultando com a saída, como convidada para um banquete nupcial, e não lançada às feras; e, depois dos flagelos, depois das feras, depois da grelha, por fim, lançada numa rede, foi exposta a um touro; e, suficientemente lançada ao ar pelo animal, já nem tendo percepção do que sucedia, pela esperança e retenção das coisas em que crera e pela conversa com Cristo, foi imolada também ela — confessando as próprias nações que jamais, entre elas, uma mulher padeceu tais e tantas coisas.

Mas nem assim ficava saciada a loucura deles e a crueldade contra os santos. Pois tribos selvagens e bárbaras, perturbadas por uma fera selvagem, dificilmente se aquietavam, e a sua insolência tomava outro princípio, próprio, sobre os corpos; pois o terem sido vencidos não os envergonhava, porque não tinham raciocínio humano — antes, até inflamava a sua ira, como a de uma fera, mostrando o governador e o povo o mesmo ódio injusto contra nós, para que se cumprisse a Escritura: 'o iníquo pratique ainda a iniquidade, e o justo pratique ainda a justiça.' Pois lançavam aos cães os sufocados na prisão, vigiando cuidadosamente, de noite e de dia, [para que] nenhum fosse sepultado por nós; e então, tendo exposto os restos das feras e do fogo — em parte dilacerados, em parte carbonizados —, e as cabeças dos demais, com os seus troncos cortados, guardavam[-nos] do mesmo modo insepultos, com vigilância militar, por muitos dias. E uns bramiam e rangiam os dentes contra eles, buscando tomar deles alguma vingança mais abundante; e outros riam e escarneciam, engrandecendo ao mesmo tempo os seus ídolos e atribuindo àqueles o castigo destes; e os mais moderados, e que pareciam em certa medida compadecer-se, injuriavam muito, dizendo: 'onde está o Deus deles, e de que lhes aproveitou o culto que preferiram até à sua própria vida?' E as coisas da parte daqueles tinham tal variedade; mas as nossas estavam em grande luto, por não podermos esconder os corpos na terra; pois nem a noite colaborava conosco para isto, nem o dinheiro persuadia, nem a súplica movia à compaixão; mas de todo modo vigiavam, como quem havia de ganhar grande coisa, se [os mártires] não obtivessem sepultura."

Em seguida a isto, depois de outras coisas, dizem: "Os corpos, pois, dos mártires, expostos de toda maneira à afronta e deixados ao relento por seis dias, depois queimados e reduzidos a cinza pelos iníquos, foram varridos para o rio Ródano, que corre perto, para que nem resto deles ainda aparecesse sobre a terra. E faziam estas coisas como quem pode vencer a Deus e tirar-lhes o novo nascimento, para que — como diziam eles — 'nem tenham esperança de ressurreição, na qual confiando nos introduzem um culto estrangeiro e novo, e desprezam as coisas terríveis, indo prontos e com alegria para a morte; agora vejamos se ressuscitarão, e se pode ajudá-los o seu Deus e livrá-los das nossas mãos.'"

II

Como os mártires amados de Deus tratavam e acolhiam os que haviam caído na perseguição

II. τοιαῦτα καὶ τὰ κατὰ τὸν δεδηλωμένον αὐτοκράτορα ταῖς Χριστοῦ συμβέβηκεν ἐνηργημένα ἀφ’ ὧν καὶ τὰ ἐν ταῖς λοιπαῖς ἐπαρχίαις ἐνηργημένα εἰκότι λογισμῷ στοχάζεσθαι πάρεστιν. ἄξιον τού. ἐκ τῆς αὐτῆς ἐπισυνάψαι γραφῆς λέξεις ἑτέρας, δι’ ὧν τὸ ἐπιεικὲς καὶ φιλάνθρωπον τῶν δεδηλωμένων μαρτύρων ἀναγέγραπται τούτοις αὐτοῖς τοῖς ῥήμασιν. “ οἳ καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ζηλωταὶ καὶ μιμηταὶ χριστοῦ ἐγένοντο, ὃς ἐν μορφῇ θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τοι εἷναι ἴσα θεῷ, ὥστε ἐν τοιαύτῃ δόξη ὑπάρχοντες καὶ οὐχ ἅπαξ οὐδὲ δὶς ἀλλὰ πολλάκις μαρτυπήσαντες καὶ ἐκ θηρίων αὖθις ἀναληφθέντες καὶ τὰ καυτήρια καὶ τοὺς μώλωπας καὶ τὰ τραύματα ἔχοντες περι- κείμενα, οὔτ’ αὐτοὶ μάρτυρας ἑαυτοὺς ἀνεκήρυττον οὔτε μὴν ἡμῖν ἐπέτρεπον τούτῳ τῷ ὀνόματι προσαγορεύειν αὐτούς, ἀλλ’ εἴ ποτέ τις ἡμῶν δι’ ἐιστολῆς ἢ διὰ λόγου μάρτυρας αὐτοὺς προσεῖπεν, ἐπέπλησσον πικρῶς. ἡδέως γὰρ παρεχώρουν τὴν τῆς μαρτυρίας προσηγορίαν τῷ Χριστῷ, τῷ πιστῷ καὶ ἀληθινῷ μάρτυρι καὶ πρωτοτόκῳ τῶν νεκρῶν καὶ ἀρχηγῷ τῆς ζωῆς τοῦ θεοῦ, καὶ ἐπεμιμνήσκοντο κον- τῶν ἐξεληλυθότων ἤδη μαρτύρων καὶ ἔλεγον ἴ’ ἐκεῖνοι ἤδη μάρτυρες, οὓς ἐν τῇ ὁμολογίᾳ Χριστὸς ἠξίωσεν ἀναληφθῆναι, ἐπισφραγισάμενος αὐτῶν διὰ τῆς ἐξόδου τὴν μαρτυρίαν, ἡμεῖς δὲ ὁμόλογοι μέτριοι καὶ ταπεινοί, καὶ μετὰ δακρύων παρεκάλουν τοὺς ἀδελφοὺς δεόμενοι ἵνα ἐκτενεῖς εὐχαὶ γίνωνται πρὸς τὸ τελειωθῆναι αὐτούς. καὶ τὴν μὲν δύναμιν τῆς μαρτυρίας ἔργῳ ἐπεδείκνυντο, πολλὴν παρρησίαν ἄγοντες πρὸς τὰ ἔθνη, καὶ τὴν εὐγένειαν διὰ τῆς ὑπομονῆς καὶ ἀφοβίας καὶ ἀτρομίας φανερὰν ἐποίουν, τὴν δὲ πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς τῶν μαρτύρων προσηγορίαν παρῃτοῦντο, ἐμπεπλησμένοι φόβου θεοῦ.” Καὶ αὖθις μετὰ βραχέα φασίν· “ ἐταπείνουν ἑαυτοὺς ὑπὸ τὴν κραταιὰν χεῖρα, ὑφ’ ἧς ἱκανῶς νῦν εἰσιν ὑψωμένοι. τότε δὲ πᾶσι μὲν ἀπελογοῦντο, κατηγόρουν δὲ οὐδενός· ἔλυον ἅπαντας, ἐδέσμευον δὲ οὐδένα· καὶ ὑπὲρ τῶν τὰ δεινὰ διατιθέντων ηὔχοντο, καθάπερ Στέφανος ὁ τέλειος μάρτυς ‘κύριε, μὴ αὐτοῖς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην.’ εἰ δ’ ὑπὲρ τῶν λιθαζόντων ἐδέετο, πόσῳ μᾶλλον ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν.” Καὶ αὖθίς φασι μεθ’ ἕτερα· “οὗτος γὰρ καὶ μέγιστος αὐτοῖς πρὸς αὐτὸν ὁ πόλεμος ἐγένετο διὰ τὸ γνήσιον τῆς ἀγάπης, ἵνα ἀποπνιχθεὶς ὁ θὴρ οὓς πρότερον ᾤετο καταπεπωκέναι, ζῶντας ἐξεμέσῃ. οὐ γὰρ ἔλαβον καύχημα κατὰ τῶν πεπτωκότων, ἀλλ’ ἐν οἷς ἐπλεόναζον αὐτοί, τοῦτο τοῖς ἐνδεεστέροις ἐπήρκουν μητρικὰ σπλάγχνα ἔχοντες, καὶ πολλὰ περὶ αὐτῶν ἐκχέοντες δάκρυα πρὸς τὸν πατέρα, ζωὴν ᾐτήσαντο, καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς· ἢν καὶ συνεμερίσαντο τοῖς πλησίον, κατὰ πάντα νικηφόροι πρὸς θεὸν ἀπελθόντες. εἰρήνην ἀγαπήσαντες ἀεὶ καὶ εἰρήνην ἡμῖν παρεγγυήσαντες, μετ’ εἰρήνης ἐχώρησαν πρὸς θεόν, μὴ καταλιπόντες πόνον τῇ μητρὶ μηδὲ στάσιν καὶ πόλεμον τοῖς ἀδελφοῖς ἀλλὰ χαρὰν καὶ εἰρήνην καὶ ὁμόνοιαν καὶ ἀγάπην.” ταῦτα καὶ περὶ τῆς τῶν μακαρίων ἐκείνων πρὸς τοὺς παραπεπτωκότας τῶν ἀδελφῶν στοργῆς ὠφελίμως προκείσθω τῆς ἀπανθρώπου καὶ ἀνηλεοῦς ἕνεκα διαθέσεως τῶν μετὰ ταῦτα ἀφειδῶς τοῖς χριστοῦ μέλεσιν προσενηνεγμένων.

Tais coisas sucederam às igrejas de Cristo no [tempo] do indicado imperador; das quais é possível conjecturar, por raciocínio verossímil, também as coisas operadas nas demais províncias. E [é] digno juntar, da mesma escrita, outras palavras, pelas quais está registrada a equidade e a filantropia dos mártires indicados, com estas mesmas palavras: "Os quais também a tal ponto se tornaram zeladores e imitadores de Cristo — o qual, subsistindo em forma de Deus, não julgou usurpação o ser igual a Deus —, que, estando em tal glória e tendo dado testemunho não uma nem duas, mas muitas vezes, e de novo recolhidos [do meio] das feras, e tendo as queimaduras e os vergões e as feridas espalhados [pelo corpo], nem eles mesmos se proclamavam mártires, nem tampouco nos permitiam chamá-los por este nome; mas, se alguma vez algum de nós, por carta ou por palavra, os chamava mártires, repreendiam[-no] amargamente. Pois de bom grado cediam a denominação do martírio a Cristo, a testemunha fiel e verdadeira e primogênito dos mortos e autor da vida de Deus; e recordavam os mártires já saídos [da vida], e diziam: 'aqueles já [são] mártires, os quais Cristo julgou dignos de serem recolhidos na [sua] confissão, tendo selado, pela [sua] saída, o testemunho deles; mas nós [somos] confessores medianos e humildes' — e, com lágrimas, exortavam os irmãos, rogando que se fizessem orações fervorosas para que eles fossem consumados. E o poder do martírio mostravam por obra, tendo muita franqueza para com as nações, e a [sua] nobreza tornavam manifesta pela paciência e pelo destemor e pela intrepidez; mas a denominação de mártires, da parte dos irmãos, recusavam, cheios do temor de Deus."

E de novo, pouco depois, dizem: "humilhavam-se a si mesmos sob a mão poderosa, pela qual agora estão suficientemente exaltados. E então defendiam a todos, mas não acusavam ninguém; desligavam a todos, mas não atavam ninguém; e oravam pelos que [lhes] infligiam as coisas terríveis, como Estêvão, o mártir perfeito: 'Senhor, não lhes imputes este pecado.' E, se rogava pelos que [o] apedrejavam, quanto mais pelos irmãos." E de novo dizem, depois de outras coisas: "pois esta foi para eles a maior guerra contra ele [o diabo], pela genuinidade do amor: que a fera, sufocada, vomitasse vivos os que antes pensava ter engolido. Pois não tomaram jactância contra os caídos, mas, nas coisas em que eles mesmos abundavam, com isto socorriam os mais necessitados, tendo entranhas maternas; e, derramando por eles muitas lágrimas diante do Pai, pediram vida, e [ele] lhes deu; a qual também repartiram com os próximos, partindo para Deus em tudo vitoriosos. Tendo amado sempre a paz, e tendo-nos recomendado a paz, com paz foram para Deus, não deixando dor à mãe, nem sedição e guerra aos irmãos, mas alegria e paz e concórdia e amor." Estas coisas, a respeito do afeto daqueles bem-aventurados para com os irmãos caídos, fiquem utilmente expostas, por causa da desumana e impiedosa disposição dos que, depois disto, se portaram sem piedade para com os membros de Cristo.

III

Que manifestação se deu, por sonho, ao mártir Átalo

III. Ἡ δ’ αὐτὴ τῶν προειρημένων μαρτύρων γραφὴ καὶ ἄλλην τινὰ μνήμης ἀξίαν ἱστορίαν περιέχει, ἣν καὶ οὐδεὶς ἂν γένοιτο φθόνος μὴ οὐχὶ τῶν ἐντευξομένων εἰς γνῶσιν προθεῖναι· ἔχει δὲ οὕτως. Ἀλκιβιάδου γάρ τινος ἐξ αὐτῶν πάνυ αὐχμηρὸν βιοῦντος βίον καὶ μηδενὸς ὅλως τὸ πρότερον μεταλαμβάνοντος, ἀλλ’ ἢ ἄρτῳ μόνῳ καὶ ὕδατι χρωμένου πειρωμένου τε καὶ ἐν τῆ εἱρκτῇ οὕτω διάγειν, Ἀττάλῳ μετὰ τὸν πρῶτον ἀγῶνα ὃν ἐν τῷ ἀμφιθεάτρῳ ἤνυσεν, ἀπεκαλύφθη ὅτι μὴ καλῶς ποιοίη ὁ Ἀλκιβιάδης μὴ χρώμενος τοῖς κτίσμασι τοῦ θεοῦ καὶ ἄλλοις τύπον σκανδάλου ὑπολειπόμενος. πεισθεὶς δὲ ὁ Ἀλκιβιάδης πάντων ἀνέδην μετελάμβανεν καὶ ηὐχαρίστει τῷ θεῷ· οὐ γὰρ μετελάμβανεν χάριτος θεοῦ ἦσαν, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἦν σύμβουλον αὐτοῖς. καὶ ταῦτα μὲν ὡδὶ ἐχέτω. Τῶν δ’ ἀμφὶ τὸν Μοντανὸν καὶ Ἀλκιβιάδην καὶ Θεόδοτον περὶ τὴν Φρυγίαν ἄρτι τότε πρῶτον τὴν περὶ τοῦ προφητεύειν ὑπόληψιν παρὰ πολλοῖς ἐκφερομένων πΛεῖσται γὰρ οὖν καὶ ἄλλαι παραδοξοποιίαι τοῦ θείου χαρίσματος εἰς ἔτι τότε κατὰ διαφόρους ἐκκλησίας ἐκτελούμεναι πίστιν παρὰ πολλοῖς τοῦ κἀκείνους προφητεύειν παρεῖχον) καὶ δὴ διαφωνίας ὑπαρχούσης περὶ τῶν δεδηλωμένων, αὖθις οἱ κατὰ τὴν Γαλλίαν ἀδελφοὶ τὴν ἰδίαν κρίσιν καὶ περὶ τούτων εὐλαβῆ καὶ ὀρθοδοξοτάτην ὑποτάττουσιν, ἐκθέμενοι καὶ τῶν παρ’ αὐτοῖς τελειωθέντων μαρτύρων διαφόρους ἐπιστολάς, ἃς ἐν δεσμοῖς ἔτι ὑπάρχοντες τοῖς ἐπ’ Ἀσίας καὶ Φρυγίας ἀδελφοῖς διεχάραξαν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Ἐλευθέρῳ τῷ τότε Ῥωμαίων ἐπισκόπῳ, τῆς τῶν ἐκκλησιῶν εἰρήνης ἕνεκα πρεσβεύοντες.

E a mesma escrita dos mártires antes referidos contém também uma outra história digna de memória, que nenhuma inveja haveria [em] não propô-la ao conhecimento dos que [a] lerão; e tem assim. Pois, vivendo um certo Alcibíades, [um] deles, uma vida muito austera, e não tomando antes absolutamente nada, mas usando só de pão e água, e tentando também na prisão viver assim, foi revelado a Átalo, depois do primeiro combate que travou no anfiteatro, que Alcibíades não fazia bem, não usando das criaturas de Deus e deixando aos outros um exemplo de escândalo. E Alcibíades, persuadido, tomava de tudo livremente e dava graças a Deus; pois não estavam desassistidos da graça de Deus, mas o Espírito Santo era o conselheiro deles. E estas coisas fiquem assim. Mas, tendo os [seguidores] de Montano e Alcibíades e Teódoto, pela Frígia, então há pouco pela primeira vez divulgado entre muitos a suposição a respeito do [seu] profetizar (pois muitíssimas outras operações prodigiosas do carisma divino, ainda até então realizadas em diversas igrejas, forneciam a muitos a crença de que também aqueles profetizavam), e havendo discordância a respeito dos indicados, de novo os irmãos da Gália submetem o seu próprio juízo, também a respeito destes, piedoso e ortodoxíssimo, expondo também diversas cartas dos mártires consumados entre eles, as quais, estando ainda em cadeias, escreveram aos irmãos da Ásia e da Frígia — e, ademais, também a Eleutério, o então bispo dos romanos —, sendo embaixadores em favor da paz das igrejas.

IV

Como os mártires recomendavam Irineu por carta

IV. Οἱ δ’ αὐτοὶ μάρτυρες καὶ τὸν Εἰρήναιον, πρεσβύτερον ἤδη τότ’ ὄντα τῆς ἐν Λουγδούνῳ παροικίας, τῷ δηλωθέντι κατὰ Ῥώμην ἐπισκόπῳ συνίστων, πλεῖστα τῷ ἀνδρὶ μαρτυροῦντες, ὡς αἱ τοῦτον ἔχουσαι τὸν τρόπον δηλοῦσι φωναί· “χαίρειν ἐν θεῷ ἄε πάλιν εὐχόμεθα καὶ ἀεί, πάτερ Ἐλεύθερε. ταῦτά ἀοῖ τὰ γράμματα προετρεψάμεθα τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν καὶ κοινωνὸν Εἰρήναιον διακομίσαι, καὶ παρακαλοῦμεν ἔχειν ἄε αὐτὸν ἐν παραθέσει ζηλωτὴν ὄντα τῆς διαθήκης Χριστοῦ. εἰ γὰρ ᾔδειμεν τόπον τινὶ δικαιοσύνην περιποιεῖσθαι, ὡς πρεσβύτερον ἐκκλησίας, ὅπερ ἐστὶν ἐπ’ αὐτῷ, ἐν πρώτοις ἂν παρεθέμεθα.” Τί δεῖ καταλέγειν τὸν ἐν τῆ δηλωθείσῃ γραφῆ τῶν μαρτύρων κατάλογον, ἰδίᾳ μὲν τῶν ἀποτμήσει κεφαλῆς τετελειωμένων, ἰδίᾳ δὲ τῶν θηρσὶν εἰς βορὰν παραβεβλημένων, καὶ αὖθις τῶν ἐπὶ τῆς εἱρκτῆς κεκοιμημένων, τόν τε ἀριθμὸν τῶν εἰς ἔτι τότε περιόντων ὁμολογητῶν; ὅτῳ γὰρ φίλον, καὶ ταῦτα ῥᾴδιον πληρέστατα διαγνῶναι μετὰ χεῖρας ἀναλαβόντι τὸ σύγγραμμα, ὃ καἰ αὐτὸ τῆ τῶν μαρτύρων συναγωγῇ πρὸς ἡμῶν, ὡς γοῦν ἔφην, κατείλεκται. ἀλλὰ τὰ μὲν ἐπ’ Ἀντωνίνου τοιαύτα.

E os mesmos mártires recomendavam também Irineu — sendo já então presbítero da paróquia de Lugduno — ao indicado bispo de Roma, dando muitíssimos testemunhos ao homem, como manifestam as palavras que têm este teor: "de novo e sempre rogamos [que] te alegres em Deus, pai Eleutério. Encarregamos o nosso irmão e companheiro Irineu de levar-te esta carta, e exortamos[-te] a tê-lo em recomendação, sendo [ele] zelador da aliança de Cristo. Pois, se soubéssemos [que] a posição confere justiça a alguém, ter-te-[o]-íamos recomendado, entre os primeiros, como presbítero de igreja, o que ele é." Que é preciso enumerar o catálogo dos mártires [contido] na escrita indicada — à parte, os consumados por decapitação; à parte, os lançados às feras como pasto; e, de novo, os adormecidos na prisão — e o número dos confessores ainda então sobreviventes? Pois a quem [for] caro, é fácil conhecer também estas coisas completíssimas, tomando em mãos o escrito, que também ele foi por nós incluído na coletânea dos mártires, como, pois, disse. Mas as coisas [do tempo] de Antonino [são] tais.

V

Como, a Marco Aurélio César, tendo Deus ouvido do céu as orações dos nossos, choveu

V. τούτου δὴ ἀδελφὸν Μάρκον Αὐρήλιον Καίσαρα λόγος ἔχει Γερμανοῖς καὶ Σαρμάταις ἀντιπαραταττόμενον μάχη, δίψει πιεζομένης αὐτοῦ τῆς στρατιᾶς, ἐν ἀμηχανίᾳ γενέσθαι· τοὺς δ’ ἐπὶ τῆς Μελιτηνῆς οὕτω καλουμένης λεγεῶνος συνεστώσης διὰ πίστεως ἐξ ἐκείνου καὶ εἰς δεῦρο συνεστώσης ἐν τῆ πρὸς τοὺς πολεμίους παρατάξει γόνυ θέντας ἐπὶ γῆν κατὰ τὸ οἰκεῖον ἡμῖν τῶν εὐχῶν ἔθος ἐπὶ τὰς πρὸς τὸν θεὸν ἱκεσίας τραπέσθαι, παραδόξου δὲ τοῖς πολεμίοις τοῦ τοιούτου δὴ θεάματος φανέντος, ἄλλο τι λόγος ἔχει παραδοξότερον ἐπικαταλαβεῖν αὐτίκα, σκηπτὸν μὲν εἰς φυγὴν καὶ ἀπώλειαν συνεΛαύνοντα τοὺς πολεμίους, ὄμβρον δὲ ἐπὶ τὴν τῶν τὸ θεῖον παρακεκληκότων στρατιάν, πᾶσαν αὐτὴν ἐκ τοῦ δίψους μέλλουσαν ὅσον οὔπω διαφθείρεσθαι ἀνακτώμενον. Η δ’ ἰατορίᾳ φέρεται μὲν καὶ παρὰ τοῖς πόρρω τοῦ καθ’ ἡμᾶς λόγου συγγραφεῦσιν οἷς μέλον γέγονεν τῆς κατὰ τοὺς δηλουμένους γραφῆς, δεδήλωται δὲ καὶ πρὸς τῶν ἡμετέρων. ἀλλὰ τοῖς μὲν ἔξωθεν ἱστορικοῖς, ἅτε τῆς πίστεως ἀνοικείοις, τέθειται μὲν τὸ παράδοξον, οὐ μὴν καὶ ταῖς τῶν ἡμετέρων εὐχαῖς τοῦθ’ ὡμολογήθη γεγονέναι· τοῖς δέ γε ἡμετέροις, ἅτε ἀληθείας φίλοις, ἁπλῷ καὶ ἀκακοήθει τρόπῳ τὸ πραχθὲν παραδέδοται. τούτων δ’ ἂν εἴη καὶ Ἀπολινάριος, ἐξ ἐκείνου φήσας τὴν δι’ εὐχῆς τὸ παράδοξον πεποιηκυῖαν λεγεῶνα οἰκείαν τῷ γεγονότι πρὸς τοῦ βασιλέως εἰληφέναι προσηγορίαν, κεραυνοβόλον τῆ Ῥωμαίων ἐπικληθεῖσαν φωνῇ. μάρτυς δὲ τούτων γένοιτ’ ἄν ἀξιόχρεως ὁ Τερτυλλιανός, τὴν Ῥωμαϊκὴν τῇ συγκλήτῳ προσφωνήσας ὑπὲρ τῆς πίστεως ἀπολογίαν, ἧς καὶ πρόσθεν ἐμνημονεύσαμεν, τήν τε ἱστορίαν βεβαιῶν σὺν ἀποδείξει μείζονι καὶ ἐναργεστέρᾳ· γράφει δ’ οὖν καὶ αὐτός, λέγων Μάρκου τοῦ συνετωτάτου βασιλέως ἐπιστολὰς εἰς ἔτι νῦν φέρεσθαι ἐν αἷς αὐτὸς μαρτυρεῖ ἐν Γερμανίᾳ ὕδατος ἀπορίᾳ μέλλοντα αὐτοῦ τὸν στρατὸν διαφθείρεσθαι ταῖς τῶν χριστιανῶν εὐχαῖς σεσῶσθαι, τοῦτον δέ φησιν καὶ θάνατον ἀπειλῆσαι τοῖς κατηγορεῖν ἡμῶν ἐπιχειροῦσιν· οἷς ὁ δηλωθεὶς ἀνὴρ καὶ ταῦτα προσεπιλέγει· “ποταποὶ οὖν οἱ νόμοι οὗτοι, οὓς καθ’ ἡμῶν μόνων ἕπονται ἀσεβεῖς ἄδικοι ὠμοί; οὓς οὔτε Οὐεσπασιανὸς ἐφύλαξεν, καίτοι γε Ἰουδαίους νικήσας, οὓς Τραϊανὸς ἐκ μέρους ἐξουθένησεν, κωλύων ἐκζητεῖσθαι Χριστιανούς, οὓς οὔτε Ἀδριανός, καίτοι γε πάντα τὰ περίεργα πολυπραγμονῶν, οὔτε ὁ Εὐσεβὴς ἐπικληθεὶς ἐπεκύρωσεν.” ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὅπη τις ἐθέλοι, τιθέσθω· μετίωμεν δ’ ἡμεῖς ἐπὶ τὴν τῶν ἑξῆς ἀκολουθίαν. Ποθεινοῦ δὴ ἐφ’ ὅλοις τῆς ζωῆς ἔτεσιν ἐνενήκοντα σὺν τοῖς ἐπὶ Γαλλίας μαρτυρήσασιν τελειωθέντος, Εἰρήναιος τῆς κατὰ Λούγδουνον ἧς ὁ Ποθεινὸς ἡγεῖτο παροικίας τὴν ἐπισκοπὴν διαδέχεται· Πολυκάρπου δὲ τοῦτον ἀκουστὴν γενέσθαι κατὰ τὴν νέαν ἐμανθάνομεν ἡλικίαν. οὗτος τῶν ἐπὶ Ῥώμης τὴν διαδοχὴν ἐπισκόπων ἐν τρίτη συντάξει τῶν πρὸς τὰς αἱρέσεις παραθέμενος, εἰς Ἐλεύθερον, οὗ τὰ κατὰ τοὺς χρόνους ἡμῖν ἐξετάζεται, ὡς ἂν δὴ κατ’ αὐτὸν σπουδαζομένης αὐτῷ τῆς γραφῆς, τὸν κατάλογον ἵστησι, γράφων ὧδε·

E do irmão deste, Marco Aurélio César, a tradição sustenta [que], estando em ordem de batalha contra germanos e sármatas, sendo o seu exército oprimido pela sede, esteve em desamparo; mas [que] os soldados da legião assim chamada de Melitene — [legião] que, pela fé, subsiste desde aquele [tempo] até aqui —, na formação diante dos inimigos, tendo posto o joelho em terra, segundo o costume das orações que nos é próprio, voltaram-se para as súplicas a Deus; e, tendo tal espetáculo parecido paradoxal aos inimigos, a tradição sustenta [que] outra coisa mais paradoxal os apanhou imediatamente: um raio, empurrando os inimigos à fuga e à perdição, e uma chuva sobre o exército dos que haviam invocado o divino, restaurando-o todo, quando quase já ia perecer de sede. E a história é referida também entre os escritores distantes da nossa doutrina, aos quais coube o cuidado de escrever as coisas dos [tempos] indicados, e foi manifestada também pelos nossos. Mas, pelos historiadores de fora, como alheios à fé, foi posto o prodígio, sem contudo se confessar [que] isto se deu pelas orações dos nossos; mas, pelos nossos, como amigos da verdade, o feito foi transmitido de modo simples e sem malícia. E destes seria também Apolinário, que disse [que], desde aquele [momento], a legião que operou o prodígio pela oração recebeu do imperador uma denominação apropriada ao ocorrido, chamada, na língua dos romanos, "fulminante". E testemunha digno de crédito destas coisas seria Tertuliano, que dirigiu ao senado a apologia romana em favor da fé, que também antes mencionamos, confirmando a história com demonstração maior e mais clara; escreve, pois, também ele, dizendo [que] cartas de Marco, o inteligentíssimo imperador, até agora se conservam, nas quais ele mesmo testemunha [que], na Germânia, estando o seu exército prestes a perecer por falta de água, foi salvo pelas orações dos cristãos; e diz [que] ele também ameaçou de morte os que tentassem acusar-nos. Aos quais o indicado homem acrescenta ainda isto: "que espécie de leis, pois, [são] estas, que só contra nós perseguem ímpios, injustos, cruéis? As quais nem Vespasiano guardou, embora vencedor dos judeus; as quais Trajano em parte anulou, proibindo [que] os cristãos fossem buscados; as quais nem Adriano, embora esquadrinhador de todas as coisas curiosas, nem o chamado Pio ratificou." Mas estas coisas, ponha-as cada um como quiser; passemos nós à sequência do que segue. Tendo, pois, Potino, com noventa anos completos de vida, sido consumado com os que deram testemunho na Gália, Irineu sucede no episcopado da paróquia de Lugduno, que Potino governava; e aprendíamos [que] este foi ouvinte de Policarpo na [sua] jovem idade. Este, no terceiro livro da composição contra as heresias, expondo a sucessão dos bispos de Roma, detém o catálogo em Eleutério — cujas coisas dos tempos examinamos —, como sendo no [tempo] dele [que] a escrita era por ele elaborada, escrevendo assim:

VI

Catálogo dos que foram bispos em Roma

VI. “θεμελιώσαντες οὖν καὶ οἰκοδομήσαντες οἱ μακάριοι ἀπόστολοι τὴν ἐκκλησίαν, Λίνῳ τὴν τῆς ἐπισκοπῆς λειτουργίαν ἐνεχείρισαν· τούτου τοῦ Λίνου Παῦλος ἐν ταῖς πρὸς Τιμόθεον ἐπιστολαῖς μέμνηται. διαδέχεται δ’ αὐτὸν Ἀνέγκλητος, μετὰ τοῦτον δὲ τρίτῳ τόπῳ ἀπὸ τῶν ἀποστόλων τὴν ἐπισκοπὴν κληροῦται Κλήμης, ὁ καὶ ἑορακὼς τοὺς μακαρίους ἀποστόλους καὶ συμβεβληκὼς αὐτοῖς καὶ ἔτι ἔναυλον τὸ κήρυγμα τῶν ἀποστόλων καὶ τὴν παράδοσιν πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχων, οὐ μόνος· ἔτι γὰρ πολλοὶ ὑπελείποντο τότε ὑπὸ τῶν ἀποστόλων δεδιδαγμένοι. ἐπὶ τούτου οὖν τοῦ Κλήμεντος στάσεως οὐκ ὀλίγης τοῖς ἐν Κορίνθῳ γενομένης ἀδελφοῖς, ἐπέστειλεν ἡ ἐν Ῥώμη ἐκκλησία ἱκανωτάτην γραφὴν τοῖς Κορινθίοις, εἰς εἰρήνην συμβιβάζουσα αὐτοὺς καὶ ἀνανεοῦσα τὴν πίστιν αὐτῶν καὶ ἣν νεωστὶ ἀπὸ τῶν ἀποστόλων παράδοσιν εἰλήφει.” Καὶ μετὰ βραχέα φησίν· “τὸν δὲ Κλήμεντα τοῦτον διαδέχεται Εὐάρεστος καὶ τὸν ἀποστόλων Ἀλέξανδρος, εἶθ’ οὕτως ἕκτος ἀπὸ τῶν ἀποστόλων καθίσταται Ξύστος, μετὰ δὲ τοῦτον Τελεσφόρος, ὃς καὶ ἐνδόξως ἐμαρτύρησεν· ἔπειτα Ὑγῖνος, εἶτα Πῖος, μεθ’ ὃν Ἀνίκητος. διαδεξαμένου τὸν Ἀνίκητον Σωτῆρος, νῦν δωδεκάτῳ τόπῳ τὸν τῆς ἐπισκοπῆς τῶν ἀποστόλων κατέχει κλῆρον Ἐλεύθερος. τῆ αὐτῇ τάξει καὶ τῆ αὐτῇ διδαχῇ ἥ τε ἀπὸ τῶν ἀποστόλων ἐν τῆ ἐκκλησίᾳ παράδοσις καὶ τὸ τῆς ἀληθείας κήρυγμα κατήντηκεν εἰς ἡμᾶς.”

"Tendo, pois, os bem-aventurados apóstolos fundado e edificado a igreja, encarregaram Lino do ministério do episcopado; deste Lino, Paulo faz menção nas cartas a Timóteo. E sucede-o Anencleto; e, depois deste, em terceiro lugar a partir dos apóstolos, é [investido] por sorte no episcopado Clemente — o que também viu os bem-aventurados apóstolos e conviveu com eles, e [que] ainda tinha ressoante [nos ouvidos] a pregação dos apóstolos e a tradição diante dos olhos; não [ele] só, pois muitos então ainda restavam, ensinados pelos apóstolos. No [tempo] deste Clemente, pois, tendo-se dado uma não pequena sedição entre os irmãos de Corinto, a igreja em Roma enviou uma capacíssima escrita aos coríntios, reconciliando-os para a paz e renovando a fé deles e a tradição que há pouco recebera dos apóstolos." E, pouco depois, diz: "e a este Clemente sucede Evaristo, e a Evaristo Alexandre; depois, assim, é constituído Xisto, sexto a partir dos apóstolos; e, depois deste, Telésforo, que também gloriosamente sofreu martírio; em seguida Higino, depois Pio, depois do qual Aniceto. Tendo Sotero sucedido Aniceto, agora, em décimo segundo lugar a partir dos apóstolos, detém a sorte do episcopado Eleutério. Pela mesma ordem e pelo mesmo ensino, tanto a tradição [vinda] dos apóstolos na igreja quanto a pregação da verdade chegaram até nós."

VII

Como, até os tempos indicados, se operavam por meio dos fiéis poderes paradoxais

VII. Ταῦτα ὁ Εἰρήναιος ἀκολούθως ταῖς προδιεξοδευθείσαις ἡμῖν ὑπογραφὰς ἱστορίαις ἐν οἷς ἐπέγραφεν, πέντε οὐαὶ τὸν ἀριθμόν, Ἐλέγχου καὶ ἀνατροπῆς τῆς ψευδωνύμου γνώσεως, ἐν δευτέρῳ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως, ὅτι δὴ καὶ εἰς αὐτὸν ὑποδείγματα τῆς θείας καὶ παραδόξου δυνάμεως ἐν ἐκκλησίαις τισὶν ὑπολέλειπτο, διὰ τούτων ἐπισημαίνεται, λέγων· “τοσοῦτον δὲ ἀποδέουσιν τοῦ νεκρὸν ἐγεῖραι, καθὼς ὁ κύριος ἤγειρεν καὶ οἱ ἀπόστολοι διὰ προσευχῆς καὶ ἐν τῆ ἀδελφότητι πολλάκις διὰ τὸ ἀναγκαῖον καὶ τῆς κατὰ τόπον ἐκκλησίας πάσης αἰτησαμένης μετὰ νηστείας καὶ λιτανείας πολλῆς ἐπέστρεφεν τὸ πνεῦμα τοῦ τετελευτηκότος καὶ ἐχαρίσθη ὁ ἄνθρωπος ταῖς εὐχαῖς τῶν ἁγίων.’’ καὶ αὗθίς φησιν μεθ’ ἕτερα· “εἰ δὲ καὶ τὸν κύριον φαντασιωδῶς τὰ τοιαῦτα πεποιηκέναι φήσουσιν, ἐπὶ τὰ προφητικὰ ἀνάγοντες αὐτούς, ἐξ αὐτῶν ἐπιδείξομεν πάντα οὕτως περὶ αὐτοῦ καὶ προειρῆσθαι καὶ γεγονέναι βεβαίως καὶ αὐτὸν μόνον εἶναι τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ· δι’ ὃ καὶ ἐν τῶ ἐκείνου ὀνόματι οἱ ἀληθῶς αὐτοῦ μαθηταί, πάρ’ αὐτοῦ λαβόντες τὴν χάριν ἐπιτελοῦσιν ἐπ’ εὐεργεσίᾳ τῆ τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων, καθὼς εἷς ἕκαστος τὴν δωρεὰν εἴληφεν παρ’ αὐτοῦ. οἱ μὲν γὰρ δαίμονας ἐλαύνουσιν βεβαίως καὶ ἀληθῶς, ὥστε πολλάκις καὶ πιστεύειν ἐκείνους αὐτοὺς τοὺς καθαρισθέντας ἀπὸ τῶν πονηρῶν πνευμάτων καὶ εἶναι ἐν τῆ ἐκκλησίᾳ, οἱ δὲ καὶ πρόγνωσιν ἔχουσιν τῶν μελλόντων καὶ ὀπτασίας καὶ ῥήσεις προφητικάς, ἄλλοι δὲ τοὺς κάμνοντας διὰ τῆς τῶν χειρῶν ἐπιθέσεως ἰῶνται καὶ ὑγιεῖς ἀποκαθιστᾶσιν, ἤδη δέ, καθὼς ἔφαμεν, καὶ νεκροὶ ἠγέρθησαν καὶ παρ’. σὺν ἡμῖν ἔτεσιν ἱκανοῖς, καί, τί γάρ; οὐκ δ’ ἔστιν ἀριθμὸν εἰπεῖν τῶν χαρισμάτων ὧν κατὰ παντὸς τοῦ κόσμου ἢ ἐκκλησία παρὰ θεοῦ λαβοῦσα ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ χριστοῦ τοῦ σταυρωθέντος ἐπί Ποντίου Πιλάτου ἑκάστης ἡμέρας ἐπ’ εὐεργεσίᾳ τῇ τῶν ἐθνῶν ἐπιτελεῖ, μήτε ἐξαπατῶσά τινας μήτε ἐξαργυριζομένη· ὡς γὰρ δωρεὰν εἴληφεν παρὰ θεοῦ, δωρεὰν καὶ διακονεῖ.’’ καὶ ἐν ἑτέρῳ δὲ τόπῳ ὁ αὐτὸς γράφει· “καθὼς καὶ πολλῶν ἀκούομεν ἀδελφῶν ἐν τῆ ἐκκλησίᾳ προφητικὰ χαρίσματα ἐχόντων καὶ παντοδαπαῖς λαλούντων διὰ τοῦ πνεύματος καὶ τὰ κρύφια τῶν ἀνθρώπων εἰς φανερὸν ἀγόντων ἐπὶ τῷ συμφέροντι καὶ τὰ μυστήρια τοῦ θεοῦ ἐκδιηγουμένων ” ταῦτα καὶ περὶ τοῦ διαφορὰς χαρισμάτων μέχρι καὶ τῶν δηλουμένων χρόνων παρὰ τοῖς ἀξίοις διαμεῖναι.

Estas coisas [expõe] Irineu, em conformidade com as narrativas por nós antes percorridas, nos [livros] que intitulou — cinco em número — "Refutação e subversão do conhecimento falsamente [assim] chamado"; e, no segundo da mesma obra, indica, por meio destas [palavras], que também até ele restavam, em algumas igrejas, exemplos do divino e paradoxal poder, dizendo: "tanto, porém, ficam aquém de ressuscitar um morto — como o Senhor ressuscitou, e os apóstolos, por meio de oração; e [como], na irmandade, muitas vezes, pela necessidade, pedindo[-o] toda a igreja do lugar, com jejum e muita súplica, voltou o espírito do falecido, e o homem foi agraciado às orações dos santos." E de novo diz, depois de outras coisas: "e, se disserem que também o Senhor fez tais coisas em aparência [fantasmagórica], reconduzindo-os aos [escritos] proféticos, demonstraremos, a partir deles, [que] todas as coisas assim foram, a seu respeito, tanto preditas quanto ocorridas firmemente, e [que] ele só é o Filho de Deus; pelo que também, no nome dele, os seus verdadeiros discípulos, tendo recebido dele a graça, [a] realizam para benefício dos demais homens, conforme cada um recebeu dele o dom. Pois uns expulsam demônios, firme e verdadeiramente, de modo que muitas vezes até creem aqueles mesmos que foram purificados dos espíritos malignos, e estão na igreja; e outros têm também presciência das coisas futuras, e visões, e falas proféticas; e outros curam os enfermos pela imposição das mãos e [os] restabelecem sãos; e já, como dissemos, até mortos foram ressuscitados e permaneceram conosco anos suficientes; e — que [mais]? — não é possível dizer o número dos carismas que, por todo o mundo, a igreja, tendo[-os] recebido de Deus, no nome de Jesus Cristo, o crucificado sob Pôncio Pilatos, realiza cada dia para benefício das nações, nem enganando a alguns, nem fazendo[-os] pagar; pois, como gratuitamente recebeu de Deus, gratuitamente também serve." E em outro lugar o mesmo escreve: "como também ouvimos muitos irmãos na igreja tendo carismas proféticos, e falando, por meio do Espírito, em todo tipo de línguas, e trazendo à luz as coisas ocultas dos homens, para o proveito [comum], e expondo os mistérios de Deus." E estas coisas [fiquem ditas] a respeito de que a diversidade de carismas permaneceu, até os tempos indicados, entre os dignos.

VIII

Como Irineu menciona as divinas Escrituras

VIII. Ἐπεὶ δὲ ἀρχόμενοι τῆς πραγματείας ὑπόσχεσιν πεποιήμεθα παραθήσεσθαι κατὰ καιρὸν εἰπόντες τὰς τῶν ἀρχαίων ἐκκλησιαστικῶν πρεσβυτέρων τε καὶ συγγραφέων φωνὰς ἐν αἷς τὰς περὶ τῶν ἐνδιαθήκων γραφῶν εἰς αὐτοὺς κατελθούσας παραδόσεις παραδεδώκασιν , τούτων δὲ καὶ ὁ Εἰρήναιος ἦν, φέρε, καὶ τὰς αὐτοῦ παραθώμεθα λέξεις, καὶ πρώτας γε τὰς περὶ τῶν ἱερῶν ὲν ἀγγελίων, οὕτως ἐχούσας · “ ὁ μὲν δὴ Ματθαῖος ἐν τοῖς Ἑβραίοις τῆ ἰδίᾳ αὐτῶν διαλέκτῳ καὶ γραφὴν ἐξήνεγκεν εὐαγγελίου, τοῦ Πέτρου καὶ τοῦ Παύλου ἐν Ῥώηῃ εὐαγγελιζομένων καὶ θεμελιούντων τὴν ἐκκλησίαν· μετὰ δὲ τὴν τούτων ἔξοδον Μάρκος, ὁ μαθητὴς καὶ ἑρμηνευτὴς Πέτρου, καὶ αὐτὸς τὰ ὑπὸ Πέτρου κηρυσσόμενα ἐγγράφως ἡμῖν παραδέδωκεν· καὶ Λουκᾶς δέ, ὁ ἀκόλουθος Παύλου, τὸ ὑπ’ ἐκείνου κηρυσσόμενον εὐαγγέλιον ἐν βίβλῳ κατ- έθετο. ἔπειτα Ἰωάννης, ὁ μαθητὴς τοῦ κυρίου, ὁ καὶ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ ἀναπεσών, καὶ αὐτὸς ἐξέδωκεν τὸ εὐαγγέλιον, ἐν Ἐφέσῳ τῆς Λαίας διατρίβων.” Ταῦτα μὲν οὖν ἐν τρίτῳ τῆς εἰρημένης ὑποθέσεως τῷ προδηλωθέντι εἴρηται, ἐν δὲ τῷ πέμπτῳ περὶ τῆς Ἰωάννου Ἀποκαλύψεως καὶ τῆς ψήφου τῆς τοῦ ἀντιχρίστου προσηγορίας οὕτως διαλαμβάνει· “τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων καὶ ἐν πᾶσι δὲ τοῖς σπουδαίοις καὶ ἀρχαίοις ἀντιγράφοις τοῦ ἀριθμοῦ τούτου κειμένου καὶ μαρτυρούντων αὐτῶν ἐκείνων τῶν κατ’ ὄφιν τὸν Ἰωάννην ἑορακότων καὶ τοῦ λόγου διδάσκοντος ἡμᾶς ὅτι ὁ ἀριθμὸς τοῦ ὀνόματος θηρίου κατὰ τὴν Ἑλλήνων ψῆφον διὰ τῶν ἐν αὐτῷ γραμμάτων ἐμφαίνεται.’’ καὶ ὑπο- καταβὰς περὶ τοῦ αὐτοῦ φάσκει· “ ἡμεῖς οὖν οὐκ ἀποκινδυνεύομεν μὲν περὶ τοῦ ὀνόματος τοῦ ἀντιχρίστου ἀποφαινόμενοι βεβαιωτικῶς. εἰ γὰρ ἔδει ἀναφανδὸν ἐν’ τῷ νῦν καιρῷ κηρύττεσθαι τού. νομᾶ αὐτοῦ, δι’ ἐκείνου ἂν ἐρρέθη τοῦ καὶ τὴν ἀποκάλυψιν ἑορακότος· οὐδὲ γὰρ πρὸ πολλοῦ χρόνου ἑωράθη, ἀλλὰ σχεδὸν ἐπὶ τῆς ἡμετέρας γενεᾶς, πρὸς τῷ τέλει τῆς Δομετιανοῦ ἀρχῆς.” Ταῦτα καὶ περὶ τῆς Ἀποκαλύψεως ἱστόρηται τῷ δεδηλωμένῳ· μέμνηται δὲ καὶ τῆς Ἰωάννου πρώτης ἐπιστολῆς, μαρτυρίας ἐξ αὐτῆς πλείστας εἰσφέρων, ὁμοίως δὲ καὶ τῆς Πέτρου προτέρας. οὐ μόνον δὲ οἶδεν, ἀλλὰ καὶ ἀποδέχεται τὴν τοῦ Ποιμένος γραφήν, λέγων. “ καλῶς οὖν ἡ γραφὴ ἢ λέγουσα πρῶτον πάντων πίστευσον ὅτι εἷς ἐστιν ὁ θεὸς ὁ τὰ πάντα κτίσας καὶ καταρτίσας” καὶ τὰ ἑξῆς. καὶ ῥητοῖς δέ τισιν ἐκ τῆς Σολομῶνος Σοφίας κέχρηται, μόνον οὐχὶ φάσκων· “ ὅρασις δὲ θεοῦ περιποιητικὴ ἀφθαρσίας, ἀφθαρσία δὲ ἐγγὺς εἶναι ποιεῖ θεοῦ.’’ καὶ ἀπομνημονευμάτων ’δε ἀποστολικοῦ τινος πρεσβυτέρου, οὗ τοὔνομα σιωπῇ παρέδωκεν, μνημονεύει ἐξηγήσεις τε αὐτοῦ θείων γραφῶν παρατέθειται. ἔτι καὶ Ἰουστίνου ῥ’ ’φ’ τοῦ μάρτυρος καὶ Ἰγνατίου μνήμην γραφέντων μαρτυρίαις αὗθις καὶ ἀπὸ τῶν τούτοις γραφέντων κεχρημένος, ἐπήγγελται δ’ αὐτὸς ἐκ τῶν Μαρκίωνος συγγραμμάτων ἀντιλέξειν αὐτῷ ἐν ἰδίῳ σπουδάσματι. Kαὶ περὶ τῆς κατὰ τοὺς ἑβδομήκοντα ἑρμηνείας τῶν θεοπνεύστων γραφῶν ἄκουε οἷα κατὰ λέξιν γράφει· “ ὁ θεὸς οὖν ἄνθρωπος ἐγένετο καὶ αὐτὸς κύριος ἔσωσεν ἡμᾶς, δοὺς τὸ τῆς παρθένου σημεῖον, ἀλλ’ οὐχ ὡς ἔνιοί φασιν τῶν νῦν τολμώντων μεθερμηνεύειν τὴν γραφήν, ‘ ἰδοὺ ἢ νεᾶνις ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν ’· ὡς Θεοδοτίων ἡρμήνευσεν ὁ Ἐφέσιος καὶ Ἀκύλας ὁ Ποντικός, ἀμφότεροι Ἰουδαῖοι προαήλυτοι, οἷς κατακολουθήσαντες οἱ Ἐβιωναῖοι ἐξ Ἰωσὴφ αὐτὸν γε· γενῆσθαι φάακουσιν.’’ τούτοις ἐπιφέρει μετὰ βραχέα λέγων· “πρὸ τοῦ γὰρ Ῥωμαίους κρατῦναι τὴν ἀρχὴν αὐτῶν, ἔτι τῶν Μακεδόνων τὴν Ἀσίαν κατεχόντων, Πτολεμαῖος ὁ Λάγου φιλοτιμοῦ μένος τὴν ὑπ’ αὐτοῦ κατεσκευασμένην βιβλιοθήκην ἐν Ἀλεξανδρείᾳ κοσμῆσαι τοῖς πάντων ἀνθρώπων Ἀλεξανδρείᾳ ὅσα γε σπουδαῖα ὑπῆρχεν, ᾐτήσατο παρὰ τῶν Ἱεροσολυμιτῶν εἰς τὴν Ἑλληνικὴν διάλεκτον ἀχεῖν αὐτῶν μεταβεβλημένας τὰς γραφάς. οἱ δέ, ὑπήκουον γὰρ ἔτι τοῖς Μακεδόσιν τότε, τοὺς παρ’ αὐτοῖς ἐμπειροτάτους τῶν γραφῶν καὶ ἀμφοτέρων τῶν διαλέκτων, ἑβδομήκοντα πρεσβυ- τέρους, ἔπεμψαν Πτολεμαίῳ, ποιήσαντος τοῦ ὅπερ ἠβούλετο. ὁ δὲ ἰδίᾳ πεῖραν αὐτῶν λαβεῖν θελήσας εὐλαβηθείς τε μή τι ἄρα αυνθέμενοι ἀποκρύψωσι τὴν ἐν ταῖς γραφαῖς διὰ τῆς ἑρμηνείας ἀλήθειαν, χωρίσας αὐτοὺς ἀπ’ ἀλλήλων ἐκέλευσε τοὺς πάντας τὴν αὐτὴν ἑρμηνείαν γράφειν, καὶ τοῦτ’ ἐπὶ πάντων τῶν βιβλίων ἐποίησεν. συνελδόντων δὲ αὐτῶν ἐπὶ τὸ αὐτὸ παρὰ τῷ Πτολεμαίῳ καὶ συναντιβαλόντων ἑκάστου τὴν ἑαυτοῦ ἑρμηνείαν, ὁ μὲν θεὸς ἐδοξάσθη, αἱ δὲ γραφαὶ ὄντως θεῖαι ἐγνώσθησαν, τῶν πάντων τὰ αὐτὰ ταῖς αὐταῖς λέξεσιν καὶ τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασιν ἀναγορευσάντων ἀπ’ ἀρχῆς μέχρι τέλους, ὥστε καὶ τὰ παρόντα ἔθνη γνῶναι ὅτι κατ’ ἐπίπνοιαν τοῦ θεοῦ εἰσιν ἑρμηνευμέναι αἱ γραφαί. καὶ οὐδέν γε θαυμαστὸν τὸν θεὸν τοῦτο ἐνηργηκέναι, ὅς γε καὶ ἐν τῇ ἐπὶ Ναβουχοδονόσορ αἰχμαλωσίᾳ τοῦ λαοῦ διαφθαρεισῶν τῶν γραφῶν καὶ μετὰ ἑβδομήκοντα ἔτη τῶν Ἰουδαίων ἀνελθόντων εἰς τὴν χώραν αὐτῶν, ἔπειτα ἐν τοῖς χρόνοις Ἀρταξέρξου τοῦ Περσῶν βασιλέως ἐνέπνευσεν Ἔσδρᾳ τῷ ἱερεῖ ἐκ τῆς φυλῆς Λευὶ τοὺς τῶν προγεγονότων προφητῶν πάντας ἀνατάξασθαι λόγους καὶ ἀποκαταστῆσαι τῷ λαῷ τὴν διὰ Μωυσέως νομοθεαίαν.̈ τοσαῦτα ὁ Εἰρήναιος.

E, visto que, ao começar o tratado, fizemos a promessa de expor, no tempo oportuno, dizendo, as palavras dos antigos presbíteros e escritores eclesiásticos, nas quais transmitiram as tradições, chegadas até eles, a respeito das escrituras canônicas, e destes era também Irineu, eia, exponhamos também as suas palavras, e, primeiro, as [que dizem respeito] aos sagrados evangelhos, que têm assim: "Mateus, pois, entre os hebreus, no próprio dialeto deles, também trouxe à luz uma escrita de evangelho, [enquanto] Pedro e Paulo evangelizavam em Roma e fundavam a igreja; e, depois da saída destes, Marcos, o discípulo e intérprete de Pedro, também ele nos transmitiu por escrito as coisas pregadas por Pedro; e Lucas, o companheiro de Paulo, depositou num livro o evangelho pregado por aquele. Depois, João, o discípulo do Senhor, o que também se reclinou sobre o seu peito, também ele publicou o evangelho, residindo em Éfeso da Ásia."

Estas coisas, pois, foram ditas no terceiro [livro] da referida obra pelo antes indicado; e, no quinto, a respeito do Apocalipse de João e do cômputo da denominação do anticristo, assim discorre: "estando estas coisas assim, e estando este número em todas as cópias diligentes e antigas, e testemunhando aqueles mesmos que viram João face a face, e ensinando-nos a razão que o número do nome da fera, segundo o cômputo dos gregos, se mostra pelas letras nele [contidas]..." E, descendo um pouco, diz a respeito do mesmo: "nós, pois, não nos arriscamos a pronunciar-nos afirmativamente a respeito do nome do anticristo. Pois, se fosse preciso [que] o seu nome fosse anunciado abertamente no tempo de agora, ter-se-ia dito por meio daquele que também viu o Apocalipse; pois nem [foi] visto há muito tempo, mas quase na nossa geração, para o fim do principado de Domiciano."

Estas coisas foram narradas pelo indicado [Irineu] também a respeito do Apocalipse; e menciona também a primeira carta de João, aduzindo dela muitíssimos testemunhos, e igualmente também a primeira de Pedro. E não só conhece, mas também acolhe a escrita do Pastor, dizendo: "bem, pois, [falou] a escrita que diz: 'primeiro de tudo, crê que Deus é um só, o que criou e ordenou todas as coisas'" — e o que segue. E serviu-se também de certas sentenças da Sabedoria de Salomão, quase dizendo: "e a visão de Deus [é] produtora de incorruptibilidade, e a incorruptibilidade faz estar perto de Deus." E menciona também memórias de um certo presbítero apostólico, cujo nome transmitiu em silêncio, e expõe exegeses dele das divinas Escrituras. E ainda fez menção de Justino, o mártir, e de Inácio, servindo-se de novo de testemunhos [tirados] dos escritos deles; e prometeu ele mesmo, num trabalho próprio, contradizer Marcião a partir dos escritos [do próprio] Marcião.

E, a respeito da tradução das Escrituras divinamente inspiradas segundo os setenta, ouve que coisas escreve, palavra por palavra: "Deus, pois, fez-se homem, e o próprio Senhor nos salvou, tendo dado o sinal da virgem — mas não como dizem alguns dos que agora ousam retraduzir a Escritura: 'eis que a jovem conceberá no ventre e dará à luz um filho', como Teodocião, o efésio, traduziu, e Áquila, o do Ponto, ambos judeus prosélitos; seguindo os quais, os ebionitas afirmam [que] ele foi gerado de José." E a estas coisas acrescenta, pouco depois, dizendo: "pois, antes de os romanos firmarem o seu principado, quando os macedônios ainda detinham a Ásia, Ptolomeu, o [filho] de Lago, ambicionando adornar a biblioteca por ele construída em Alexandria com os escritos de todos os homens, quantos ao menos eram valiosos, pediu aos habitantes de Jerusalém ter as suas escrituras traduzidas para o dialeto grego. E eles — pois obedeciam então ainda aos macedônios — enviaram a Ptolomeu setenta anciãos, os mais experientes, entre eles, nas Escrituras e em ambas as línguas, fazendo Deus o que queria. E ele, querendo tomar deles prova em particular, e precavendo-se [para] que não ocultassem, combinados, pela tradução, a verdade [contida] nas Escrituras, tendo-os separado uns dos outros, ordenou [que] todos escrevessem a mesma tradução, e fez isto a respeito de todos os livros. E, tendo-se eles reunido no mesmo [lugar] junto de Ptolomeu, e tendo cada um comparado a sua própria tradução, Deus foi glorificado, e as Escrituras foram reconhecidas [como] realmente divinas, tendo todos proclamado as mesmas coisas, com as mesmas expressões e os mesmos nomes, do princípio até o fim, de modo que também as nações presentes conheceram que as Escrituras foram traduzidas por inspiração de Deus. E nada de admirável [é que] Deus tenha operado isto — ele que, no cativeiro do povo sob Nabucodonosor, tendo sido as Escrituras destruídas, e tendo os judeus, depois de setenta anos, subido de volta à sua terra, depois, nos tempos de Artaxerxes, o rei dos persas, inspirou a Esdras, o sacerdote, da tribo de Levi, ordenar todas as palavras dos profetas passados e restituir ao povo a legislação [dada] por meio de Moisés." Tantas coisas [diz] Irineu.

IX

Os que foram bispos no [tempo] de Cômodo

IX. Ἐννέα δὲ καὶ δέκα ἔτεσιν τῇ βασιλείᾳ διαρκέσαντος Ἀντωνίνου, Κόμοδος τὴν ἡγεμονίαν παραλαμβάνει· οὗ κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος τῶν κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ἐκκλησιῶν Ἰουλιανὸς ἐγχειρίζεται τὴν ἐπισκοπήν , ἐπὶ δυοκαίδεκα ἔτεσιν Ἀγριππίνου τὴν λειτουργίαν ἀποπΛήσαντος.

E, tendo Antonino durado dezenove anos no reinado, Cômodo recebe o governo; no primeiro ano do qual, Juliano é encarregado do episcopado das igrejas de Alexandria, tendo Agripino completado o ministério em doze anos.

X

Sobre Panteno, o filósofo

X. Ἡγεῖτο δὲ τηνικαῦτα τῆς τῶν πιστῶν αὐτόθι διατριβῆς ἀνὴρ κατὰ παιδείαν ἐπιδοξότατος, ὄνομα αὐτῷ Πάνταινος, ἐξ ἀρχαίου ἔθους διδασκαλείου τῶν ἱερῶν λόγων παρ’ αὐτοῖς συνεστῶτος· δ’ καὶ εἰς ἡμᾶς παρατείνεται καὶ πρὸς τῶν ἐν λόγῳ καὶ τῆ περὶ τὰ θεῖα σπουδῇ δυνατῶν συγκροτεῖσθαι παρειλήφαμεν, ἐν δὲ τοῖς μάλιστα κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ διαλάμψαι λόγος ἔχει τὸν δεδηλωμένον, οἷα καὶ ἀπὸ φιλοσόφου ἀγωγῆς τῶν καλουμένων Στωϊκῶν ὡρμημένον. τοσαύτην δ’ οὖν φασιν αὐτὸν ἐκθυμοτάτῃ διαθέσει προθυμίαν περὶ τὸν θεῖον λόγον ἐνδείξασθαι, ὡς καὶ κήρυκα τοῦ κατὰ Νριστὸν εὐαγγελίου τοῖς ἐπ’ ἀνατολῆς ἔθνεσιν ἀναδειχθῆναι, μέχρι καὶ τῆς Ἰνδῶν στειλάμενον γῆς. ἦσαν γάρ, ἦσαν εἰς ἔτι τότε πλείους εὐαγγελισταὶ τοῦ λόγου, ἔνθεον ζῆλον ἀποστολικοῦ μιμήματος συνεισψέρειν ἐπ’ αὐξήσει καὶ οἰκοδομῇ τοῦ θείου λόγου προμηθούμενοι· ὧν εἷς γενόμενος καὶ ὁ Πάνταινος, καὶ εἰς Ἰνδοὺς ἐλθεῖν λέγεται, ἔνθα λόγος εὑρεῖν αὐτὸν προφθάσαν τὴν αὐτοῦ παροσίαν τὸ κατὰ Ματθαῖον εὐαγγέλιον παρά τισιν αὐτόθι τὸν Χριστὸν ἐπεγνωκόσιν, οἷς Βαρθολομαῖον τῶν ἀποστόλων ἕνα κηρῦξαι αὐτοῖς τε Ἑβραίων γράμμασι τὴν τοῦ Ματθαίου καταλεῖψαι γραφήν, ἢν καὶ σῴζεσθαι εἰς τὸν δηλούμενον χρόνον. ὅ γε μὴν Πάνταινος ἐπὶ πολλοῖς κατορθώμασι τοῦ κατ’ ’ Ἀλεξάνδρειαν τελευτῶν ἡγεῖται διδασκαλείου, ζώσῃ φωνῇ καὶ διὰ συγγραμμάτων τοὺς τῶν θείων δογμάτων θησαυροὺς ὑπομνηματιζόμενος.

E governava então a escola dos fiéis de lá [Alexandria] um homem notabilíssimo por [sua] instrução, de nome Panteno — subsistindo entre eles, por antigo costume, uma escola das sagradas letras; a qual também até nós se estende, e recebemos [a tradição de] que é mantida pelos [homens] capazes na palavra e no empenho a respeito das coisas divinas; mas, entre os que mais [brilharam] naquele tempo, a tradição sustenta [que] resplandeceu o indicado, como quem também provinha da orientação filosófica dos chamados estoicos. Dizem, pois, [que] ele mostrou tão grande boa disposição, com fervorosíssimo ânimo, a respeito do Verbo divino, que foi designado também arauto do evangelho de Cristo às nações do oriente, tendo viajado até a terra dos indianos. Pois havia, havia ainda então vários evangelistas da palavra, cuidando de contribuir com divino zelo, à imitação apostólica, para o crescimento e a edificação do Verbo divino; dos quais um foi também Panteno, e diz-se [que] chegou aos indianos; onde a tradição [sustenta que] ele achou, tendo-se antecipado à sua chegada, o evangelho segundo Mateus, entre alguns de lá que haviam conhecido o Cristo, aos quais Bartolomeu, um dos apóstolos, pregara, e [aos quais] deixara, em letras hebraicas, a escrita de Mateus — a qual também se conservava até o tempo indicado. Panteno, contudo, depois de muitos feitos retos, governa por fim a escola de Alexandria, memorando, de viva voz e por meio de escritos, os tesouros dos dogmas divinos.

XI

Sobre Clemente de Alexandria

ΧΙ. Κατὰ τοῦτον ταῖς θείαις γραφαῖς συνασκούμενος ἐπ’ Ἀλεξανδρείας ἐγνωρίζετο Κλήμης, ὁμώνυμος τῷ πάλαι τῆς ‘ Ρωμαίων ἐκκλησίας ἡγησαμένῳ φοιτητῇ τῶν ἀποστόλων· ὃς δὴ καὶ ὀνομαστὶ ἐν αἷς συνέταξεν ‘Υποτυπώσεσιν ὡς διδασκάλου τοῦ Πανταίνου μέμνηται, τοῦτόν τε αὐτὸν καὶ τῶν Στρωματέων ἐν πρώτῳ συγγράμματι αἰνίττεσθαί μοι δοκεῖ, ὅτε τοὺς ἐμφανεστέρους ἧς κατείληφεν ἀποστολικῆς διαδοχῆς ἐπισημηνά- μενος ταῦτά φησιν· “ ἤδη δὲ οὐ γραφὴ εἰς ἐπίδειξιν τετεχνασμένη ἥδε ἡ πραγματεία, ἀλλά μοι ὕπο. εἰς γῆρας θησαυρίζεται, λήθης φάρμακον, εἴδωλον ἀτεχνῶς καὶ σκιαγραφία τῶν ἐναργῶν καὶ ἐμψύχων ἐκείνων ὧν κατηξιώθην ἐπακοῦσαι λόγων τε καὶ ἀνδρῶν μακαρίων καὶ τῷ ὄντι ἀξιολόγων. τούτων ὁ μὲν ἐπὶ τῆς Ἑλλάδος, ὁ Ἰωνικός, ὁ δὲ ἐπὶ τῆς μεγάλης Ἑλλάδος, τῆς Κοίλης ἅτερος αὐτῶν Συρίας ἦν, ὁ δὲ ἀπ’ Αἰγύπτου, ἄλλοι δὲ ἀνὰ τὴν ἀνατολήν, καὶ ταύτης ὁ μέν τις τῶν Ἀσσυρίων, ὁ δὲ ἐν τῆ Παλαιστίνῃ Ἑβραῖος ἀνέκαθεν· ὑστάτῳ δὲ περιτυχών, δυνάμει δὲ ἄρα πρῶτος ἦν, άνεπαυσάμην, ἐν Αἰγύπτῳ θηράσας λεληθότα. ἀλλ’ οἱ μὲν τὴν ἀληθῆ τῆς μακαρίας σῴζοντες διδασκαλίας παράδοσιν εὐθὺς ἀπὸ Πέτρου καὶ Ἰακώβου Ἰωάννου τε καὶ Παύλου τῶν ἁγίων ἀποστόλων παῖς παρὰ πατρὸς ἐκδεξάμενος ὀλίγοι δὲ οἱ πατράσιν ὅμοιοι), ἧκον δὴ σὺν θεῷ καὶ εἰς ἡμᾶς, τὰ προγονικὰ ἐκεῖνα καὶ ἀποστολικὰ καταθησόμενοι απέρματα.”

No [tempo] deste, exercitando-se junto [com ele] nas divinas Escrituras, era conhecido em Alexandria Clemente, homônimo do que outrora governara a igreja dos romanos, o discípulo dos apóstolos; o qual, com efeito, também nominalmente, nas Hipotiposes que compôs, menciona Panteno como mestre; e parece-me que ele o insinua, este mesmo, também no primeiro escrito dos Stromata, quando, tendo assinalado os mais visíveis da sucessão apostólica que apreendeu, diz estas coisas: "e este tratado já não [é] uma escrita artificiosamente feita para exibição, mas [são] memórias entesouradas para a velhice, remédio contra o esquecimento — simplesmente uma imagem e um esboço daquelas palavras claras e vivas que fui julgado digno de ouvir, e daqueles homens bem-aventurados e realmente dignos de menção. Destes, um [estava] na Grécia, o jônico, e outro na Magna Grécia; um deles era da Celessíria, e outro do Egito; e outros pelo oriente — e desta [região], um era dos assírios, e outro, na Palestina, hebreu de origem; e, tendo encontrado o último — mas [que] em poder era o primeiro —, descansei, tendo[-o] caçado escondido no Egito. Mas estes, conservando a verdadeira tradição do bem-aventurado ensino, diretamente de Pedro e Tiago e João e Paulo, os santos apóstolos — [como] filho que [a] recebe do pai (e poucos [são] os semelhantes aos pais) —, chegaram, pois, com Deus, também até nós, para depositar [em nós] aquelas sementes ancestrais e apostólicas."

XII

Sobre os bispos de Jerusalém

XII. Ἐπὶ τούτων τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις ἐκκλησίας ἐπίσκοπος ὁ παρὰ πολλοῖς εἰς ἔτι νῦν βεβοημένος Νάρκισσος ἐγνωρίζετο, πέντε πεντεκαιδεκάτην ἄγων διαδοχὴν ἀπὸ τῆς τῶν Ἰουδαίων κατὰ Ἀδριανὸν πολιορκίας, ἐξ οὗ δὴ πρῶτον τὴν αὐτόθι ἐκκλησίαν ἐξ ἐθνῶν συστῆναι μετὰ τοὺς ἐκ περιτομῆς καθηγήσασθαί τε αὐτῶν πρῶτον ἐξ ἐθνῶν ἐπίσκοπον Μάρκον ἐδηλώσαμεν· μεθ’ ὅν ἐπισκοπεῦσαι Κασσιανὸν αἱ τῶν αὐτόθι διαδοχαὶ περιέχουσιν , καὶ μετὰ τοῦτον Πούπλιον, εἶτα Μάξιμον, καὶ ἐπὶ τούτοις Ἰουλιανόν, ἔπειτα Γάϊον, μεθ’ ὅν Σύμμαχον, καὶ Γάϊον ἕτερον, καὶ πάλιν ἄλλον Ἰουλιανόν, Καπίτωνά τε πρὸς τούτοις καὶ Οὐάλεντα καὶ Δολιχιανόν, καὶ ἐπὶ πᾶσι τὸν Νάρκισσον , τριακοστὸν ἀπὸ τῶν ἀποστόλων κατὰ τὴν τῶν ἑξῆς διαδοχὴν γεγενημένον.

No [tempo] destes, era conhecido [como] bispo da igreja de Jerusalém o até agora célebre entre muitos, Narciso, trazendo a décima quinta sucessão desde o cerco dos judeus no [tempo] de Adriano; desde o qual mostramos [que], pela primeira vez, a igreja de lá se constituiu de [homens] das nações, depois dos da circuncisão, e [que] o primeiro bispo [vindo] das nações a governá-los [foi] Marcos; depois do qual, as sucessões dos de lá contêm [que] foi bispo Cassiano, e depois deste Públio, depois Máximo, e sobre estes Juliano, depois Gaio, depois do qual Símaco, e um outro Gaio, e de novo um outro Juliano, e, além destes, Capitão e Valente e Doliquiano, e, sobre todos, Narciso, tornado o trigésimo a partir dos apóstolos, segundo a sucessão dos [que se seguiram] uns aos outros.

XIII

Sobre Rodão e a discordância entre os [seguidores] de Marcião, que ele mencionou

XIII. Ἐν τούτῳ καὶ Ῥόδων, γένος τῶν ἀπὸ (??) Ἀσίας, μαθητευθεὶς ἐπὶ Ῥώμης, ὡς αὐτὸς ἱστορεῖ, Τατιανῷ, ὃν ἐκ τῶν πρόσθεν ἔγνωμεν, διάφορα συντάξας βιβλία, μετὰ τῶν λοιπῶν καὶ πρὸς τὴν Μαρκίωνος παρατέτακται αἵρεσιν· ἢν καὶ εἰς διαφόρους γνώμας κατ’ αὐτὸν διαστᾶσαν ἱστορεῖ, τοὺς τὴν διάστασιν ἐμπεποιηκότας ἀναγράφων ἐπ’ ἀκριβές τε τὰς παρ’ ἑκάστῳ τούτων ἐπινενοημένας διελέγχων ψευδολογίας. ἄκουε δ’ οὗν καὶ αὐτοῦ ταῦτα γράφοντος· “ διὰ τοῦτο καὶ παρ’ ἑαυτοῖς ἀσύμφωνοι γεγόνασιν, ἀσυστάτου γνώμης ἀντιποιούμενοι. ἀπὸ γὰρ τῆς τούτων ἀγέλης Ἀπελλῆς μέν, ὁ τὴν πολιτείαν αεμνυνόμενος καὶ τὸ γῆρας, μίαν ἀρχὴν ὁμολογεῖ, τὰς δὲ προφητείας ἐξ ἀντικειμένου λέγει πνεύματος, πειθόμενος ἀποφθέγμασι παρθένου δαιμονώσης, ὄνομα Φιλουμένης · ἕτεροι δέ, καθὼς καὶ αὐτὸς ὁ ναύτης [Μαρκίων], δύο ἀρχὰς εἰσηγοῦνται· ἀφ’ ὧν εἰσιν Ποτῖτός τε καὶ Βασιλικός . καὶ οὗτοι μὲν κατακολουθήσαντες τῷ Ποντικῷ λύκῳ καὶ μὴ εὑρίσκοντες τὴν διαίρεσιν τῶν πραγμάτων, ὡς οὐδ’ ἐκεῖνος, ἐπὶ τὴν εὐχέρειαν ἐτράποντο καὶ δύο ἀρχὰς ἀπεφήναντο φιλῶς καὶ ἀναποδείκτως· ἄλλοι δὲ πάλιν ἀπ’ αὐτῶν ἐπὶ τὸ χεῖρον ἐξοκείλαντες, οὐ μόνον δύο, ἀλλὰ καὶ τρεῖς ὑποτίθενται φύσεις· ὧν ἐστιν ἀρχηγὸς καὶ προστάτης καθὼς οἱ τὸ διδασκαλεῖον αὐτοῦ προβαλλόμενοι λέγουαιν.” Γράφει δὲ ὁ αὐτὸς ὡς καὶ εἰς λόγους ἐληλύθει τῷ Ἀπελλῇ, φάσκων οὕτως · “ ὁ γὰρ γέρων Ἀπελλῆς αυμμίξας ἡμῖν, πολλὰ μὲν κακῶς λέγων ἠλέγχθη· ὅθεν καὶ ἔφασκεν μὴ δεῖν ὅλως ἐξετάζειν τὸν λόγον, ἀλλ’ ἕκαστον, ὡς πεπίστευκεν, δια- μένειν· σωθήσεσθαι γὰρ τοὺς ἐπὶ τὸν ἐσταυρωμένον ἠλπικότας ἀπεφαίνετο, μόνον ἐὰν ἐν ἔργοις ἀγαθοῖς εὐρίσκωνται· τὸ δὲ πάντων ἀσαφέστατον ἐδογματίζετο αὐτῷ πρᾶγμα, καθὼς προειρήκαμεν, τὸ περὶ θεοῦ. ἔλεγεν μὲν γὰρ μίαν ἀρχὴν καθὼς καὶ ὁ ἡμέτερος λόγος.’’ εἶτα προθεὶς αὐτοῦ πᾶσαν τὴν δόξαν, ἐπιφέρει φάσκων· “ λέγοντος δὲ πρὸς αὐτόν ἴ’ πόθεν ἡ ἀπόδειξις αὕτη ἀοῖ, ἢ πῶς δύνασαι λέγειν μίαν ἀρχήν; φράσον ἡμῖν ’ ἔφη τὰς μὲν προφητείας ἑαυτὰς ἐλέγχειν διὰ τὸ μηδὲν ὅλως ἀληθὲς εἰρηκέναι· ἀσύμφωνοι γὰρ ὑπάρχουσι καὶ ψευδεῖς καὶ ἑαυταῖς ἀντικείμεναι. τὸ δὲ πῶς ἐστιν μία ἀρχή, μὴ γινώσκειν ἔλεγεν, οὕτως δὲ κινεῖσθαι μόνον. εἶτ’ ἐπομοσαμένου μου τἀληθὲς εἰπεῖν, ὤμνυεν ἀληθεύων λέγειν μὴ ἐπίστασθαι πῶς εἷς ἐστιν ἀγένητος θεός, τοῦτο δὲ πιστεύειν. ἐγὼ δὲ γελάσας κατέγνων αὐτοῦ, διότι διδάσκαλος εἶναι λέγων, οὐκ ᾔδει τὸ διδασκόμενον ὑπ’ αὐτοῦ κρατύνειν.’’ Ἐν τῷ αὐτῷ δὲ συγγράμματι Καλλιστίωνι προσφωνῶν ὁ αὐτὸς μεμαθητεῦσθαι ἐπὶ Ῥώμης Τατιανῷ ἑαυτὸν ὁμολογεῖ· φησὶν δὲ καὶ ἐσπουδάσθαι τῷ Τατιανῷ ἐπικεκρυμμένον βιβλίον· δι’ ὧν τὸ ἀσαφὲς καὶ ἐπικεκρυμμένον τῶν θείων γραφῶν παραστήσειν ὑποσχομένου τοῦ Τατιανοῦ, αὐτὸς ὁ Ῥόδων ἐν ἰδίῳ συγγράμματι τὰς τῶν ἐκείνου προβλημάτων ἐπιλύσεις ἐκθήσεσθαι ἐπαγγέλλεται. φέρεται δὲ τοῦ αὐτοῦ καὶ εἰς τὴν ἑξαήμερον ὑπόμνημα. ὅ γέ τοι Ἀπελλῆς οὗτος μυρία κατὰ τοῦ Μωυσέως ἠσέβησεν νόμου, διὰ πλειόνων συγγραμμάτων τοὺς θείους βλασφημήσας λόγους εἰς ἔλεγχόν τε, ὥς γε δὴ ἐδόκει, καὶ ἀνατροπὴν αὐτῶν οὐ μικρὰν πεποιημένος σπουδήν. ταῦτα μὲν οὖν περὶ τούτων·

Neste [tempo], também Rodão, de origem dos da Ásia, instruído em Roma, como ele mesmo narra, por Taciano, que conhecemos das [páginas] anteriores, tendo composto diversos livros, dispôs-se em batalha, com os demais, também contra a heresia de Marcião; a qual também narra [que], no seu [tempo], se dividira em diversas opiniões, registrando os que produziram a divisão e refutando com exatidão as falsidades imaginadas por cada um destes. Ouve, pois, também a ele, escrevendo estas coisas: "por isso também entre si mesmos se tornaram discordantes, reivindicando uma opinião inconsistente. Pois, do rebanho deles, Apeles — o que se envaidece da [sua] conduta e da velhice — confessa um só princípio, mas diz [que] as profecias [vêm] de um espírito contrário, persuadido pelas sentenças de uma virgem endemoninhada, de nome Filumena; e outros, como também o próprio marinheiro [Marcião], introduzem dois princípios; dos quais são Potito e Basilisco. E estes, tendo seguido o lobo do Ponto e não achando a divisão das coisas, como nem aquele, voltaram-se para a facilidade e declararam dois princípios, nuamente e sem demonstração; e outros, de novo, [partindo] deles, tendo derivado para o pior, supõem não só duas, mas até três naturezas; dos quais é chefe e patrono Sinero, como dizem os que propõem a escola dele."

E escreve o mesmo [Rodão] que também viera a conversações com Apeles, dizendo assim: "pois o velho Apeles, tendo-se encontrado conosco, foi convencido de dizer muitas coisas mal; donde também dizia [que] não se deve de modo algum examinar a doutrina, mas [que] cada um, conforme creu, [assim] permaneça; pois declarava [que] serão salvos os que esperaram no crucificado, contanto que sejam achados em boas obras. Mas a mais obscura de todas as coisas era o assunto por ele dogmatizado, como já dissemos, a respeito de Deus. Pois dizia, sim, um só princípio, como também a nossa doutrina." Depois, tendo proposto toda a opinião dele, acrescenta, dizendo: "e, dizendo eu a ele: 'de onde [vem] esta tua demonstração, ou como podes dizer um só princípio? Declara-nos', disse [que] as profecias refutam a si mesmas, por não terem dito absolutamente nada de verdadeiro; pois são discordantes e mentirosas e contrárias a si mesmas. E, quanto a como há um só princípio, dizia não saber, mas apenas mover-se assim [a crê-lo]. Depois, conjurando-o eu a dizer a verdade, jurava [que] dizia a verdade: não saber como Deus é um só, não gerado, mas crer isto. E eu, rindo, condenei-o, porque, dizendo ser mestre, não sabia confirmar o que era por ele ensinado."

No mesmo escrito, dirigindo-se a Calistião, o mesmo [Rodão] confessa ter sido ele mesmo instruído em Roma por Taciano; e diz também [que] foi elaborado por Taciano um livro de Problemas; pelo qual, tendo Taciano prometido apresentar o obscuro e oculto das divinas Escrituras, o próprio Rodão anuncia [que] exporá, em escrito próprio, as soluções dos problemas daquele. E conserva-se do mesmo também um comentário ao Hexaêmeron. E este Apeles, contudo, disse inúmeras impiedades contra a lei de Moisés, tendo, por meio de vários escritos, blasfemado as divinas palavras, e feito não pequeno empenho — como, ao menos, lhe parecia — na refutação e subversão delas. Estas coisas, pois, a respeito destes.

XIV

Sobre os falsos profetas da Frígia

XIV. μισόκαλός γε μὴν ἐς τὰ μάλιστα καὶ φιλοπόνηρος ὢν ὁ τῆς ἐκκλησίας τοῦ θεοῦ πολέμιος, μηδένα τε μηδαμῶς τῆς κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἀπολιπὼν ἐπιβουλῆς τρόπον, αἱρέσεις ξένας αὖθις ἐπιφύεσθαι κατὰ τῆς ἐκκλησίας ἐνήργει· ὧν οἱ μὲν ἰοβόλων δίκην ἑρπετῶν ἐπὶ τῆς Ἀσίας καὶ Φρυγίας εἷρπον, τὸν μὲν δὴ παράκλητον Μοντανόν, τὰς δ’ ἐξ αὐτοῦ γυναῖκας, Πρίσκιλλαν καὶ Μαξίμιλλαν, ὡς ἂν τοῦ Μοντανοῦ προφήτιδας γεγονυίας, αὐχοῦντες·

O inimigo da igreja de Deus, contudo, sendo ao máximo odiador do bem e amante do mal, e não tendo abandonado nenhum modo, de modo algum, de conspiração contra os homens, operava [para que] de novo brotassem contra a igreja heresias estranhas; das quais uns rastejavam pela Ásia e Frígia, à maneira de répteis venenosos, gloriando-se de Montano [como] o paráclito, e das mulheres [saídas] dele, Priscila e Maximila, como tendo sido profetisas de Montano;

XV

Sobre o cisma de Blasto em Roma

XV. οἱ δ’ ἐπὶ Ῥώμης ἤκμαζον, ὧν ἡγεῖτο Φλωρῖνος, πρεαβυτερίου τῆς ἐκκλησίας ἀποπεσών , Βλάστος τε σὺν τούτῳ, παραπλησίῳ πτώματι κατεσχημένος· οἳ καὶ πλείους τῆς ἐκ· περιέλκοντες ἐπὶ τὸ ἁφῶν ὑπῆγον βούλημα, θάτερος ἰδίως περὶ τὴν ἀλήθειαν νεωτερίξειν πειρώμενος.

e outros atingiam o auge em Roma, dos quais era chefe Florino, decaído do presbitério da igreja, e Blasto com este, detido por queda semelhante; os quais também, arrastando muitos da igreja, [os] atraíam para a sua própria vontade, cada um tentando, à sua maneira, inovar a respeito da verdade.

XVI

Quantas coisas se mencionam a respeito de Montano e dos falsos profetas com ele

XVI. Πρὸς μὲν οὖν τὴν λεγομένην κατὰ Φρύγας αἵρεσιν ὅπλον ἰσχυρὸν καὶ ἀκαταγώνιστον ἐπὶ τῆς Ἱεραπόλεως τὸν Ἀπολινάριον, οὗ καὶ πρόσθεν μνήμην ὁ λόγος πεποίητο, ἄλλους τε σὺν αὐτῷ πλείους τῶν τηνικάδε λογίων ἀνδρῶν ἡ τῆς ἀληθείας ὑπέρμαχος ἀνίστη δύναμις, ἐξ ὧν καὶ ἡμῖν ἱστορίας πλείστη τις ὑπόθεσις καταλέλειπται. ἀρχόμενος γοῦν τῆς κατ’ αὐτῶν γραφῆς, τῶν εἰρημένων δή τις πρῶτον ἐπισημαίνεται ὡς καὶ ἀγράφοις τοῖς κατ’ αὐτῶν ἐπεξέλθοι ἐλέγχοις· προοιμιάζεται γοῦν τοῦτον τὸν τρόπον· “ ἐκ πλείστου ὅσου καὶ ἱκανωτάτου χρόνου, ἀγαπητὲ Ἀυίρκιε Μάρκελλε, ἐπιταχθεὶς ὑπὸ σοῦ συγγράψαι τινὰ λόγον εἰς τὴν τῶν κατὰ Μιλτιάδην λεγομένων αἵρεσιν, ἐφεκτικώτερόν πως μέχρι νῦν διεκείμην, οὐκ ἀπορίᾳ τοῦ δύνασθαι ἐλέγχειν μὲν τὸ ψεῦδος, μαρτυρεῖν δὲ τῆ ἀληθείᾳ, δεδιὼς δὲ καὶ ἐξευλαβούμενος μή πῃ δόξω τισὶν ἐπισυγγράφειν ἢ ἐπιδιατάσσεσθαι τῷ τῆς τοῦ εὐαγγελίου καινῆς διαθήκης λόγῳ, ᾧ μήτε προσθεῖναι μήτε ἀφελεῖν δυνατὸν τῷ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον αὐτὸ πολιτεύεσθαι προῃρημένῳ. προσφάτως δὲ γενόμενος ἐν Ἀγκύρᾳ τῆς Γαλατίας καὶ καταλαβὼν τὴν κατὰ τόπον ἐκκλησίαν ὑπὸ τῆς νέας ταύτης, οὐχ, ὡς αὐτοί φασιν, προφητείας, πολὺ δὲ μᾶλλον, ὡς δεοχθήσεται, ψευδοπροφητείας διατεθρυλημένην, καθ’ ὅσον δυνατόν, τοῦ κυρίου προτεινομένων περὶ αὐτῶν τε τούτων καὶ τῶν προτεινομένων ὑπ’ αὐτῶν ἕκαστά τε διελέχθημεν ἡμέραις πλείοσιν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, ὡς τὴν μὲν ἐκκλησίαν ἀγαλλιαθῆναι καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἐπιρρωσθῆναι, τοὺς δ’ ἐξ ἐναντίας πρὸς τὸ παρὸν ἀποκρουσθῆναι καὶ τοὺς ἀντιθέτους λυπηθῆναι. ἀξιούντων οὗν τῶν κατὰ τόπον πρεσβυτέρων ὅπως τῶν λεχθέντων κατὰ τῶν ἀντιδιατιθεμένων μένων τῷ τῆς ἀληθείας λόγῳ ὑπόμνημά τι καταλείπωμεν, παρόντος καὶ τοῦ συμπρεσβυτέρου ἡμῶν Ζωτικοῦ τοῦ Ὀτρηνοῦ, τοῦτο μὲν οὐκ ἐπράξαμεν, ἐπηγγειλάμεθα δέ, ἐνθάδε γράφαντες, τοῦ κυρίου διδόντος, διὰ σπουδῆς πέμψειν αὐτοῖς” Ταῦτα καὶ ἑξῆς τούτοις ἕτερα κατ’ ἀρχὰς εἰπὼν τοῦ λόγου, τὸν αἴτιον τῆς δηλουμένης αἱρέσεως προιὼν τοῦτον ἀνιστορεῖ τὸν τρόπον· “ ἡ τοίνυν ἐνστασις αὐτῶν καὶ πρόσφατος τοῦ ἀποσχίσματος αἵρεσις πρὸς τὴν ἐκκλησίαν τὴν αἰτίαν ἔσχε τοιαύτην. κώμη τις εἶναι λέγεται ἐν τῇ κατὰ τὴν Φρυγίαν Μυσίᾳ, καλουμένη Ἀρδαβαῦ τοὔνομα· ἔνθα φασί τινα τῶν νεοπίστων πρώτως, Μοντανὸν τοὔνομα, κατὰ Γρᾶτον Ἀσίας ἀνθύπατον, ἐν ἐπιθυμίᾳ Ψυχῆς ἀμέτρῳ φιλοπρωτείας δόντα πάροδον εἰς ἑαυτὸν τῷ ἀντικειμένῳ πνευματοφορηθῆναί τε καὶ αἰφνιδίως ἐν κατοχῇ τινι καὶ παρεκστάσει γενόμενον ἐνθουσιᾶν ἄρξασθαί τε λαλεῖν καὶ ξενοφωνεῖν, παρὰ τὸ κατὰ παράδοσιν καὶ κατὰ διαδοχὴν ἄνωθεν τῆς ἐκκλησίας ἔθος δῆθεν προφητεύοντα. δὲ κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ ἐν τῇ τῶν νόθων ἐνεργουμένῳ ἀκροάσει γενομένων οἱ μὲν ὡς ἐπὶ ἐνεργουμένῳ καὶ δαιμονῶντι καὶ ἐν πλάνης πνεύματι ὑπάρχοντι καὶ τοὺς ὄχλους ταράττοντι ἀχθόμενοι, ἐπετίμων καὶ λαλεῖν ἐκώλυον, με· μνημένοι τῆς τοῦ κυρίου διαστολῆς τε καὶ ἀπειλῆς πρὸς τὸ φυλάττεσθαι τὴν τῶν ψευδοπροφητῶν ἐγρηγορότως παρουσίαν· οἱ δὲ ὡς ἁγίῳ πνεύματι καὶ προφητικῷ χαρίσματι ἐπαιρόμενοι καὶ οὐχ ἥκιστα χαυνούμενοι καὶ τῆς διαστολῆς τοῦ κυρίου ἐπιλανθανόμενοι, τὸ βλαψίφρον καὶ ὑποκοριστικὸν καὶ λαοπλάνον πνεῦμα προυκαλοῦντο, θελγόμενοι καὶ πλανώμενοι ὑπ’ αὐτοῦ, εἰς τὸ μηκέτι κωλύεσθαι σιωπᾶν. τέχνη δέ τινι, μᾶλλον δὲ τοιαύτη μεθόδῳ (??) κακοτεχνίας ὁ διάβολος τὴν κατὰ τῶν παρηκόων ἀπώλειαν μηχανησάμενος καὶ παρ’ ἀξίαν ὑπ’ αὐτῶν τιμώμενος ὑπεξήγειρέν τε καὶ προσεξέκαυσεν αὐτῶν τὴν ἀποκεκοιμημένην ἀπὸ τῆς κατ’ ἀλήθειαν πίστεως διάνοιαν, ὡς καὶ ἑτέρας τινὰς δύο γυναῖκας ἐπεγεῖραι καὶ τοῦ νόθου πνεύματος πληρῶσαι, ὡς καὶ λαλεῖν ἐκφρόνως καὶ ἀκαίρως καὶ ἀλλοτριοτρόπως, ὁμοίως τῷ προειρημένῳ. καὶ τοὺς μὲν χαίροντας καὶ χαυνουμένους ἐπ’ αὐτῷ μακαρίζοντος τοῦ πνεύματος καὶ διὰ τοῦ μεγέθους τῶν ἐπαυγελμάτων ἔσθ’ ὅπῃ δὲ καὶ κατακρίνοντος στοχαστικῶς καὶ ἀξιοπίστως αὐτοὺς ἄντικρυς, ἵνα καὶ ἐλεγκτικὸν εἶναι δοκῇ ὀλίγοι δ’ ἦσαν οὗτοι τῶν Φρύγων ἐξηπατημένοι), τὴν δὲ καθόλου καὶ πᾶσαν τὴν ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἐκκλησίαν βλασφημεῖν διδάσκοντος τοῦ ἀπηυθαδισμένου πνεύματος, ὅτι μήτε τιμὴν μήτε πάροδον εἰς αὐτὴν τὸ ψευδοπροφητικὸν ἐλάμβανε πνεῦμα, τῶν γὰρ κατὰ τὴν Ἀσίαν πιστῶν πολλάκις καὶ πολλαχῇ τῆς Ἀσίας εἰς τοῦτο συνελθόντων καὶ τοὺς προσφάτους λόγους ἐξετασάντων καὶ βεβήλους ἀποφηνάντων καὶ ἀποδοκιμασάντων τὴν αἵρεσιν, οὕτω δὴ τῆς τε ἐκκλησίας ἐξεώσθησαν καὶ τῆς κοινωνίας εἴρχθησαν.” Ταῦτα ἐν πρώτοις ἱστορήσας καὶ δι’ ὅλου τοῦ συγγράμματος τὸν ἔλεγχον τῆς κατ’ αὐτοὺς πλάνης ἐπαγαγών , ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ τῆς τελευτῆς τῶν προδεδηλωμένων ταῦτά φηαιν· “ἐπειδὴ τοίνυν l καὶ προφητοφόντας ἡμᾶς ἀπεκάλουν, ὅτι μὴ τοὺς ἀμετροφώνους αὐτῶν προφήτας ἐδεξάμεθα (τού· τοὺς γὰρ εἶναί φααιν οὕσπερ ἐπηγγείλατο τῷ λαῷ πέμφειν ὁ κύριος), ἀποκρινάαθωααν ἡμῖν πρὸς θεοῦ· ἔστιν τις, ὧ βέλτιστοι, τούτων τῶν ἀπὸ Μοντανοῦ καὶ τῶν γυναικῶν λαλεῖν ἀρξαμένων ὅστις ὑπὸ Ἰουδαίων ἐδιώχθη ἢ ὑπὸ παρανόμων ἀπεκτάνθη ; οὐδείς. οὐδέ γέ τις αὐτῶν κρατηθεὶς ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος ἀνεαταυρώθη ; οὐ γὰρ οὗν. οὐδὲ μὴν οὐδὲ ἐν συναγωγαῖς Ἰουδαίων τῶν γυναικῶν τις ἐμαστιγώθη ποτὲ ἢ ἐλιθοβολήθη; οὐδαμόαε οὐδαμῶς, ἄλλῳ δὲ θανάτῳ τελευτῆσαι , λέγονται Μοντανός τε καὶ Μαξίμιλλα. τούτους γὰρ ὑπὸ πνεύματος βλαφίφρονος ἑκατέρους ὑπο- κινήσαντος λόγος ἀναρτῆσαι ἑαυτοὺς οὐχ ὁμοῦ, κατὰ δὲ τὸν τῆς ἑκάστου τελευτῆς καιρὸν φήμη πολλὴ καὶ οὕτω δὲ τελευτῆσαι καὶ τὸν βίον κατα- ατρέφαι Ἰούδα προδότου δίκην, καθάπερ καὶ τὸν θαυμαστὸν ἐκεῖνον τὸν πρῶτον τῆς κατ’ αὐτοὺς λεγομένης προφητείας οἷον ἐπίτροπόν τινα Θεό- δοτον πολὺς αἱρεῖ λόγος ὡς αἰρόμενόν ποτε καὶ ἀναλαμβανόμενον εἰς οὐρανοὺς παρεκατῆναί τε καὶ καταπιατεῦααι ἑαυτὸν τῷ τῆς ἀπάτης πνεύματι καὶ δισκευθέντα κακῶς τελευτῆσαι· φααὶ γοῦν τοῦτο οὕτως γεγονέναι. ἀλλὰ μὴ ἄνευ τοῦ ἰδεῖν ἡμᾶς ἐπίατααθαί τι τῶν τοιούτων νομίζωμεν, ὧ μακάριε· ἴσως μὲν γὰρ οὕτως, ἴσως δὲ οὐχ οὕτως τετελευτήκασιν Μοντανός τε καὶ Θεόδοτος καὶ ἡ προειρημένη γυνή.” Αὖθις δ’ ἐν τῷ αὐτῷ φησιν λόγῳ τοὺς τότε ἱεροὺς ἐπισκόπους πεπειρᾶσθαι μὲν τὸ ἐν Μαξιμίλλῃ πνεῦμα διελέγξαι, κεκωλῦσθαι δὲ πρὸς ἑτέρων, συνεργούντων δηλαδὴ τῷ πνεύματι· γράφει δὲ οὕτως· “ καὶ μὴ λεγέτω ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ τῷ κατὰ Ἀστέριον Ὀρβανὸν τὸ διὰ Μαξιμίλλης πνεῦμα διώκομαι ὡς λύκος ἐκ προβάτων· οὐκ εἰμὶ λύκος· ῥῆμά εἰμι καὶ πνεῦμα καὶ δύναμις,’ ἀλλὰ τὴν ἐν τῷ πνεύματι δύναμιν ἐναργῶς δειξάτω καὶ ἐλεγξάτω καὶ ἐξομολογεῖσθαι διὰ τοῦ πνεύματος καταναγκασάτω τοὺς τότε παρόντας εἰς τὸ δοκιμάσαι καὶ διαλεχθῆναι τῷ πνεύματι λαλοῦντι, ἄνδρας δοκίμους καὶ ἐπισκόπους, Ζωτικὸν ἀπὸ Κουμάνης κώμης καὶ Ἰουλιανὸν ἀπὸ Ἀπαμείας, ὧν οἱ περὶ Θεμίσωνα τὰ στόματα φιμώσαντες οὐκ εἴασαν τὸ ψευδὲς καὶ λαοπλάνον πνεῦμα ὑπ’ αὐτῶν ἐλεγχθῆναι.” Ἐν ταὐτῷ δὲ πάλιν ἕτερα μεταξὺ πρὸς ἔλεγχον τῶν τῆς Μαξιμίλλης ψευδοπροφητειῶν εἰπών, ὁμοῦ τόν τε χρόνον καθ’ ὃν ταῦτ’ ἔγραφεν, σημαίνει καὶ τῶν προρήσεων αὐτῆς μέμνηται δι’ ὧν πολέμους ἔσεσθαι καὶ ἀκαταστασίας προεμαντεύσατο, ὧν καὶ τὴν ψευδολογίαν εὐθύνει, ὧδε λέγων· “ καὶ πῶς οὐ καταφανὲς ἤδη γέγονεν καὶ τοῦτο τὸ ψεῦδος; πλείω γὰρ ἢ τρισκαίδεκα ἔτη εἰς ταύτην τὴν ἡμέραν ἐξ οὗ τετελεύτηκεν ἡ γυνή, καὶ οὔτε μερικὸς οὔτε καθολικὸς κόσμῳ γέγονεν πόλεμος, ἀλλὰ καὶ χριστιανοῖς μᾶλλον εἰρήνη διάμονος ἐξ ἐλέου θεοῦ.” Καὶ ταῦτα δ’ ἐκ τοῦ δευτέρου συγγράμματος . καὶ ἀπὸ τοῦ τρίτου δὲ σμικρὰς παραθήσομαι λέξεις, δι’ ὧν πρὸς τοὺς αὐχοῦντας ὡς ἄρα πλείους καὶ αὐτῶν μεμαρτυρηκότες εἶεν, ταῦτά φησιν “ ὅταν τοίνυν ἐν πᾶσι τοῖς εἰρημένοις ἐλεγχθέντες ἀπορήσαι, ἐπὶ τοὺς μάρτυρας καταφεύγειν πει- ρῶνται, λέγοντες πολλοὺς ἔχειν μάρτυρας καὶ τοῦτ’ εἶναι τεκμήριον πιστὸν τῆς δυνάμεως τοῦ παρ’ αὐτοῖς λεγομένου προφητικοῦ πνεύματος. τὸ δ’ ἐστὶν ἄρα, ὡς ἔοικεν, παντὸς μᾶλλον οὐκ ἀληθές. καὶ γὰρ τῶν ἄλλων αἱρέσεών τινες πλείστους ὅσους ἔχουσι μάρτυρας, καὶ οὐ παρὰ τοῦτο δήπου συγκαταθησόμεθα, οὐδὲ ἀλήθειαν ἔχειν αὐτοὺς ὁμολογήσομεν. καὶ πρῶτοί γε οἱ ἀπὸ τῆς Μαρκίωνος αἱρέσεως Μαρκιανισταὶ κα. πΛείστους δάους ἔχειν Χριστοῦ μάρτυρας λέγουσιν, ἀλλὰ τόν γε χριστὸν αὐτὸν κατ’ ἀλήθειαν οὐχ ὁμολογοῦσιν.” Καὶ μετὰ βραχέα τούτοις ἐπιφέρει λέγων· “ ὅθεν τοι καὶ ἐπειδὰν οἱ ἐπὶ τὸ τῆς κατ’ ἀλήθειαν πίστεως μαρτύριον κληθέντες ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας τύχωσι μετά τινων τῶν ἀπὸ τῆς τῶν Φρύγων αἱρέσεως λεγομένων μαρτύρων, διαφέρονταί τε πρὸς αὐτοὺς καὶ μὴ κοινωνήσαντες αὐτοῖς τελειοῦνται διὰ τὸ μὴ βούλεσθαι συγκαταθέσθαι τῷ διὰ Μοντανοῦ καὶ τῶν γυναικῶν πνεύματι. καὶ ὅτι τοῦτ’ ἀληθές, καὶ ἐπὶ τῶν ἡμετέρων χρόνων ἐν Ἀπαμείᾳ τῆ πρὸς Μαιάνδρῳ τυγχάνει γεγενημένον ἐν τοῖς περὶ Γάιον καὶ Ἀλέξανδρον ἀπὸ Εὐμενείας μαρτυρήσασι πρόδηλον.”

Contra a chamada heresia dos frígios, pois, o poder defensor da verdade levantou, em Hierápolis, [como] arma forte e invencível, Apolinário — de quem também antes a narrativa fizera menção —, e, com ele, vários outros dos homens eloquentes de então; dos quais também nos foi deixada abundantíssima matéria de história. Começando, pois, a escrita contra eles, um dos referidos assinala primeiro que também com refutações orais os enfrentara; proemia, pois, deste modo: "há muitíssimo e mais que suficiente tempo, amado Avírcio Marcelo, encarregado por ti de compor um discurso contra a heresia dos chamados [seguidores] de Milcíades, estive até agora, de algum modo, em suspenso — não por falta de capacidade de refutar a mentira e dar testemunho à verdade, mas temendo e precavendo-me [para] que não pareça a alguns [que estou] escrevendo por acréscimo ou prescrevendo por acréscimo à palavra da nova aliança do evangelho, à qual não é possível nem acrescentar nem tirar, para quem se propôs viver segundo o próprio evangelho. Mas, tendo estado recentemente em Ancira, da Galácia, e encontrado a igreja do lugar ensurdecida por esta nova — não, como eles dizem, profecia, mas muito antes, como se mostrará, falsa profecia —, na medida do possível, com o Senhor [ajudando], discorremos na igreja, por vários dias, a respeito destes mesmos e das coisas propostas por eles, cada uma, de modo que a igreja exultou e foi fortalecida para a verdade, e os do [lado] contrário, no presente, foram rechaçados, e os adversários entristecidos. Pedindo, pois, os presbíteros do lugar que deixássemos algum memorial das coisas ditas contra os que se opõem à palavra da verdade, estando presente também o nosso co-presbítero Zótico, o de Otros, isto não fizemos, mas prometemos, escrevendo daqui, dando[-o] o Senhor, enviar-lho com empenho."

Tendo dito estas coisas e, em seguida a elas, outras, no início do discurso, prosseguindo, narra o causador da indicada heresia deste modo: "a oposição deles, pois, e a recente heresia cismática em relação à igreja, tiveram tal causa. Diz-se haver uma certa aldeia na Mísia [que confina] com a Frígia, chamada Ardabau de nome; onde dizem [que] um dos recém-convertidos à fé, pela primeira vez, de nome Montano, no [proconsulado] de Grato, procônsul da Ásia, em desejo desmedido de alma de primazia, tendo dado ao adversário acesso a si mesmo, foi transportado pelo espírito, e, de súbito, tendo caído numa espécie de possessão e falso êxtase, entusiasmou-se, e começou a falar e a proferir estranhas [vozes], profetizando de modo contrário ao costume da igreja segundo a tradição e segundo a sucessão desde o alto [dos tempos]. E, dos que naquele tempo estiveram na audição das [suas] falas bastardas, uns, indignados como diante de um energúmeno e endemoninhado e que está em espírito de erro e perturba as turbas, repreendiam[-no] e proibiam[-no] de falar, lembrados da distinção e ameaça do Senhor, de guardar-se vigilantemente da vinda dos falsos profetas; e outros, como que exaltados por Espírito Santo e carisma profético, e não pouco ensoberbecidos, e esquecidos da distinção do Senhor, provocavam o espírito danificador-da-mente e adulador e enganador-do-povo, enfeitiçados e enganados por ele, de modo a já não [poder] ser proibido de calar. E, por uma certa arte — ou antes, por tal método de má-arte —, o diabo, tendo maquinado a perdição contra os desobedientes, e honrado por eles além do merecido, despertou e inflamou ainda mais o entendimento deles, adormecido da fé segundo a verdade, de modo a levantar também duas outras mulheres e enchê-las do espírito bastardo, de modo a falarem também elas, dementes e intempestivas e de modo estranho, semelhantemente ao antes referido. E, chamando o espírito bem-aventurados os que se alegravam e se ensoberbeciam com ele, e inchando[-os] pela grandeza das promessas, e às vezes, contudo, também os condenando abertamente, com sagacidade e credibilidade, para que parecesse também [capaz] de repreender (e poucos eram estes, dos frígios, os enganados) — mas ensinando o espírito insolente a blasfemar a igreja inteira, toda a que está sob o céu, porque nem honra nem acesso a ela recebia o espírito falso-profético; pois, tendo os fiéis da Ásia, muitas vezes e em muitos lugares da Ásia, se reunido para isto, e examinado as falas recentes, e declarado[-as] profanas, e reprovado a heresia, assim, enfim, foram expulsos da igreja e excluídos da comunhão."

Tendo narrado estas coisas entre as primeiras, e trazido por todo o escrito a refutação do erro deles, no segundo [livro] diz isto a respeito da morte dos antes indicados: "visto, pois, que também nos chamavam matadores-de-profetas, porque não recebemos os seus profetas de fala desmedida (pois dizem [que] estes são aqueles que o Senhor prometeu enviar ao povo), respondam-nos diante de Deus: há alguém, ó excelentes, destes que começaram a falar a partir de Montano e das mulheres, que foi perseguido por judeus, ou morto por iníquos? Nenhum. Ou algum deles, detido pelo nome, foi crucificado? Não, pois. Nem tampouco alguma das mulheres foi jamais flagelada nas sinagogas dos judeus, ou apedrejada? Em parte alguma, de modo algum. Mas por outra morte se diz [que] morreram Montano e Maximila. Pois a estes ambos — [depois de] instigá-los o espírito danificador-da-mente — um relato [diz que] se enforcaram, não juntos, mas no tempo da morte de cada um; e uma grande fama [diz que] assim morreram e encerraram a vida à maneira de Judas, o traidor — como também [de] Teódoto, aquele admirável, o primeiro como que administrador da chamada profecia deles, muito relato sustenta que, elevado uma vez e recolhido aos céus [em falso êxtase], entregou-se e confiou-se ao espírito do engano, e, arremessado como um disco, morreu mal; dizem, pois, [que] isto assim se deu. Mas não pensemos, sem ter visto, saber algo de tais coisas, ó bem-aventurado; pois talvez assim, talvez não assim, tenham morrido Montano e Teódoto e a antes referida mulher."

E de novo, no mesmo discurso, diz [que] os santos bispos de então tentaram refutar o espírito [que estava] em Maximila, mas foram impedidos por outros, que cooperavam evidentemente com o espírito; e escreve assim: "e não diga o espírito, no mesmo discurso segundo Astério Urbano, [falando] por meio de Maximila: 'sou perseguida como lobo [expulso] das ovelhas; não sou lobo; sou palavra e espírito e poder' — mas mostre claramente o poder [que há] no espírito, e convença, e force, por meio do espírito, a reconhecê[-lo] os que então estavam presentes para provar e dialogar com o espírito falante, homens aprovados e bispos: Zótico, da aldeia de Cumana, e Juliano, de Apameia; cujas bocas os [seguidores] de Temisão, tendo[-as] amordaçado, não deixaram [que] o espírito mentiroso e enganador-do-povo fosse por eles refutado."

E, na mesma [obra], de novo, tendo dito no meio outras coisas para refutação das falsas profecias de Maximila, indica ao mesmo tempo o tempo em que escrevia estas coisas, e menciona as predições dela, pelas quais vaticinou [que] haveria guerras e revoluções, cuja falsidade também corrige, dizendo assim: "e como não se tornou já evidente também esta mentira? Pois [são] mais de treze anos, até este dia, desde que a mulher morreu, e nem parcial nem universal guerra se deu no mundo, mas até, para os cristãos, antes paz duradoura, pela misericórdia de Deus." E estas coisas [são] do segundo escrito. E também do terceiro exporei pequenas palavras, pelas quais, contra os que se gloriavam de que também muitos deles teriam dado testemunho [martírio], diz isto: "quando, pois, refutados em todas as coisas ditas, ficarem sem recursos, tentam refugiar-se nos mártires, dizendo ter muitos mártires, e [que] isto é uma prova fiável do poder do, entre eles chamado, espírito profético. Mas isto, como parece, é, mais que tudo, não verdadeiro. Pois também algumas das outras heresias têm muitíssimos mártires, e nem por isso, certamente, assentiremos, nem confessaremos [que] elas têm a verdade. E, primeiro, os da heresia de Marcião, chamados marcianistas, dizem ter muitíssimos mártires de Cristo — mas o próprio Cristo, segundo a verdade, não confessam." E, pouco depois, acrescenta a estas coisas, dizendo: "donde, com efeito, quando os chamados da igreja para o martírio da fé segundo a verdade se encontram com alguns dos chamados mártires da heresia dos frígios, separam-se deles e são consumados sem terem comunhão com eles, por não quererem assentir ao espírito [que falou] por meio de Montano e das mulheres. E que isto [é] verdadeiro, e [que] nos nossos tempos sucedeu em Apameia, a [que fica] junto ao Meandro, entre os [companheiros] de Gaio e Alexandre, de Eumeneia, que deram testemunho, [é] evidente."

XVII

Sobre Milcíades e os discursos que compôs

XVII. Ἐν τούτῳ δὲ τῷ συγγράμματι καἰ Μιλτιάδου συγγραφέως μέμνηται, ὡς λόγον τινὰ καὶ αὐτοῦ κατὰ τῆς προειρημένης αἱρέσεως γε· γραφότος· παραθέμενος γοῦν αὐτῶν λέξεις τινάς, ἐπιφέρει λέγων· “ταῦτα εὑρὼν ἔν τινι συγγράμματι αὐτῶν ἐνισταμένων τῷ Ἀλκιβιάδου τοῦ ἀδελφοῦ συγγράμματι, ἐν ᾧ ἀποδείκνυσιν περὶ τοῦ μὴ δεῖν προφήτην ἐν ἐκστάσει λαλεῖν, ἐπετεμόμην.” ὑποκαταβὰς δ’ ἐν ταὐτῷ τοὺς κατὰ τὴν καινὴν διαθήκην προπεφητευκότας καταλέγει, ἐν οἷς καταριθμεῖ Ἀμμίαν τινὰ καὶ Κοδρᾶτον, λέγων οὕτως· “ ἀλλ’ ὅ γε ψευδοπροφήτης ἐν παρεκστάσει, ᾧ ἕπεται ἄδεια καὶ ἀφοβία, ἀρχομένου μὲν ἐξ ἑκουσίου ἀμαθίας, καταστρέφοντος δὲ εἰς ἀκούσιον μανίαν ψυχῆς, ὡς προείρηται. τοῦτον δὲ τὸν τρόπον οὔτε τινὰ τῶν κατὰ τὴν παλαιὰν οὔτε τῶν κατὰ τὴν καινὴν πνευματοφορηθέντα προφήτην δεῖξαι δυνή- δονται, οὔτε Ἄγαβον οὔτε Ἰούδαν οὔτε Σίλαν οὔτε τὰς Φιλίππου θυγατέρας, οὔτε τὴν ἐν Φιλαδελφίᾳ Ἀμμίαν οὔτε Κοδρᾶτον, οὔτε εἰ δή τινας ἄλλους μηδὲν αὐτοῖς προσήκοντας καυχήσονται ’’ καὶ αὖθις δὲ μετὰ βραχέα ταῦτά φηαιν· “εἰ γὰρ μετὰ Κοδρᾶτον καὶ τὴν ἐν Φιλαδελφίᾳ Ἀμμίαν, ὥς φασιν, αἱ περὶ Μοντανὸν διεδέξαντο γυναῖκες τὸ προφητικὸν χάρισμα, τοὺς ἀπὸ Μοντανοῦ καὶ τῶν γυναικῶν τίνες παρ’ αὐτοῖς διεδέξαντο, δειξάτωσαν· δεῖν γὰρ εἶναι τὸ προφητικὸν χάρισμα ἐν πάσῃ τῆ ἐκκλησίᾳ μέχρι τῆς τελείας παρουσίας ὁ ἀπόστολος ἀξιοῖ. ἀλλ’ οὐκ ἂν ἔχοιεν δεῖξαι τεσσαρεσκαιδέκατον ἤδη που τοῦτο ἔτος ἀπὸ τῆς Μαξιμίλλης τελευτἠς.” Οὗτος μὲν δὴ τοσαῦτα· ὅ γέ τοι πρὸς αὐτοῦ δεδηλωμένος Μιλτιάδης καὶ ἄλλας ἡμῖν τῆς ἰδίας περὶ τὰ θεῖα λόγια απουδῆς μνήμας καταλέλοιπεν ἔν τε οἷς πρὸς ‘́Eλληνας συνέταξε λόγοις καὶ τοῖς πρὸς Ἰουδαίους , ἑκατέρᾳ ἰδίως ὑποθέσει ἐν δυσὶν ὑπαντήσας αυγγράμμασιν, ἔτι δὲ καὶ πρὸς τοὺς κοσμικοὺς ἄρχοντας ὑπὲρ ἦς μετῄει φιλοσοφίας πεποίηται ἀπολογίαν.

E, neste escrito, [o Anônimo] menciona também o escritor Milcíades, como tendo também ele escrito um certo discurso contra a heresia antes referida; tendo, pois, exposto algumas palavras deles, acrescenta, dizendo: "tendo achado estas coisas num certo escrito deles, [no qual] se opõem ao escrito do irmão Alcibíades [Milcíades], no qual demonstra que um profeta não deve falar em êxtase, fiz um resumo." E, descendo um pouco, na mesma [obra], enumera os que profetizaram segundo o Novo Testamento, entre os quais conta uma certa Âmia e Quadrato, dizendo assim: "mas o falso profeta [fala] em falso êxtase, ao qual seguem a licença e o destemor — começando ele de uma ignorância voluntária, mas terminando numa loucura involuntária da alma, como já foi dito. E, deste modo, não poderão mostrar nenhum profeta, nem dos [tempos] do Antigo nem dos do Novo [Testamento], transportado pelo espírito — nem Ágabo, nem Judas, nem Silas, nem as filhas de Filipe, nem Âmia, a de Filadélfia, nem Quadrato, nem quaisquer outros de que se gloriem, [que] em nada lhes pertencem." E de novo, pouco depois, diz isto: "pois, se, depois de Quadrato e de Âmia, a de Filadélfia, como dizem, as mulheres em torno de Montano receberam em sucessão o carisma profético, mostrem quais, entre eles, sucederam aos [vindos] de Montano e das mulheres; pois que o carisma profético deve existir em toda a igreja até a vinda final, o apóstolo [o] sustenta. Mas não poderiam mostrá[-lo], sendo este já, de algum modo, o décimo quarto ano desde a morte de Maximila."

Este, pois, [diz] tantas coisas; e o Milcíades por ele indicado deixou-nos também outras memórias do seu próprio empenho a respeito das divinas letras, tanto nos discursos que compôs contra os gregos quanto nos contra os judeus, tendo enfrentado cada assunto, separadamente, em dois escritos; e ainda fez uma apologia, aos governantes mundanos, em favor da filosofia que seguia.

XVIII

Quantas coisas também Apolônio refutou dos [hereges] da Frígia, e de quais [pessoas] fez menção

XVIII. τῆς δὲ κατὰ Φρύγας καλουμένης αἱρέσεως καὶ Ἀπολλώνιος, ἐκκλησιαστικὸς συγγραφεύς, ἀκμαζούσης εἰς ἔτι τότε κατὰ τὴν Φρυγίαν ἔλεγχον ἐνστησάμενος, ἴδιον κατ’ αὐτῶν πεποίηται σύγγραμμα, τὰς μὲν φερομένας αὐτῶν προφητείας ψευδεῖς οὔσας κατὰ λέξιν εὐθύνων, τὸν δὲ βίον τῶν τῆς αἱρέσεως ἀρχηγῶν ὁποῖός τις γέγονεν, διελέγχων· αὐτοῖς δὲ ῥήμασιν περὶ τοῦ Μοντανοῦ ταῦτα λέγοντος ἄκουε· “ ἀλλὰ τίς ἐστιν οὗτος ὁ πρόα· φατὸς διδάσκαΛος , τὰ ἔργα αὐτοῦ καὶ ἡ διδασκαλία δείκνυσιν. οὗτός ἐστιν ὁ διδάξας λύαεις γάμων, ὁ νηστείας νομοθετήσας, ὁ Πέπουζαν καὶ Τύμιον Ἱερουσαλὴμ ὀνομάσας πόλεις δ’ εἰσὶν αὗται μικραὶ τῆς Φρυγίας), τοὺς πανταχόθεν ἐκεῖ συναγαγεῖν ἐθέλων ὁπρακτῆρας χρημάτων καταστήσας, ὁ ἐπ’ ὀνόματι προσφορῶν τὴν δωροληψίαν ἐπιτεχνώμενος, , ὁ σαλάρια χορηγῶν τοῖς κηρύσσουσιν αὐτοῦ τὸν λόγον, ἵνα διὰ τῆς γαατριμαργίας ἡ διδασκαλία τοῦ λόγου κρατύνηται.” Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ Μοντανοῦ· καὶ περὶ τῶν προφητίδων δὲ αὐτοῦ ὑποκαταβὰς οὕτω γράφει· δείκνυμεν οὖν αὐτὰς πρώτας τὰς προφήτιδας ταύτας, ἀφ’ οὗ τοῦ πνεύματος ἐπληρώθησαν, τοὺς ἄνδρας καταλιπούσας . πῶς οὖν ἐψεύδοντο Πρίσκιλλαν παρθένον ἀποκαλοῦντες ; εἶτ’ ἐπιφέρει λέγων· “ δοκεῖ ἀοῖ πᾶσα γραφὴ κωλύειν προφήτην λαμβάνειν δῶρα καὶ χρήματα; ὅταν οὖν ἴδω τὴν προφῆτιν εἰληφυῖαν καὶ χρυσὸν καὶ ἄργυρον καὶ πολυτελεῖς ἐσθῆτας, πῶς αὐτὴν μὴ παραιτήαωμαι.” Αὖθις δ᾿ ὑποκαταβὰς περί τινος τῶν κατ᾿ αὐτοὺς ὁμολογητῶν ταῦτά φησιν· “ἔτι δὲ καὶ Θεμίσων, ὁ τὴν ἀξιόπιστον πλεονεξίαν ἠμφιεσμένος, ὁ μὴ βαστάσας τῆς ὁμολογίας τὸ σημεῖον, ἀλλὰ πλήθει χρημάτων ἀποθέμενος τὰ δεσμά, δέον ἐπὶ τούτῳ ταπεινοφρονεῖν , ὡς μάρτυς καυχώμενος, ἐτόλμησεν, μιμούμενος τὸν ἀπόστολον, καθολικήν τινα συνταξάμενος ἐπιστολῄν, κατηχεῖν μὲν τοὺς ἄμεινον αὐτοῦ πεπιστευκότας , συναγωνίζεσθαι δὲ τοῖς τῆς κενοφωνίας λόγοις, βλασφημῆσαι δὲ εἰς τὸν κύριον καὶ τοὺς ἀποστόλους καὶ τὴν ἁγίαν ἐκκληαίαν.” καὶ περὶ ἑτέρου δὲ αὖθις τῶν κατ᾿ αὐτοὺς τετιμημένων ὡς δὴ μαρτύρων οὕτω γράφει· “ ἵνα δὲ μὴ περὶ πλειόνων λέγωμεν, ἡ προφῆτις ἡμῖν εἰπάτω τὰ κατὰ Ἀλέξανδρον, τὸν λέγοντα ἑαυτὸν μάρτυρα, ᾧ συνεστιᾶται, ᾧ προσκυνοῦσιν καὶ αὐτῷ πολλοί· οὗ τὰς λῃστείας καὶ τὰ ἄλλα τολμήματα ἐφ᾿ οἷς κεκόλασται, οὐχ ἡμᾶς δεῖ λέγειν, ἀλλὰ ὁ ὀπισθόδομος ἔχει. τίς οὖν τίνι χαρίζεται τὰ ἁμαρτήματα; πότερον ὁ προφήτης τὰς λῃστείας τῷ μάρτυρι ἢ ὁ μάρτυς τῷ προφήτη τὰς πλεονεξίας; εἰρηκότος γὰρ τοῦ κυρίου μὴ Μatt. 10, 9. κτήσησθε χρυσὸν μήτε ἄργυρον μηδὲ δύο χιτῶνας, οὗτοι πᾶν τοὐναντίον πεπλημμελήκασιν περὶ τὰς τούτων τῶν ἀπηγορευμένων κτήσεις. δείξομεν γὰρ τοὺς λεγομένους παρ᾿ αὐτοῖς προφήτας καὶ μάρτυρας μὴ μόνον παρὰ πλουσίων, ἀλλὰ καὶ παρὰ πτωχῶν καὶ ὀρφανῶν καὶ χηρῶν κερματιζομένους. καὶ εἰ πεποίθησιν ἔχουσιν, στήτωσαν ἐν τούτῳ καὶ διορισάσθωσαν ἐπὶ τούτοις, ἵνα ἐὰν ἐλεγχθῶσιν, κἂν τοῦ λοιποῦ παύσωνται πλημμελοῦντες. δεῖ γὰρ τοὺς καρποὺς δοκιμάζεσθαι τοῦ προφήτου· ἀπὸ γὰρ τοῦ καρποῦ τὸ ξύλον γινώσκεται. ἵνα δὲ τοῖς βουλομένοις τὰ κατὰ Ἀλέξανδρον ἦ γνώριμα, κέκριται ὑπὸ Αἰμιλίου Φροντίνου ἀνθυπάτου ἐν Ἐφέσῳ, οὐ διὰ τὸ ὄνομα, ἀλλὰ δι’ ἃς ἐτόλμησεν λῃστείας, ὢν ἤδη παραβάτης· εἶτ’ ἐπιψευσάμενος τῷ ὀνόματι τοῦ κυρίου, ἀπολέλυται, πλανήσας τοὺς ἐκεῖ πιστούς, καὶ ἡ ἰδία παροικία αὐτόν, ὅθεν ἢν, οὐκ ἐδέξατο διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν λῃστήν, καὶ οἱ θέλοντες μαθεῖν τὰ κατ’ αὐτὸν ἔχουσιν τὸ τῆς Ἀσίας δημόσιον ἀρχεῖον· ὅν ὁ προφήτης συνόντα πολλοῖς ἔτεσιν ἀγνοεῖ. τοῦτον ἐλέγχοντες ἡμεῖς, δι’ αὐτοῦ καὶ τὴν ὑπόστασιν ἐξελέγχομεν τοῦ προφήτου. τὸ ὅμοιον ἐπὶ πολλῶν δυνάμεθα ἀποδεῖξαι, καὶ εἰ θαρροῦσιν, ὑπομεινάτωσαν τὸν ἔλεγχον.” Πάλιν τε αὗ ἐν ἑτέρῳ τόπῳ τοῦ συγγράμματος περὶ ὧν αὐχοῦσι προφητῶν ἐπιλέγει ταῦτα· “ἐὰν ἀρνῶνται δῶρα τοὺς προφήτας αὐτῶν εἰληφέναι, τοῦθ’ ὁμολογησάτωσαν ὅτι ἐὰν ἐλεγχθῶσιν εἰλγφότες, οὐκ εἰσὶ προφῆται, καὶ μυρίας ἀποδείξεις τούτων παραστήσομεν. ἀναγκαῖον δέ ἐστιν πάντας καρποὺς δοκιμάζεσθαι προφήτου. προφήτης, εἰπέ μοι, βάπτεται; προφήτης στιβίζεται; προφήτης Φιλοκοσμεῖ; προφήτης τάβλαις καὶ κύβοις παίζει; προφήτης δανείζει; ταῦτα ὁμολογησάτωσαν πό- τερον ἔξεστιν ἢ μή, ἐγὼ δ’ ὅτι γέγονεν παρ’ αὐτοῖς, δείξω.” Ὁ δ’ αὐτὸς οὗτος Ἀπολλώνιος κατὰ τὸ αὐτὸ σύγγραμμα ἱατορεῖ ὡς ἄρα τεσσαρακοστὸν ἐτύγχανεν ἔτος ἐπὶ τὴν τοῦ αυγγράμματος αὐτοῦ γραφὴν ἐξ οὗ τῇ προσποιήτῳ αὐτοῦ προφητείᾳ ὁ Μοντανὸς ἐπικεχείρηκεν, καὶ πάλιν φησὶν ὡς ἄρα Ζωτικός, οὗ καὶ ὁ πρότερος συγγραφεὺς ἐμνημόνευσεν, ἐν Πεπούζοις προφητεύειν δὴ προσποιουμένης τῆς Μαξιμίλλης ἐπιστὰς διελέγξαι τὸ ἐνεργοῦν ἐν αὐτῇ πνεῦμα πεπείραται, ἐκωλύθη γε μὴν πρὸς τῶν τὰ ἐκείνης φρονούντων. καὶ Θρασέα δέ τινος τῶν τότε μαρτύρων μνημονεύει. ἔτι δὲ ὡς ἐκ παραδόσεως τὸν σωτῆρά φησιν προστεταχέναι τοῖς αὐτοῦ ἀποστόλοις ἐπὶ δώδεκα ἔτεσιν μὴ χωρισθῆναι τῆς ῾Ιερουσαλήμ, κέχρηται δὲ καὶ μαρτυρίαις ἀπὸ τῆς Ἰωάννου Ἀποκαλύψεως, καὶ νεκρὸν δὲ δυνάμει θείᾳ πρὸς αὐτοῦ Ἰωάννου ἐν τῆ ’Eφέαῳ ἐγηγέρθαι ἱατορεῖ, καὶ ἄλλα τινά φηαιν, δι’ ὧν ἱκανῶς τῆς προειρημένης αἱρέσεως πληρέστατα διηύθυνεν τὴν πλάνην. ταῦτα καἰ ὁ Ἀπολλώνιος.

E da heresia chamada dos frígios também Apolônio, escritor eclesiástico, estando ela ainda então no auge pela Frígia, tendo empreendido a refutação, fez um escrito próprio contra eles, corrigindo, palavra por palavra, as profecias deles em circulação, [mostrando] que são falsas, e expondo qual foi a vida dos fundadores da heresia. Ouve[-o], com estas mesmas palavras, dizendo estas coisas a respeito de Montano: "mas quem é este recente mestre, as suas obras e o [seu] ensino [o] mostram. Este é o que ensinou dissoluções de casamentos, o que legislou jejuns, o que nomeou Pepuza e Tímio 'Jerusalém' (e estas são pequenas cidades da Frígia), querendo reunir ali [gente] de toda parte, o que constituiu cobradores de dinheiro, o que engenhou, sob o nome de 'ofertas', o recebimento de presentes, o que fornece salários aos que pregam a sua doutrina, para que, pela gula, o ensino da doutrina seja fortalecido."

E estas coisas a respeito de Montano; e, a respeito das profetisas dele, descendo um pouco, escreve assim: "mostramos, pois, [que] estas mesmas primeiras profetisas, desde que foram cheias do espírito, abandonaram os maridos. Como, pois, mentiam, chamando Priscila 'virgem'?" Depois acrescenta, dizendo: "não te parece [que] toda a Escritura proíbe [que] um profeta receba presentes e dinheiro? Quando, pois, vejo a profetisa tendo recebido ouro e prata e vestes suntuosas, como não a rejeitarei?" E de novo, descendo um pouco, a respeito de um dos confessores entre eles, diz isto: "e ainda Temisão, o revestido de uma cobiça de aparência crível, o que não carregou o sinal da confissão, mas depôs as cadeias por uma quantidade de dinheiro — [quando] devia, por isto, ser humilde —, gloriando-se como mártir, ousou, imitando o apóstolo, compondo uma certa carta católica, catequizar os que creram melhor que ele, e combater com palavras de vã sonoridade, e blasfemar contra o Senhor e os apóstolos e a santa igreja."

E, a respeito de outro, de novo, dos honrados entre eles como mártires, escreve assim: "e, para que não falemos a respeito de muitos, diga-nos a profetisa as coisas a respeito de Alexandre, o que diz a si mesmo mártir, com quem [ela] banqueteia, a quem também muitos adoram; cujos roubos e as outras ousadias, pelas quais foi castigado, não é preciso [que] nós digamos — o arquivo os tem. Quem, pois, perdoa a quem os pecados? O profeta os roubos ao mártir, ou o mártir ao profeta as cobiças? Pois, tendo o Senhor dito 'não possuais ouro, nem prata, nem duas túnicas', estes, todo o contrário, transgrediram quanto à posse destas coisas proibidas. Pois mostraremos [que] os entre eles chamados profetas e mártires extorquem dinheirinho não só de ricos, mas também de pobres e órfãos e viúvas. E, se têm confiança, ponham-se de pé nisto e discutam sobre estas coisas, para que, se forem refutados, ao menos doravante cessem de transgredir. Pois é preciso [que] os frutos do profeta sejam provados; pois pelo fruto se conhece a árvore. E, para que as coisas a respeito de Alexandre sejam conhecidas dos que quiserem: foi julgado por Emílio Frontino, procônsul, em Éfeso — não por causa do nome, mas pelos roubos que ousou, sendo já um transgressor; depois, tendo mentido [apoiando-se] no nome do Senhor, foi solto, tendo enganado os fiéis de lá, e a sua própria paróquia, de onde era, não o recebeu, por ser ele um salteador; e os que querem aprender as coisas a respeito dele têm o arquivo público da Ásia. A quem o profeta, convivendo [com ele] por muitos anos, ignora! Refutando este, nós, por meio dele, refutamos também a substância [pretensão] do profeta. O semelhante podemos mostrar a respeito de muitos; e, se têm coragem, suportem a refutação."

E de novo, em outro lugar do escrito, a respeito dos profetas de que se gloriam, acrescenta isto: "se negam [que] os seus profetas receberam presentes, confessem isto: que, se forem convencidos de [os] terem recebido, não são profetas; e apresentaremos inúmeras demonstrações destas coisas. E é necessário [que] todos os frutos de um profeta sejam provados. Um profeta, dize-me, tinge-se [os cabelos]? Um profeta pinta-se [os olhos] com antimônio? Um profeta ama os adornos? Um profeta joga tábulas e dados? Um profeta empresta a juros? Confessem se estas coisas são lícitas ou não, e eu mostrarei que se deram entre eles."

E este mesmo Apolônio, no mesmo escrito, narra que era o quadragésimo ano, à [época da] escrita do seu escrito, desde que Montano empreendera a sua fingida profecia; e de novo diz que Zótico — de quem também o escritor anterior fez menção —, estando Maximila em Pepuza fingindo profetizar, tendo-se apresentado, tentou refutar o espírito que operava nela, mas foi impedido pelos que pensavam as coisas daquela. E menciona também um certo Traseas, dos mártires de então. E ainda diz, como que por tradição, [que] o Salvador ordenou aos seus apóstolos não se afastarem de Jerusalém por doze anos. E serviu-se também de testemunhos do Apocalipse de João, e narra [que] um morto foi ressuscitado, por poder divino, pelo próprio João, em Éfeso; e diz algumas outras coisas, pelas quais suficiente e completíssimamente corrigiu o erro da heresia antes referida. Estas coisas [diz] também Apolônio.

XIX

De Serapião, a respeito da heresia dos frígios

ΧΙΧ. Τῶν δὲ ’Απολιναρίου κατὰ τῆς δηλωθείσης αἱρέσεως μνήμην πεποίηται Σεραπίων, ὃν ἐπὶ τῶν δηλουμένων χρόνων μετὰ Μαξιμῖνον ἐπίσκοπον τῆς Ἀντιοχέων ἐκκλησίας γενέσθαι κατέχει λόγος· μέμνηται δ’ αὐτοῦ ἐν ἰδίᾳ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Καρικὸν καὶ Πόντιον, ἐν ἧ διευθύνων καὶ αὐτὸς τὴν αὐτὴν αἵρεσιν, ἐπιλέγει ταῦτα· “ὅπως δὲ καὶ τοῦτο εἰδῆτε ὅτι τῆς ψευδοῦς ταύτης τάξεως τῆς ἐπικαλουμένης νέας προφητείας ἐβδέλυκται ἢ ἐνέργεια παρὰ πάσῃ τῆ ἐν κόαμῳ ἀδελφότητι, πέπομφα ὑμῖν καὶ Κλαυδίου ’Απολιναρίου, τοῦ μακαριωτάτου γενομένου ἐν Ἱεραπόλει τῆς Ἀσίας ἐπισκόπου, γράμματα.’’ ἐν ταύτῃ δὲ τῇ τοῦ Σεραπίωνος ἐπιατολῇ καὶ ὑποσημειώσεις φέρονται διαφόρων ἐπισκόπων, ὧν ὁ μέν τις ὧδέ πως ὑποσεσημείωται· “Αὐρήλιος Κυρίνιος μάρτυς ἐρρῶσθαι ὑμᾶς εὔχομαι,” ὁ δέ τις τοῦτον τὸν τρόπον· “Αἴλιος Πούπλιος Ἰούλιος ἀπὸ Δεβελτοῦ κολωνίας τῆς Θρᾴκης ἐπίακοπος· ξῆ ὁ θεὸς ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ὅτι Σωτᾶς ὁ μακάριος ὁ ἐν Ἀγχιάλῳ ἠθέλησε τὸν δαίμονα τὸν Πρισκίλλης ἐκβαλεῖν, καὶ οἱ ὑποκριταὶ οὐκ ἀφῆκαν.’’ καὶ ἄλλων δὲ πλειόνων τὸν ἀριθμὸν ἐπιακόπων αυμφήφων τούτοις ἐν τοῖς δηλωθεῖσιν γράμμασιν αὐτόγραφοι φέρονται σημειώσεις. καὶ τὰ μὲν κατὰ τούτους ἦν τοιαῦτα.

E das [obras] de Apolinário contra a heresia indicada fez menção Serapião, que a tradição sustenta ter-se tornado, nos tempos indicados, bispo da igreja dos antioquenos, depois de Maximino; e menciona-o em carta própria, a [dirigida] a Cárico e Pôncio, na qual, corrigindo também ele a mesma heresia, acrescenta isto: "e, para que saibais também isto — que a operação desta ordem mentirosa, a chamada 'nova profecia', é abominada por toda a irmandade [que está] no mundo —, enviei-vos também escritos de Cláudio Apolinário, o bem-aventuradíssimo bispo que houve em Hierápolis da Ásia." E nesta carta de Serapião conservam-se também subscrições de diversos bispos, dos quais um subscreveu mais ou menos assim: "eu, Aurélio Cirínio, mártir [testemunha], rogo que estejais bem"; e outro, deste modo: "Élio Públio Júlio, bispo de Debelto, colônia da Trácia: vive o Deus que [está] nos céus, que Sotas, o bem-aventurado, o de Anquíalo, quis expulsar o demônio de Priscila, e os hipócritas não [o] permitiram." E, de vários outros bispos em número, concordes com estes, conservam-se, nos escritos indicados, anotações autógrafas. E as coisas a respeito destes eram tais.

XX

Quantas coisas Irineu discutiu por escrito com os cismáticos de Roma

XX. Ἐξ ἐναντίας δὲ τῶν ἐπὶ Ῥώμης τὸν ὑγιῆ τῆς ἐκκλησίας θεσμὸν παραχαραττόντων, Εἰρήναιος διαφόρους ἐπιστολὰς συντάττει, τὴν μὲν ἐπιγραφὰς Πρὸς Βλάστον περὶ σχίσματος, τὴν δὲ Πρὸς Φλωρῖνον περὶ μοναρχίας ἢ περὶ τοῦ μὴ εἶναι τὸν θεὸν ποιητὴν κακῶν. ταύτης γάρ τοι τῆς γνώμης οὗτος ἐδόκει προααπίξειν· δι’ ὃν αὖθις ὑποσυρόμενον τῆ κατὰ Οὐαλεντῖνον πλάνη καὶ τὸ Περὶ ὀγδοάδος συντάττεται τῷ Εἰρηναίῳ σπούδασμα, ἐν ᾧ καὶ ἐπισημαίνεται τὴν πρώτην τῶν ἀποστόλων κατειληφέναι ἑαυτὸν διαδοχήν· ἔνθα πρὸς τῷ τοῦ συγγράμματος τέλει χαριεστάτην αὐτοῦ σημείωσιν εὑρόντες, ἀναγκαίως καὶ ταύτην τῇδε καταλέξομεν τῆ γραφῆ, τοῦτον ἔχουσαν τὸν τρόπον· “ὁρκίζω σε τὸν μεταγραψόμενον τὸ βιβλίον τοῦτο κατὰ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ χριστοῦ καὶ κατὰ τῆς ἐνδόξου παρουσίας αὐτοῦ, ἦς ἔρχεται κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, ἵνα ἀντιβάλῃς ὃ μετεγράψω, καὶ κατορθώσῃς ορθώσῃς αὐτὸ πρὸς τὸ ἀντίγραφον τοῦτο μετεγράψω, ἐπιμελῶς· καὶ τὸν ὅρκον τοῦτον ὁμοίως μεταγραφεῖς καὶ θήσεις ἐν τῷ ἀντιγράφῳ.” καὶ ταῦτα δὲ ὠφελίμως ὑπ’ ἐκείνου λελέχθω πρὸς ἡμῶν τε ἱστορείσθω, ὡς ἄν ἔχοιμεν ἄριστον σπουδαιοτάτης ἐπιμελείας τοὺς ἀρχαίους ἐκείνους καὶ ὄντως ἱεροὺς ἄνδρας ὑπόδειγμα. Ἐν ἧ γε μὴν προειρήκαμεν πρὸς τὸν Φλωρῖνον ὁ Εἰρήναιος ἐπιστολῇ αὖθις τῆς ἅμα Πολυκάρπῳ συνουσίας αὐτοῦ μνημονεύει, λέγων· “ ταῦτα τὰ δόγματα, Φλωρῖνε, ἵνα πεφεισμένως εἴπω, οὐκ ἔστιν ὑγιοῦς γνώμης· ταῦτα τὰ δόγματα ἀσύμφωνά ἐστιν τῇ ἐκκλησίᾳ εἰς τὴν μεγίστην ἀσέβειαν περιβάλλοντα τοὺς πειθομένους αὐτοῖς· ταῦτα τὰ δόγματα οὐδὲ οἱ ἔξω τῆς ἐκκΛησίας αἱρετικοὶ ἐτόλμησαν ἀποφήνασθαί ποτε· ταῦτα τὰ δόγματα οἱ πρὸ ἡμῶν πρεσβύτεροι, οἱ καὶ τοῖς ἀποστόλοις συμφοιτήσαντες, οὐ παρέδωκάν σοι. εἶδον γάρ ἄε, παῖς ἔτι ὤν, ἐν τῆ κάτω Ἀσίᾳ παρὰ Πολυκάρπῳ, λαμπρῶς πράσσοντα ἐν τῆ βασιλικῇ αὐλῇ καὶ πειρώμενον εὐδοκιμεῖν παρ’ αὐτῷ. μᾶλλον γὰρ τὰ τότε διαμνημονεύω τῶν ἔναγχος γινομένων αἱ γὰρ ἐκ παίδων μαθήσεις συναύξουσαι τῇ ψυχῇ, ἑνοῦνται αὐτῇ), ὥστε με δύνασθαι εἰπεῖν καὶ τὸν τόπον ἐν ᾧ καθεζόμενος διελέγετο ὁ μακάριος Πολύκαρπος, καὶ τὰς προόδους αὐτοῦ καὶ τὰς εἰσόδους καὶ τὸν χαρακτῆρα τοῦ βίου καὶ τὴν τοῦ σώματος ἰδέαν καὶ τὰς διαλέξεις ἃς ἐποιεῖτο πρὸς τὸ πλῆθος, καὶ τὴν μετὰ Ἰωάννου συναναστρφὴν ὡς ἀπήγγελλεν καὶ τὴν μετὰ τῶν λοιπῶν τῶν ἑορακότων τὸν κύριον, καὶ ὡς ἀπεμνημόνευεν τοὺς λόγους αὐτῶν, καὶ περὶ τοῦ κυρίου τίνα ἢν ἃ παρ’ ἐκείνων ἀκηκόει, καὶ περὶ τῶν δυνάμεων αὐτοῦ, καὶ περὶ τῆς διδασκαλίας, ὡς παρὰ τῶν αὐτοπτῶν τῆς ζωῆς τοῦ λόγου παρειληφὼς ὁ Πολύκαρπος ἀπήγγελλεν πάντα σύμφωνα ταῖς γραφαῖς. ταῦτα καὶ τότε διὰ τὸ ἔλεος τοῦ θεοῦ τὸ ἐπ’ ἐμοὶ γεγονὸς σπουδαίως ἤκουον, ὑπομνηματιζόμενος αὐτὰ οὐκ ἐν χάρτῃ, ἀλλ’ ἐν τῇ ἐμῇ καρδίᾳ· καἰ ἀεὶ διὰ τὴν χάριν τοῦ θεοῦ γνησίως αὐτὰ ἀναμαρυκῶμαι, καὶ δύναμαι διαμαρτύρασθαι ἔμπροσθεν τοῦ θεοῦ ὅτι εἴ τι τοιοῦτον ἀκηκόει ἐκεῖνος ὁ μακάριος καὶ ἀποστολικὸς πρεσβύτερος, ἀνακράξας ἄν καὶ ἐμφράξας τὰ ὦτα αὐτοῦ καὶ κατὰ τὸ σύνηθες αὐτῷ εἰπών ὦ καλὲ θεέ, εἰς οἵους με καιροὺς τετήρηκας, ἵνα τούτων ἀνέχωμαι,’ πεφεύγει ἄν καὶ τὸν τόπον ἐν ᾧ καθεζόμενος ἢ ἑστὼς τῶν τοιούτων ἀκηκόει λόγων. καὶ ἐκ τῶν ἐπιστολῶν δὲ αὐτοῦ ὧν ἐπέστειλεν ἤτοι ταῖς γειτνιώσαις ἐκκλησίαις, ἐπιστηρίζων αὐτάς, ἢ τῶν ἀδελφῶν τιαί, νουθετῶν αὐτοὺς καὶ προτρεπόμενος, δύναται Φανερωθῆναι.” ταῦτα ὁ Εἰρηναῖος.

E, do lado contrário aos que em Roma falsificavam a sã instituição da igreja, Irineu compõe diversas cartas: uma intitulada "A Blasto, sobre o cisma", e outra "A Florino, sobre a monarquia, ou sobre [o fato de] Deus não ser autor de males" — pois desta opinião este parecia ser defensor; por causa de quem, de novo arrastado para o erro segundo Valentino, também é composta por Irineu a obra "Sobre a ogdóade", na qual também assinala [que] ele mesmo apreendera a primeira sucessão dos apóstolos. Ali, junto ao fim do escrito, tendo nós achado uma graciosíssima anotação dele, necessariamente também a enumeraremos nesta escrita, tendo ela este teor: "conjuro-te, a ti que copiarás este livro, pelo nosso Senhor Jesus Cristo e pela sua gloriosa vinda, na qual vem julgar vivos e mortos, que compares o que copiaste e o corrijas cuidadosamente segundo esta cópia, da qual copiaste; e este juramento igualmente copiarás e porás na cópia." E também estas coisas fiquem utilmente ditas por aquele e narradas por nós, para que tenhamos aqueles homens antigos e realmente santos [como] excelente exemplo de diligentíssimo cuidado.

Na carta a Florino que já referimos, Irineu de novo menciona a sua convivência com Policarpo, dizendo: "estas doutrinas, Florino — para que eu fale com comedimento —, não são de opinião sã; estas doutrinas são discordantes da igreja, lançando os que lhes obedecem na maior impiedade; estas doutrinas nem os hereges de fora da igreja ousaram jamais declarar; estas doutrinas os presbíteros [que vieram] antes de nós, os que também conviveram com os apóstolos, não te transmitiram. Pois eu te vi, sendo [eu] ainda menino, na Ásia inferior, junto de Policarpo, agindo tu brilhantemente na corte imperial e tentando ter boa reputação junto dele. Pois recordo melhor as coisas de então do que as ocorridas há pouco (pois os aprendizados desde meninos, crescendo junto com a alma, unem-se a ela), de modo que posso dizer também o lugar em que, assentado, discorria o bem-aventurado Policarpo, e as suas saídas e as entradas, e o caráter da [sua] vida, e a forma do [seu] corpo, e as conversas que fazia diante da multidão, e como relatava a convivência com João e com os demais que tinham visto o Senhor, e como recordava as palavras deles, e quais eram as coisas que, a respeito do Senhor, ouvira deles — a respeito dos seus poderes e a respeito do [seu] ensino —, como Policarpo, tendo[-as] recebido das testemunhas oculares da vida do Verbo, relatava todas as coisas concordes com as Escrituras. Estas coisas, também então, pela misericórdia de Deus que se deu sobre mim, eu ouvia diligentemente, memorando-as não em papel, mas no meu coração; e sempre, pela graça de Deus, genuinamente as rumino, e posso testemunhar diante de Deus que, se aquele bem-aventurado e apostólico presbítero tivesse ouvido algo de tal, teria gritado e tapado os seus ouvidos, e, segundo o [que lhe era] costumeiro, dito: 'ó bom Deus, para que tempos me conservaste, para que eu suporte estas coisas!' — e teria fugido até do lugar em que, assentado ou de pé, tivesse ouvido tais palavras. E, das cartas dele, que enviou quer às igrejas vizinhas, confirmando-as, quer a alguns dos irmãos, advertindo-os e exortando[-os], [isto] pode ser tornado manifesto." Estas coisas [diz] Irineu.

XXI

Como, em Roma, Apolônio sofreu martírio

XXI. Κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν τῆς Κομόδου βασιλείας χρόνον μεταβέβλητο μὲν ἐπὶ τὸ πρᾶον τὰ καθ’ ἡμᾶς, εἰρήνης αὺν θείᾳ χάριτι τὰς καθ’ ὅΛης τῆς οἰκουμένης διαλαβούσης ἐκκλησίας· ὅτε καὶ ὁ σωτήριος λόγος ἐκ παντὸς γένους ἀνθρώπων πᾶσαν ὑπήγετο ψυχὴν ἐπὶ τὴν εὐσεβῆ τοῦ τῶν ὅλων θεοῦ θρῃσκείαν, ὡς ἤδη καὶ τῶν ἐπὶ ῾Ρώμης εὖ μάλα πλούτῳ καὶ γένει διαφανῶν πλείους ἐπὶ τὴν σφῶν ὁμόσε χωρεῖν πανοικεί τε καὶ παγγενεὶ σωτηρίαν. οὐκ ἦν δὲ ἄρα τοῦτο τῷ μισοκάλῳ δαίμονι βασκάνῳ ὄντι τὴν φύαιν οἰστόν, ἀπεδύετο δ’ οὗν εἰς αὖθις, ποικίλας τὰς καθ’ ἡμῶν μηχανὰς ἐπιτεχνώμενος. ἐπὶ γοῦν τῆς ‘Ρωμαίων πόλεως Ἀπολλώνιον, ἄνδρα τῶν τότε πιστῶν ἐπὶ παιδείᾳ καὶ φιλοσοφίᾳ βεβοημένον, ἐπὶ δικαστήριον ἄγει, ἕνα γέ τινα τῶν εἰς ταῦτ’ ἐπιτηδείων αὐτῷ διακόνων ἐπὶ κατηγορίᾳ τἀνδρὸς ἐγείρας. ἀλλ’ ὁ μὲν δείλαιος παρὰ καιρὸν: τὴν δίκην εἰσελθών, ὅτι μὴ ξῆν ἐξὸν ἦν κατὰ βασιλικὸν ὅρον τοὺς τῶν τοιῶνδε μηνυτάς, αὐτίκα κατεάγνυται τὰ σκέλη, Περεννίου δικαστοῦ τοιαύτην κατ’ αὐτοῦ φῃφον ἀπενέγκαντος· ὁ δέ γε θεοφιλέστατος μάρτυς, πολλὰ λιπαρῶς ἱκετεύσαντος τοῦ δικαστοῦ καὶ λόγον αὐτὸν ἐπὶ τῆς συγκλήτου βουλῆς αἰτήσαντος, λογιωτάτην ὑπὲρ ἦς ἐμαρτύρει πίστεως ἐπὶ πάντων παρασχὼν ἀπολογίαν, κεφαλικῇ κολάσει ὡς ἂν ἀπὸ δόγματος συγκλήτου τελειοῦται, μηδ’ ἄλλως ἀφεῖσθαι τοὺς ἅπαξ εἰς δικαστήριον παριόντας καὶ μηδαμῶς τῆς προθέσεως μεταβαλλομένους ἀρχαίου παρ’ αὐτοῖς νόμου κεκρατηκότος. τούτου μὲν οὖν τὰς ἐπὶ τοῦ δικαστοῦ φωνὰς καὶ τὰς ἀποκρίσεις ἃς πρὸς πεῦσιν πεποίητο τοῦ Περεννίου, πὰσάν τε τὴν πρὸς τὴν σύγκλητον ἀπολογίαν, ὅτῳ διαγνῶναι φίλον, ἐκ τῆς τῶν ἀρχαίων μαρτύρων συναχθείσης ἡμῖν ἀναγραφῆς εἴσεται.

E, no mesmo tempo do reinado de Cômodo, as nossas coisas tinham-se mudado para a brandura, tendo a paz, com a graça divina, tomado as igrejas por todo o mundo habitado; quando também a palavra salvadora conduzia, de toda raça de homens, toda alma ao piedoso culto do Deus de todas as coisas, de modo que já também muitos dos muitíssimo ilustres em Roma, por riqueza e estirpe, marchavam para a sua salvação com toda a casa e toda a parentela. Mas isto não era suportável ao demônio odiador do bem, sendo invejoso por natureza; e despia-se, pois, de novo [para a luta], maquinando variadas máquinas contra nós. Na cidade dos romanos, pois, conduz a tribunal Apolônio, homem célebre entre os fiéis de então por instrução e filosofia, tendo levantado, para acusação do homem, um dos seus servidores apropriados para estas coisas. Mas o desgraçado, tendo entrado com a denúncia fora de tempo — porque, segundo decreto imperial, não era permitido viver aos delatores de tais [pessoas] —, imediatamente tem as pernas quebradas, tendo o juiz Perene proferido tal sentença contra ele; mas o mártir muitíssimo amado de Deus, tendo o juiz insistentemente suplicado e pedido [que] ele [desse] razão diante do senado, tendo fornecido, diante de todos, uma eloquentíssima apologia da fé pela qual dava testemunho, é consumado por pena capital, como que por decreto do senado — tendo prevalecido entre eles uma antiga lei [de que] não fossem de outro modo soltos os que uma vez comparecessem a tribunal e de modo nenhum mudassem de propósito. Deste [Apolônio], pois, as palavras diante do juiz, e as respostas que fez à interrogação de Perene, e toda a apologia ao senado, quem quiser conhecer, sabê-las-á do registro dos antigos mártires por nós reunido.

XXII

Quais bispos eram conhecidos no [tempo] destes

XXII. Δεκάτῳ γε μὴν τῆς Κομόδου βασιλείας ἔτει δέκα πρὸς τρισὶν ἔτεσιν τὴν ἐπισκοπὴν λελειτουργηκότα Ἐλεύθερον διαδέχεται διαδέχεται ἐν ᾧ καὶ Ἰουλιανοῦ δέκατον ἔτος ἀποπλήσαντος, τῶν κατ’ Ἀλεξάνδρειαν παροικιῶν τὴν λειτουργίαν ἐγχειρίζεται Δημήτριος· καθ’ οὓς καὶ τῆς Ἀντιοχέων - χέων ἐκκΛησίας ὄγδοος ἀπὸ τῶν ἀποστόλων ὁ πρόσθεν ἤδη δεδηλωμένος ἔτι τότε Σεραπίων ἐπίσκοπος ἐγνωρίζετο. Καισαρείας δὲ τῆς Παλαιστίνων Θεόφιλος, καὶ Νάρκισσος δὲ ὁμοίως, οὗ καὶ πρόσθεν ὁ λόγος μνήμην ἐποιήσατο, τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις ἐκκλησίας ἔτι τότε τὴν λειτουργίαν εἶχεν, Κορίνθου δὲ τῆς καθ’ Ἑλλάδα κατὰ τοὺς αὐτοὺς ἐπίσκοπος ἦν Βάκχυλλος καὶ τῆς ἐν Ἐφέσω παροικίας Πολυκράτης. καὶ ἄλλοι δ’, ὥς γε εἰκός, ἐπὶ τούτοις μυρίοι κατὰ τούσδε διέπρεπον· ὧν γε μὴν ἔγγραφος ἡ τῆς πίστεως εἰς ἡμᾶς κατῆλθεν ὀρθοδοξία, τούτους εἰκότως ὀνομαστὶ κατελέξαμεν.

No décimo ano do reinado de Cômodo, contudo, a Eleutério, que exercera o episcopado por treze anos, sucede Vítor; no qual [ano] também, tendo Juliano completado o décimo ano, Demétrio é encarregado do ministério das paróquias de Alexandria; no [tempo] dos quais também era conhecido, ainda então, [como] bispo, o oitavo a partir dos apóstolos, da igreja dos antioquenos, o já antes indicado Serapião. E de Cesareia da Palestina governava Teófilo, e Narciso, igualmente — de quem também antes a narrativa fez menção —, tinha ainda então o ministério da igreja de Jerusalém; e de Corinto, na Grécia, era bispo, nos mesmos [tempos], Báquilo, e da paróquia de Éfeso, Polícrates. E também outros, como é verossímil, inúmeros, além destes, distinguiam-se nestes [tempos]; mas aqueles cuja ortodoxia da fé chegou até nós por escrito, a estes, com razão, enumeramos nominalmente.

XXIII

Sobre a questão então movida a respeito da páscoa

XXIII. Ζητήσεως δῆτα κατὰ τούσδε οὐ σμικρᾶς ἀνακινηθείσης, ὅτι δὴ τῆς Ἀσίας ἁπάσης αἱ παροικίαι ὡς ἐκ παραδόσεως ἀρχαιοτέρας σελήνης τὴν τεσσαρεσκαιδεκάτην ᾤοντο δεῖν ἐπὶ τῆς τοῦ σωτηρίου πάσχα ἑορτῆς παραφυλάττειν, ἐν ᾖ θύειν τὸ πρόβατον Ἰουδαίοις προηγόρευτο, ὡς δέον ἐκ παντὸς κατὰ ταύτην, ὁποίᾳ δἂν ἡμέρᾳ τῆς ἑβδομάδος περιτυγχάνοι, τὰς τῶν ἀσιτιῶν ἐπιλύσεις ποιεῖσθαι, οὐκ ἔθους ὄντος τοῦτον ἐπιτελεῖν τὸν τρόπον ταῖς ἀνὰ τὴν λοιπὴν ἅπασαν οἰκουμένην ἐκκλησίαις, ἐξ ἀποστολικῆς παραδόσεως τὸ καὶ εἰς δεῦρο κρατῆσαν ἔθος φυλαττούσαις, ὡς μηδ’ ἑτέρᾳ προσήκειν παρὰ τὴν τῆς ἀναστάσεως τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἡμέρᾳ τὰς νηστείας ἐπιλύεσθαι, σύνοδοι δὴ καὶ συγκροτήσεις ἐπισκόπων ἐπὶ ταὐτὸν ἐγίνοντο, πάντες τε μιᾷ γνώμη δι’ ἐπιστολῶν ἐκκλησιαστικὸν δόγμα τοῖς πανταχόσε διετυποῦντο ὡς ἂν μηδ’ ἐν ἄλλῃ ποτὲ τῆς κυριακῆς ἡμέρᾳ τὸ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως ἐπιτελοῖτο τοῦ κυρίου μυστήριον, καὶ ὅπως ἐν ταύτῃ μόνῃ τῶν κατὰ τὸ πάσχα νηστειῶν φυλαττοίμεθα τὰς ἐπιλύσεις. φέρεται δ’ εἰς ἔτι νῦν τῶν κατὰ Παλαιστίνην τηνικάδε συγκεκροτημένων γραφή, ὧν προυτέτακτο Θεόφιλος τῆς ἐν Καισαρείᾳ παροικίας ἐκίσκοπος καὶ Νίρκισσος τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις, καὶ τῶν ἐπὶ Ῥώμης δ’ ὁμοίως ἄλλη περὶ τοῦ αὐτοῦ ζητήματος, ἐπίσκοπον Βίκτορα δηλοῦσα, τῶν τε κατὰ Πόντον ’ν ἐπισκόπων, ὧν Πάλμας ὡς ἀρχαιότατος προυτέτακτο, καὶ τῶν κατὰ Γαλλίαν δὲ παροικιῶν, ἃς Εἰρήναιος ἐπεσκόπει, ἔτι τε τῶν κατὰ τὴν Ὀσροηνὴν καὶ τὰς ἐκεῖσε πόλεις, καὶ ἰδίως Βακχύλλου τῆς Κορινθίων ἐκκλησίας ἐπισκόπου, καὶ πλείστων ὅσων ἄλλων, οἳ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν δόξαν τε καὶ κρίσιν ἐξενηνεγμένοι, τὴν αὐτὴν τέθεινται ψῆφον.

Tendo, com efeito, nestes [tempos], sido movida uma não pequena questão — porque as paróquias de toda a Ásia, como que por tradição mais antiga, julgavam dever observar, para a festa da páscoa salvadora, o décimo quarto [dia] da lua, no qual fora prescrito aos judeus imolar o cordeiro, [entendendo] como necessário, de todo modo, segundo este [dia], em qualquer dia da semana que caísse, fazer o encerramento dos jejuns; não sendo costume às igrejas de todo o resto do mundo habitado realizá[-lo] deste modo, [pois] guardavam, por tradição apostólica, o costume que também até aqui prevaleceu: [o de] que não convém encerrar os jejuns em outro dia além do dia da ressurreição do nosso Salvador —, sínodos, com efeito, e reuniões de bispos se davam sobre este mesmo [assunto], e todos, com uma só opinião, por meio de cartas, formulavam para os de toda parte um decreto eclesiástico: que jamais em outro [dia], senão no do dia do Senhor, se celebrasse o mistério da ressurreição do Senhor dentre os mortos, e que só neste [dia] guardássemos o encerramento dos jejuns pascais. Conserva-se até agora uma escrita dos então reunidos pela Palestina, aos quais presidiam Teófilo, bispo da paróquia de Cesareia, e Narciso, da de Jerusalém; e, igualmente, outra dos de Roma, sobre a mesma questão, mostrando Vítor [como] bispo; e [uma] dos bispos do Ponto, aos quais presidia Palmas, como o mais antigo; e das paróquias da Gália, das quais Irineu era bispo; e ainda das [igrejas] da Osroene e das cidades de lá; e, particularmente, de Báquilo, bispo da igreja dos coríntios, e de muitíssimos outros, os quais, tendo proferido uma só e a mesma opinião e juízo, deram o mesmo voto.

XXIV

Sobre a discordância na Ásia

XXIV. καὶ τούτων μὲν ἦν ὅρος εἷς, ὁ δεδηλωμένος· τῶν δὲ ἐπὶ τῆς Ἀσίας ἐπισκόπων τὸ πάλαι πρότερον αὐτοῖς παραδοθὲν διαφυλάττειν ἔθος χρῆναι διισχυριζομένων ἡγεῖτο Πολυκράτης· ὃς καὶ αὐτὸς ἐν ᾗ πρὸς Βίκτορα καὶ τὴν Ῥωμαίων ἐκκλησίαν διετυπώσατο γραφῆ τὴν εἰς αὐτὸν ἐλθοῦσαν παράδοσιν ἐκτίθεται διὰ τούτων· “ἡμεῖς οὖν ἀρᾳδιούργητον ἄγομεν τὴν ἡμέραν, μήτε προστιθέωτες μήτε ἀφαιρούμενοι. καὶ γὰρ κατὰ τὴν Ἀσίαν μέγαλα στοιχεῖα κεκοίμηται· ἅτινα ἀναστήσεται τῇ ἡμέρᾳ τῆς παρουσίας τοῦ κυρίου, ἐν ἢ ἔρχεται μετὰ δόξης ἐξ οὐρανῶν καὶ ἀναζητήσει πάντας τοὺς ἁγίους, Φίλιππον τῶν δώδεκα ἀποστόλων, ὃς κεκοίμηται ἐν Ἱεραπόλει καὶ δύο θυγατέρες αὐτοῦ γεγηρακυῖαι παρθένοι καὶ ἡ ἑτέρα αὐτοῦ θυγάτηρ ἐν ἁγίῳ πνεύματι πολιτευσαμένη ἐν Ἐφέσω ἀναπαύεται· ἔτι δὲ καὶ: Ἰωάννης ὁ ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ κυρίου ἀναπεσών, ὃς ἐγενήθη ἱερεὺς τὸ πέταλον πεφορεκὼς καὶ μάρτυς καὶ διδάσκαλος· οὗτος ἐν Ἐφέσω κε· κοίμηται, ἔτι δὲ καὶ Πολύκαρπος ἐν Σμύρνῃ, καὶ ἐπίσκοπος καὶ μάρτυς· καὶ Θρασέας καὶ ἐπίσκοπος καὶ μάρτυς ἀπὸ Εὐμενείας, ὃς ἐν Σμύρνῃ κεκοίμηται τί δὲ δεῖ λέγειν Σάγαριν ἐπίσκοπον καὶ μάρτυρα, ὃς ἐν Λαοδικείᾳ κεκοίμηται, ἔτι δὲ καὶ Παπίριον τὸν μακάριον καὶ Μελίτωνα τὸν εὐνοῦχον, τὸν ἐν ἁγίῳ πνεύματι πάντα πλιτευσάμενον, ὃς κεῖται ἐν Σάρδεσιν περιμένων τὴν ἀπὸ τῶν οὐρανῶν ἐπισκοπὴν ἐν ᾗ ἐκ νεκρῶν ἀναστήσεται; οὗτοι πάντες ἐτήρησαν τὴν ἡμέραν τῆς πεσσαρεσκαιδεκάτης τοῦ πάσχα κατὰ τὸ εὐαγγέλιον, μηδὲν παρεκβαίνοντες, ἀλλὰ κατὰ τὸν κανόνα τῆς πίστεως ἀκολουθοῦντες· ἔτι δὲ κἀγὼ ὁ μικρότερος πάντων ὑμῶν Πολυκράτης, κατὰ παράδοσιν τῶν συγγενῶν μου, οἷς καὶ παρηκοΛούθησά τισιν αὐτῶν. ἑπτὰ μὲν ἦσαν συγγενεῖς μου ἐπίσκοποι, ἐγὼ δὲ ὄγδοος· καὶ πάντοτε τὴν ἡμέραν ἤγαγον οἱ συγγενεῖς μου ὅταν ὁ λαὸς ἤρνυεν τὴν ζύμην. ἐγὼ οὖν, ἀδελφοί, ἑξήκοντα πέντε ἔτη ἔχων ἐν κυρίῳ καὶ συμβεβληκὼς τοῖς ἀπὸ τῆς οἰκουμένης ἀδελφοῖς καὶ πᾶσαν ἁγίαν γραφὴν διεληλυθώς, οὐ πτύρομαι ἐπὶ τοῖς καταπλησσομένοις· οἱ γὰρ ἐμοῦ μείζονες εἰρήκασι ‘πειθαρχεῖν δεῖ θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις.'” τούτοις ἐπιφέρει περὶ τῶν γράφοντι συμπαρόντων αὐτῷ καὶ ὁμοδοξούντων ἐπισκόπων ταῦτα λέγων “ἐδυνάμην δὲ τῶν ἐπισκόπων τῶν συμπαρόντων μνημονεῦσαι, οὓς ὑμεῖς ἠξιώσατε μετακληθῆναι ὑπ’ ἐμοῦ καὶ μετεκαλεσάμην· ὧν τὰ ὀνόματα ἐὰν γράφω, πολλὰ πλήθη εἰσίν· οἱ δὲ εἰδότες τὸν μικρόν μου ἄνθρωπον συνηυδόκησαν τῆ ἐπιστολῇ, εἰδότες ὅτι εἰκῆ πολιὰς οὐκ ἤνεγκα, ἀλλ’ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ πάντοτε πεπολίτευμαι.” Επὶ τούτοις ὁ μὲν τῆς ‘Ρωμαίων προεστὼς Βίκτωρ ἀθρόως τῆς Ἀσίας πάσης ἅμα ταῖς ὁμόροις ἐκκλησίαις τὰς παροικίας ἀποτέμνειν, ὡς ἂν ἑτεροδοξούσας, τῆς κοινῆς ἑνώσεως πειρᾶται, καὶ στηλιτεύει γε διὰ γραμμάτων ἀκοινωνήτους πάντας ἄρδην τοὺς ἐκεῖσε ἀνακηρύττων ἀδελφούς· ἀλλ’ οὐ πᾶσί γε τοῖς ἐπισκόποις ταῦτ' ἠρέσκετο. ἀντιπαρακελεύονται δῆτα αὐτῷ τὰ τῆς εἰρήνης καὶ τῆς πρὸς τοὺς πλησίον ἑνώσεώς τε καὶ ἀγάπης φρονεῖν, φέρονται δὲ καὶ αἱ τούτων φωναὶ πληκτικώτερον καθαπτομένων τοῦ Βίκτορος· ἐν οἷς καὶ ὁ Εἰρήναιος ἐκ προσώπου ὧν ἡγεῖτο κατὰ τὴν Γαλλίαν ἀδελφῶν ἐπιστείλας, παρίσταται μὲν τῷ δεῖν ἐν μόνη τῆ τῆς κυριακῆς ἡμέρᾳ τὸ τῆς τοῦ κυρίου ἀναστάσεως ἐπιτελεῖσθαι μυστήριον, τῷ γε μὴν Βίκτορι προσηκόντως, ὡς μὴ ἀποκόπτοι ὅλας ἐκκλησίας θεοῦ ἀρχαίου ἔθους παράδοσιν ἐπιτηρούσας, πλεῖστα ἕτερα παραινεῖ, καὶ αὐτοῖς δὲ ῥήμασιν τάδε ἐπιλέγων· ἴ’ οὐδὲ γὰρ μόνον περὶ τῆς ἡμέρας ἐστὶν ἡ ἀμφισβήτησις, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ εἴδους αὐτοῦ τῆς νηστείας. οἱ μὲν γὰρ οἴονται μίαν ἡμέραν δεῖν αὐτοὺς νηστεύειν, οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ καὶ πλείονας· οἱ δὲ τεσσαράκοντα ὥρας ἡμερινάς τε καὶ νυκτερινὰς συμμετροῦσιν τὴν ἡμέραν αὐτῶν. καὶ τοιαύτη μὲν ποικιλία τῶν ἐπιτηρούντων οὐ νῦν ἐφ’ ἡμῶν γεγονυῖα, ἀλλὰ καὶ πολὺ πρότερον sἐπὶ τῶν πρὸ ἡμῶν, τῶν παρὰ τὸ ἀκριβές, ὡς εἰκός, κρατούντων τὴν καθ’ ἁπλότητα καὶ ἰδιωτισμὸν συνήθειαν εἰς τὸ μετέπειτα πεποιηκότων, καὶ οὐδὲν ἔλαττον πάντες οὗτοι εἰρήνευσάν τε καὶ εἰρηνεύομεν πρὸς ἀλλήλους, καὶ ἢ διαφωνία τῆς νηστείας τὴν ὁμόνοιαν τῆς πίστεως συνίστησιν.” Τούτοις καὶ ἱστορίαν προστίθησιν, ἢν οἰκείως παραθήσομαι, τοῦτον ἔχουσαν τὸν τρόπον· “ἐν οἷς καὶ οἱ πρὸ Σωτῆρος πρεσβύτεροι, οἱ προστάντες τῆς ἐκκλησίας ἧς σὺ νῦν ἀφηγῇ, Ἀνίκητον λέγομεν καὶ Πίον ‘Υγῖνόν τε καὶ Τελεσφόρον Ξύστον, οὔτε αὐτοὶ ἐτήρησαν οὔτε τοῖς μετ’ αὐτῶν ἐπέτρεπον, καὶ οὐδὲν ἔλαττον αὐτοὶ μὴ τηροῦντες εἰρήνευον τοῖς ἀπὸ τῶν παροικιῶν ἐν αἷς ἐτηρεῖτο, ἐρχομένοις πρὸς αὐτούς· καίτοι μᾶλλον ἐναντίον ἦν τὸ τηρεῖν τοῖς μὴ τηροῦσιν. καὶ οὐδέποτε διὰ τὸ εἶδος τοῦτο ἀπεβΛήθησάν τινες, ἀλλ’ αὐτοὶ μὴ τηροῦντες οἱ πρὸ ἀοῦ πρεσβύτεροι τοῖς ἀπὸ τῶν παροικιῶν τηροῦσιν ἔπεμπον εὐχαριστίαν, καὶ τοῦ μακαρίου Πολυκάρπου ἐπιδημήσαντος τῇ Ρώμῃ ἐπὶ Ἀνικήτου καὶ περὶ ἄλλων τινῶν μικρὰ σχόντες πρὸς ἀλλήλους, εὐθὺς εἰρήνευσαν, περὶ τούτου τοῦ κεφαλαίου μὴ φιλεριστήσαντες εἰς ἑαυτούς. οὔτε γὰρ ὁ Ἀνίκητος Ἀνίκητος τὸν Πολύκαρπον πεῖσαι ἐδύνατο μὴ τηρεῖν, ἅτε μετὰ Ἰωάννου τοῦ μαθητοῦ τοῦ κυρίου ἡμῶν καὶ τῶν λοιπῶν ἀποστόλων οἷς συνδιέτριψεν, ἀεὶ τετηρηκότα, οὔτε μὴν ὁ Πολύκαρπος τὸν Ἀνίκητον Ἀνίκητον ἔπεισεν τηρεῖν, λέγοντα τὴν συνήθειαν τῶν πρὸ αὐτοῦ πρεσβυτερων ὀφείλειν κατέχειν. καὶ τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐκοινώνησαν ἑαυτοῖς, καὶ ἐν τῆ ἐκκλησίᾳ παρεχώρησεν ὁ Ἀνίκητος τὴν εὐχαριστίαν τῷ Πολυκάρπῳ, κατ’ ἐντροπὴν δηλονότι, καὶ μετ’ εἰρήνης ἀπ’ ἀλλήλων ἀπηλλάγησαν, πάσης τῆς ἐκκλησίας εἰρήνην ἐχόντων, καὶ τῶν τηρούντων καὶ τῶν μὴ τηρούντων.” Καὶ ὁ μὲν Εἰρήναιος φερώνυμός τις ὢν τῆ προσηγορίᾳ αὐτῷ τε τῷ τρόπῳ εἰρηνοποιός, τοιαῦτα ὑπὲρ τῆς τῶν ἐκκλησιῶν εἰρήνης παρεκάλει τε καὶ ἐπρέσβευεν, ὁ δ’ αὐτὸς οὐ μόνῳ τῷ Βίκτορι, καὶ διαφόροις δὲ πλείστοις ἄρχουσιν ἐκκλησιῶν τὰ κατάλληλα δι’ ἐπιστολῶν περὶ τοῦ κεκινημένου ζητήματος ὡμίλει.

E destes havia uma só regra, a indicada; mas aos bispos da Ásia, que insistiam [em] que se devia conservar o costume antigamente a eles transmitido, presidia Polícrates; o qual também ele mesmo, na escrita que redigiu a Vítor e à igreja dos romanos, expõe a tradição chegada até ele, por meio destas [palavras]: "nós, pois, celebramos intacto o dia, nem acrescentando, nem tirando. Pois também pela Ásia grandes luminares adormeceram, os quais ressuscitarão no dia da vinda do Senhor, na qual vem com glória dos céus e buscará todos os santos: Filipe, [um] dos doze apóstolos, que adormeceu em Hierápolis, e duas filhas dele, que envelheceram virgens, e a outra filha dele, que, tendo vivido no Espírito Santo, repousa em Éfeso; e ainda também João, o que se reclinou sobre o peito do Senhor, que se tornou sacerdote trazendo o petalon, e mártir e mestre; este adormeceu em Éfeso; e ainda também Policarpo, em Esmirna, bispo e mártir; e Traseas, bispo e mártir, de Eumeneia, que adormeceu em Esmirna. E que é preciso dizer Ságaris, bispo e mártir, que adormeceu em Laodiceia? E ainda também Papírio, o bem-aventurado, e Melitão, o eunuco, o que em tudo viveu no Espírito Santo, que jaz em Sardes, aguardando a visitação [vinda] dos céus, na qual ressuscitará dos mortos? Estes todos observaram o dia do décimo quarto da páscoa segundo o evangelho, em nada transgredindo, mas seguindo segundo a regra da fé. E ainda também eu, o menor de todos vós, Polícrates, segundo a tradição dos meus parentes, alguns dos quais também segui. Sete parentes meus foram bispos, e eu [sou] o oitavo; e sempre os meus parentes celebraram o dia quando o povo removia o fermento. Eu, pois, irmãos, tendo sessenta e cinco anos no Senhor, e tendo convivido com os irmãos de todo o mundo habitado, e percorrido toda a santa Escritura, não me espanto com os que [nos] intimidam; pois os maiores que eu disseram: 'deve-se obedecer a Deus antes que aos homens.'" A estas coisas acrescenta, a respeito dos bispos que, ao escrever, estavam com ele e concordavam com ele, dizendo isto: "e poderia mencionar os bispos presentes comigo, os quais vós pedistes [que] fossem por mim convocados, e [os] convoquei; cujos nomes, se eu [os] escrever, são grandes multidões; os quais, conhecendo o meu pequeno homem [pessoa], aprovaram juntos a carta, sabendo que não em vão trago cãs, mas [que] sempre vivi em Cristo Jesus."

Sobre isto, Vítor, o que presidia os romanos, tenta, de um golpe, cortar da união comum as paróquias de toda a Ásia, juntamente com as igrejas vizinhas, como heterodoxas, e afixa por escritos [a sentença], proclamando excomungados, em bloco, todos os irmãos de lá. Mas não a todos os bispos agradavam estas coisas. Exortam-no, pois, em contrapartida, a pensar as coisas da paz e da união com o próximo e do amor; e conservam-se também as palavras deles, repreendendo Vítor de modo bastante incisivo; entre os quais também Irineu, tendo escrito da parte dos irmãos que governava pela Gália, sustenta, sim, que só no dia do dia do Senhor se deve celebrar o mistério da ressurreição do Senhor, mas exorta Vítor, convenientemente, com muitíssimas outras coisas, a que não cortasse fora igrejas inteiras de Deus que observavam a tradição de um antigo costume, acrescentando, com estas mesmas palavras, isto: "pois a controvérsia não é só a respeito do dia, mas também a respeito da própria forma do jejum. Pois uns julgam que devem jejuar um só dia, outros dois, outros ainda mais; e outros medem o seu dia [em] quarenta horas, diurnas e noturnas. E tal variedade dos observantes não se deu agora, no nosso [tempo], mas muito antes, no dos [que vieram] antes de nós, os quais, contra a exatidão, como é verossímil, mantendo o costume [nascido] na simplicidade e no uso privado, [o] transmitiram para o depois; e nem por isso menos todos estes viveram em paz, e vivemos em paz uns com os outros, e a discordância do jejum recomenda a concórdia da fé."

A estas coisas acrescenta também uma narrativa, que apropriadamente exporei, tendo este teor: "entre os quais também os presbíteros anteriores a Sotero, os que presidiram a igreja que tu agora diriges — falamos de Aniceto e Pio e Higino e Telésforo e Xisto —, nem eles mesmos observaram, nem aos que [estavam] com eles [o] permitiam; e nem por isso menos, eles mesmos não observando, viviam em paz com os das paróquias em que se observava, quando vinham a eles; embora o observar fosse mais contrastante para os que não observavam. E jamais, por causa desta forma, alguns foram rejeitados, mas os próprios presbíteros anteriores a ti, não observando, enviavam a eucaristia aos das paróquias que observavam. E, tendo o bem-aventurado Policarpo residido em Roma no [tempo] de Aniceto, e tendo [eles] entre si pequenas [divergências] a respeito de algumas outras coisas, imediatamente fizeram paz, não amando a contenda entre si a respeito deste capítulo. Pois nem Aniceto podia persuadir Policarpo a não observar — visto que, com João, o discípulo do nosso Senhor, e com os demais apóstolos com quem convivera, sempre [o] observara —, nem tampouco Policarpo persuadiu Aniceto a observar, dizendo [este] dever manter o costume dos presbíteros anteriores a ele. E, estando estas coisas assim, tiveram comunhão entre si, e, na igreja, Aniceto cedeu a eucaristia a Policarpo, evidentemente por deferência; e com paz se apartaram um do outro, tendo paz toda a igreja, tanto os que observavam quanto os que não observavam."

E Irineu — sendo alguém que leva o nome apropriado na denominação, e pacificador pelo próprio modo [de agir] — assim exortava e intercedia em favor da paz das igrejas; e o mesmo conversava, por meio de cartas, sobre a questão movida, as coisas apropriadas, não só com Vítor, mas também com muitíssimos e diversos chefes de igrejas.

XXV

Como a todos foi consensual um só voto a respeito da páscoa

XXV. Οἵ γε μὴν ἐπὶ Παλαιστίνης, οὓς ἀρτίως διεληλύθαμεν, ὅ τε Νάρκισσος καὶ Θεόφιλος, καὶ σὺν αὐτοῖς Κάσσιος τῆς κατὰ Τύρον ἐκκλησία ἐπίσκοπος καὶ Κλάρος τῆς ἐν Πτολεμαΐδι Οἵ τε μετὰ τούτων συνεληλυθότες, περὶ τῆς κατελθούσης εἰς αὐτοὺς ἐκ διαδοχῆς τῶν ἀποστόλων περὶ τοῦ πάσχα παραδόσεως πλεῖστα διειληφότες, κατὰ τὸ τέλος τῆς γραφῆς αὐτοῖς ῥήμασιν ἐπιλέγουσιν ταῦτα· “τῆς τῆς δ’ ἐπιστολῆς ἡμῶν πειράθητε κατὰ πᾶσαν παροικίαν ἀντίγραφα διαπέμψασθαι, ὅπως μὴ ἔνοχοι ὦμεν τοῖς ῥᾳδίως πλανῶσιν ἑαυτῶν τὰς ψυχάς. δηλοῦμεν δὲ ὑμῖν ὅτι τῆ αὐτὴ ἡμέρᾳ καὶ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ἄγουσιν ᾗπερ καὶ ἡμεῖς· παρ’ ἡμῶν γὰρ τὰ γράμματα κομίζεται αὐτοῖς καὶ ἡμῖν παρ’ αὐτῶν, ὥστε συμφώνως καὶ ὁμοῦ ἄγειν ἡμᾶς τὴν ἁγίαν ἡμέραν.”

Os da Palestina, contudo, que há pouco percorremos — Narciso e Teófilo, e com eles Cássio, bispo da igreja de Tiro, e Claro, da de Ptolemaida, e os que com estes se reuniram —, tendo tratado muitíssimas coisas a respeito da tradição sobre a páscoa chegada até eles por sucessão dos apóstolos, ao fim da escrita acrescentam, com estas mesmas palavras, isto: "e tratai de enviar cópias da nossa carta por toda paróquia, para que não sejamos culpados diante dos que facilmente extraviam as suas próprias almas. E manifestamo-vos que no mesmo dia celebram também em Alexandria, no qual também nós; pois de nós são levadas cartas a eles, e a nós da parte deles, de modo que concorde e conjuntamente celebramos o santo dia."

XXVI

Quantas [obras] da elegante diligência de Irineu chegaram até nós

XXVI. Ἀλλὰ γὰρ πρὸς τοῖς ἀποδοθεῖσιν Εἰρη- ναίου συγγράμμασιν καὶ ταῖς ἐπιστολαῖς φέρεταί τις αὐτοῦ πρὸς Ἕλληνας λόγος συντομώτατος καὶ τὰ μάλιστα ἀναγκαιότατος, Περὶ ἐπιστήμης ἐπιγεγραμμένος, καὶ ἄλλος, ὃν ἀνατέθεικεν ἀδελφῷ Μαρκιανῷ τοὔνομα εἰς ἐπίδειξιν τοῦ ἀποστολικοῦ κηρύγματος, καὶ βιβλίον τι διαλέξεων διαφόρων, ἐν ᾧ τῆς πρὸς Ἑβραίους ἐπιστολῆς καὶ τῆς λεγομένης Σολομῶνος Σοφίας μνημονεύει, ῥητά τινα ἐξ αὐτῶν παραθέμενος. καὶ τὰ μὲν εἰς ἡμετέραν ἐλθόντα γνῶσιν τῶν Εἰρηναίου τοσαῦτα. Κομόδου δὲ τὴν ἀρχὴν ἐπὶ δέκα καὶ τρισὶν ἔτεσιν καταλύσαντος, αὐτοκράτωρ Σευῆρος οὐδ’ ὅλοις μησὶν ἓξ μετὰ τὴν Κομόδου τελευτὴν Περτίνακος διαγενομένου κρατεῖ.

Mas, além dos escritos e das cartas de Irineu [já] apresentados, conserva-se um certo discurso seu contra os gregos, brevíssimo e sobremaneira necessarííssimo, intitulado "Sobre a ciência", e outro, que dedicou a um irmão de nome Marciano, "Para a demonstração da pregação apostólica", e um livrinho de diversas dissertações, no qual menciona a carta aos hebreus e a chamada Sabedoria de Salomão, tendo exposto algumas sentenças delas. E as [obras] de Irineu que chegaram ao nosso conhecimento [são] tantas. E, tendo Cômodo encerrado o principado em treze anos, o imperador Severo domina, tendo Pertinax durado nem seis meses completos depois da morte de Cômodo.

XXVII

Quantas [obras] também dos demais que floresceram juntos naquele tempo [chegaram até nós]

XXVII. πλεῖστα μὲν οὖν παρὰ πολλοῖς εἰς ἔτι νῦν τῶν τότε σῴζεται παλαιῶν καὶ ἐκκλησιαστικῶν ἀνδρῶν ἐναρέτου σπουδῆς ὑπομνήματα· ὧν γε μὴν αὐτοὶ διέγνωμεν, εἴη ἂν τὰ Ἡρακλείτου εἰς τὸν ἀπόστολον, καὶ τὰ Μαξίμου περὶ τοῦ πολυθρυλήτου παρὰ τοῖς αἱρεσιώταις ζητήματος τοῦ πόθεν ἡ κακία, καὶ περὶ τοῦ γενητὴν ὑπάρχειν τὴν ὕλην, τά τε Κανδίδου εἰς τὴν ἑξαήμερον, καὶ Ἀπίωνος εἰς τὴν αὐτὴν ὑπόθεσιν, ὁμοίως Σέξτου περὶ ἀναστάσεως, καὶ ἄλλη τις ὑπόθεσις Ἀραβιανοῦ, καὶ μυρίων ἄλλων, ὧν διὰ τὸ μηδεμίαν ἔχειν ἀφορμὴν οὐχ οἷόν τε οὔτε τοὺς χρόνους παραδοῦναι γραφῆ οὔθ’ ἰατορίας μνήμην ὑποσημήνασθαι. καὶ ἄλλων δὲ πλείστων, ὧν οὐδὲ τὰς προσηγορίας καταλέγειν ἡμῖν δυνατόν, ἦλθον εἰς ἡμᾶς λόγοι, ὀρθοδόξων μὲν καὶ ἐκκλη- σιαστικῶν, ὥς γε δὴ ἡ ἐκάστου παραδείκνυσιν τῆς θείας γραφῆς ἑρμηνεία, ἀδήλων δ’ ὅμως ἡμῖν, ὅτι μὴ τὴν προσηγορίαν ἐπάγεται τῶν συγγραψαμένων.

Muitíssimas memórias, pois, do virtuoso empenho dos antigos homens eclesiásticos de então conservam-se até agora entre muitos; das quais, ao menos as que nós mesmos conhecemos, seriam as [obras] de Heráclito sobre o Apóstolo, e as de Máximo sobre a questão tão debatida entre os hereges — a de onde [vem] a malícia — e sobre [o fato de] a matéria ser criada, e as de Cândido sobre o Hexaêmeron, e de Ápion sobre o mesmo assunto; igualmente, de Sexto, sobre a ressurreição, e um outro tratado de Arabiano, e de inúmeros outros, dos quais, por não termos nenhum ponto de partida, não é possível nem transmitir por escrito os tempos, nem assinalar alguma menção de história. E também de muitíssimos outros, cujos nomes nem sequer nos é possível enumerar, chegaram até nós discursos — de [autores] ortodoxos e eclesiásticos, como, de fato, a interpretação da divina Escritura de cada um demonstra, mas, contudo, desconhecidos para nós, porque [o escrito] não traz o nome dos que [os] compuseram.

XXVIII

Sobre os que, desde o princípio, propuseram a heresia de Artemão: quais foram no [seu] modo [de vida], e como ousaram corromper as santas Escrituras

XXVIII. τούτων ἔν τινος σπουδάσματι κατὰ τῆς ’ Ἀρτέμωνος αἱρέσεως πεπονημένῳ, ἢν αὖθις ὁ ἐκ Σαμοσάτων Παῦλος καθ’ ἡμᾶς ἀνανεώσασθαι πεπείραται, φέρεταί τις διήγησις ταῖς ἐξεταζομέναις ἡμῖν προσήκουσα ἱστορίαις. τὴν γάρ τοι δεδηλωμένην αἵρεσιν φίλον ἄνθρωπον γενέσθαι τὸν σωτῆρα φάσκουσαν οὐ πρὸ πολλοῦ τε νεωτερισθεῖσαν διευθύνων, ἐπειδὴ ἐπειδὴ αὐτὴν ὡς ἂν ἀρχαίαν οἱ ταύτης ἤθελον εἰσηγηταί, πολλὰ καὶ ἄλλα εἰς ἔλεγχον αὐτῶν τῆς βλασφήμου ψευδηγορίας παραθεὶς ὁ λόγος ταῦτα κατὰ λέξιν ἱστορεῖ· “φασὶν γὰρ τοὺς μὲν προτέρους ἅπαντας καὶ αὐτοὺς τοὺς ἀποστόλους παρειληφέναι τε καὶ δεδιδαχέναι ταῦτα ἃ νῦν οὗτοι λέγουσιν, καὶ τετηρῆσθαι τὴν ἀλήθειαν τοῦ κηρύγματος μέχρι τῶν Βίκτορος χρόνων, ὃς ἢν τρισκαιδέκατος ἀπὸ Πέτρου ἐν ‘ρώμῃ ἐπίσκοπος· ἀπὸ δὲ τοῦ διαδόχου αὐτοῦ Ζεφυρίνου παρακεχαράχθαι τὴν ἀλήθειαν. ἦν δ’ ἂν τυχὸν πιθανὸν τὸ λεγόμενον, εἰ μὴ πρῶτον μὲν ἀντέπιπτον αὐτοῖς αἱ θεῖαι γραφαί· καὶ ἀδελφῶν δέ τινων ἔστιν γράμματα, πρεσβύτερα τῶν βίκτορος χρόνων, ἃ ἐκεῖνοι καὶ πρὸς τὰ ἔθνη ὑπὲρ τῆς ἀληθείας καὶ πρὸς τὰς τότε αἱρέσεις ἔγραψαν, λέγω δὲ ἰουστίνου καὶ Μιλτιάδου καὶ Τατιανοῦ καὶ Κλήμεντος καὶ ἑτέρων πλειόνων, ἐν οἷς ἅπασιν θεολογεῖται ὁ χριστός. τὰ γὰρ Εἰρηναίου τε καὶ Μελίτωνος καὶ τῶν λοιπῶν τίς ἀγνοεῖ βιβλία, θεὸν καὶ ἄνθρωπον καταγγέλλοντα τὸν χριστόν, ψαλμοὶ δὲ δάοι καὶ ᾠδαὶ ἀδελφῶν ἑ ἀπ’ ἀρχῆς ὑπὸ πιστῶν γραφεῖσαι τὸν λόγον τοῦ θεοῦ τὸν Χριστὸν ὑμνοῦσιν θεολογοῦντες; πῶς οὖν ἐκ τοσούτων ἐτῶν καταγγελλομένου τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ φρονήματος, ἐνδέχεται τοὺς μέχρι Βίκτορος οὕτως ὡς οὗτοι λέγουσιν κεκηρυχέναι; πῶς δὲ οὐκ αἰδοῦνται ταῦτα Βίκτορος καταψεύδεσθαι, ἀκριβῶς εἰδότες ὅτι Βίκτωρ Θεόδοτον τὸν σκυτέα, τὸν ἀρχηγὸν καὶ πατέρα ταύτης τῆς ἀρνησιθέου ἀποστασίας, ἀπεκήρυξεν τῆς κοινωνίας, πρῶτον εἰπόντα φίλον ἄνθρωπον τὸν χριστόν; εἰ γὰρ Βίκτωρ κατ’ αὐτοὺς οὕτως ἐφρόνει ὡς ἡ τούτων διδάσκει βλασφημία, πῶς ἂν ἀπέβαλεν Θεόδοτον τὸν τῆς αἱρέσεως ταύτης εὑρετήν;” Καὶ τὰ μὲν κατὰ τὸν Βίκτορα τοσαῦτα· τούτου δὲ ἔτεσιν δέκα προστάντος τῆς λειτουργίας διάδοχος καθίσταται Ζεφυρῖνος ἀμφὶ τὸ ἔνατον τῆς Σευήρου βασιλείας ἔτος. προστίθησιν δὲ ὁ τὸ προειρημένον συντάξας περὶ τοῦ κατάρξαντος τῆς δηλωθείσης αἱρέσεως βιβλίον καὶ ἄλλην κατὰ Ζεφυρῖνον γενομένην πρᾶξιν, ὧδέ πως αὐτοῖς ῥήμασι γράφων· “ὑπομνήσω γοῦν πολλοὺς τῶν ἀδελφῶν πρᾶγμα ἐφ’ ἡμῶν γενόμενον, ὃ νομίζω ὅτι εἰ ἐν Σοδόμοις ἐγεγόνει, τυχὸν ἂν κἀκείνους ἐνουθέτησεν. Νατάλιος ἦν τις ὁμολογητής, οὐ πάλαι, ἀλλ’ ἐπὶ τῶν ἡμετέρων γενόμενος καιρῶν. οὗτος ἠπατήθη ποτὲ ὑπὸ Ἀσκληπιοδότου καὶ ἑτέρου Θεοδότου τινὸς τραπεζίτου· ἦσαν δὲ οὗτοι ἄμφω Θεοδότου τοῦ σκυτέως μαθηταὶ τοῦ πρώτου ἐπὶ ταύτῃ τῆ φρονήσει, μᾶλλον δὲ ἀφροσύνῃ, ἀφορισθέντος τῆς κοινωνίας ὑπὸ Βίκτορος, ὡς ἔφην, τοῦ τότε ἐπισκόπου. ἀνεπείσθη δὲ ὁ Νατάλιος ὑπ’ αὐτῶν ἐπὶ σαλαρίῳ ἐπίσκοπος κληθῆναι ταύτης τῆς αἱρέσεως, ὥστε λαμβάνειν παρ’ αὐτῶν μηνιαῖα δηνάρια ρν'. γενόμενος οὖν σὺν αὐτοῖς, δι’ ὁραμάτων πολλάκις ἐνουθετεῖτο ὑπὸ τοῦ κυρίου· ὁ γὰρ εὔσπλαγχνος θεὸς καὶ κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς οὐκ ἐβούλετο ἔξω ἐκκλησίας γενόμενον ἀπολέσθαι μάρτυρα τῶν ἰδίων παθῶν. ἐπεὶ δὲ ῥᾳθυμότερον τοῖς ὁράμασιν προσεῖχεν, δελεαζόμενος τῆ τε παρ’ αὐτοῖς πρωτοκαθεδρίᾳ καὶ τῇ πλείστους ἀπολλυούσῃ αἰσχροκερδίᾳ, τελευταῖον ὑπὸ ἁγίων ἀγγέλων ἐμαστιγώθη δι’ ὅλης τῆς νυκτὸς οὐ μικρῶς αἰκισθείς, ὥστε ἕωθεν ἀναστῆναι καὶ ἐνδυσάμενον σάκκον καὶ ἄποδόν καταπασάμενον μετὰ πολλῆς σπουδῆς καὶ δακρύων προσπεσεῖν Ζεφυρίνῳ τῷ ἐπισκόπῳ, κυλιόμενον ὑπὸ τοὺς πόδας οὐ μόνον τῶν ἐν κλήρῳ, ἀλλὰ καὶ τῶν λαικῶν, συγχέαι τε τοῖς δάκρυσιν τὴν εὔσπλαγχνον ἐκκλησίαν τοῦ ἐλεήμονος χριστοῦ πολλῇ τε τῆ δεήσει χρησάμενον δείξαντά τε τοὺς μώλωπας ὧν εἰλήφει πληγῶν μόλις κοινωνηθῆναι.” Tούτοις ἐπισυνάψομεν καὶ ἄλλας περὶ τῶν αὐτῶν τοῦ αὐτοῦ συγγραφέως φωνάς, τοῦτον ἐχούσας τὸν τρόπον· “γραφὰς μὲν θείας ἀφόβως ῥερᾳδιουργήκασιν, πίστεώς τε ἀρχαίας κανόνα ἠθετήκασιν, Χριστὸν δὲ ἠγνοήκασιν, οὐ τί αἱ θεῖαι λέγουσιν γραφαί, ζητοῦντες, ἀλλ’ ὁποῖον σχῆμα συλλογισμοῦ εἰς τὴν τῆς ἀθεότητος σύστασιν εὑρεθῇ, φιλοπόνως ἀσκοῦντες. κἂν αὐτοῖς προτείνῃ τις ῥητὸν γραφῆς θεικῆς, ἐξετάζουσιν πό- τερον συνημένον ἢ διεχευγμένον δύναται ποιῆσαι σχῆμα συλλογισμοῦ· καταλιπόντες δὲ τὰς ἁγίας τοῦ θεοῦ γραφάς, γεωμετρίαν ἐπιτηδεύουσιν, ὡς ἂν ἐκ τῆς γῆς ὄντες καὶ ἐκ τῆς γῆς λαλοῦντες καὶ τὸν ἄνωθεν ἐρχόμενον ἀγνοοῦντες. Εὐκλείδης γοῦν παρά τισιν αὐτῶν φιλοπόνως θαυμάζονται· Ἀριστοτέλης δὲ καὶ Θεόφραστος θαυμάζονται· Γαληνὸς γὰρ ἴσως ὑπό τινων καὶ προσκυνεῖται. οἱ δὲ ταῖς τῶν ἀπίστων τέχναις εἰς τὴν τῆς αἱρέσεως αὐτῶν γνώμην ἀποχρώμενοι καὶ τῇ τῶν ἀθέων πανουργίᾳ τὴν ἁπλῆν τῶν θείων γραφῶν πίστιν καπηλεύοτες, ὅτι μηδὲ ἐγγὺς πίστεως ὑπάρχουσιν, τί δεῖ καὶ λέγειν; διὰ τοῦτο ταῖς θείαις γραφαῖς ἀφόβως ἐπέβαλον τὰς χεῖρας, λέγοντες αὐτὰς διωρθωκέναι. καὶ ὅτι τοῦτο μὴ καταψευδόμενος αὐτῶν λέγω, ὁ βουλόμενος δύναται μαθεῖν. εἰ γάρ τις θελήσει συγκομίσας αὐτῶν ἑκάστου τὰ ἀντίγραφα ἐξ· ἐτάζειν πρὸς ἄλληλα, κατὰ πολὺ ἂν εὕροι διαφωνοῦντα. ἀσύμφωνα γοῦν ἔσται τὰ Ἀσκληπιάδου τοῖς Θεοδότου, πολλῶν δὲ ἔστιν εύπορῆσαι διὰ τὸ φιλοτίμως ἐκγεγράφθαι τοὺς μαθητὰς αὐτῶν τὰ ὑφ’ ἑκάστου αὐτῶν, ὡς αὐτοὶ καλοῦσιν, κατωρθωμένα, τοῦτ’ ἐστὶν ἠφανισμένα· πάλιν δὲ τούτοις τὰ Ἑρμοφίλου οὐ συνᾴδει. τὰ γὰρ Απολλωνιάδου οὐδὲ αὐτὰ ἑαυτοῖς ἐστιν σύμφωνα· ἔνεστιν γὰρ συγκρῖναι τὰ πρότερον ὑπ’ αὐτῶν κατασκευασθέντα τοῖς ὕστερον πάλιν ἐπιδιαστρα- φεῖσιν καὶ εὑρεῖν κατὰ πολὺ ἀπᾴδοντα. ὅσης δὲ τόλμης ἐστὶ τοῦτο τὸ ἁμάρτημα, εἰκὸς μηδὲ ἐκείνους ἀγνοεῖν. ἢ γὰρ οὐ πιστεύουσιν ἁγίῳ πνεύματι λελέχθαι τὰς θείας γραφάς, καί εἰσιν ἀπιστοι· ἢ ἑαυτοὺς ἡγοῦνται σοφωτέρους τοῦ ἁγίου πνεύματος ὑπάρχειν, καὶ τί ἕτερον ἢ δαιμονῶσιν; οὐδὲ γὰρ ἀρνήσασθαι δύνανται ἑαυτῶν εἶναι τὸ τόλμημα, ὁπόταν καὶ τῆ αὐτῶν χειρὶ ἧ γεγραμμένα, καὶ παρ’ ὧν κατηχήθησαν, μὴ τοιαύτας παρέλαβον τὰς γραφάς, καὶ δεῖξαι ἀντίγραφα ὅθεν αὐτὰ μετεγράψαντο, μὴ ἔχωσιν. ἔνιοι δ’ αὐτῶν οὐδὲ παραχαράσσειν ἠξίωσαν αὐτάς, ἀλλ’ ἁπλῶς ἀρνησάμενοι τόν τε νόμον καὶ τοὺς προφήτας, ἀνόμου καὶ ἀθέου διδασκαλίας προφάσει χάριτος εἰς ἔσχατον ἀπωλείας ὄλεθρον κατωλίσθησαν.” Καὶ ταῦτα μὲν τοῦτον ἱστορήσθω τὸν τρόπον.

Na obra de um destes, laborada contra a heresia de Artemão — a qual, de novo, Paulo de Samósata, no nosso [tempo], tentou renovar —, conserva-se uma certa narrativa pertinente às histórias por nós examinadas. Pois, corrigindo a indicada heresia — que afirma [que] o Salvador foi mero homem — [e mostrando] que foi inovada não muito antes, visto que os introdutores dela queriam [apresentá-la] como antiga, o discurso, tendo exposto muitas outras coisas para refutação da blasfema mentira deles, narra isto, palavra por palavra: "pois dizem [que] todos os primeiros, e os próprios apóstolos, receberam e ensinaram estas coisas que agora estes dizem, e [que] a verdade da pregação foi conservada até os tempos de Vítor, que era o décimo terceiro bispo em Roma a partir de Pedro, e [que], a partir do sucessor dele, Zeferino, a verdade foi falsificada. E o que é dito seria talvez crível, se, primeiro, não se lhes opusessem as divinas Escrituras; e há também escritos de certos irmãos, mais antigos que os tempos de Vítor, os quais aqueles escreveram tanto às nações, em favor da verdade, quanto contra as heresias de então — falo de Justino e Milcíades e Taciano e Clemente e vários outros —, em todos os quais o Cristo é teologizado [proclamado Deus]. Pois os livros de Irineu e de Melitão e dos demais, quem [os] ignora, anunciando o Cristo [como] Deus e homem? E quantos salmos e odes de irmãos, escritos desde o princípio por fiéis, hineiam o Cristo, o Verbo de Deus, teologizando[-o]? Como, pois, sendo anunciado o pensamento eclesiástico desde tantos anos, é admissível [que] os [que vieram] até Vítor tenham pregado assim como estes dizem? E como não se envergonham de mentir estas coisas contra Vítor, sabendo com exatidão que Vítor excomungou da comunhão Teódoto, o remendão [curtidor], o fundador e pai desta apostasia negadora-de-Deus, [que foi] o primeiro a dizer [que] o Cristo [era] mero homem? Pois, se Vítor, segundo eles, assim pensava, como a blasfêmia destes ensina, como teria expulsado Teódoto, o inventor desta heresia?"

E as coisas quanto a Vítor [foram] tantas; e, tendo este presidido ao ministério por dez anos, é constituído [seu] sucessor Zeferino, por volta do nono ano do reinado de Severo. E o que compôs o livro antes referido, a respeito do fundador da indicada heresia, acrescenta também outro fato ocorrido no [tempo] de Zeferino, escrevendo com estas mesmas palavras, assim: "lembrarei, pois, a muitos dos irmãos um fato ocorrido no nosso [tempo], o qual, penso, se tivesse ocorrido em Sodoma, talvez tivesse advertido até aqueles. Havia um certo Natálio, confessor, não antigamente, mas ocorrido nos nossos tempos. Este foi enganado uma vez por Asclepiodoto e por um outro Teódoto, um banqueiro; e eram estes ambos discípulos de Teódoto, o remendão, o primeiro a ser excomungado da comunhão, por este pensamento — ou antes, insensatez —, por Vítor, como disse, o então bispo. E Natálio foi persuadido por eles a ser chamado bispo desta heresia mediante salário, de modo a receber deles cento e cinquenta denários mensais. Estando, pois, com eles, era muitas vezes advertido pelo Senhor por meio de visões; pois o compassivo Deus e Senhor nosso Jesus Cristo não queria [que] um mártir [testemunha] dos seus próprios padecimentos, tendo saído fora da igreja, perecesse. Mas, como atentava com bastante negligência às visões, engodado tanto pela primazia de assento entre eles quanto pela torpe ganância que a muitíssimos perde, foi por fim flagelado por santos anjos, através de toda a noite, não pouco maltratado, de modo a levantar-se de manhã e, tendo vestido saco e aspergido cinza [sobre si], com muita pressa e lágrimas prostrar-se diante de Zeferino, o bispo, rolando aos pés não só dos do clero, mas também dos leigos, e comover com as lágrimas a compassiva igreja do misericordioso Cristo; e, tendo usado de muita súplica e mostrado os vergões dos golpes que recebera, a custo foi [readmitido] à comunhão."

A estas coisas juntaremos também outras palavras do mesmo escritor a respeito dos mesmos, que têm este teor: "as Escrituras divinas falsificaram sem temor, e a regra da fé antiga rejeitaram, e o Cristo ignoraram — não investigando o que dizem as divinas Escrituras, mas exercitando-se laboriosamente [em achar] que figura de silogismo se ache para a sustentação da [sua] impiedade. E, se alguém lhes propõe uma sentença da Escritura divina, examinam se pode fazer uma figura de silogismo conectivo ou disjuntivo; e, tendo abandonado as santas Escrituras de Deus, praticam a geometria, como quem é da terra e fala da terra e ignora aquele que vem do alto. Euclides, pois, é laboriosamente admirado por alguns deles; e Aristóteles e Teofrasto são admirados; pois Galeno talvez seja por alguns até adorado. E os que abusam das artes dos incrédulos para a opinião da sua heresia, e mercadejam a fé simples das divinas Escrituras com a astúcia dos ímpios — que é preciso mesmo dizer que nem perto da fé estão? Por isso, deitaram sem temor as mãos às divinas Escrituras, dizendo tê-las corrigido. E que digo isto sem mentir contra eles, quem quiser pode aprender. Pois, se alguém quiser, tendo reunido as cópias de cada um deles, examiná-las entre si, achará [que] em muito discordam. Discordantes, com efeito, serão as [cópias] de Asclepíades das de Teódoto — e é possível conseguir muitas, porque os seus discípulos copiaram com zelo as coisas por cada um deles, como eles mesmos chamam, 'corrigidas', isto é, desfiguradas; e, de novo, com estas as de Hermófilo não concordam. Pois as de Apoloniades nem sequer entre si mesmas são concordes; pois é possível comparar as antes por eles preparadas com as depois novamente retorcidas, e achar [que] em muito destoam. E de quanta ousadia é este pecado, é verossímil [que] nem aqueles [o] ignorem. Pois ou não creem [que] as divinas Escrituras foram ditas pelo Espírito Santo, e são incrédulos; ou julgam ser eles mesmos mais sábios que o Espírito Santo, e que outra coisa [fazem] senão endemoninhar-se? Pois nem podem negar [que] a ousadia é deles, quando as [cópias] estão escritas pela sua própria mão, e não receberam tais Escrituras daqueles por quem foram catequizados, e não podem mostrar cópias de onde as tenham transcrito. E alguns deles nem sequer se dignaram falsificá-las, mas, tendo simplesmente negado a lei e os profetas, sob pretexto de uma iníqua e ímpia doutrina de graça, deslizaram para o mais extremo abismo de perdição." E estas coisas fiquem narradas deste modo.

Livro Sexto

I

Sobre a perseguição no [tempo] de Severo

ΥΣΗBΙΟΥ ΛΗΣΙΑΣTΙKΗΣ ΙΣTOΡΙΑΣ ς I. Ὡς δὲ καὶ Σευῆρος διωγμὸν κατὰ τῶν ἐκκλσιῶν κλησιῶν ἐκίνει, λαμπρὰ μὲν τῶν ὑπὲρ εὐσεβείας ἀθλητῶν κατὰ πάντα τόπον ἀπετελεῖτο μαρτύρια, μάλιστα δ’ ἐπλήθυεν ἐπ’ Ἀλεξανδρείας, τῶν ἀπ’ Αἰγύπτου καὶ Θηβαίδος ἁπάσης αὐτόθι ὥσπερ μέγιστον ἀθλητῶν θεοῦ παραπεμπομένων στάδιον διὰ καρτερικωτάτης τε ποικίλων βασάνων καὶ θανάτου τρόπων ὑπομονῆς τοὺς παρὰ θεῷ στεφάνους ἀναδουμένων· ἐν οἷς καὶ Λεωνίδης, λεγόμενος Ὠριγένους πατήρ, τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθείς, νέον κομιδῆ καταλείπει τὸν παῖδα· ὃς δὴ ὁποίας ἐξ ἐκείνου περὶ τὸν θεῖον λόγον προαιρέσεως ἦν, οὐκ ἄκαιρον διὰ βραχέων διελθεῖν τῷ μάΛιστα πολὺν εἶναι παρὰ τοῖς πολλοῖς τὸν περὶ αὐτοῦ βεβοημένον λόγον.

E, quando também Severo movia perseguição contra as igrejas, brilhantes martírios dos atletas da piedade se realizavam em todo lugar, mas [os martírios] abundavam sobretudo em Alexandria — sendo os atletas de Deus do Egito e de toda a Tebaida para lá enviados, como para um grandíssimo estádio, [e] cingindo as coroas [que vêm] de Deus por meio da paciência firmíssima de variados tormentos e modos de morte; entre os quais também Leônides, chamado o pai de Orígenes, decapitado, deixa o filho ainda muito jovem; o qual, de fato, que disposição, a partir daquele [momento], tinha para com o Verbo divino, não [é] intempestivo percorrer em breves [palavras] — sobretudo porque é muito, entre a maioria, o falatório célebre a seu respeito.

II

Sobre a ascese de Orígenes desde menino

ΙΙ. πολλὰ οὖν ἄν τις εἴποι τὸν βίον τοῦ ἀνδρὸς ἐν σχολῇ παραδοῦναι διὰ γραφῆς πειρώμενος, δέοιτο δ’ ἂν καὶ ἰδίας ὑποθέσεως ἡ περὶ αὐτοῦ σύνταξις· ὅμως δ’ ἡμεῖς ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐπιτεμόμενοι τὰ πλεῖστα διὰ βραχέων ὡς οἷόν τε, ὀλίγα ἄττα τῶν περὶ αὐτὸν διελευσόμεθα, ἔκ τινων ἐπιστολῶν καὶ ἱστορίας τῶν καὶ εἰς ἡμᾶς τῷ βίῳ πεφυλαγμένων αὐτοῦ γνωρίμων τὰ δηλούμενα φέροντες. Ὠριγένους καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν ὡς εἰπεῖν σπαργάνων ἀξιομνημόνευτά μοι εἶναι δοκεῖ. δέκατον μὲν γὰρ ἐπεῖχε Σευῆρος τῆς βασιλείας ἔτος, ἡγεῖτο δὲ Ἀλεξανδρείας καὶ τῆς λοιπῆς Αἰγύπτου Λαῖτος, τῶν δ᾿ αὐτόθι παροικιῶν τὴν ἐπισκοπὴν νεωατὶ τότε μετὰ Ἰουλιανὸν Δημήτριος ὑπειλήφει. εἰς μέγα δὴ οὖν τῆς τοῦ διωγμοῦ πυρκαϊᾶς ἁφθείσης καὶ μυρίων ὅσων τοῖς κατὰ τὸ μαρτύριον ἀναδουμένων στεφάνοις, ἔρως τοσοῦτος μαρτυρίου τὴν Ὠριγένους, ἔτι κομιδῆ παιδὸς ὑπάρχοντος, κατφυχήν, ὡς ὁμόσε τοῖς κινδύνοις χωρεῖν προπηδᾶν τε καὶ ὁρμᾶν ἐπὶ τὸν ἀγῶνα προθύμως ἔχειν. ἤδη γέ τοι αμικρὸν δάον αὐτῷ καὶ τὰ τῆς ἀπὸ τοῦ βίου ἀπαλλαγῆς οὐ πόρρω καθίστατο, μὴ οὐχὶ τῆς θείας καὶ οὐρανίου προνοίας εἰς τὴν πλείατων ὠφέλειαν διὰ τῆς αὐτοῦ μητρὸς ἐμποδὼν αὐτῷ τῆς προθυμίας ἐνστάσης. αὕτη γοῦν τὰ μὲν πρῶτα λόγοις ἱκετεύουσα, τῆς περὶ αὐτὸν μητρικῆς διαθέσεως φειδὼ λαβεῖν παρεκάλει, αφοδρότερον δ᾿ ἐπιτείναντα θεασαμένη, ὅτε γνοὺς ἁλόντα τὸν πατέρα δεαμωτηρίῳ φυλάττεσθαι ὅλος ἐγίνετο τῆς περὶ τὸ μαρτύριον ὁρμῆς, τὴν πᾶσαν αὐτοῦ ἀποκρυφαμένη ἐσθῆτα οἴκοι μένειν ἀνάγκην ἐπῆγεν· ὃ δ᾿, ὡς οὐδὲν ἄλλο πράττειν αὐτῷ παρῆν, τῆς προθυμίας ὑπὲρ τὴν ἡλικίαν ἐπιτεινομένης οὐχ οἷός τε ὢν ἠρεμεῖν, διαπέμπεται τῷ πατρὶ πρὸτρεπτικωτάτην περὶ μαρτυρίου ἐπιστολήν, ἐν ᾗ κατὰ λέξιν αὐτῷ παραινεῖ λέγων “ἔπεχε μὴ δι᾿ ἡμᾶς ἄλλο τι φρονήσῃς.” τοῦτο πρῶτον τῆς Ὠριγένους παιδικῆς ἀγχινοίας καὶ περὶ τὴν θεοσέβειαν γνησιωτάτης διαθέσεως ἀνάγραπτον ἔστω τεκμήριον. καὶ γὰρ ἤδη καὶ τῶν τῆς πίστεως λόγων οὐ σμικρὰς ἀφορμὰς καταβέβλητο, ταῖς θείαις γραφαῖς ἐξ ἔτι παιδὸς καταβέβλητο, οὐ μετρίως γοῦν καὶ περὶ ταύτας πεπόνητο, τοῦ πατρὸς αὐτῷ πρὸς τῇ τῶν ἐγκυκλίων παιδείᾳ καὶ τούτων οὐ κατὰ πάρεργον τὴν φροντίδα πεποιημένου. ἐξ ἅπαντος γοῦν αὐτὸν πρὸ τῆς τῶν Ἑλληνικῶν μαθημάτων μελέτης ἐνῆγεν τοῖς ἱεροῖς ἐνασκεῖσθαι παιδεύμααιν, ἐκμαθήσεις καὶ ἀπαγγελίας ἡμέρας ἑκάατης αὐτὸν εἰαπραττόμενος· οὐκ ἀπροαιρέτως δὲ ταῦτ᾿ ἐγίνετο τῷ παιδί, ἀλλὰ καὶ ἄγαν προθυμότατα περὶ ταῦτα πονοῦντι, ὡς μηδ᾿ ἐξαρκεῖν αὐτῷ τὰς ἁπλᾶς καὶ προχείρους τῶν ἱερῶν λόγων ἐντεύξεις, ζητεῖν δέ τι πλέον καὶ βαθυτέρας ἤδη ἐξ ἐκείνου πολυπραγμονεῖν θεωρίας, ὥστε καὶ πράγματα παρέχειν τῷ πατρί, τί ἄρα ἐθέλοι δηλοῦν τὸ τῆς θεοπνεύστου γραφῆς ἀναπυνθανόμενος βούλημα. ἐκεῖνος δὲ τῷ μὲν δοκεῖν εἰς πρόσωπον ἐπέπληττεν αὐτῷ, μηδὲν ὑπὲρ ἡλικίαν μηδὲ τῆς προφανοῦς διανοίας περαιτέρω τι ζητεῖν παραινῶν, ἰδίως δὲ παρ᾿ ἑαυτῷ τὰ μεγάλα γεγηθὼς τὴν μεγίατην ὡμολόγει τῷ πάντων ἀγαθῶν αἰτίῳ θεῷ χάριν, ὅτι δὴ αὐτὸν τοιοῦδε πατέρα γενέσθαι παιδὸς ἠξίωσεν. ἐπιστάντα δὲ ἤδη πολλάκις καθεύδοντι τῷ παιδὶ γυμνῶααι μὲν αὐτοῦ τὰ ατέρνα φασίν, ὥαπερ δὲ θείου πνεύματος ἔνδον ἐν αὐτοῖς ἀφιερωμένου, φιλῆσαί τε σεβασμίως καὶ τῆς εὐτεκνίας μακάριον ἑαυτὸν ἡγήσασθαι. ταῦτα καὶ ἕτερα τούτοις συγγενῆ περὶ παῖδα ὄντα τὸν Ὠριγένην γενέσθαι μνημονευουσιν. Ὡς δὲ ἤδη αὐτῷ ὁ πατὴρ μαρτυρίῳ τετελείωτο, ἔρημος ἅμα μητρὶ καὶ βραχυτέροις ἀδελφοῖς τὸν ἀριθμὸν ἕξ, ἑπτακαιδέκατον οὐ πλῆρες ἔτος ἄγων, καταλείπεται· τῆς γε μὴν τοῦ πατρὸς περιουσίας τοῖς βασιλικοῖς ταμείοις ἀναΛηφθείσης, ἐν σπάνει τῶν κατὰ τὸν βίον χρειῶν σὺν τοῖς καταστάς, οἰκονομίας τῆς ἐκ θεοῦ καταξιοῦται καὶ τυγχάνει δεξιώσεως ὁμοῦ καὶ καταξιοῦται παρά τινι πλουσιωτάτη μὲν τὸν βίον καὶ τὰ ὤα περιφανεστάτῃ γυναικί, διαβόητόν γε μὴν ἄνδρα περιεπούσῃ τῶν τότε ἐπὶ τῆς Ἀλεξανδρείας αἱρεσιωτῶν· τὸ γένος ἢν οὗτος Ἀντιοχεύς, θετὸν δ’ υἱὸν αὐτὸν εἶχέν τε σὺν ἑαυτῇ καὶ ἐν τοῖς μάλιστα περιεῖπεν ἡ δεδηλωμένη. ἀλλὰ τούτῳ γε ἐπάναγκες ὁ Ὠριγένης συνών, τῆς ἐξ ἐκείνου τὴν πίστιν ὀρθοδοξίας ἐναργῆ παρείχετο δείγματα, ὅτι δὴ μυρίου πλήθους διὰ τὸ δοκοῦν ἱκανὸν ἐν λόγῳ τοῦ Παύλου (τοῦτο γὰρ ἢν ὄνομα τῷ ἀνδρί) συναγομένου παρ’ αὐτῷ οὐ μόνον αἱρετικῶν, ἀλλὰ καὶ ἡμετέρων, οὐδεπώποτε προυτράπη κατὰ τὴν εὐχὴν αὐτῷ συστῆναι, φυλάττων ἐξ ἔτι παιδὸς κανόνα ἐκκΛησίας βδελυττόμενός τε, ὡς αὐτῷ ῥήματί φησίν που αὐτός, τὰς τῶν αἱρέσεων διδασκαλίας. προαχθεὶς δ’ ὑπὸ τοῦ πατρὸς ἐν τοῖς Ἑλλήνων μαθήμασιν ἐκθυμότερόν τε [καὶ] μετὰ τὴν ἐκείνου τελευτὴν τῇ περὶ τοὺς λόγους ἀσκήσει ὅλον ἐπιδοὺς ἑαυτόν, ὡς καὶ παρασκευὴν ἐπὶ τὰ γραμματικὰ μετρίαν ἔχειν, μετ’ οὐ πολὺ τῆς τοῦ πατρὸς τελειώσεως, τούτοις ἐπιδεδωκὼς ἑαυτόν, εὐπόρει τῶν ἀναγκαίων, ὡς ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡλικίᾳ, δαψιλῶς.

Muitas coisas, pois, alguém diria, tentando transmitir por escrito, com vagar, a vida do homem; e a composição a respeito dele precisaria também de um tratado próprio; contudo, nós, no presente, abreviando a maior parte, em breves [palavras], na medida do possível, percorreremos umas poucas das coisas a respeito dele, trazendo as coisas manifestadas a partir de certas cartas e da narrativa dos seus conhecidos, conservados em vida até nós. De Orígenes, também as coisas, por assim dizer, desde as faixas [do berço] me parecem dignas de memória. Pois Severo ocupava o décimo ano do reinado, e governava Alexandria e o resto do Egito Leto, e o episcopado das paróquias de lá havia então recentemente assumido, depois de Juliano, Demétrio. Tendo, pois, o incêndio da perseguição se ateado grandemente, e sendo inúmeros os que se cingiam com as coroas do martírio, tão grande amor do martírio [tomou] a alma de Orígenes, sendo [ele] ainda muito menino, que estava disposto a marchar ao encontro dos perigos, e a saltar adiante e a lançar-se ao combate com boa disposição. E já, com efeito, por muito pouco as [coisas] da [sua] partida da vida não estavam longe, se a divina e celeste providência, para o proveito de muitíssimos, por meio da sua mãe, não se tivesse posto [como] obstáculo à sua boa disposição.

Ela, pois, primeiro suplicando com palavras, exortava[-o] a ter consideração pela disposição materna a respeito dele; mas, tendo[-o] visto intensificar-se mais veementemente — quando, tendo sabido [que] o pai, preso, era guardado na prisão, era todo tomado pelo ímpeto para o martírio —, tendo escondido toda a sua roupa, impunha-lhe a necessidade de ficar em casa. E ele, como nada outro lhe era possível fazer, intensificando-se a boa disposição acima da idade, incapaz de ficar quieto, envia ao pai uma carta exortativíssima a respeito do martírio, na qual, palavra por palavra, o aconselha, dizendo: "cuida de não mudares de pensamento por nossa causa." Isto fique registrado [como] primeira prova da sagacidade pueril de Orígenes e da [sua] genuiníssima disposição para com a piedade. Pois já também lançara não pequenos fundamentos das palavras da fé, tendo-se exercitado nas divinas Escrituras desde ainda menino; não mediocremente, com efeito, também nelas laborara, tendo o pai, além da instrução dos [estudos] enciclícos, feito também destas não acessório cuidado. Antes de tudo, pois, antes do estudo das ciências gregas, conduzia-o a exercitar-se nas instruções sagradas, exigindo dele, cada dia, memorizações e recitações; e estas coisas não se davam contra a vontade do menino, mas [ele] laborava nelas até com excessiva boa disposição, de modo que nem lhe bastavam as leituras simples e correntes das sagradas palavras, mas buscava algo mais, e já desde aquele [tempo] esquadrinhava contemplações mais profundas, de modo a dar até trabalho ao pai, indagando o que, afinal, queria manifestar a intenção da Escritura divinamente inspirada. E aquele, na aparência, repreendia-o face a face, aconselhando[-o] a nada buscar acima da idade, nem além do sentido evidente; mas, em particular, consigo mesmo, grandemente regozijado, confessava a maior gratidão a Deus, o autor de todos os bens, porque o julgara digno de tornar-se pai de tal menino. E dizem [que], muitas vezes, apresentando-se junto ao menino adormecido, desnudou o seu peito, e, como [se] um Espírito divino estivesse consagrado dentro dele, beijou[-o] com veneração, e considerou a si mesmo bem-aventurado pela boa descendência. Estas coisas e outras aparentadas a estas recordam ter-se dado a respeito de Orígenes, sendo [ele ainda] menino.

E, quando o pai lhe foi consumado pelo martírio, é deixado desamparado, com a mãe e irmãos menores, seis em número, correndo o décimo sétimo ano incompleto; e, tendo os bens do pai sido confiscados para os tesouros imperiais, posto em penúria das necessidades da vida, com os seus, é julgado digno da economia [que vem] de Deus, e obtém acolhida e repouso junto de uma mulher riquíssima na vida e ilustríssima nas demais coisas — que, contudo, tratava com honra um homem famoso, dos hereges então em Alexandria; era este antioqueno de origem, e a indicada [mulher] o tinha consigo como filho adotivo e o tratava entre os mais [honrados]. Mas Orígenes, convivendo por necessidade com este, fornecia claras provas da sua ortodoxia na fé, [visto] que, reunindo-se junto dele [Paulo] — pois este era o nome do homem — uma inumerável multidão, não só de hereges, mas também dos nossos, pela sua aparente capacidade na palavra, [Orígenes] jamais foi induzido a pôr-se com ele na oração, guardando, desde ainda menino, a regra da igreja e abominando — como ele mesmo diz, em algum lugar, com esta mesma palavra — os ensinamentos das heresias. E, conduzido pelo pai nas ciências dos gregos, e, depois da morte daquele, tendo-se dado todo, com mais fervor, ao exercício das letras, de modo a ter uma preparação mediana para as [artes] gramaticais, não muito depois da consumação do pai, entregando-se a estas, dispunha das coisas necessárias, para aquela idade, abundantemente.

III

Como, sendo muito jovem, era embaixador da palavra de Cristo

ΙIΙ. Σχολάζοντι δὲ τῇ διατριβῇ, ὥς που καὶ αὐτὸς ἐγγράφως ἱστορεῖ, μηδενός τε ἐπὶ τῆς Ἀλεξανδρείας τῷ κατηχεῖν ἀνακειμένου, πάντων δ’ ἀπεληλαμένων ὑπὸ τῆς ἀπειλῆς τοῦ διωγμοῦ, προσῄεσαν αὐτῷ τινες ἀπὸ τῶν ἐθνῶν τὸν λόγον τοῦ θεοῦ· ὧν πρῶτον ἐπισημαίνεται γεγονέναι Πλούταρχον, ὃς μετὰ τὸ βιῶναι καλῶς καὶ μαρτυρίῳ θείῳ κατεκοσμήθη, δεύτερον Ἡρακλᾶν, τοῦ Πλουτάρχου ἀδελφόν, ὃς δὴ καὶ αὐτὸς παρ’ αὐτῷ πλείστην βίου φιλοσόφου καὶ ἀσκήσεως ἀπόδειξιν παρασχών, τῆς Ἀλεξανδρέων μετὰ Δημήτριον ἐπισκοπῆς ἀξιοῦται. ἔτος δ’ ἦγεν ὀκτωκαιδέκατον καθ’ δ’ τοῦ τῆς κατηχήσεως προέστη διδασκαλείου· ἐν ᾧ καὶ προκόπτει ἐπὶ τῶν κατὰ Ἀκύλαν τῆς Ἀλεξανδρείας ἡγούμενον διωγμῶν, ὅτε καὶ μάλιστα διαβόητον ἐκτήσατο παρὰ πᾶσιν τοῖς ἀπὸ τῆς πίστεως ὁρμωμένοις ὄνομα δι’ ἢν ἐνεδείκνυτο πρὸς ἅπαντας τοὺς ἁγίους ἀγνῶτάς τε καὶ γνωρίμους μάρτυρας δεξίωσίν τε καὶ προθυμίαν. οὐ μόνον γὰρ ἐν δεσμοῖς τυγχάνουσιν, οὐδὲ μέχρις ὑστάτης ἀποφάσεως ἀνακρινομένοις αὐνὴν, ἀλλὰ καὶ μετὰ ταύτην ἀπαγομένοις τὴν ἐπὶ θανάτῳ τοῖς ἁγίοις μάρτυσιν, πολλῇ τῇ παρρησίᾳ χρώμενος καὶ ὁμόσε τοῖς κινδύνοις χωρῶν· ὥστε ἤδη αὐτὸν προσιόντα θαρσαλέως καὶ τοὺς μάρτυρας μετὰ πολλῆς παρρησίας φιλήματι προσαγορεύοντα πολλάκις ἐπιμανεὶς ὁ ἐν κύκλῳ τῶν ἐθνῶν δῆμος μικροῦ δεῖν κατέλευσεν, εἰ μὴ τῆς θείας δεξιᾶς βοηθοῦ καθάπαξ τυγχάνων παραδόξως διεδίδρασκεν, ἡ δ’ αὐτὴ θεία καὶ οὐράνιος χάρις ἄλλοτε πάλιν καὶ πάλιν καὶ οὐδ’ ἔατιν ὁσάκις εἰπεῖν, τῆς ἄγαν περὶ τὸν Χριστοῦ λόγον προθυμίας τε καὶ παρρησίας ἕνεκεν τηνικαῦτα ἐπιβουλευόμενον αὐτὸν διεφύλαττεν. τοσοῦτος δ’ ἦν ἄρα τῶν ἀπίστων ὁ πρὸς αὐτὸν πόλεμος, ὡς καὶ συατροφὰς ποιησαμένους, στρατιώτας αὐτῷ περὶ τὸν οἶκον, ἔνθα κατέμενεν, ἐπιστῆσαι διὰ τὸ πλῆθος τῶν τὰ τῆς ἱερᾶς πίστεως κατηχουμένων παρ’ αὐτῷ. οὕτω δὲ ὁσημέραι ὁ κατ’ αὐτοῦ διωγμὸς ἐξεκάετο, ὡς μηκέτι χωρεῖν αὐτὸν τὴν πᾶσαν πόλιν, οἴκους μὲν ἐξ οἴκων ἀμείβοντα, πανταχόθεν δὲ ἐλαυνόμενον, τῆς πληθύος ἕνεκεν τῶν δι’ αὐτοῦ τῇ θείᾳ προσιόντων διδασκαλίᾳ· ἐπεὶ καὶ τὰ κατὰ πρᾶξιν ἔργα αὐτῷ γνηστωτάτης φιλοσοφίας κατορθώματα εὗ μάλα θαυμαστὰ περιεῖχεν (“οἷον γοῦν τὸν λόγον, τοιόνοδε,” φασίν, “τὸν τρόπον’’ καὶ “οἷον τὸν τρόπον, τοιόνδε τὸν λόγον” ἐπεδείκνυτο), δι’ ἃ δὴ μάλιστα, συναιρομένης αὐτῷ δυνάμεως θείας, μυρίους ἐνῆγεν ἐπὶ τὸν αὐτοῦ ζῆλον. Ἐπειδὴ δὲ ἑώρα φοιτητὰς ἤδη πλείους προσιότας, αὐτῷ μόνῳ τῆς τοῦ κατηχεῖν διατριβῆς ὑπὸ Δημητρίου τοῦ τῆς ἐκκλησίας προεστῶτος ἐπιτετραμμένης, ἀσύμφωνον ἡγησάμενος τὴν τῶν γραμματικῶν λόγων διδασκαλίαν τῇ πρὸς τὰ θεῖα παιδεύματα ἀσκήσει, μὴ μελλήσας· ἀπορρήγνυσιν ἅτε ἀνωφελῆ καὶ τοῖς ἱεροῖς μαθήμασιν ἐναντίαν τὴν τῶν γραμματικῶν λόγων διατριβήν, εἶτα λογισμῷ καθήκοντι, ὡς ἂν μὴ γένοιτο τῆς παρ’ ἑτέρων ἐπικουρίας ἐνδεής, ὅσαπερ ἦν αὐτῷ πρότερον τερον λόγων ἀρχαίων συγγράμματα φιλοκάλως ἐσπουδασμένα, μεταδούς, ὑπὸ τοῦ ταῦτα ἐωνημένου φερομένοις αὐτῷ τέτταρσιν ὀβολοῖς τῆς ἡμέρας ἠρκεῖτο. πλείστοις τε ἔτεσιν τοῦτον φιλοσοφῶν διετέλει τὸν τρόπον, πάσας ὕλας νεωτερικῶν ἐπιθυμιῶν ἑαυτοῦ περιαιρούμενος, καὶ διὰ πάσης μὲν ἡμέρας οὐ σμικροὺς ἀσκήσεως καμάτους ἀναπ<ιμπ>λῶν, καὶ τῆς νυκτὸς δὲ τὸν χρόνον ταῖς τῶν θείων γραφῶν ἑαυτὸν ἀνατιθεὶς μελέταις, βίῳ τε ὡς ἔνι μάλιστα ἐγκαρτερῶν φιλοσοφωτάτῳ, τοτὲ μὲν τοῖς ἐν ἀσιτίαις γυμνασίοις, τοτὲ δὲ μεμετρημένοις τοῖς κατὰ τὸν ὕπνον καιροῖς, οὗ μεταλαμβάνειν οὐδ’ ὅλως ἐπὶ στρωμνῆς, ἀλλ’ ἐπὶ τοὔδαφος διὰ σπουδῆς ἐποιεῖτο· πάντων δὲ μάλιστα τὰς εὐαγγελικὰς τοῦ σωτῆρος φωνὰς φυλακτέας ᾤετο εἶναι δεῖν τάς τε περὶ τοῦ μὴ δύο χιτῶνας μηδ’ ὑποδήμασιν Χρῆσθαι παρ’. αινούσας μηδὲ μὴν ταῖς περὶ τοῦ μέλλοντος χρόνου φροντίσιν κατατρίβεσθαι. ἀλλὰ καὶ μείζονι τῆς ἡλικίας προθυμίᾳ χρώμενος, ἐν φάει καὶ γυμνότητι διακαρτερῶν εἰς ἄκρον τε ὑπερβαλλούσης ἀκτημοσύνης ἐλαύνων, τοὺς ἀμφ’ αὐτὸν εἰς τὰ μάλιστα κατέπληττεν, μυρίους μὲν λυπῶν εὐχομένους αὐτῷ κοινωνεῖν τῶν ὑπαρχόντων δι’ οὓς ἑώρων αὐτὸν εἰσφέροντα περὶ τὴν θείαν διδασκαλίαν καμάτους, οὐ μὴν αὐτός γε ἐνδιδοὺς ταῖς καρτερίαις. λέγεται γοῦν καὶ πλειόνων ἐτῶν γῆν πεπατηκέναι μηδενὶ μηδαμῶς κεχρημένος ὑποδήματι, ἀλλὰ καὶ οἴνου χρήσεως καὶ τῶν ἄλλων παρὰ τὴν ἀναγκαίαν τροφὴν πλείστοις ἔτεσιν ἀπεσχημένος, ὥστε ἤδη εἰς κίνδυνον ἀνατροπῆς καὶ διαφθορᾶς τοῦ θώρακος περιπεσεῖν. Τοιαῦτα δὴ φιλοσόφου βίου τοῖς θεωμένοις ‘ παρέχων ὑποδείγματα, εἰκότως ἐπὶ τὸν ὅμοιον αὐτῷ ζῆλον πλείους παρώρμα τῶν φοιτητῶν, ὥστε ἤδη καὶ τῶν ἀπίστων ἐθνῶν τῶν τε ἀπὸ παιδείας καὶ φιλοσφίας οὐ τοὺς τυχόντας ὑπάγεσθαι τῆ δι’ αὐτοῦ διδασκαλίᾳ· οἷς καὶ αὐτοῖς γνησίως ἐν βάθει ψυχῆς τὴν εἰς τὸν θεῖον λόγον πίστιν δι’ αὐτοῦ παραδεχομένοις, διαπρέπειν συνέβαινεν κατὰ τὸν τότε τοῦ διωγμοῦ καιρόν, ὡς καί τινας αὐτῶν ἁλόντας μαρτυρίῳ τελειωθῆναι.

E, estando ele ocupado na escola, como também ele mesmo, em algum lugar, narra por escrito, e não havendo em Alexandria ninguém dedicado a catequizar — pois todos tinham sido expulsos pela ameaça da perseguição —, aproximavam-se dele alguns [vindos] das nações, para ouvir a palavra de Deus; dos quais assinala [que] o primeiro foi Plutarco, o qual, depois de viver belamente, foi também adornado com o divino martírio; e o segundo, Heraclas, irmão de Plutarco, o qual, tendo também ele fornecido, junto dele, muitíssima prova de vida filosófica e de ascese, é julgado digno do episcopado dos alexandrinos, depois de Demétrio. E corria o [seu] décimo oitavo ano quando presidiu a escola da catequese; no qual [tempo] também progride, nas perseguições sob Áquila, governador de Alexandria, quando também adquiriu um nome celebradíssimo entre todos os que provinham da fé, pela acolhida e boa disposição que mostrava para com todos os santos mártires, desconhecidos e conhecidos. Pois não só [assistia] aos que estavam em cadeias, nem [só] aos que eram interrogados até a última sentença, mas também aos santos mártires que, depois desta, eram levados à morte, usando de muita franqueza e marchando ao encontro dos perigos; de modo que já, aproximando-se ele corajosamente e saudando com um beijo, com muita franqueza, os mártires, muitas vezes a população das nações, ao redor, enfurecida, por pouco não o apedrejou — se, obtendo sempre a destra divina [como] auxiliadora, não tivesse escapado paradoxalmente. E a mesma divina e celeste graça, outra vez e de novo, e não é possível dizer quantas vezes, o guardava, alvo de ciladas então por causa do [seu] excessivo zelo e franqueza pela palavra de Cristo. E tão grande era, pois, a guerra dos incrédulos contra ele, que, tendo feito ajuntamentos, postaram soldados ao redor da casa onde residia, por causa da multidão dos que junto dele eram catequizados nas [coisas] da sagrada fé. E assim, dia a dia, a perseguição contra ele se inflamava, de modo que a cidade inteira já não o comportava — mudando de casa em casa, acossado de toda parte, por causa da multidão dos que, por meio dele, se achegavam ao divino ensino; visto que também as suas obras em ação continham feitos retos, muitíssimo admiráveis, de genuiníssima filosofia ("pois, qual a palavra, tal o modo [de vida]", dizem, e "qual o modo [de vida], tal a palavra" [ele] mostrava); pelas quais coisas sobretudo, cooperando com ele o poder divino, conduzia inúmeros ao seu zelo.

E, quando via [que] já mais discípulos se achegavam — tendo-lhe sido confiada, só a ele, a escola de catequese por Demétrio, o que presidia a igreja —, julgando o ensino das letras gramaticais discordante do exercício para as instruções divinas, sem demora rompeu com a escola das letras gramaticais, como inútil e contrária às ciências sagradas; depois, com o raciocínio conveniente, para que não ficasse necessitado do socorro alheio, tendo cedido quantos escritos de autores antigos possuía, elegantemente estudados, contentava-se com quatro óbolos por dia, trazidos a ele pelo que os comprara. E por muitíssimos anos continuou filosofando deste modo, removendo de si mesmo todos os materiais dos desejos juvenis; e, por todo o dia, cumprindo não pequenas fadigas de ascese, e dedicando o tempo da noite aos estudos das divinas Escrituras, perseverava numa vida o mais possível filosófica — ora nos exercícios de jejum, ora nos tempos medidos do sono, do qual fazia questão de participar de modo algum sobre colchão, mas sobre o chão. E, mais que todas as coisas, julgava dever guardar as palavras evangélicas do Salvador — tanto as que aconselham não [ter] duas túnicas nem usar sandálias, quanto, sem dúvida, as [que aconselham] não se consumir com as preocupações do tempo futuro. Mas, usando até de uma boa disposição maior que a idade, perseverando em frio e nudez e avançando ao extremo de excessiva pobreza, assombrava ao máximo os que estavam em torno dele — afligindo inúmeros, que rogavam compartilhar com ele os [seus] bens, pelas fadigas que [o] viam empregar no divino ensino, mas ele não cedia nas [suas] perseveranças. Diz-se, pois, [que], por vários anos, pisou a terra sem usar de modo algum sandália alguma, e ainda [que], por muitíssimos anos, se absteve do uso do vinho e das demais coisas além do alimento necessário, de modo que já caiu em perigo de arruinamento e destruição do tórax. E, dando tais exemplos de vida filosófica aos que [o] contemplavam, com razão incitava muitos dos [seus] discípulos ao zelo semelhante ao dele, de modo que já, também das nações incrédulas e dos [homens] de instrução e de filosofia, não os primeiros que aparecessem eram atraídos pelo ensino [dado] por meio dele; aos quais também — recebendo eles mesmos genuinamente, na profundidade da alma, por meio dele, a fé no Verbo divino — sucedia distinguirem-se no tempo de então da perseguição, de modo que também alguns deles, presos, foram consumados pelo martírio.

IV

Quantos, catequizados por ele, [foram] mártires

IV. Πρῶτος μὲν οὗν τούτων ὁ μικρῷ πρόσθεν δηλωθεὶς Πλούταρχος ἢν· οὗ τὴν ἐπὶ θάνατον ἀπαγομένου, σμικροῦ δεῖν αὖθις ὁ περὶ οὗ ὁ λόγος, συμπαρὼν αὐτῷ εἰς ὑστάτην τοῦ βίου τελευτήν, ὑπὸ τῶν αὐτοῦ πολιτῶν ἀνῄρητο, ὡς αἴτιος αὐτῷ πεφηνὼς τοῦ θανάτου· θεοῦ δὲ αὐτὸν ἐτήρει καὶ τότε βουλή. μετὰ δὲ Πλούταρχον δεύτερος τῶν Ὠριγένους φοιτητῶν μάρτυς ἀναδείκνυται Σέρηνος, διὰ πυρὸς τὴν δοκιμὴν ἧς παρειλήφει πίστεως παρεσχημένος. τῆς αὐτῆς διατριβῆς τρίτος καθίσταται μάρτυς Ἡρακλείδης, καὶ ἐπὶ τούτῳ τέταρτος Ἥρων, ὁ μὲν πρότερος ἔτι κατηχούμενος, ὃ δὲ νεοφώτιστος, τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθέντες. ἔτι πρὸς τούτοις τῆς αὐτῆς σχολῆς πέμπτος ἀθλητὴς εὐσεβείας ἀνακηρύττεται ἕτερος τοῦ πρώτου Σέρηνος, ὃν μετὰ πλείστην βασάνων ὑπομονὴν κεφαλῇ κολασθῆναι λόγος ἔχει. καὶ γυναικῶν δὲ Ἡραΐς ἔτι κατηχουμένη “τὸ βάπτισμα,” ὥς πού φησιν αὐτός, τὸ διὰ πυρὸς λαβοῦσα,” τὸν βίον ἐξελήλυθεν.

O primeiro destes, pois, foi Plutarco, o pouco antes indicado; sendo ele levado à morte, por pouco, de novo, aquele de quem trata a [nossa] narrativa [Orígenes] — que o assistiu até o último fim da vida — não foi morto pelos seus concidadãos, como tendo aparecido [ser] o causador da morte daquele; mas o conselho de Deus o guardava também então. E, depois de Plutarco, o segundo dos discípulos de Orígenes mostra-se mártir Sereno, tendo fornecido pelo fogo a prova da fé que recebera. Da mesma escola, constitui-se terceiro mártir Heraclides, e, depois deste, quarto, Héron — o primeiro ainda catecúmeno, o outro neófito —, decapitados. Ainda, além destes, da mesma escola é proclamado quinto atleta da piedade um outro Sereno, diferente do primeiro, que, depois de muitíssima paciência de tormentos, a tradição sustenta [que] foi punido com a decapitação. E, das mulheres, Herais, ainda catecúmena, "tendo recebido o batismo pelo fogo", como diz em algum lugar ele mesmo [Orígenes], saiu da vida.

V

Sobre Potamiena

V. Ἕβδομος ἐν τούτοις ἀριθμείσθω Βασιλείδης, τὴν περιβόητον ποταμίαιναν ἀπαγαγών, περὶ ἧς πολὺς ὁ λόγος εἰς ἔτι νῦν παρὰ τοῖς ἐπιχωρίοις ᾄδεται, μυρία μὲν ὑπὲρ τῆς τοῦ σώματος ἁγνείας τε καὶ παρθενίας, ἐν ἧ διέπρεψεν, πρὸς ἐραστὰς ἀγωνισαμένης (καὶ γὰρ οὗν αὐτῇ ἀκμαῖον πρὸς τῇ ψυχῇ καὶ τὸ τοῦ σώματος ὡραῖον ἐπήνθει), μυρία δὲ ἀνατλάσης καὶ τέλος μετὰ δεινὰς καὶ φρικτὰς εἰπεῖν βασάνους ἅμα μητρὶ Μαρκέλλῃ διὰ πυρὸς τελειωθείσης. φασί γέ τοι τὸν δικαστήν (Ἀκύλας ἦν τούτῳ ὄνομα) χαλεπὰς ἐπιθέντα αὐτῇ κατὰ παντὸς τοῦ σώματος αἰκίας, τέλος ἐφ’ ὕβρει τοῦ σώματος μονομάχοις αὐτὴν ἀπειλῆσαι παραδοῦναι· τὴν δὲ βραχύ τι πρὸς ἑαυτὴν ἐπισκεψαμένην ἐρωτηθεῖσαν ὃ κρίνειεν, τοιαύτην δοῦναι ἀπόκρισιν δι’ ἧς ἐδόκει νενομισμένον τι αὐτοῖς ἀσεβὲς ἀποφθέγξασθαι. ἅμα δὲ λόγῳ τὸν τῆς ἀποφάσεως ὅρον καταδεξαμένην ὁ Βασιλείδης, εἰς τις ὢν τῶν ἐν στρατείαις ἀναφερομένων, ἀπάγει παραλαβὼν τὴν ἐπὶ θανάτῳ. ὡς δὲ τὸ πλῆθος ἐνοχλεῖν αὐτὴν καὶ ἀκολάστοις ἐνυβρίζειν ῥήμασιν ἐπειρᾶτο, ὃ μὲν ἀνεῖργεν ἀποσοβῶν τοὺς ἐνυβρίζοντας, πλεῖστον ἔλεον καὶ φιλανθρωπίαν εἰς αὐτὴν ἐνδεικνύμενος, ἢ δὲ τῆς περὶ αὐτὴν συμπαθείας ἀποδεξαμένη τὸν ἄνδρα θαρρεῖν παρακελεύεται· ἐξαιτήσεσθαι γὰρ αὐτὸν ἀπελθοῦσαν παρὰ τοῦ ἑαυτῆς κυρίου καὶ οὐκ εἰς μακρὸν τῶν εἰς αὐτὴν πεπραγμένων τὴν ἀμοιβὴν ἀποτίσειν αὐτῷ. ταῦτα δ’ εἰποῦσαν γενναίως τὴν ἔξοδον ὑποστῆναι, πίττης ἐμπύρου κατὰ διάφορα μέρη τοῦ σώματος ἀπ’ ἄκρων ποδῶν καὶ μέχρι κορυφῆς ἠρέμα καὶ κατὰ βραχὺ περιχυθείσης αὐτῇ. καὶ ὁ μὲν τῆς ἀοιδίμου κόρης τοιοῦτος κατηγώνιστο ἆθλος· οὐ μακρὸν δὲ χρόνον διαλιπὼν ὁ Βασλείδης ὅρκον διά τινα αἰτίαν πρὸς τῶν συστρατιωτῶν αἰτηθείς, μὴ ἐξεῖναι αὐτῷ τὸ παράπαν ὀμνύναι διεβεβαιοῦτο· χριστιανὸν γὰρ ὑπάρχειν καὶ τοῦτο ἐμφανῶς ὁμολογεῖν. παίζειν μὲν οὗν ἐνομίζετο τέως τὰ πρῶτα, ὡς δ’ ἐπιμόνως ἀπισχυρίζετο, ἄγεται ἐπὶ τὸν δικαστήν· ἐφ’ οὗ τὴν ἔνστασιν ὁμολογήσας, δεσμοῖς παραδίδοται. τῶν δὲ κατὰ θεὸν ἀδελφῶν ὡς αὐτὸν ἀφικνουμένων καὶ τὴν αἰτίαν τῆς ἀθρόας καὶ παραδόξου ταύτης ὁρμῆς πυνθανομένων, λέγεται εἰπεῖν ὡς ἄρα Ποταμίαινα τρισὶν ὕστερον ἡμέραις τοῦ νύκτωρ ἐπιστᾶσα, στέφανον αὐτοῦ τῇ κεφαλῇ περιθεῖσα εἴη φαίη τε παρακεκληκέναι χάριν αὐτοῦ τὸν κύριον καὶ τῆς ἀξιώσεως τετυχηκέναι οὐκ εἰς μακρόν τε αὐτὸν παραλήψεσθαι. ἐπὶ τούτοις τῶν ἀδελφῶν τῆς ἐν κυρίῳ σφραγῖδος μεταδόντων αὐτῷ, τῆ μετέπειτα ἡμέρᾳ τῷ τοῦ κυρίου διαπρέψας μαρτυρίῳ τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνεται. καὶ ἄλλοι δὲ πλείους τῶν κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ἀθρόως τῷ χριστοῦ λόγῳ προσελθεῖν κατὰ τοὺς δηλουμένους ἐπιφανείσης ὡς δὴ καθ’ ὕπνους τῆς δηλουμένους ἐπιφανείσης καὶ προσκεκλημένης αὐτούς. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὧδε ἐχέτω.

Seja contado sétimo entre estes Basilides, o que levou [ao suplício] a celebérrima Potamiena, a respeito de quem muito relato ainda agora é cantado entre os naturais da terra: [que] lutou inúmeras [lutas], contra [seus] pretendentes, pela pureza e virgindade do corpo, na qual se distinguiu (pois, com efeito, além da alma, também a beleza do corpo lhe florescia no vigor); e [que] suportou inúmeras coisas, e, por fim, depois de tormentos terríveis e horríveis de dizer, com a mãe, Marcela, foi consumada pelo fogo. Dizem, com efeito, [que] o juiz (Áquila era o seu nome), tendo-lhe infligido duras sevícias por todo o corpo, por fim ameaçou entregá-la aos gladiadores, para ultraje do corpo; e [que] ela, tendo refletido um pouco consigo mesma, perguntada [sobre] o que decidia, deu tal resposta, pela qual pareceu proferir algo tido por eles [como] ímpio. E, mal recebera ela a palavra da sentença, Basilides, sendo um dos que serviam nas milícias, tomando-a, leva[-a] à morte. E, como a multidão tentava molestá-la e ultrajá-la com palavras licenciosas, ele [a] continha, enxotando os que [a] ultrajavam, mostrando para com ela muitíssima compaixão e filantropia; e ela, tendo acolhido a solidariedade [dele] a seu respeito, exorta o homem a ter coragem; pois, partindo, [o] pediria ao seu Senhor, e não muito depois lhe pagaria a retribuição das coisas por ele feitas para com ela. E, tendo dito estas coisas, suportou nobremente a saída, tendo-lhe sido derramada pez inflamada, por diversas partes do corpo, desde as pontas dos pés até o alto da cabeça, devagar e pouco a pouco. E tal [foi] o combate travado pela celebrada donzela.

E, não muito tempo depois, Basilides, tendo-lhe sido pedido pelos companheiros de armas um juramento, por alguma causa, assegurava não lhe ser lícito jurar em absoluto; pois era cristão, e confessava isto abertamente. Julgava-se, a princípio, [que] estava brincando; mas, como persistentemente [o] sustentava, é levado ao juiz; diante do qual, tendo confessado a [sua] firmeza, é entregue a cadeias. E, indo até ele os irmãos segundo Deus e perguntando a causa deste súbito e paradoxal ímpeto, diz-se [que] disse que Potamiena, três dias depois do martírio, apresentando-se-lhe de noite, pusera uma coroa sobre a sua cabeça e dissera que havia rogado ao Senhor a graça a respeito dele, e obtivera o pedido, e [que] não muito depois o receberia. Sobre isto, tendo os irmãos lhe impartido o selo no Senhor [o batismo], no dia seguinte, tendo-se distinguido no martírio do Senhor, é decapitado. E diz-se [que] muitos outros dos de Alexandria vieram em massa à palavra de Cristo, nos [tempos] indicados, tendo-lhes Potamiena aparecido em sonhos e [os] chamado. Mas estas coisas fiquem assim.

VI

Sobre Clemente de Alexandria

VI. Πάνταινον δὲ Κλήμης διαδεξάμενος, τῆς κατ’ Ἀλεξάνδρειαν κατηχήσεως εἰς ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ καθηγεῖτο, ὡς καὶ τὸν Ὠριγένην τῶν φοιτητῶν γενέαθαι αὐτοῦ. τήν γέ τοι τῶν Στρωματέων πραγματείαν ὁ Κλήμης ὑπομνηματιζόμενος, κατὰ τὸ πρῶτον σύγγραμμα χρονικὴν ἐκθέμενος γραφήν, εἰς τὴν Κομόδου τελευτὴν περιγράφει τοὺς χρόνους, ὡς εἶναι σαφὲς ὅτι κατὰ Σευῆρον αὐτῷ πεπόνητο τὰ σπουδάσματα, οὗ τοὺς χρόνους ὁ παρὼν ἱστορεῖ λόγος.

E Clemente, tendo sucedido Panteno, dirigia a catequese de Alexandria até aquele tempo, de modo que também Orígenes foi um dos seus discípulos. Clemente, com efeito, memorando o tratado dos Stromata, tendo exposto no primeiro escrito uma cronografia, circunscreve os tempos até a morte de Cômodo, de modo que é claro que os [seus] estudos foram por ele laborados no [tempo] de Severo, cujos tempos a presente narrativa historia.

VII

Sobre Judas, o escritor

VII. Ἐν τούτῳ καὶ Ἰούδας, συγγραφέων ἕτερος, εἰς τὰς παρὰ τῷ Δανιὴλ ἑβδομήκοντα ἑβδομάδας ἐγγράφως διαλεχθείς, ἐπὶ τὸ δέκατον τῆς Σευήρου βασιλείας ἵστησιν τὴν χρονογραφίαν· ὃς καὶ τὴν θρυλουμένην τοῦ ἀντιχρίστου παρουσίαν ἤδη τότε πΛησιάζειν ᾤετο· οὕτω σφοδρῶς ἢ τοῦ καθ’ ἡμῶν τότε διωγμοῦ κίνησις τὰς τῶν πολλῶν ἀνατεταράχει διανοίας.

Neste [tempo], também Judas, outro dos escritores, tendo dissertado por escrito sobre as setenta semanas em Daniel, detém a cronografia no décimo ano do reinado de Severo; o qual também julgava [que] a tão falada vinda do anticristo já então se aproximava; tão veementemente a comoção da perseguição então contra nós havia transtornado os entendimentos da maioria.

VIII

Sobre o que foi ousado por Orígenes

VIII. Ἐν τούτῳ δὲ τῆς κατηχήαεως ἐπὶ τῆς Ἀλεξανδρείας τοὔργον ἐπιτελοῦντι τῷ Ὠριγένει πρᾶγμά τι πέπρακται φρενὸς μὲν ἀτελοῦς καὶ νεανικῆς, πίστεώς γε μὴν ὁμοῦ καὶ μέγιστον δεῖγμα περιέχον. τὸ γὰρ “εἰσὶν εὐωνοῦχοι οἵτινες εὐνούχισαν ἑαυτοὺς διὰ τὴν βασιλείαν οὐρανῶν’’ ἁπΛούστερον καὶ νεανικώτερον ἐκλαβών, ὁμοῦ μὲν σωτήριον φωνὴν ἀποπληροῦν οἰόμενος, ὁμοῦ δὲ καὶ διὰ τὸ νέον τὴν ἡλικίαν ὄντα μὴ ἀνδράσι μόνον, καὶ γυναιξὶ δὲ τὰ θεῖα προσομιλεῖν, ὡς ἂν πᾶσαν τὴν παρὰ τοῖς ἀπίστοις αἰσχρᾶς διαβολῆς ὑπόνοιαν ἀποκλείσειεν, τὴν σωτήριον φωνὴν ἔργοις ἐπιτελέσαι ὡρμήθη, τοὺς πολλοὺς τῶν ἀμφ’ αὐτὸν γνωρίμων διαλαθεῖν φροντίσας. οὐκ ἦν δὲ ἄρα δυνατὸν αὐτῷ καίπερ βουλομένῳ τοσοῦτον ἔργον ἐπικρύψασθαι. γνοὺς δῆτα ὕστερον ὁ Δημήτριος, ἅτε τῆς αὐτόθι παροικίας προεστώς, εὖ μάλα μὲν αὐτὸν ἀποθαυμάζει τοῦ τολμήματος, τὴν δέ γε προθυμίαν καὶ τὸ γνήσιον αὐτοῦ τῆς πίστεως ἀποδεξάμενος, θαρρεῖν παρακελεύεται, καὶ νῦν μᾶλλον ἔχεαθαι αὐτὸν τοῦ τῆς κατηχήσεως ἔργου παρορμᾷ. Αλλὰ τότε μὲν οὗτος τοιοῦτός τις ἢν· οὐ μακροῖς δὲ χρόνοις ὕστερον ὁ αὐτὸς ὁρῶν εὖ πράττοντα μέγαν τε καὶ λαμπρὸν καὶ παρὰ πᾶσιν ὄντα βεβοημένον, ἀνθρώπινόν τι πεπονθώς τοῖς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην ἐπισκόποις καταγράφειν ὡς ἀτοπωτάτου τοῦ πραχθέντος ἐπειρᾶτο, ὅτε τῶν κατὰ Παλαιστίνων οἱ μάλιστα δόκιμοι καὶ διαπρέποντες Καισαρείας τε καὶ Ἱεροσολύμων ἐπίσκοποι πρεσβείων τὸν Ὠριγένην καὶ τῆς ἀνωτάτω τιμῆς ἄξιον εἶναι δοκιμάσαντες, χεῖρας εἰς πρεσβυτέριον αὐτῷ τεθείκασιν. τηνικαῦτα δ’ οὖν εἰς μέγα δόξης προελθόντος ὄνομά τε παρὰ τοῖς πανταχῆ πᾶσιν ἀνθρώποις καὶ κλέος ἀρετῆς καὶ σοφίας οὐ σμικρὸν κτησαμένου, μηδεμιᾶς ἄλλης εὐπορῶν ὁ Δημήτριος κατηγορίας, τῆς πάλαι ἐν παιδὶ γεγονυίας αὐτῷ πράξεως δεινὴν ποιεῖται διαβολήν, συμπεριλαβεῖν τολμήσας ταῖς κατηγορίαις τοὺς ἐπὶ τὸ πρεσβυτέριον αὐτὸν προάξαντας. Ταῦτα μὲν οὖν μικρὸν ἐπράχθη ὕστερον· τότε γε μὴν ὁ Ὠριγένης ἐπὶ τῆς Ἀλεξανδρείας τὸ τῆς θείας διδασκαλίας ἔργον εἰς ἅπαντας ἀφυλάκτως τοὺς προσιόντας νύκτωρ καὶ μεθ’ ἡμέραν ἐπετέλει, τοῖς θείοις ἀόκνως μαθήμασιν καὶ τοῖς ὡς αὐτὸν φοιτῶσιν τὴν πᾶσαν ἀνατιθεὶς σχολήν. Επὶ δέκα δὲ καὶ ὀκτὼ ἔτεσιν τὴν ἀρχὴν ἐπικρατήσαντα Σευῆρον Ἀντωνῖνος ὁ παῖς διαδέχεται. ἐν τούτῳ δὲ τῶν κατὰ τὸν διωγμὸν ἀνδρισαμένων καὶ μετὰ τοὺς ἐν ὁμολογίαις ἀγῶνας διὰ προνοίας θεοῦ πεφυλαγμένων εἷς τις ὢν Ἀλέξανδρος, ὃν ἀρτίως ἐπίσκοπον τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις ἐκκλησία ἐδηλώσαμεν, οἷα ταῖς ὑπ’ ἑ ῥ’ Χριστοῦ διαπρέψας ὁμολογίαις, τῆς δηλωθείσης ἐπισκοπῆς ἀξιοῦται, ἔτι Ναρκίσσου, ὃς ἦν αὐτοῦ πρότερος, περιόντος τῷ βίῳ.

Neste [tempo], realizando Orígenes, em Alexandria, a obra da catequese, foi por ele praticado um certo feito — de mente imatura e juvenil, mas contendo, contudo, ao mesmo tempo uma grandíssima prova de fé e de continência. Pois, tendo tomado o "há eunucos que a si mesmos se fizeram eunucos por causa do reino dos céus" de modo simples demais e juvenil demais — julgando, ao mesmo tempo, cumprir a palavra salvadora, e ao mesmo tempo também, porque, sendo jovem de idade, conversava as coisas divinas não só com homens, mas também com mulheres, a fim de excluir toda suspeita de torpe calúnia da parte dos incrédulos —, lançou-se a realizar por obras a palavra salvadora, tendo cuidado de passar despercebido à maioria dos [seus] conhecidos em torno dele. Mas não lhe era possível, embora [o] quisesse, esconder tão grande feito. Tendo, com efeito, mais tarde, Demétrio [o] sabido, como quem presidia a paróquia de lá, admira-o muitíssimo pela ousadia, mas, tendo acolhido a sua boa disposição e a genuinidade da sua fé, exorta[-o] a ter coragem, e incita-o a apegar-se agora ainda mais à obra da catequese.

Mas então este [Demétrio] era tal; não muitos tempos depois, porém, o mesmo, vendo-o prosperando, e grande e brilhante e célebre entre todos, tendo padecido algo de humano, tentava descrever [o feito] aos bispos de todo o mundo habitado como absurdíssimo — quando os mais aprovados e distintos bispos da Palestina, os de Cesareia e de Jerusalém, tendo julgado Orígenes digno de primazias e da honra mais elevada, lhe impuseram as mãos para o presbiterado. Então, pois — tendo ele avançado a grande glória, e adquirido um nome, entre todos os homens de toda parte, e uma fama de virtude e sabedoria não pequena —, não dispondo Demétrio de nenhuma outra acusação, faz terrível calúnia do feito outrora por ele praticado em menino, tendo ousado abranger nas acusações também os que o promoveram ao presbiterado.

Estas coisas, pois, foram feitas um pouco mais tarde; mas então Orígenes, em Alexandria, realizava a obra do divino ensino, sem reservas, para todos os que se achegavam, de noite e de dia, dedicando todo o [seu] tempo, incansavelmente, às divinas ciências e aos que frequentavam a sua [escola]. E, tendo Severo detido o principado por dezoito anos, sucede-o Antonino, o filho. Neste [tempo], um dos que se portaram varonilmente na perseguição e, depois dos combates nas confissões, foram guardados pela providência de Deus — Alexandre, que há pouco mostramos [ser] bispo da igreja de Jerusalém —, como quem se distinguira pelas confissões por Cristo, é julgado digno do indicado episcopado, ainda estando em vida Narciso, que era o [bispo] anterior a ele.

IX

Sobre os paradoxos [prodígios] de Narciso

ΙX. Πόλλα μὲν οὗν καὶ ὤα παράδοξα οἱ τῆς παροικίας πολῖται ὡς ἐκ παραδόσεως τῶν κατὰ διαδοχὴν ἀδελφῶν τοῦ Ναρκίσσου μνημονεύουσιν, ἐν οἷς καὶ τοιόνδε τι θαῦμα δι’ αὐτοῦ γεγονὸς ἱστοροῦσιν. κατὰ τὴν μεγάλην ποτὲ τοῦ διανυκτέρευσιν τοὔλαιόν φασιν τοῖς διακόνοις ἐπιλιπεῖν· ἐφ’ ᾧ τὸ πᾶν πλῆθος δεινῆς ἀθυμίας διαλαβούσης, τὸν Νάρκισσον τοῖς τὰ φῶτα παρασκευάζουσιν ἐπιτάξαι ὕδωρ ἀνιμήσαντας ὡς αὐτὸν κομιεῖσθαι. τούτου δὲ ἅμα λόγῳ πραχθέντος, ἐπευξάμενον τῷ ὕδατι, ἐγχέαι κατὰ τῶν λύχνων πίστει τῆ εἰς τὸν κύριον γνησίᾳ παρακελεύσασθαι· ποιησάντων δὲ καὶ τοῦτο, παρὰ πάντα λόγον δυνάμει παραδόξῳ καὶ θείᾳ μεταβαλεῖν ἐξ ὕδατος εἰς ἐλαίου ποιότητα τὴν φύσιν, παρά τε πΛείστοις τῶν αὐτόθι ἀδελφῶν ἐπὶ μήκιστον ἐξ ἐκείνου καὶ εἰς ἡμᾶς βραχύ τι δεῖγμα τοῦ τότε θαύματος φυλαχθῆναι. Ἄλλα τε πλεῖστα περὶ τοῦ βίου τοῦδε τοῦ ἀνδρὸς μνήμης ἄξια καταλέγουσιν, ἐν οἷς καὶ τοιόνδε τι. τὸ εὔτονον αὐτοῦ καὶ στερρὸν τοῦ βίου φαῦλοί τινες ἀνθρωπίσκοι μὴ οἷοί τε φέρειν, δέει τοῦ μὴ δίκην ὑποσχεῖν ἁλόντας, διὰ τὸ μυρία κακὰ ἑαυτοῖς συνεγνωκέναι, συσκευὴν κατ’ αὐτοῦ προλαβόντες συρράπτουσιν καί τινα δεινὴν καταχέουσιν αὐτοῦ διαβολήν. εἶτα πιστούμενοι τοὺς ἀκροωμένους, ὅρκοις ἐβεβαίουν τὰς κατηγορίας, καὶ ὃ μέν, ἦ μὴν ἀπόλοιτο πυρί, ὤμνυεν, ὃ δέ, ἦ μὴν σκαιᾷ νόσῳ δαπανηθείη τὸ σῶμα, ὁ δὲ τρίτος, ἢ μὴν τὰς ὁράσεις πηρωθείη· ἀλλ’ οὐδ’ οὕτω. αὐτοῖς, καίπερ ὀμνύουσιν, τῶν πιστῶν τις προσεῖχε τὸν νοῦν διὰ τὴν εἰς πάντας λάμπουσαν ἐκ τοῦ παντὸς σωφροσύνην τε καὶ πανάρετον ἀγωγὴν τοῦ Ναρκίσσου. αὐτός γε μὴν τὴν τῶν εἰρημένων μηδαμῶς ὑπομένων μοχθηρίαν καὶ ἄλλως ἐκ μακροῦ τὸν φιλόσοφον ἀσπαζόμενος βίον, διαδρὰς πᾶν τὸ τῆς ἐκκλησίας πλῆθος, ἐν ἐρημίαις καὶ ἀφανέσιν ἀγροῖς λανθάνων πλείστοις ἔτεσιν διέτριβεν. ἀλλ’ οὐ καὶ ὁ τῆς δίκης μέγας ὀφθαλμὸς ἐπὶ τοῖς πεπραγμένοις ἠρέμει, μετῄει δὲ ὡς τάχιστα τοὺς ἀσεβεῖς αἷς καθ’ ἑαυτῶν ἐπιορκοῦντες κατεδήσαντο ἀραῖς. ὁ μὲν οὖν πρῶτος, ἐκ μηδεμιᾶς προφάσεως ἁπλῶς οὕτως, μικροῦ διαπεσόντος ἐφ’ ἧς κατέμενεν οἰκίας σπινθῆρος, νύκτωρ ὑφαφθείσης ἁπάσης, παγγενεὶ καταφλέγεται· δ’ δὲ ἀθρόως τὸ σῶμα ἐξ ἄκρων ποδῶν ἐπὶ κεφαλὴν ἧς αὐτὸς προσετίμησεν ἑαυτῷ νόσου πίμπλαται· ὁ δὲ τρίτος τὰς τῶν προτέρων συνιδὼν ἐκβάσεις καὶ τοῦ πάντων ἐφόρου θεοῦ τρέσας τὴν ἀσιάδραστον δίκην, ὁμολογεῖ μὲν τοῖς πᾶσιν τὰ κοινῇ σφίσιν αὐτοῖς ἐσκευωρημένα, τοσαύταις δὲ κατετρύχετο μεταμελόμενος οἰμωγαῖς δακρύων τε ἐς τοσοῦτον οὐκ ἀπέλιπεν, ἕως ἄμφω διεφθάρη τὰς ὄφεις. καὶ οἵδε μὲν τῆς ψευδολουίας τοιαύτας ὑπέσχον τιμωρίας·

Muitas outras coisas paradoxais, pois, os cidadãos da paróquia recordam de Narciso, como que por tradição dos irmãos em sucessão; entre as quais narram também tal maravilha ocorrida por meio dele. Uma vez, na grande vigília da páscoa, dizem [que] o azeite faltou aos diáconos; diante do que, tendo uma terrível desânimo tomado toda a multidão, Narciso ordenou aos que preparavam as luzes tirar água [do poço] e trazê-la a ele. E, feito isto no mesmo instante [da] palavra, tendo orado sobre a água, ordenou derramá-la sobre as lâmpadas, com fé genuína no Senhor; e, tendo eles feito também isto, contra toda razão, por poder paradoxal e divino, [a água] mudou a natureza, da qualidade de água para a de azeite; e, entre muitíssimos dos irmãos de lá, por longuíssimo [tempo], desde aquele [dia] e até nós, conservou-se uma pequena amostra da maravilha de então.

E enumeram muitíssimas outras coisas dignas de memória a respeito da vida deste homem, entre as quais também o seguinte. Não podendo alguns homenzinhos vis suportar o vigor e a firmeza da sua vida, temendo ser punidos, [se] apanhados — por serem cônscios de inúmeros males próprios —, antecipando-se, costuram contra ele uma maquinação, e derramam sobre ele uma terrível calúnia. Depois, para dar crédito aos ouvintes, confirmavam as acusações com juramentos: um jurava "que eu pereça pelo fogo [se minto]"; outro, "que o meu corpo seja consumido por doença maligna"; e o terceiro, "que eu seja privado da vista". Mas, nem assim, embora jurassem, algum dos fiéis lhes prestava atenção, por causa da sobriedade que sempre resplandecia diante de todos e da conduta toda-virtuosa de Narciso. Ele, contudo, de modo algum suportando a malícia dos referidos, e, de resto, há muito abraçando a vida filosófica, tendo fugido de toda a multidão da igreja, passou muitíssimos anos escondido em desertos e campos ignotos. Mas o grande olho da justiça não ficava quieto diante do que fora feito, e, rapidíssimo, perseguiu os ímpios com as maldições com que, perjurando, se ataram a si mesmos. O primeiro, pois, sem nenhuma causa, simplesmente assim, tendo caído uma pequena centelha sobre a casa em que morava, tendo esta toda se incendiado de noite, é queimado com toda a família; o outro tem de súbito o corpo coberto, das pontas dos pés à cabeça, da doença que ele mesmo fixou para si por pena; e o terceiro, tendo visto os desfechos dos anteriores, e temendo a inescapável justiça do Deus que tudo vela, confessou a todos as coisas maquinadas em comum entre eles; e era tão consumido, no [seu] arrependimento, por lamentos, e tanto não cessava de [derramar] lágrimas, que perdeu ambas as vistas. E estes, pois, sofreram tais castigos da [sua] mentira.

X

Sobre os bispos de Jerusalém

χ’. τοῦ δὲ Ναρκίσσου γινωσκομένου, καὶ μηδαμῶς ὅπῃ ὢν τυγχάνοι, γινωσκομένου, δόξαν τοῖς τῶν ὁμόρων ἐκκληαιῶν προεστῶσιν, ἐφ’ ἑτέρου μετίασιν ἐπισκόπου χειροτονίαν· Δῖος τούτῳ ὄνομα ἢν· ὃν οὐ πολὺν προστάντα χρόνον Γερμανίων διαδέχεται, καὶ τοῦτον Γόρδιος· καθ’ ὃν ὥσπερ ἐξ ἀναβιώσεως ἀναφανείς ποθεν Νάρκισσος αὗθις ὑπὸ τῶν ἀδελφῶν ἐπὶ τὴν προστασίαν παρακαλεῖται, μειζόνως ἔτι μᾶλλον τῶν πάντων ἀγασθέντων αὐτὸν τῆς τε ἀναχωρήσεως ἕνεκα καὶ τῆς φιλοσοφίας καὶ ἐφ’ ἅπασιν δι’ ἢν παρὰ τοῦ θεοῦ κατηξίωτο ἐκδίκησιν.

E, tendo Narciso se retirado, e não se sabendo de modo algum onde estaria, pareceu [bem] aos que presidiam as igrejas vizinhas proceder à ordenação de outro bispo; Dio era o seu nome; ao qual, tendo presidido não muito tempo, sucede Germanião, e a este Górdio; no [tempo] do qual, tendo Narciso aparecido de algum lugar, como que de uma ressurreição, de novo é convocado pelos irmãos para a presidência — admirando-o todos ainda mais grandemente, por causa da [sua] retirada e da [sua] filosofia, e, acima de tudo, pela vingança de que fora julgado digno da parte de Deus.

XI

Sobre Alexandre

XI. καὶ δὴ μηκέθ’ οἵου τε ὄντος λειτουργεῖν διὰ λιπαρὸν γῆρας, τὸν εἰρημένον Ἀλέξανδρον, ἐπίακοπον ἑτέρας ὑπάρχοντα παροικίας, οἰκονομία θεοῦ ἐπὶ τὴν ἅμα τῷ Ναρκίσσῳ λειτουργίαν ἐκάλει κατὰ ἀποκάλυψιν νύκτωρ αὐτῷ δι’ ὁράματος φανεῖσαν. ταύτῃ δ’ οὖν, ὡς κατά τι θεοπρόπιον, ἐκ τῆς Καππαδοκῶν γῆς, ἔνθα τὸ πρῶτον τῆς ἐπισκοπῆς ἠξίωτο, τὴν πορείαν ἐπὶ τὰ πεποιημένον εὐχῆς καὶ τῶν τόπων ἰατορίας ἕνεκεν πεποιημένον φιλοφρονέστατα οἱ τῇδε ὑπολαβόντες οὐκέτ’ οἴκαδε αὐτῷ παλινοστεῖν ἐπιτρέπουσιν καθ’ ἑτέραν καὶ αὐτοῖς νύκτωρ ὀφθεῖσαν μίαν τε φωνὴν σαφεστάτην τοῖς μάλιστα αὐτῶν σπουδαίοις χρήσασαν· ἐδήλου γὰρ προελθόντας ἔξω πυλῶν τὸν ἐκ θεοῦ προωρισμένον αὐτοῖς ἐπίσκοπον ὑποδέξασθαι· τοῦτο δὲ πράξαντες, μετὰ κοινῆς τῶν ἐπισκόπων, οἳ τὰς πέριξ διεῖπον ἐκκλησία γνώμης ἐπάναγκες αὐτὸν παραμένειν βιάζονται. μνημονεύει γέ τοι καὶ αὐτὸς ὁ Ἀλέξανδρος ἐν ἰδίαις ἐπιστολαῖς ταῖς πρὸς ’Αωτινοΐτας, εἰς ἔτι νῦν παρ’ ἡμῖν σῳζομέναις, τῆς Ναρκίσσου σὺν προεδρίας, ταῦτα κατὰ λέξιν ἐπὶ τέλει γράφων τῆς ἐπιστολῆς, “ἀσπάζεται ὑμᾶς Νάρκισσος πρὸ ἐμοῦ διέπων τὸν τόπον τῆς ἐπισκοπῆς τὸν ἐνθάδε καὶ νῦν συνεξεταζόμενός μένος μοι διὰ τῶν εὐχῶν, ρݲιݲςݲ ἔτη ἠνυκώς, παρακαλῶν ὑμᾶς ὁμοίως ὁμοφρονῆσαι.” Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως εἶχεν· τῆς δὲ κατ’ Ἀντιόχειαν ἐκκλησίας, Σεραπίωνος ἀναπαυσαμένου, τὴν ἐπισκοπὴν διαδέχεται Ἀσκληπιάδης, ἐν ταῖς κατὰ τὸν διωγμὸν ὁμολογίαις διαπρέψας καὶ μέμνηται καὶ τῆς τούτου καταστάσεως ’Αλέξανδρος Αντιοχεῦσιν γράφων ὧδε· “’Αλέξανδρος, δοῦλος καὶ δέσμιος Ἰησοῦ Χριστοῦ, τῇ μακαρίᾳ Ἀντιοχέων ἐκκλησίᾳ ἐν κυρίῳ χαίρειν. ἐλαφρά μοι καἰ κοῦφα τὰ δεσμὰ ὁ κύριος ἐποίησεν, κατὰ τὸν καιρὸν τῆς εἱρκτῆς πυθομένῳ τῆς ἁγίας ὑμῶν τῶν Ἀντιοχέων ἐκκΛησίας κατὰ τὴν θείαν πρόνοιαν Ἀσκληπιάδην τὸν ἐπιτηδειότατον κατ’ ἀξίαν τὴν πίστιν τῆς ἐπισκοπῆς ἐγκεχειρισμένον.” ταύτην δὲ τὴν ἐπιστοΛὴν σημαίνει διὰ Κλήμεντος ἀπεσταλκέναι, πρὸς τῷ τέλει τοῦτον γράφων τὸν τρόπον· “ταῦτα δὲ ὑμῖν, κύριοί μου ἀδελφοί, τὰ γράμματα ἀπέστειλα διὰ Κλήμεντος τοῦ μακαρίου πρεσβυτέρου, ἀνδρὸς ἐναρέτου καὶ δοκίμου, ὃν ἴστε καὶ ὑμεῖς καὶ ἐπιγνώσεσθε· ὃς παρὼν κατὰ τὴν πρόνοιαν καὶ ἐπισκοπὴν τοῦ δεσπότου ἐπεστήριξέν τε καὶ ηὔξησεν τὴν τοῦ κυρίου ἐκκλησίαν.”

E, já não sendo ele capaz de exercer o ministério, pela avançada velhice, a economia de Deus chamava o referido Alexandre — sendo bispo de outra paróquia — para o ministério juntamente com Narciso, por uma revelação que lhe apareceu de noite, em visão. Assim, pois, como que por um oráculo divino, fez a viagem da terra dos capadócios, onde primeiro fora julgado digno do episcopado, até Jerusalém, por causa de oração e da visita [histórica] dos lugares; e os de lá, tendo-o acolhido afetuosíssimamente, já não lhe permitem voltar para casa, segundo outra revelação vista também por eles de noite, e uma voz clarissima que se fez [ouvir] aos mais zelosos dentre eles; pois manifestava [que], saindo fora das portas, recebessem o bispo predeterminado para eles por Deus; e, tendo feito isto, com o parecer comum dos bispos que administravam as igrejas ao redor, forçam-no, por necessidade, a permanecer. Menciona, com efeito, também o próprio Alexandre, em cartas próprias, as [dirigidas] aos antinoítas — até agora conservadas entre nós —, a presidência conjunta com Narciso, escrevendo, palavra por palavra, ao fim da carta, isto: "saúda-vos Narciso, o que antes de mim ocupava o lugar do episcopado daqui, e agora está comigo, unido nas orações, tendo completado cento e dezesseis anos; e exorta-vos, como eu, a viverdes em concórdia."

Estas coisas, pois, estavam assim; e, na igreja de Antioquia, tendo Serapião repousado, sucede no episcopado Asclepíades, que se distinguira nas confissões durante a perseguição. E menciona também a instalação deste Alexandre, escrevendo aos antioquenos assim: "Alexandre, servo e prisioneiro de Jesus Cristo, à bem-aventurada igreja dos antioquenos, saudação no Senhor. Leves e ligeiras me fez o Senhor as cadeias, ao saber [eu], no tempo da prisão, que, pela divina providência, Asclepíades — o mais apropriado, pelo mérito da [sua] fé — fora encarregado do episcopado da vossa santa igreja dos antioquenos." E indica ter enviado esta carta por meio de Clemente, escrevendo junto ao fim deste modo: "e estas letras vos enviei, meus senhores irmãos, por meio de Clemente, o bem-aventurado presbítero, homem virtuoso e aprovado, que também vós conheceis e reconhecereis; o qual, estando presente, segundo a providência e supervisão do Soberano, confirmou e fez crescer a igreja do Senhor."

XII

Sobre Serapião e os seus discursos que se conservam

XII. Τοῦ μὲν οὖν Σεραπίωνος τῆς περὶ λόγου ἀσκήσεως καὶ ἄλλα μὲν εἰκὸς σῴζεσθαι πα ἑτέροις ὑπομνήματα, εἰς ἡμᾶς δὲ μόνα κατῆλθε τὰ Πρὸς Δόμνον, ἐκπεπτωκότα τινὰ παρὰ τό τοῦ διωγμοῦ καιρὸν ἀπὸ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεω ἐπὶ τὴν Ἰουδαικὴν ἐθελοθρῃσκείαν, καὶ τὰ Πρὸς Πόντιον καὶ Καρικόν, ἐκκλησιαστικοὺς ἄνδρας, καὶ ἄλλαι πρὸς ἑτέρους ἐπιστολαί, ἕτερός τε συντεταγμένος αὐτῷ λόγος Περὶ τοῦ λεγομένου κατὰ Πέτρον εὐαγγελίου, ὃν πεποίηται ἀπελέγχων τὰ ψευδῶς ἐν αὐτῷ εἰρημένα διά τινας ἐν τῇ κατὰ Ῥωσσὸν παροικίᾳ προφάσει τῆς εἰρημένης γραφῆς εἰς ἑτεροδόξους διδασκαλίας ἀποκείλαντας· ἀφ’ οὗ εὔλογον βραχείας παραθέσθαι λέξεις, δι’ ὧν ἢν εἶχεν περὶ τοῦ βιβλίου γνώμην προτίθησι οὕτω γράφων· “ἡμεῖς γάρ, ἀδελφοί, καὶ Πέτρον καὶ τοὺς ἄλλους ἀποστόλους ἀποδεχόμεθα ὡς Χριστόν, τὰ δὲ ὀνόματι αὐτῶν ψευδεπίγραφα ἔμπειροι παραιτούμεθα, γινώσκοντες ὅτι τὰ τοιαῦτα οὐ παρελάβομεν. ἐγὼ γὰρ γενόμενος παρ’ ὑμῖν ὑπενόουν τοὺς πάντας ὀρθῇ πίστει προφερόμενον καὶ μὴ διελθὼν τὸ ὑπ’ αὐτῶν προφερόμενον ὀνόματι Πέτρου εὐαγγέλιον, εἶπον ὅτι εἰ τοῦτό ἐστιν μόνον τὸ δοκοῦν ὑμῖν παρέχειν μικροψυχίαν, ἀναγινωσκέσθω· νῦν δὲ μαθὼν ὅτι αἱρέσει τινὶ ὁ νοῦς αὐτῶν ἐφώλευεν, ἐκ τῶν λεχθέντων μοι, σπουδόσω πάλιν γενέσθαι πρὸς ὑμᾶς, ὥστε ἀδελφοί, προσδοκᾶτέ με ἐν τάχει. ἡμεῖς δέ ἀδελφοί, καταλαβόμενοι ὁποίας ἢν αἱρέσεως Μαρκιανός, <ὃς> καὶ ἑαυτῷ ἐναντιοῦτο, μὴ δ’ ἐλάλει, ἃ μαθήσεσθε ἐξ ὧν ὑμῖν ἐγράφη, ἐδυνήθημεν [γὰρ] παρ’ ἄλλων τῶν ἀσκησάντω ναὐτὸ τοῦτο τὸ εὐαγγέλιον, τοῦτ’ ἐστὶν παρὰ τῶν διαδόχων τῶν καταρξαμένων αὐτοῦ, οὓς Δοκητὰς καλοῦμεν (τὰ γὰρ πλείονα φρονήματα ἐκείνων ἐστὶ τῆς διδασκαλίας), χρησάμενοι παρ’ αὐτῶν διελθεῖν καὶ εὑρεῖν τὰ μὲν πλείονα τοῦ ὀρθοῦ λόγου τοῦ σωτῆρος, τινὰ δὲ προσδιεσταλμένα, ἃ καὶ ὑπετάξαμεν ὑμῖν.

De Serapião, pois, [quanto] ao exercício da palavra, é verossímil [que] outras memórias se conservem junto de outros; mas até nós chegaram somente as [obras] "A Domno" — um que caíra, no tempo da perseguição, da fé em Cristo para o culto voluntário judaico —, e as "A Pôncio e Cárico", homens eclesiásticos, e outras cartas a outros, e um outro discurso composto por ele "Sobre o chamado evangelho segundo Pedro", que fez refutando as coisas falsamente nele ditas, por causa de alguns na paróquia de Rosso [que], a pretexto da referida escrita, tinham derivado para ensinos heterodoxos; do qual [é] razoável expor breves palavras, pelas quais propõe a opinião que tinha a respeito do livro, escrevendo assim: "pois nós, irmãos, recebemos tanto Pedro quanto os outros apóstolos como Cristo; mas os [escritos] pseudoepígrafos em nome deles, experientes, rejeitamos, sabendo que tais coisas não recebemos [por tradição]. Pois eu, estando junto de vós, supunha [que] todos se aplicavam à reta fé, e, não tendo percorrido o evangelho por eles apresentado em nome de Pedro, disse: se isto é a única coisa que parece fornecer-vos mesquinhez de ânimo, seja lido. Mas agora, tendo aprendido, pelas coisas que me foram ditas, que a mente deles se entocava em alguma heresia, apressar-me-ei a estar de novo convosco; de modo que, irmãos, esperai-me em breve. E nós, irmãos, tendo compreendido de que heresia era Marciano — que também se contradizia a si mesmo, não sabendo o que falava, o que aprendereis das [coisas] que vos foram escritas —, pudemos, [tomando-o] de outros que praticaram este mesmo evangelho, isto é, dos sucessores dos que o iniciaram, aos quais chamamos docetas (pois a maioria dos pensamentos é do ensino deles) — [pudemos], usando[-o obtido] deles, percorrê-lo e achar [que] a maioria das coisas [é] da reta doutrina do Salvador, mas algumas [são] adulteradas, as quais também vos anexamos."

XIII

Sobre os escritos de Clemente

XIII. καὶ ταῦτα μὲν τὰ Σεραπίωνος. Τοῦ δὲ Κλήμεντος Στρωματεῖς, οἱ πάντες ὀκτώ, παρ’ ἡμῖν σῴζονται, οὓς καὶ ἠξίωσεν προγραφῆς “Τίτου Φλαυίου Κλήμεντος τῶν κατὰ τὴν ἀληθῆ Φιλοσοφίαν γνωστικῶν ὑπομνημάτων στρωματεῖς,” ἰσάριθμοί τε τούτοις εἰσὶν οἱ ἐπιγεγραμμένοι Ὑποτυπώσεων λόγοι, ἐν οἷς ὀνομαστὶ ὡς διδασκάλου τοῦ Πανταίνου μνημονεύει ἐκδοχάς τε αὐτοῦ γραφῶν καὶ παραδόσεις ἐκτέθειται· ἔστιν δὲ αὐτῷ καὶ πρὸς Ἕλληνας λόγος ὁ Προτρεπτικὸς τρεῖς τε οἱ τοῦ ἐπιγεγραμμένου Παιδαγωγοῦ καὶ “Τίς ὁ σῳζόμενος πλούσιος” οὕτως ἐπιγραφεὶς ἕτερος αὐτοῦ λόγος τό τε Περὶ τοῦ πάσχα σύγγραμμα καὶ διαλέξεις Περὶ νηστείας καὶ Περὶ καταλαλιᾶς καὶ ὁ Προτρεπτικὸς εἰς ὑπομονὴν ἢ πρὸς τοὺς νεωστὶ βεβαπτισμένους καὶ ὁ ἐπιγεγραμμένος κανὼν ἐκκλησιαστικὸς ἢ πρὸς τοὺς Ἰουδαΐζοντας, ὃν Ἀλεξάνδρῳ τῷ δεδηλωμένῳ ἐπισκόπῳ ἀνατέθεικεν. Ἐν μὲν οὖν τοῖς Στρωματεῦσιν οὐ μόνον τῆς θείας κατάτρωσιν πεποίηται γραφῆς, ἀλλὰ καὶ τῶν παρ’ Ἔλλησιν, εἴ τι ἄρα ὠφέλιμον ἐδόκει καὶ αὐτοῖς εἰρῆσθαι, μνημονεύει τῶν τε παρὰ τοῖς πολλοῖς δογμάτων, τὰ Ἑλλήνων ὁμοῦ καὶ τὰ βαρβάρων ἀναπτύσσων καὶ ἔτι τὰς τῶν αἱρεσιαρχῶν ψευδοδοξίας εὐθύνων, ἱστορίαν τε πολλὴν ἐξαπλοῖ, ὑπόθεσιν ἡμῖν πολυμαθοῦς παρέχων παιδείας. τούτοις ἅπασιν καταμίγνυσιν καὶ τὰ Φιλοσόφων δόγματα, ὅθεν εἰκότως κατάλληλον τῆ ὑποθέσει καὶ τὴν προγραφὴν τῶν Στρωματέων πεποίηται. κέχρηται δ’ ἐν αὐτοῖς καὶ ταῖς ἀπὸ τῶν ἀντιλεγομένων γραφῶν μαρτυρίαις, τῆς τε λεγομένης Σολομῶνος Σοφίας καὶ τῆς Ἰησοῦ τοῦ Σιρὰχ καὶ τῆς πρὸς Ἑβραίους ἐπιστολῆς τῆς τε Βαρναβᾶ καὶ Κλήμεντος καὶ Ἰούδα, μνημονεύει τε τοῦ πρὸς Ἕλληνας Τατιανοῦ λόγου καὶ Κασσιανοῦ ὡς καὶ αὐτοῦ χρονογραφίαν πεποιημένου, ἔτι μὴν Φίλωνος καὶ ’Αριατοβούλου Ἰωσήπου τε καὶ Δημητρίου καὶ Εὐπολέμου, Ἰουδαίων συγγραφέων, ὡς ἄν τούτων ἁπάντων ἐγγράφως πρεσβύτερον τῆς παρ’ Ἕλλησιν ἀρχαιογονίας Μωυσέα τε καὶ τὸ Ἰουδαίων γένος ἀποδειξάντων. καὶ ἄλλης δὲ πλείστης χρηστομαθείας ἔμπλεῳ οἱ δηλούμενοι τυγχάνουσιν τοῦ ἀνδρὸς λόγοι· ὧν ἐν τῷ πρώτῳ περὶ ἑαυτοῦ δηλοῖ ὡς ἔγγιστα τῆς τῶν ἀποστόλων γενομένου διαδοχῆς, ὑπισχνεῖται δ’ ἐν αὐτοῖς καὶ εἰς τὴν Γένεσιν ὑπομνηματιεῖσθαι. Καὶ ἐν τῷ λόγῳ δὲ αὐτοῦ τῷ Περὶ τοῦ πάσχα ἐκβιασθῆναι ὁμολογεῖ πρὸς τῶν ἑταίρων ἃς ἔτυχεν παρὰ τῶν ἀρχαίων πρεσβυτέρων ἀκηκοὼς παραδόσεις γραφῆ τοῖς μετὰ ταῦτα παραδοῦναι, μέμνηται δ’ ἐν αὐτῷ Μελίτωνος καὶ Εἰρηναίου καί τινων ἑτέρων, ὧν καὶ τὰς διηγήσεις τέθειται.

E estas coisas [são] as de Serapião. De Clemente, os Stromata, todos os oito, conservam-se entre nós, aos quais também julgou digno inscrever: "de Tito Flávio Clemente, Stromata das memórias gnósticas segundo a verdadeira filosofia"; e de igual número a estes são os discursos intitulados Hipotiposes, nos quais menciona nominalmente Panteno como mestre, e expõe interpretações de Escrituras dele e tradições. E há dele também um discurso aos gregos, o Protrético, e os três do intitulado Pedagogo, e "Quem é o rico que se salva?", assim intitulado outro discurso seu, e o escrito Sobre a páscoa, e dissertações Sobre o jejum e Sobre a maledicência, e o Protrético à paciência, ou Aos recém-batizados, e o intitulado "Regra eclesiástica, ou Aos judaizantes", que dedicou a Alexandre, o bispo indicado.

Nos Stromata, pois, não só fez tecido da divina Escritura, mas menciona também as [coisas] dos gregos, se é que algo de proveitoso parecia ter sido dito também por eles, e desdobra as doutrinas entre a maioria, tanto as dos gregos quanto as dos bárbaros, e ainda corrige as falsas-opiniões dos heresiarcas, e desdobra muita história, fornecendo-nos matéria de instrução muito erudita. Com todas estas coisas mistura também as doutrinas dos filósofos, donde, com razão, fez também a inscrição dos Stromata apropriada ao assunto. E serviu-se, neles, também dos testemunhos das escrituras contestadas: da chamada Sabedoria de Salomão, e da de Jesus, o [filho] de Sirac, e da carta aos hebreus, e das de Barnabé e Clemente e Judas; e menciona o discurso de Taciano contra os gregos, e Cassiano, como tendo também ele feito uma cronografia, e ainda Fílon e Aristóbulo e Josefo e Demétrio e Eupólemo, escritores judeus, [dizendo] que todos estes, por escrito, demonstraram [que] Moisés e a raça dos judeus [são] mais antigos que a arqueogonia entre os gregos. E de muitíssima outra erudição estão cheios os indicados discursos do homem; no primeiro dos quais manifesta, a respeito de si mesmo, que esteve muitíssimo próximo da sucessão dos apóstolos; e promete, neles, também comentar o Gênesis. E, no seu discurso Sobre a páscoa, confessa ter sido constrangido pelos companheiros a transmitir por escrito, aos [homens] de depois, as tradições que tivera [ocasião] de ouvir dos antigos presbíteros; e menciona nele Melitão e Irineu e alguns outros, dos quais também pôs as narrativas.

XIV

Quantas escrituras mencionou

XIV. Ἐν δὲ ταῖς Ὑποτυπώσεσιν ξυνελόντα εἰπεῖν πάσης τῆς ἐνδιαθήκου γραφῆς ἐπιτετμημένας πεποίηται διηγήσεις, μηδὲ τὰς ἀντιλεγομένας παρελθών, τὴν Ἰούδα λέγω καὶ τὰς λοιπὰς καθολικὰς ἐπιστολὰς τήν τε Βαρνάβα, καὶ τὴν Πέτρου λεγομένην Ἀποκάλυφιν. καὶ τὴν πρὸς Ἑβραίους δὲ ἐπιστολὴν Παύλου μὲν εἶναί φησιν, γεγράφθαι δὲ Ἑβραίοις Ἑβραικῇ φωνῇ, Λοῦκαν δὲ φιλοτίμως αὐτὴν μεθερμηνεύσαντα ἐκδοῦναι τοῖς Ἕλλησιν, ὅθεν τὸν αὐτὸν χρῶτα εὑρίσκεσθαι κατὰ τὴν ἑρμηνείαν ταύτης τε τῆς ἐπιστολῆς καὶ τῶν Πραξέων. μὴ προγεγράφθαι δὲ τὸ “Παῦλος ἀπόστολος’’ εἰκότως· “Ἑβραίοις γάρ,’’ φησίν, · “ἐπιστέλλων πρόληψιν εἰληφόσιν κατ’ αὐτοῦ καὶ ὑποπτεύουσιν αὐτόν, συνετῶς πάνυ οὐκ ἐν ἀρχῇ ἀπέτρεφεν αὐτούς, τὸ ὄνομα θείς.” Εἶτα ὑποβὰς ἐπιλέγει, ἤδη δέ, ὡς ὁ μακάριος ἔλεγεν πρεσβύτερος, ἐπεὶ ὁ κύριος, ἀπόστολος ὢν τοῦ παντοκράτορος, ἀπεστάλη πρὸς Ἑβραίους, διὰ μετριότητα ὁ Παῦλος, ὡς ἂν εἰς τὰ ἔθνη ἀπεσταλμένος, οὐκ ἐγγράφει ἑαυτὸν Ἑβραίων ἀπόστολον διά τε τὴν πρὸς τὸν κύριον τιμὴν διά τε τὸ ἐκ περιουσίας καὶ τοῖς Ἑβραίοις ἐπιστὲλλειν, ἐθνῶν κήρυκα ὄντα καὶ ἀπόστολον.” Αὖθις δ’ ἐν τοῖς αὐτοῖς ὁ Κλήμης βιβλίοις περὶ τῆς τάξεως τῶν εὐαγγελίων παράδοσιν τῶν ἀνέκαθεν πρεσβυτέρων τέθειται, τοῦτον ἔχουσαν τὸν τρόπον. προγεγράφθαι ἔλεγεν τῶν εὐαγγελίων τὰ περιέχοντα τὰς γενεαλογίας, τὸ δὲ κατὰ Μάρκον ταύτην ἐσχηκέναι τὴν οἰκονομίαν. τοῦ Πέτρου δημοσίᾳ ἐν ‘Ρώμῃ κηρύξαντος τὸν λόγον καὶ πνεύματι τὸ εὐαγγέλιον ἐξειπόντος, τοὺς παρόντας, πολλοὺς ὄντας, παρακαλέσαι τὸν Μάρκον, ὡς ἂν ἀκολουθήσαντα αὐτῷ πόρρωθεν καὶ μεμνημένον τῶν λεχθέντων, ἀναγραφαὶ τὰ εἰρημένα· ποιήσαντα δέ, τὸ εὐαγγέλιον μεταδοῦναι τοῖς δεομένοις αὐτοῦ· ὅπερ ἐπιγνόντα τὸν Πέτρον προτρεπτικῶς μήτε κωλῦσαι μήτε προτρέψασθαι. αἰ. τὸν μέντοι Ἰωάννην ἔσχατον, συνιδόντα ὅτι τὰ σωματικὰ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις δεδήλωται, προτραπέντα ὑπὸ τῶν γνωρίμων, πνεύματι θεοφορηθέντα πνευματικὸν ποιῆσαι εὐαγγέλιον. τοσαῦτα ὁ Κλήμης. Πάλιν δ’ ὁ δηλωθεὶς Ἀλέξανδρος τοῦ Κλήμεντος, ἅμα δὲ καὶ τοῦ Πανταίνου ἔν τινι πρὸς Ὠριγένην ἐπιστολῇ μνημονεύει, ὡς δὴ γνωρίμων αὐτῷ γενομένων τῶν ἀνδρῶν, γράφει δὲ οὕτως· “τοῦτο γὰρ καὶ θέλημα θεοῦ, ὡς οἶδας, γέγονεν ἵνα ἡ ἀπὸ προγόνων ἡμῖν φιλία μένη ἄσυλος, μᾶλλον δὲ θερμοτέρα ἦ καὶ βεβαιοτέρα. πατέρας γὰρ ἴσμεν τοὺς μακαρίους ἐκείνους τοὺς προοδεύσαντας, πρὸς οὓς μετ’ ὀλίγον ἐσόμεθα, Πάνταινον, τὸν μακάριον ἀληθῶς καὶ κύριον, καὶ τὸν ἱερὸν Κλήμεντα, κύριόν μου γενόμενον καὶ ὠφελήσαντά με, καὶ εἴ τις ἕτερος τοιοῦτος· δι’ ὧν ἀὲ ἐγνώρισα, τὸν κατὰ πάντα ἄριστον καὶ κύριόν μου καὶ ἀδελφόν.” καὶ ταῦτα μὲν τοιαῦτα. Ὁ γέ τοι Ἀδαμάντιος (καὶ τοῦτο γὰρ ἦν τῷ Ωριγένει ὄνομα), Ζεφυρίνου κατὰ τούσδε τοὺς χρόνους τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας ἡγουμένου, ἐπιδημῆσαι τῆ ‘Ρώμῃ καὶ αὐτός που γράφει, λέγων εὐξάμενος τὴν ἀρχαιοτάτην Ῥωμαίων ἐκκλησίαν ἰδεῖν”· ἔνθα οὐ πολὺ διατρίψας, ἐπάνεισιν εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν, καὶ δὴ τὰ συνήθη τῆς κατηχήσεως ἐνταῦθα μετὰ πάσης ἐπλήρου σπουδῆς, Δημητρίου τῶν τῇδε ἐπισκόπου ἔτι τότε παρορμῶντος αὐτὸν καὶ μόνον οὐχὶ ἀντιβολοῦντος ἀόκνως τὴν εἰς τοὺς ἀδελφοὺς ὠφέλειαν ποιεῖσθαι.

E nas Hipotiposes, para dizer resumidamente, fez narrativas abreviadas de toda a Escritura canônica, sem omitir as contestadas — falo da de Judas e das demais cartas católicas, e da de Barnabé, e do chamado Apocalipse de Pedro. E a carta aos hebreus diz ser de Paulo, mas ter sido escrita aos hebreus na língua hebraica, e [que] Lucas, tendo-a zelosamente traduzido, [a] publicou para os gregos; donde se acha a mesma coloração, quanto ao estilo, nesta carta e nos Atos. E [diz que], com razão, não foi inscrito o "Paulo apóstolo"; "pois", diz, "escrevendo aos hebreus, que tinham tomado prevenção contra ele e o suspeitavam, muito inteligentemente não os afugentou no início, pondo o nome." Depois, descendo um pouco, acrescenta: "e já, como dizia o bem-aventurado presbítero, visto que o Senhor, sendo apóstolo do Todo-poderoso, foi enviado aos hebreus, por modéstia Paulo, como enviado às nações, não se inscreve apóstolo dos hebreus, tanto pela honra para com o Senhor quanto por, [indo] além do [seu campo], escrever também aos hebreus, sendo arauto e apóstolo das nações."

E de novo, nos mesmos livros, Clemente pôs, a respeito da ordem dos evangelhos, uma tradição dos presbíteros de outrora, que tem este teor: dizia [que] foram escritos primeiro os dos evangelhos que contêm as genealogias; e [que] o segundo Marcos teve esta economia: tendo Pedro pregado publicamente em Roma a palavra e proclamado o evangelho pelo Espírito, os presentes, sendo muitos, exortaram Marcos — como quem o seguia desde longe [tempo] e se lembrava do que fora dito — a registrar as coisas ditas; e, tendo[-o] feito, transmitiu o evangelho aos que lho pediam; o que, tendo Pedro sabido, nem proibiu, exortando, nem incentivou. Mas [que] João, por último, tendo visto que as coisas corporais tinham sido manifestadas nos evangelhos, exortado pelos conhecidos, transportado pelo Espírito, fez um evangelho espiritual. Tantas coisas [diz] Clemente. E, de novo, o indicado Alexandre menciona Clemente, e ao mesmo tempo também Panteno, numa certa carta a Orígenes, como tendo sido os homens seus conhecidos; e escreve assim: "pois isto também foi vontade de Deus, como sabes: que a amizade [vinda] dos antepassados, entre nós, permaneça inviolável — ou antes, seja mais quente e mais firme. Pois conhecemos [como] pais aqueles bem-aventurados que caminharam antes [de nós], junto dos quais dentro de pouco estaremos: Panteno, o verdadeiramente bem-aventurado e senhor, e o santo Clemente, que se tornou meu senhor e me beneficiou, e qualquer outro tal; por meio dos quais te conheci, o em tudo excelente, e meu senhor e irmão." E estas coisas [são] tais.

Adamâncio, contudo (pois também este era nome de Orígenes), governando Zeferino, por estes tempos, a igreja dos romanos, [diz que] residiu em Roma — e ele mesmo escreve em algum lugar, dizendo: "desejando ver a antiquíssima igreja dos romanos"; onde, não tendo passado muito [tempo], regressa a Alexandria, e, com efeito, cumpria ali as [tarefas] costumeiras da catequese, com todo o empenho, incitando-o ainda então Demétrio, o bispo dos de lá, e quase suplicando[-lhe que] fizesse, incansavelmente, o proveito dos irmãos.

XV

Sobre Heraclas

XV. ὃ δ’ ὡς ἑαυτὸν ἑώρα μὴ ἐπαρκοῦντα τῇ τῶν θείων βαθυτέρᾳ σχολῇ τῇ τε ἐξετάσει καὶ ἑρμηνείᾳ τῶν ἱερῶν γραμμάτων καὶ προσέτι τῆ τῶν προσιόντων κατηχήσει μηδ’ ἀναπνεῦσαι συγχωρούντων αὐτῷ, ἐφ᾿ ἑτέροις ἐξ ἕω καὶ μέχρις ἑσπέρας ἐπὶ παρ’ αὐτῷ διδασκαλεῖον φοιτώντων, διανείμας τὰ πλήθη, τὸν Ἡρακλᾶν τῶν γνωρίμων προκρίνας, ἔν τε τοῖς θείοις σπουδαῖον καὶ ἄλλως ὄντα λογιώτατον ἄνδρα καὶ φιλοσοφίας οὐκ ἄμοιρον, κοινωνὸν καθίστη τῆς κατηχήσεως, τῷ μὲν τὴν πρώτην τῶν ἄρτι στοιχειουμένων εἰσαγωγὴν ἐπιτρέψας, αὐτῷ δὲ τὴν τῶν ἐν ἕξει φυλάξας ἀκρόασιν.

E ele, quando via a si mesmo não bastando para o mais profundo estudo das coisas divinas — para o exame e a interpretação das sagradas letras, e ainda para a catequese dos que se achegavam, [os quais] não lhe permitiam nem respirar, frequentando uns após outros, desde a manhã até a tarde, a sua escola —, dividindo as multidões, tendo escolhido dentre os [seus] conhecidos Heraclas — homem zeloso nas coisas divinas e, de resto, eloquentíssimo, e não desprovido de filosofia —, constituiu[-o] sócio da catequese, tendo-lhe confiado a primeira introdução dos que há pouco eram iniciados nos rudimentos, e guardado para si mesmo a audição dos [já] exercitados.

XVI

Como Orígenes se empenhava a respeito das divinas Escrituras

XVI. Τοσαύτη δὲ εἰσήγετο τῷ Ὠριγένει τῶν θείων λόγων ἀπηκριβωμένη ἐξέτασις, ὡς καὶ τὴν Ἐβραΐδα γλῶτταν ἐκμαθεῖν τάς τε παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις φερομένας πρωτοτύπους αὐτοῖς Ἑβραίων στοιχείοις γραφὰς κτῆμα ἴδιον ποιήσασθαι ἀνιχνεῦσαί τε τὰς τῶν ἑτέρων παρὰ τοὺς ἑβδομήκοντα τὰς ἱερὰς γραφὰς ἑρμηνευκότων ἐκδόσεις καί τινας ἑτέρας παρὰ τὰς κατημαξευμένας ἑρμηνείας ἐναλλαττούσας, τὴν Ἀκύλου καὶ Συμμάχου καὶ Θεοδοτίωνος, ἐφευρεῖν, ἃς οὐκ οἶδ’ ὅθεν ἔκ τινων μυχῶν τὸν πάλαι λανθανούσας χρόνον ἀνιχνεύσας προήγαγεν εἰς φῶς· ἐφ’ ὧν διὰ τὴν ἀδηλότητα, τίνος ἄρ εἶεν οὐκ εἰδώς, αὐτὸ τοῦτο μόνον ἐπεσημήνατο ὡς ἄρα τὴν μὲν εὕροι ἐν τῆ πρὸς Ἀκτίοις Νικοπόλει, τὴν δὲ ἐν ἑτέρῳ τοιῷδε τόπῳ· ἔν γε μὴν τοῖς Ἑξαπλοῖς τῶν Ψαλμῶν μετὰ τὰς ἐπισήμους τέσσαρας ἐκδόσεις οὐ μόνον πέμπτην, ἀλλὰ καὶ ἕκτην καὶ ἑβδόμην παραθεὶς ἑρμηνείαν, ἐπὶ μιᾶς αὖθις σεσημείωται ὡς ἐν Ἱεριχοῖ εὑρημένης ἐν πίθῳ κατὰ τοὺς χρόνους Ἀντωνίνου τοῦ υἱοῦ Σευήρου. ταύτας δὲ ἁπάσας ἐπὶ ταὐτὸν συναγαγὼν διελών τε πρὸς κῶλον καὶ ἀντιπαραθεὶς ἀλλήλαις μετὰ καὶ αὐτῆς τῆς Ἑβραίων σημειώσεως τὰ τῶν λεγομένων Ἑξαπλῶν ἡμῖν ἀντίγραφα καταλέλοιπεν, ἰδίως τὴν Ἀκύλου καὶ Συμμάχου καὶ Θεοδοτίωνος ἔκδοσιν ἅμα τῆ τῶν ἑβδομήκοντα ἐν τοῖς Τετρασσοῖς ἐπισκευάσας.

E tão apurado exame das divinas palavras era introduzido por Orígenes, que até aprendeu a fundo a língua hebraica, e fez posse própria das escrituras originais conservadas entre os judeus, nas próprias letras dos hebreus, e rastreou as edições dos outros que, além dos setenta, traduziram as sagradas Escrituras; e descobriu algumas outras, diferentes das traduções batidas — a de Áquila e a de Símaco e a de Teodocião —, as quais, não sei de onde, de certos recessos, escondidas [durante] o tempo de outrora, tendo[-as] rastreado, trouxe à luz; a respeito das quais, pela [sua] obscuridade — não sabendo de quem, afinal, seriam —, assinalou apenas isto mesmo: que uma achou em Nicópolis, a [que fica] junto de Áccio, e a outra em outro lugar tal. E, nas Hexaplas dos Salmos, depois das quatro edições insignes, tendo posto ao lado não só uma quinta, mas também uma sexta e uma sétima tradução, a respeito de uma, de novo, assinalou [que] foi achada em Jericó, num jarro, nos tempos de Antonino, o filho de Severo. E, tendo reunido todas estas no mesmo [lugar], e dividido[-as] por membros [de frase], e contraposto umas às outras, com também a própria anotação dos hebreus, deixou-nos as cópias das chamadas Hexaplas; tendo preparado, à parte, a edição de Áquila e Símaco e Teodocião, juntamente com a dos setenta, nas Tetraplas.

XVII

Sobre Símaco, o tradutor

XVII. Τῶν γε μὴν ἑρμηνευτῶν αὐτῶν δὴ τούτων ἰατέον Ἐβιωναῖον τὸν Σύμμαχον γεγονέναι· αἵρεσις δέ ἐστιν ἡ τῶν Ἐβιωναίων οὕτω καλουμένη τῶν τὸν Χριστὸν ἐξ Ἰωσὴφ καὶ Μάριας γεγονέναι φασκόντων φίλον τε ἄνθρωπον ὑπειληφότων αὐτὸν καὶ τὸν νόμον χρῆναι Ἰουδαϊκώτερον φυλάττειν ἀπισχυριζομένων, ὥς που καὶ ἐκ τῆς πρόσθεν ἰατορίας ἔγνωμεν. καὶ ὑπομνήματα δὲ τοῦ Συμμάχου εἰς ἔτι νῦν φέρεται, ἐν οἷς δοκεῖ πρὸς τὸ κατὰ Ματθαῖον ἀποτεινόμενος εὐαγγέλιον τὴν δεδηλωμένην αἵρεσιν κρατύνειν. ταῦτα δὲ ὁ Ὠριγένης μετὰ καὶ ἄλλων εἰς τὰς γραφὰς ἑρμηνειῶν τοῦ Συμμάχου σημαίνει παρὰ Ἰουλιανῆς τινος εἰληφέναι, ἢν καί φησιν παρ’ αὐτοῦ Συμμάχου τὰς βίβλους διαδέξασθαι.

Destes mesmos tradutores, contudo, deve-se saber [que] Símaco foi ebionita; e a heresia dos ebionitas, assim chamada, é a dos que afirmam [que] o Cristo nasceu de José e Maria, e o supõem mero homem, e insistem [que] se deve guardar a lei de modo mais judaico, como já sabemos também da história anterior. E memórias de Símaco até agora se conservam, nas quais parece, atacando o evangelho segundo Mateus, fortalecer a indicada heresia. E Orígenes indica [que] recebeu estas coisas, juntamente com outras interpretações de Símaco sobre as Escrituras, de uma certa Juliana, a qual também diz [que] herdou os livros do próprio Símaco.

XVIII

Sobre Ambrósio

XVIII. Ἐν τούτῳ καὶ Ἀμβρόσιος τὰ τῆς Οὐαλεντίνου φρονῶν αἱρέσεως, πρὸς τῆς ὑπὸ Ὠριγένους πρεσβευομένης ἀληθείας ἐλεγχθεὶς καὶ ὡς ἂν ὑπὸ φωτὸς καταυγασθεὶς τὴν διάνοιαν, τῷ τῆς ἐκκΛησιαστικῆς ὀρθοδοξίας προστίθεται λόγῳ. καὶ ἄλλοι δὲ πλείους τῶν ἀπὸ παιδείας, τῆς περὶ τὸν Ὠριγένην φήμης πανταχόσε βοωμένης, ὡς αὐτόν, πεῖραν τῆς ἐν τοῖς ἱεροῖς λόγοις ἱκανότητος τἀνδρὸς ληψόμενοι· μυρίοι δὲ τῶν αἱρετικῶν φιλοσόφων τε τῶν μάλιστα ἐπιφανῶν οὐκ ὀλίγοι διὰ σπουδῆς αὐτῷ προσεῖχον, μόνον οὐχὶ πρὸς τοῖς θείοις καὶ τὰ τῆς ἔξωθεν φιλοσοφίας πρὸς αὐτοῦ παιδευόμενοι. εἰσῆγέν τε γὰρ δάους εὐφυῶς ἔχοντας ἑώρα, καὶ ἐπὶ τὰ φιλόσοφα μαθήματα, γεωμετρίαν καὶ ἀριθμητικὴν καὶ τἄλλα προπαιδεύματα παραδιδοὺς εἴς τε τὰς αἱρέσεις τὰς παρὰ τοῖς φιλοσόφοις προάγων καὶ τὰ παρὰ τούτοις συγγράμματα διηγούμενος ὑπομνηματιζόμενός τε καὶ θεωρῶν εἰς ἕκαστα, ὥστε μέγαν καὶ παρ᾿ αὐτοῖς Ἕλλησιν φιλόσοφον τὸν ἄνδρα κηρύττεσθαι· πολλοὺς δὲ καὶ τῶν ἰδιωτικωτέρων ἐνῆγεν ἐπὶ τὰ ἐγκύκλια γράμματα, οὐ μικρὰν αὐτοῖς ἔσεσθαι φάσκων ἐξ ἐκείνων ἐπιτηδειότητα εἰς τὴν τῶν θείων γραφῶν θεωρίαν [τε] καὶ παρασκευήν, ὅθεν μάλιστα καὶ ἑαυτῷ ἀναγκαίαν ἡγήσατο τὴν περὶ τὰ κοσμικὰ καὶ φιλόαοφα μαθήματα ἄσκησιν.

Neste [tempo], também Ambrósio, que pensava as coisas da heresia de Valentino, convencido pela verdade representada por Orígenes, e, como que iluminado na mente por uma luz, adere à doutrina da ortodoxia eclesiástica. E muitos outros dos [homens] de instrução — sendo a fama a respeito de Orígenes apregoada por toda parte — vinham até ele, para tomar prova da capacidade do homem nas sagradas letras; e inúmeros dos hereges, e dos filósofos mais ilustres não poucos, aplicavam-se a ele com empenho, sendo por ele instruídos, quase, além das coisas divinas, também nas da filosofia de fora. Pois introduzia, quantos via tendo boa índole, também nas ciências filosóficas — transmitindo geometria e aritmética e as demais [disciplinas] propedêuticas, e conduzindo[-os] às seitas [escolas existentes] entre os filósofos, e expondo os escritos destes, comentando e contemplando cada [ponto] —, de modo que o homem era proclamado grande filósofo até entre os próprios gregos; e a muitos dos mais simples conduzia às letras enciclícas, dizendo [que] destas lhes viria não pequena aptidão para a contemplação e preparação das divinas Escrituras; donde, sobretudo, também para si mesmo julgou necessário o exercício nas ciências mundanas e filosóficas.

XIX

Quantas coisas se mencionam a respeito dele

XIX. Μάρτυρες δὲ καὶ τῆς περὶ ταῦτα αὐτοῦ κατορθώσεως αὐτῶν Ἑλλήνων οἱ κατ’ αὐτὸν ἠκμακότες φιλόσοφοι, ὧν ἐν συγγράμμασιν πολλὴν μνήμην εὕρομεν τοῦ ἀνδρός, τοτὲ μὲν αὐτῷ προσφωνούντων τοὺς ἑαυτῶν λόγους, τοτὲ δὲ ὡς διδασκάλῳ εἰς ἐπίκρισιν τοὺς ἰδίους ἀναφερόντων πόνους. τί δεῖ ταῦτα λέγειν, ὅτε καὶ ὁ καθ’ ἡμᾶς ἐν Σικελίᾳ καταστὰς Πορφύριος συγγράμματα καθ’ ἡμῶν ἐνστησάμενος καὶ δι’ αὐτῶν τὰς θείας γραφὰς διαβάλλειν πεπειραμένος τῶν τε εἰς αὐτὰς ἐξηγησαμένων μνημονεύσας, μηδὲν μηδαμῶς φαῦλον ἔγκλημα τοῖς δόγμασιν ἐπικαλεῖν δυνηθείς, ἀπορίᾳ λόγων ἐπὶ τὸ λοιδορεῖν τρέπεται καὶ τοὺς ἐξηγητὰς ἐνδιαβάλλειν, ὧν μάλιστα τὸν Ὠριγένην· ὃν κατὰ τὴν νέαν ἡλικίαν ἐγνωκέναι φήσας, διαβάλλειν μὲν πειρᾶται, συνιστῶν δὲ ἄρα τὸν ἄνδρα ἐλάνθανεν, τὰ μὲν ἐπαληθεύων, ἐν οἷς οὐδ’ ἑτέρως αὐτῷ λέγειν ἦν δυνατόν, τὰ δὲ καὶ ψευδόμενος, ἐν οἷς λήσεσθαι ἐνόμιζεν, καὶ τοτὲ μὲν ὡς Χριστιανοῦ κατηγορῶν, τοτὲ δὲ τὴν περὶ τὰ φιλόσοφα μαθήματα ἐπίδοσιν αὐτοῦ διαγράφων. Ἄκουε δ’ οὖν ἅ φησιν κατὰ λέξιν· “τῆς δὴ μοχθηρίας τῶν Ἰουδαϊκῶν γραφῶν οὐκ ἀπόστασιν, λύσιν δέ τινες εὑρεῖν προθυμηθέντες, ἐπ’ ἐξηγήσεις ἐτράποντο ἀσυγκλώστους καὶ ἀναρμόστους τοῖς γεγραμμένοις, οὐκ ἀπολογίαν μᾶλλον ὑπὲρ τῶν ὀθνείων, παραδοχὴν δὲ καὶ ἔπαινον τοῖς οἰκείοις φερούσας. αἰνίγματα γὰρ τὰ φανερῶς παρὰ Μωυσεῖ λεγόμενα εἶναι κομπάσαντες καὶ ἐπιθειάσαντες ὡς θεσπίσματα πλήρη κρυφίων μυστηρίων διά τε τοῦ τύφου τὸ κριτικὸν τῆς ψυχῆς καταγοητεύσαντες, ἐπάγουσιν ἐξηγήσεις.” Εἶτα μεθ’ ἕτερά φησιν· “ὁ δὲ τρόπος τῆς ἀτοπίας ἐξ ἀνδρὸς ᾧ κἀγὼ κομιδῆ νέος ὢν ἔτι ἐντετύχηκα, σφόδρα εὐδοκιμήσαντος καὶ ἔτι δι’ ὧν καταλέλοιπεν συγγραμμάτων εὐδοκιμοῦντος, παρειλήφθω, Ὠριγένους, οὗ κλέος παρὰ τοῖς παρειλήφθω, τούτων τῶν λόγων μέγα διαδέδοται. ἀκροατὴς γὰρ οὗτος Ἀμμωνίου τοῦ πλείστην ἐν τοῖς καθ’ ἡμᾶς χρόνοις ἐπίδοσιν ἐν φιλοσοφίᾳ ἐσχηκότος γεγονώς, εἰς μὲν τὴν τῶν λόγων ἐμπειρίαν πολλὴν παρὰ τοῦ διδασκάλου τὴν ὠφέλειαν ἐκτήσατο, εἰς δὲ τὴν ὀρθὴν τοῦ βίου προαίρεσιν τὴν ἐναντίαν ἐκείνῳ πορείαν ἐποιήσατο. Ἀμμώνιος μὲν γὰρ χριστιανὸς ἐν Χριαριανοῖς ἀνατραφεὶς τοῖς γονεῦσιν, ὅτε τοῦ φρονεῖν καὶ τῆς φιλοσοφίας ἥψατο, εὐθὺς πρὸς τὴν κατὰ νόμους πολιτείαν μετεβάλετο, Ὠριγένης δὲ Ἕλλην ἐν Ἕλλησιν παιδευθεὶς λόγοις, πρὸς τὸ βάρβαρον ἐξώκειλεν τόλμημα· ᾧ δὴ φέρων αὐτόν τε καὶ τὴν ἐν τοῖς λόγοις ἕξιν ἐκαπήλευσεν, κατὰ μὲν τὸν βίον Χριστιανῶς ζῶν καὶ παρανόμως, κατὰ δὲ τὰς περὶ τῶν πραγμάτων καὶ τοῦ θείου δόξας ἑλληνίζων τε καὶ τὰ Ἑλλήνων τοῖς ὀθνείοις ὑποβαλλόμενος μύθοις. συνῆν τε γὰρ ἀεὶ τῷ Πλάτωνι, τοῖς τε Νουμηνίου καὶ Κρονίου Ἀπολλοφάνους τε καὶ Λογγίνου καὶ Μοδεράτου Νικομάχου τε καὶ τῶν ἐν τοῖς Πυθαγορείοις ἐλλογίμων ἀνδρῶν ὡμίλει συγγράμμασιν, ἐχρῆτο δὲ καὶ Χαιρήμονος τοῦ Στωϊκοῦ Κορνούτου τε ταῖς βίβλοις, παρ’ ὧν τὸν μεταληπτικὸν τῶν παρ’ Ἕλλησιν μυστηρίων γνοὺς τρόπον ταῖς Ἰουδαϊκαῖς προσῆψεν γραφαῖς.” Ταῦτα τῷ Πορφυρίῳ κατὰ τὸ τρίτον σύγγραμμα τῶν γραφέντων αὐτῷ κατὰ Χριστιανῶν εἴρηται, ἐπαληθεύσαντι μὲν περὶ τῆς τἀνδρὸς ἀσκήσεως καὶ πολυμαθείας, ψευσαμένῳ δὲ σαφῶς (τί γὰρ οὐκ ἔμελλεν ὁ κατὰ χριστιανῶν;)· ἐν οἷς αὐτὸν μέν φησιν ἐξ Ἑλλήνων μετατεθεῖσθαι, τὸν δ’ Ἀμμώνιον ἐκ βίου τοῦ κατὰ θεοσέβειαν ἐπὶ τὸν ἐθνικὸν τρόπον ἐκπεσεῖν. τῷ τε γὰρ Ὠριγένει τὰ τῆς κατὰ χριστὸν διδασκαλίας ἐκ προγόνων ἐσῴζετο, ὡς καὶ τὰ τῆς πρόσθεν ἱστορίας ἐδήλου, τῷ τε Ἀμμωνίῳ τὰ τῆς ἐνθέου φιλοσοφίας ἀκέραια καὶ ἀδιάπτωτα καὶ μέχρις ἐσχάτης τοῦ βίου διέμενεν τελευτῆς, ὥς που καὶ οἱ τἀνδρὸς εἰς ἔτι νῦν μαρτυροῦσι πόνοι, δι’ ὧν κατέλιπε συγγραμμάτων παρὰ τοῖς πλείστοις εὐδοκιμοῦντος, ὥσπερ οὖν καὶ ὁ ἐπιγεγπαρμμένος Περὶ τῆς Μωυσέως καὶ Ἰησοῦ συμφωνίας καὶ ὅσοι ἄλλοι παρὰ τοῖς φιλοκάλοις εὕρηνται. Ταῦτα μὲν οὖν εἰς παράστασιν ἐκκείσθω τῆς τε τοῦ ψευδηγόρου συκοφαντίας καὶ τῆς Ὠριγένους καὶ περὶ τὰ Ἑλλήνων μαθήματα πολυπειρίας, περὶ ἧς πρός τινας μεμψαμένους αὐτῷ διὰ τὴν περὶ ἐκεῖνα σπουδὴν ἀπολογούμενος, ἐν ἐπιστολῇ τινι ταῦτα γράφει· “ἐπεὶ δὲ ἀνακειμένῳ μοι τῷ λόγῳ, τῆς φήμης διατρεχούσης περὶ τῆς ἕξεως ἡμῶν, προσῄεσαν ὁτὲ μὲν αἱρετικοί, ὁτὲ δὲ οἱ ἀπὸ τῶν Ἑλληνικῶν μαθημάτων καὶ μάλιστα τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ, ἔδοξεν ἐξετάσαι τά τε τῶν αἱρετικῶν δόγματα καὶ τὰ ὑπὸ τῶν φιλοσόφων περὶ ἀληθείας λέγειν ἐπαγγελλόμενα. τοῦτο δὲ πεποιήκαμεν μιμησάμενοί τε τὸν πρὸ ἡμῶν πολλοὺς ὠφελήσαντα Πάνταινον, οὐκ ὀλίγην ἐν ἐκείνοις ἐσχηκότα παρασκευήν, καὶ τὸν νῦν ἐν τῷ πρεσβυτερίῳ καθεζόμενον Ἀλεξανδρέων Ἡρακλᾶν, ὅντινα εὗρον παρὰ τῷ διδασκάλῳ τῶν φιλοσόφων μαθημάτων, ἤδη πέντε ἔτεσιν αὐτῷ προσκαρτερήσαντα πρὶν ἢ ἐμὲ ἄρξασθαι ἀκούειν ἐκείνων τῶν λόγων· δι’ ὃν καὶ πρότερον κοινῇ ἐσθῆτι χρώμενος ἀποδυσάμενος καὶ φιλόσοφον ἀναλαβὼν σχῆμα μέχρι τοῦ δεῦρο τηρεῖ βιβλία τε Ἑλλήνων κατὰ δύναμιν οὐ παύεται φιλολογῶ.” καὶ ταῦτα μὲν αὐτῷ περὶ τῆς Ἑλληνικῆς ἀσκήσεως ἀπολογουμένῳ εἴρηται· κατὰ τοῦτον δὲ τὸν χρόνον ἐπ’ Ἀλεξανδρείας αὐτῷ τὰς διατριβὰς ποιουμένῳ ἐπιστάς τις τῶν στρατιωτικῶν ἀνεδίδου γράμματα Δημητρίῳ τε τῷ τῆς παροικίας ἐπισκόπῳ καὶ τῷ τότε τῆς Αἰγύπτου ἐπάρχῳ παρὰ τοῦ τῆς Ἀραβίας ἡγουμένου, ὡς ἂν μετὰ σπουδῆς ἁπάσης τὸν Ὠριγένην πέμψοιεν κοινωνήσοντα λόγων αὐτῷ. καὶ δὴ ἀφικνεῖται ἐπὶ τὴν Ἀραβίαν· οὐκ εἰς μακρὸν δὲ τὰ τῆς ἀφίξεως εἰς πέρας ἀγαγών, αὖθις ἐπὶ τὴν Ἀλεξάνδρειαν ἐπανῄει. χρόνου δὲ μεταξὺ διαγενομένου, οὐ σμικροῦ κατὰ τὴν πόλιν ἀναρριπισθέντος πολέμου, ὑπεξελθὼν τῆς Ἀλεξανδρείας, ᾔει μὲν ἐπὶ Παλαιστίνης, ἐν Καισαρείᾳ δὲ τὰς διατριβὰς ἐποιεῖτο· ἔνθα καὶ διαλέγεσθαι τάς τε θείας ἑρμηνεύειν γραφὰς ἐπὶ τοῦ κοινοῦ τῆς ἐκκΛησίας οἱ τῇδε ἐπίσκοποι, καίτοι τῆς τοῦ πρεσβυτερίου χειροτονίας οὐδέπω τετυχηκότα, αὐτὸν ἠξίουν· δ’ καὶ αὐτὸ γένοιτ’ ἄν ἔκδηλον ἀφ’ ὧν περὶ τοῦ Δημητρίου γράφοντες Ἀλέξανδρος ὁ Ἱεροσολύμων ἐπίσκοπος καὶ Θεόκτιστος ὁ Καισαρείας ὧδέ πως ἀπολογοῦνται. “προσέθηκεν δὲ τοῖς γράμμασιν ὅτι τοῦτο οὐδέποτε ἠκούσθη οὐδὲ νῦν γεγένηται, τὸ παρόντων ἐπισκόπων λαϊκοὺς ὁμιλεῖν, οὐκ οἶδ᾿ ὅπως προφανῶς οὐκ ἀληθῆ λέγων. ὅπου γοῦν εὑρίσκονται οἱ ἐπιτήδειοι πρὸς τὸ ὠφελεῖν τοὺς ἀδελφούς, καὶ παρακαλοῦνται τῷ λαῷ προσομιλεῖν ὑπὸ τῶν ἁγίων ἐπισκόπων, ὥσπερ ἐν Λαράνδοις Εὔελπις ὑπὸ Νέωνος καὶ ἐν Ἰκονίω Παυλῖνος ὑπὸ ὑπὸ καὶ ἐν Συνάδοις Θεόδωρος ὑπὸ Ἀττικοῦ, τῶν μακαρίων ἀδελφῶν. εἰκὸς δὲ καὶ ἐν ἄλλοις τόποις τοῦτο γίνεσθαι, ἡμᾶς δὲ μὴ εἰδέναι. ” Τοῦτον καὶ ἔτι νέος ὢν ὁ δηλούμενος ἀνὴρ οὐ πρὸς μόνων τῶν συνήθων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐπὶ ξένης ἐπισκόπων ἐτιμᾶτο τὸν τρόπον. ἀλλὰ γὰρ αὖθις τοῦ Δημητρίου διὰ γραμμάτων αὐτὸν ἀνακαλέσαντος δι’ ἀνδρῶν τε διακόνων τῆς ἐκκλησίας ἐπισπεύσαντος ἐπανελθεῖν εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν, ίαν, ἀφικόμενος τὰς συνήθεις ἀπετέλει σπουδάς.

E testemunhas da sua retidão nestas coisas [são] os próprios filósofos dos gregos que floresceram no seu [tempo], nos escritos dos quais achamos muita menção do homem — ora dedicando-lhe os seus próprios discursos, ora referindo[-lhe], como a mestre, os próprios labores para apreciação. Que é preciso dizer estas coisas, quando até Porfírio — o que no nosso [tempo] se estabeleceu na Sicília, [e que], tendo composto escritos contra nós e tentado por eles caluniar as divinas Escrituras, mencionou os que as interpretaram — não podendo de modo algum imputar nenhuma acusação vil às doutrinas, por falta de argumentos volta-se a injuriar e a caluniar os intérpretes, dentre os quais sobretudo Orígenes? Ao qual, tendo dito tê-lo conhecido na jovem idade, tenta caluniar; mas, sem perceber, recomendava o homem — dizendo a verdade nas coisas em que não lhe era possível falar de outro modo, mas também mentindo naquelas em que julgava passar despercebido: ora acusando-o como cristão, ora descrevendo a sua dedicação às ciências filosóficas.

Ouve, pois, o que diz, palavra por palavra: "e alguns, ansiosos por achar não um abandono da vileza das escrituras judaicas, mas uma solução, voltaram-se para exegeses incompatíveis e desarmônicas com as coisas escritas, [exegeses] que traziam não tanto uma defesa das [doutrinas] estranhas, quanto aprovação e louvor para as próprias. Pois, gabando-se [de que] as coisas ditas claramente por Moisés são enigmas, e divinizando[-as] como oráculos cheios de mistérios ocultos, e tendo enfeitiçado, pelo fumo do orgulho, a [faculdade] crítica da alma, introduzem exegeses." Depois, entre outras coisas, diz: "e o modo desta absurdez tome-se de um homem com quem também eu, sendo ainda muito jovem, me encontrei, que teve grandíssima reputação, e ainda [a] tem, pelos escritos que deixou — Orígenes, cuja glória está grandemente difundida entre os mestres destas doutrinas. Pois este, tendo sido ouvinte de Amônio, o que teve o maior progresso em filosofia nos nossos tempos, quanto à experiência das letras adquiriu muito proveito do mestre; mas, quanto à reta escolha de vida, fez a caminhada contrária à daquele. Pois Amônio, cristão criado entre cristãos pelos pais, quando tocou o pensar e a filosofia, imediatamente mudou-se para a conduta conforme às leis; mas Orígenes, grego instruído em letras de gregos, derivou para a ousadia bárbara; para a qual levando-se, mercadejou a si mesmo e a [sua] habilidade nas letras — vivendo, quanto à vida, cristãmente e contra as leis, mas, quanto às opiniões sobre as coisas e o divino, helenizando e submetendo as [doutrinas] dos gregos às fábulas estranhas. Pois convivia sempre com Platão, e frequentava os escritos de Numênio e Crônio, de Apolófanes e Longino e Moderato, e de Nicômaco e dos homens ilustres entre os pitagóricos; e usava também dos livros de Queremão, o estoico, e de Cornuto; dos quais, tendo conhecido o modo metaléptico [alegórico] dos mistérios entre os gregos, aplicou[-o] às escrituras judaicas."

Estas coisas foram ditas por Porfírio no terceiro escrito dos por ele escritos contra os cristãos — dizendo a verdade a respeito do exercício e da erudição do homem, mas claramente mentindo (pois que não faria o [escritor] contra os cristãos?) nas [passagens] em que diz [que] ele se transferira dos gregos, e [que] Amônio caíra da vida conforme à piedade para o modo pagão. Pois a Orígenes as [coisas] do ensino segundo Cristo se conservavam desde os antepassados, como também as [páginas] da história anterior mostravam; e a Amônio as [coisas] da filosofia divina permaneciam intactas e sem queda até o extremo fim da vida — como até agora testemunham os labores do homem, célebre entre a maioria pelos escritos que deixou, como, pois, também o intitulado "Sobre a concordância de Moisés e Jesus", e quantos outros se acham entre os amantes do belo. Estas coisas, pois, fiquem expostas para demonstração tanto da sicofantia do mentiroso quanto da grande experiência de Orígenes também nas ciências dos gregos; a respeito da qual, defendendo-se contra alguns que o censuravam pelo empenho naquelas, numa certa carta escreve isto: "e, quando eu me dedicava à palavra, correndo a fama a respeito da nossa habilidade, aproximavam-se de mim ora hereges, ora os das ciências gregas, e sobretudo os das em filosofia, [e] pareceu[-me bem] examinar tanto as doutrinas dos hereges quanto as que prometem, da parte dos filósofos, falar a respeito da verdade. E isto fizemos imitando tanto Panteno, que antes de nós beneficiou a muitos, tendo tido não pequena preparação naquelas coisas, quanto Heraclas, o que agora tem assento no presbitério dos alexandrinos, o qual achei junto do mestre das ciências filosóficas, tendo já perseverado cinco anos junto dele antes de eu começar a ouvir aquelas lições; por causa de quem também, usando antes veste comum, despiu[-a] e, tendo assumido hábito de filósofo, até hoje [o] conserva, e não cessa de estudar livros dos gregos, conforme a [sua] capacidade."

E estas coisas foram por ele ditas defendendo-se a respeito do exercício grego; e, por este tempo, fazendo ele as [suas] ocupações em Alexandria, apresentando-se um dos militares, entregou cartas, a Demétrio, o bispo da paróquia, e ao então prefeito do Egito, da parte do governador da Arábia, para que com todo o empenho enviassem Orígenes [a fim de] comunicar-lhe [suas] doutrinas. E, com efeito, chega à Arábia; e, tendo não muito depois levado a termo as [coisas] da vinda, de novo voltou a Alexandria. E, tendo passado entretanto [algum] tempo, tendo-se ateado pela cidade uma não pequena guerra, tendo saído às escondidas de Alexandria, ia para a Palestina, e fazia as ocupações em Cesareia; onde também os bispos de lá lhe pediam dissertar e interpretar as divinas Escrituras na assembleia comum da igreja, embora ainda não tivesse obtido a ordenação do presbiterado; o que também se tornaria evidente a partir do que, escrevendo a respeito de Demétrio, Alexandre, o bispo de Jerusalém, e Teoctisto, o de Cesareia, mais ou menos assim se defendem: "e acrescentou às cartas que isto jamais foi ouvido, nem agora aconteceu — que leigos preguem estando presentes bispos —, não sei como dizendo coisas manifestamente não verdadeiras. Onde, com efeito, se acham os aptos a beneficiar os irmãos, também são convidados a pregar ao povo pelos santos bispos — como em Laranda Evelpis por Néon, e em Icônio Paulino por Celso, e em Sínada Teodoro por Ático, os bem-aventurados irmãos. E é verossímil que também em outros lugares isto se dê, e nós não [o] saibamos." Deste modo, ainda sendo jovem, o indicado homem era honrado não só pelos [seus] familiares, mas também pelos bispos em terra estrangeira. Mas, tendo de novo Demétrio, por cartas, o chamado de volta, e, por meio de homens diáconos da igreja, apressado [que] regressasse a Alexandria, tendo chegado, realizava os empenhos costumeiros.

XX

Quantos discursos dos [homens] de então se conservam

XX. Ἤκμαζον δὲ κατὰ τοῦτο πλείους λόγιοι καὶ ἐκκλησιαστικοὶ ἄνδρες, ὧν καὶ ἐπιστολάς, ἃς πρὸς ἀλλήλους διεχάραττον, ἔτι νῦν σῳζομένας εὑρεῖν εὔπορον· αἰ καὶ εἰς ἡμᾶς ἐφυλάχθησαν ἐν τῆ κατὰ Αἰλίαν βιβλιοθήκῃ, πρὸς τοῦ τηνικάδε τὴν αὐτόθι διέποντος ἐκκλησίαν Ἀλεξάνδρου ἐπισκευασθείσῃ, ἀφ’ ἧς καὶ αὐτοὶ τὰς ὕλας τῆς μετὰ χεῖρας ὑποθέσεως ἐπὶ ταὐτὸν συναγαγεῖν δεδυνήμεθα. Τούτων βήρυλλος σὺν ἐπιστολαῖς καὶ συγγραμμάτων διαφόρους φιλοκαλίας καταλέλοιπεν, ἐπίσκοπος δ’ οὗτος ἦν τῶν κατὰ Βόστραν Ἀράβων· ὡσαύτως δὲ καὶ Ἱππόλυτος, ἑτέρας που καὶ αὐτὸς προεστὼς ἐκκλησίας. Ἧλθεν δὲ εἰς ἡμᾶς καὶ Γαΐου, λογιωτάτου ἀνδρός, διάλογος, ἐπὶ Ῥώμης κατὰ Ζεφυρῖνον πρὸς Πρόκλον τῆς κατὰ Φρύγας αἱρέσεως ὑπερμαχοῦντα κεκινημένος· ἐν ᾧ τῶν δι’ ἐναντίας τὴν περὶ τὸ συντάττειν καινὰς γραφὰς προπέτειάν τε καὶ τόλμαν ἐπιστομίζων, τῶν τοῦ ἱεροῦ ἀποστόλου δεκατριῶν μόνων ἐπιστολῶν μνημονεύει, τὴν πρὸς Ἑβραίους μὴ συναριθμήσας ταῖς ἐπεὶ καὶ εἰς δεῦρο παρὰ Ῥωμαίων τισὶν οὐ νομίζεται τοῦ ἀποστόλου τυγχάνειν.

E floresciam, por este [tempo], vários homens eloquentes e eclesiásticos, cujas cartas, que escreveram uns aos outros, é fácil achar até agora conservadas; as quais também foram guardadas até nós na biblioteca de Élia [Jerusalém], preparada por Alexandre, o que então administrava a igreja de lá — da qual também nós mesmos pudemos reunir no mesmo [lugar] os materiais do assunto em mãos. Destes, Berilo deixou, com cartas, também diversas elegâncias de escritos; e este era bispo dos árabes de Bostra; e do mesmo modo também Hipólito, presidindo também ele, em algum lugar, outra igreja. E chegou até nós também um diálogo de Gaio, homem eloquentíssimo, movido em Roma, no [tempo] de Zeferino, contra Proclo, que combatia em favor da heresia dos frígios; no qual, fechando a boca à temeridade e ousadia dos adversários em compor novas escrituras, menciona só treze cartas do sagrado apóstolo, não contando com as demais a [carta] aos hebreus — visto que até hoje, entre alguns dos romanos, não se julga [que] ela seja do apóstolo.

XXI

Quais bispos eram conhecidos no [tempo] destes

XXI. Ἀλλὰ γὰρ Ἀντωνῖνον ἔτη βασιλεύσαντα ἑπτὰ καὶ μῆνας ἓξ Μακρῖνος διαδέχεται· τούτου δ’ ἐπ’ ἐνιαυτὸν διαγενομένου, αὖθις ἕτερος Ἀντωνῖνος τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν παραλαμβάνει· οὗ κατὰ τὸ πρῶτον ἔτος ὁ Ῥωμαίων ἐπίσκοπος Ζεφυρῖνος μεταλλάττει τὸν βίον, ὅλοις ὀκτωκαίδεκα διακατασχὼν ἔτεσιν τὴν λειτουργίαν· μεθ’ ὅγ’ Κάλλιστος τὴν ἐπισκοπὴν ἐγχειρίζεται, ὃς ἐπιβιώσας ἔτεσιν πέντε, Οὐρβανῷ τὴν λειτουργίαν καταλείπει. Αὐτοκράτωρ Ἀλέξανδρος ἐπὶ τούτοις διαδέχεται τὴν Ῥωμαίων ἀρχήν, ἐπὶ τέτταρσιν μόνοις ἔτεσιν Αντωνίνου διαγενομένου. ἐν τούτῳ δὲ καὶ ἐπὶ τῆς Ἀντιοχέων ἐκκλησίας Ἀκληπιάδην Φιλητὸς διαδέχεται. Τοῦ δ’ αὐτοκράτορος μήτηρ, Μαμαία τοὔνομα, εἰ καί τις ὤη θεοσεβεστάτη γυνή, τῆς Ὠριγένους πανταχόσε βοωμένης φήμης, ὡς καὶ μέχρι τῶν αὐτῆς ἐλθεῖν ἀκοῶν, περὶ πολλοῦ ποιεῖται τῆς τοῦ ἀνδρὸς θέας ἀξιωθῆναι καὶ τῆς ὑπὸ πάντων θαυμαζομένης περὶ τὰ θεῖα συνέσεως αὐτοῦ πεῖραν λαβεῖν. ἐπ’ Ἀντιοχείας δῆτα ἀνακαλεῖται· μετὰ στρατιωτικῆς δορυφορίας αὐτὸν ἀνακαλεῖται· παρ’ ἢ χρόνον διατρίψας πλεῖατά τε δάα εἰς τὴν τού κυρίου δόξαν καὶ τῆς τοῦ θείου διδαακαλείου ἀρετῆς ἐπιδειξάμενος, ἐπὶ τὰς συνήθεις ἔσπευδεν διατριβάς.

Mas a Antonino, que reinou sete anos e seis meses, sucede Macrino; e, tendo este durado um ano, de novo um outro Antonino recebe o governo dos romanos; no primeiro ano do qual, o bispo dos romanos, Zeferino, deixa a vida, tendo detido o ministério por dezoito anos inteiros; depois do qual, Calisto é encarregado do episcopado; o qual, tendo sobrevivido cinco anos, deixa o ministério a Urbano. Depois disto, o imperador Alexandre sucede no império dos romanos, tendo Antonino durado só quatro anos. Neste [tempo], também na igreja dos antioquenos, a Asclepíades sucede Fileto. E a mãe do imperador, de nome Mameia, mulher das mais tementes a Deus, se é que houve alguma — sendo a fama de Orígenes apregoada por toda parte, de modo a chegar até os ouvidos dela —, faz grande questão de ser julgada digna da vista do homem e de tomar prova da sua inteligência nas coisas divinas, admirada por todos. Estando ela, com efeito, em Antioquia, chama-o com escolta militar; junto da qual, tendo passado [algum] tempo e mostrado muitíssimas coisas para a glória do Senhor e da virtude do divino ensino, apressava-se de volta às ocupações costumeiras.

XXII

Quantas [obras] de Hipólito chegaram até nós

XXII. Τότε δῆτα καὶ Ἱππόλυτος αυντάττωι μετὰ πλείστων ἄλλων ὑπομνημάτων καὶ τὸ Περ τοῦ πάσχα πεποίηται αύγγραμμα, ἐν ᾧ τῶι χρόνων ἀναγραφὴν ἐκθέμενος καί τινα κανόνα ἑκκαιδεκαετηρίδος περὶ τοῦ πάαχα προθείς, ἐπ’ τὸ πρῶτον ἔτος αὐτοκράτορος Ἀλεξάνδρου τοὺς χρόνους περιγράφει· τῶν δὲ λοιπῶν αὐτοῦ συγ. τὰ εἰς ἡμᾶς ἐλθόντα ἐατὶν τάδε· Εἰς τὴν Ἑξαήμερον, Εἰς τὰ μετὰ τὴν Ἑξαήμερον Πρὸς Μαρκίωνα, Εἰς τὸ Ἆισμα, Εἰς μέρη τοι Ἰεζεκιήλ, Περὶ τοῦ πάσχα, Πρὸς ἁπάσας τὰς αἱρέσεις, πλεῖατά τε ἄλλα καὶ παρὰ πολλοῖς εὕροις ἂν αῳζόμενα.

Então, com efeito, também Hipólito, compondo, com muitíssimas outras memórias, fez também o escrito Sobre a páscoa, no qual, expondo um registro dos tempos e propondo um certo cânon de dezesseis anos a respeito da páscoa, circunscreve os tempos ao primeiro ano do imperador Alexandre; e, dos seus demais escritos, os que chegaram até nós são estes: Sobre o Hexaêmeron, Sobre as coisas depois do Hexaêmeron, Contra Marcião, Sobre o Cântico, Sobre partes de Ezequiel, Sobre a páscoa, Contra todas as heresias; e muitíssimas outras [obras] acharias conservadas entre muitos.

XXIII

Sobre o empenho de Orígenes, e como foi julgado digno do presbiterado eclesiástico

ΧΧΙΙΙ. Ἐξ ἐκείνου δὲ καὶ Ὠριγένει τῶν εἰς τὰς θείας γραφὰς ὑπομνημάτων ἐγίνετο ἀρχή Ἀμβροσίου παρορμῶντος αὐτὸν μυρίαις ὅσαις οὐ προτροπαῖς ταῖς διὰ λόγων καὶ παρακλήσεσιν αὐτὸ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀφθονωτάταις τῶν ἐπιτηδείων χορηγίαις. ταχυγράφοι τε γὰρ αὐτῷ πλείους ἠ ἑπτὰ τὸν ἀριθμὸν παρῆααν ὑπαγορεύοντι, χρόνοι, τεταγμένοις ἀλλήλους ἀμείβοντες , βιβλιογράφο τε οὐχ ἥττους ἅμα καὶ κόραις ἐπὶ τὸ καλλιγραφεῖν ἠακημέναις· ὧν ἁπάντων τὴν δέουσαν τῶν ἔπι· ἄφθονον περιουσίαν ὁ Ἀμβρόσιος πα εατήαατο· ναὶ μὴν καὶ ἐν τῆ περὶ τὰ θεῖα λόγω ἀακήαει τε καὶ σπουδῇ προθυμίαν ἄφατον αὐτᾷ αυνειαέφερεν, ἦ καὶ μάλιστα αὐτὸν προύτρεπεν ἐπὶ τὴν τῶν ὑπομνημάτων αύνταξιν. Τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων, Οὐρβανὸν ἐπισκοπεύσαντα τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας ἔτεαιν ὀκτὼ διαδέχεται Ποντιανός, τῆς δ’ Ἀντιοχέων μετὸ Φιλητὸν Ζέβεννος· καθ’ οὓς Ὠριγένης, ἐπειγούσης χρείας ἐκκλησιαστικῶν ἕνεκα πραγμάτων ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα ατειλάμενος τὴν διὰ Παλαιστίνης, πρεσβείου χειροθεαίαν ἐν Καισαρείᾳ πρὸς τῶν τῇδε ἐπισκόπων ἀναλαμβάνει. τὰ μὲν οὖν ἐπὶ τούτῳ περὶ αὐτοῦ κεκινημένα τά τε ἐπὶ τοῖς κινηθεῖσι δεδογμένα τοῖς τῶν ἐκκλησιῶν προεστῶσιν ὅσα τε ἄλλα ἀκμάξων περὶ τὸν θεῖον εἰαενήνεκτα λόγον, ἰδίας δεόμενα συντάξεως, μετρίως ἐν τῷ δευτέρῳ ἧς ὑπὲρ αὐτοῦ πεποιήμεθα ἀπολογίας ἀνεγράψαμεν.

E, desde aquele [tempo], teve início também para Orígenes [a composição] dos comentários às divinas Escrituras, incitando-o Ambrósio, não só com inumeráveis exortações por palavras e encorajamentos, mas também com abundantíssimas provisões dos [meios] apropriados. Pois taquígrafos, mais de sete em número, estavam junto dele quando ditava, revezando-se uns aos outros em tempos fixados, e copistas não menos [numerosos], juntamente com moças exercitadas no caligrafar; de todos os quais Ambrósio proveu abundantemente a devida provisão dos recursos; e, ademais, no exercício e empenho a respeito das divinas palavras, contribuía-lhe com inefável boa disposição, com a qual sobretudo o incitava à composição dos comentários. Estando estas coisas assim, a Urbano, que fora bispo da igreja dos romanos por oito anos, sucede Ponciano, e à dos antioquenos, depois de Fileto, Zebeno; no [tempo] dos quais Orígenes — por necessidade urgente, por causa de assuntos eclesiásticos, tendo partido para a Grécia, pela [rota] através da Palestina —, recebe a imposição de mãos para o presbiterado, em Cesareia, dos bispos de lá. As coisas, pois, movidas a respeito dele por causa disto, e as coisas decididas, sobre as movidas, pelos que presidiam as igrejas, e quantas outras coisas, estando no auge, contribuiu a respeito da divina palavra — necessitando de composição própria —, moderadamente registramos no segundo [livro] da apologia que fizemos em favor dele.

XXIV

Quais [obras] expôs em Alexandria

ΧΧΙV. Ταῦτα δ’ ἐκείνοις δέοι ἄν ἐπιθεῖναι ὡς ἐν μὲν τῷ ἕκτῳ τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννη, ἐξηγητικῶν σημαίνει τὰ πρότερα πέντε ἐπ’ Ἀλεξαωδρείας ἔτ’ ὄντα αὐτὸν αυντάξαι, τῆς δ’ εἰς τὸ πᾶν εὐαγγέλιον αὐτὸ δὴ τοῦτο πραγματείας μόνω δύο καὶ εἴκοσι εἰς ἡμᾶς περιῆλθον τόμοι· κατὰ δὲ τὸ ἔνατον τῶν Εἰς τὴν Γένεσιν (δώδεκα δ’ τὰ πάντα) οὐ μόνον τοὺς πρὸ τοῦ ἐνάτου δῆλοι ἐπὶ τῆς Ἀλεξανδρείας ὑπεμνηματίαθαι, καὶ εἰς τοὺς πρώτους δὲ πέντε καὶ εἴκοσι Ψαλμοὺς ἔτι τε τὰ εἰς τοὺς Θρήνους, ὧν εἰς ἡμᾶς ἐληλύθασι, τόμοι πέντε, ἐν οἷς μέμνηται καὶ τῶν Περὶ ἀναστάσεως· δύο δ’ ἐατὶν καὶ ταῦτα. οὐ μὴν ἀλλὸ καὶ τὰ Περὶ ἀρχῶν πρὸ τῆς ἀπ’ Ἀλεξανδρείας μεταναστάσεως γράφει, καὶ τοὺς ἐπιγεγραμμένους Στρωματεῖς, ὄντας τὸν ἀριθμὸν δέκα, ἐπὶ τῆς αὐτῆς πόλεως κατὰ τὴν Ἀλεξάνδρου συντάττε βασιλείαν, ὡς καὶ τοῦτο ὁλόγραφοι δηλοῦσιν αὐτοῦ πρὸ τῶν τόμων ἐπισημειώσεις.

E a essas coisas seria preciso acrescentar que, no sexto dos [tomos] exegéticos sobre o [evangelho] segundo João, indica [que] compôs os cinco primeiros estando ainda em Alexandria; e, deste mesmo trabalho sobre o evangelho inteiro, só vinte e dois tomos chegaram até nós; e, no nono dos Sobre o Gênesis (e são doze ao todo), mostra não só [que] os anteriores ao nono foram comentados em Alexandria, mas também os [comentários] aos primeiros vinte e cinco Salmos, e ainda os sobre as Lamentações — dos quais chegaram até nós cinco tomos, nos quais menciona também os [livros] Sobre a ressurreição; e são estes também dois. E, ademais, também os Sobre os princípios escreve antes da mudança de Alexandria, e os intitulados Stromata, sendo dez em número, compõe na mesma cidade, no reinado de Alexandre, como também isto mostram as anotações autógrafas dele diante dos tomos.

XXV

Como mencionou as Escrituras canônicas

XXV. τὸν μέν γε πρῶτον ἐξηγούμενος Ψαλμόν, ἔκθεαιν πεποίηται τοῦ τῶν ἱερῶν γραφῶν τῆς παλαιᾶς διαθήκης καταλόγου, ὧδέ πως γράφων κατὰ λέξιν· “ οὐκ ἀγνοητέον δ’ εἶναι τὰς ἐνδιαθήκους βίβλους, ὡς Ἑβραῖοι παραδιδόασιν, δύο καὶ εἴκοσι, ὅαος ἀριθμὸς τῶν παρ’ αὐτοῖς στοιχείων ἐατίν.’’ Εἶτα μετά τινα ἐπιφέρει λέγων· “ εἰαὶν δὲ αἱ εἴκοσι δύο βίβλοι καθ’ Ἑβραίους αἵδε· ἢ παρ’ ἡμῖν Γένεσις ἐπιυεγραμμένη, παρὰ παρὰ δ’ Ἑβραίοις ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῆς βίβλου Βρησιθ, ὅπερ ἐστὶν ῾ἐν ἀρχῇ’· Ἔξοδος, Ουελλεσμωθ, ὅπερ ἐατὶν ταῦτα τὰ ὀνόματα’· Λευιτικόν, Ουϊκρα, καὶ ἐκάλεαεν’· Ἀριθμοί, Αμμεαφεκωδειμ· Δευτερονόμιον, Ελλεαδδεβαρειμ, οὗτοι οἱ λόγοι ’· Ἰησοῦς υἱὸς Ναυῆ, Ιωαουεβεννουν· κριταί, Κριταί, παρ’ αὐτοῖς ἐν ἑνί, Σωφτειμ· Βασιλειῶν α΄ β΄, παρ αὐτοῖς ἕν, Σαμουηλ, ῾ ὁ θεόκλητος᾿· γ’ δ’ ἐν ἑνί, Ουαμμελχδαυιδ, ὅπερ ἐστὶν βασιλεία Δαυίδ ’· Παραλειπομένων ἁ β΄ ἐν ἑνί, Δαβρηϊαμειν ὅπερ ἐστὶν λόγοι ἡμερῶν '. Ἔζρας ἁ β΄ ἐν ἑνί, Εζρα, ὅ ἐστιν ῾ βοηθός ’· βίβλος Ψαλμῶν, Σφαρθελλειμ· Σολομῶνος παροιμίαι, Μελωθ· ’Eκκληαιαατής, Κωνλθ. Ἆιαμα ᾀαμάτων (οὐ γάρ, ὡς ὑπολαμβάνουαίν τινες, Ἄισματα ᾀσμάτων), Σιρασσιρειμ· Ἡσαΐας, Ιεσσια· αὺν Θρήνοις καὶ τῆ Ἐπιστολῇ ἐν ἑνί, Ιερεμια· Δανάη, Δανιηλ· Ἰεξεκιήλ, Ιεξεκιηλ· Ἰώβ, Ιωβ· Εσθήρ, Εσθηρ. ἔξω δὲ τούτων ἐστὶ τὰ Μακκαβαϊκά, ἅπερ ἐπιγέγραπται Σαρβηθααβαναιελ.” Ταῦτα μὲν οὖν ἐν τῷ προειρημένῳ τίθησι συγγράμματι· ἐν δὲ τῷ πρώτῳ τῶν εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον, τὸν ἐκκλησιαστικὸν φυλάττων κανόνα, μόνα τέσσαρα εἰδέναι εὐαγγέλια μαρτύρεται, ὧδέ πως γράφων· “ὡς ἐν παραδόσει μαθὼν περὶ τῶν τεσσάρων εὐαγγελίων, ἃ καὶ μόνα ἀναντίρρητά ἐστιν ἐν τῆ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν ἐκκλησέᾳ τοῦ θεοῦ, ὅτι πρῶτον μὲν γέγραπται τὸ κατὰ τόν ποτε τελώνην, ὕστερον δὲ ἀπόστολον Ἰνσοῦ Χριστοῦ Ματθαῖον, ἐκδεδωκότα αὐτὸ τοῖς ἀπὸ Ἰουδαϊσμοῦ ποστεύσασιν, γράμμασιν Ἑβραϊκοϊς συντεταγμένον· δεύτερον δὲ τὸ κατὰ Μάρκον, ὡς Πέτρος ὑφηγήσατο αὐτῷ, ποιήσαντα, ὃν καὶ υἱὸν ἐν τῇ καθολικῇ ἐπιστολῇ διὰ τούτων ὡμολόγησεν φάσκων ‘ἀσπάζεται ὑμᾶς ἡ ἐν Βαβυλῶνι συνεκλεκτὴ καὶ Μάρκος ὁ υἱός μου’· καὶ τρίτον τὸ κατὰ Λουκᾶν, τὸ ὑπὸ Παύλου ἐπαινούμενον εὐαγγέλιον τοῖς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πεποιηκότα· ἐπὶ πᾶσιν τὸ κατὰ ’Ιωάννην.” καὶ ἐν τῷ πέμπτῳ δὲ τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην Εξηγητικῶν ὁ αὐτὸς ταῦτα περὶ τῶν ἐπιστολῶν τῶν ἀποστόλων φησίν· “ὁ δὲ ἱκανωθεὶς διάκονος γενέσθαι τῆς καινῆς διαθήκης, οὐ γράμματος, ἀλλὰ πνεύματος, Παῦλος, ὁ πεπληρωκὼς τὸ εὐαγγέλιον ἀπὸ Ἰερουσαλὴμ καὶ κύκλῳ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ, οὐδὲ πάσαις ἔγραφεν αἶς ἐδίδαξεν ἐκκλησίαις, ἀλλὰ καὶ αἷς ἔγραφεν, ὀλίγους στίχους χοῦς ἐπέστειλεν. Πέτρος δέ, ἐφ’ ᾧ οἰκοδομεῖται ἡ χριστοῦ ἐκκλησία, ἧς πύλαι Ἅιδου οὐ κατισχύσουσιν, μίαν ἐπιστολὴν ὁμολογουμένην καταλέλοιπεν, ἔστω δὲ καὶ δευτέραν· ἀμφιβάλλεται γάρ. τί δεῖ περὶ τοῦ ἀναπεσόντος ἐπὶ τὸ στῆθος λέγειν τοῦ Ἰησοῦ, Ἰωάννου, ὃς εὐαγγέλιον ἓν καταλέλοιπεν, ὁμολογῶν δύνασθαι τοσαῦτα ποιήειν οὐδ’ ἃ οὐδ’ ὁ κόσμος χωρῆσαι ἐδύνατο, ἔγραφεν δὲ καὶ τὴν Ἀποκάλυψιν, κελευσθεὶς σιωπῆσαι καὶ μὴ γραφαὶ τὰς τῶν ἑπτὰ βροντῶν φωνάς; καταλέλοιπεν καὶ ἐπιστολὴν πάνυ ὀλίγων στίχων, ἔστω δὲ καὶ δευτέραν καὶ τρίτην· ἐπεὶ οὐ πάντες φασὶν γνησίους εἶναι ταύτας· πλὴν οὔκ εἰσιν στίχων ἀμφότεραι ἑκατόν.” Ἔτι πρὸς τούτοις περὶ τῆς Πρὸς Ἑβραίους ἐπιστολῆς ἐν ταῖς εἰς αὐτὴν Ὁμιλίας ταῦτα διαλαμβάνει· “ὅτι ὁ χαρακτὴρ ῥ’ τῆς λέξεως τῆς Πρὸς Ἑβραίους ἐπιγεγραμμένης ἐπιστολῆς οὐκ ἔχει τὸ ἐν λόγῳ ἰδιωτικὸν τοῦ ἀποστόλου, ὁμολογήσαντος ἑαυτὸν ἰδιώτην εἶναι τῷ λόγῳ, τοῦτ’ ἐστὶν τῇ φράσει, ἀλλ’ ἐστὶν ἡ ἐπιστολὴ συνθέσει τῆς λέξεως Ἑλληνικωτέρα, πᾶς ὁ ἐπιστάμενος κρίνειν φράσεων διαφορὰς ὁμολογήσαι ἄν. πάλιν τε αὖ ὅτι τὰ νοήματα τῆς ἐπιστοΛῆς θαυμάσιά ἐστιν καὶ οὐ δεύτερα τῶν ἀποστολικῶν ὁμολογουμένων γραμμάτων, καὶ τοῦτο ἂν συμφήσαι εἶναι ἀληθὲς πᾶς ὁ προσέχων τῆ ἀναγνώσει τῆ ἀποστολικῇ.” τούτοις μεθ’ ἕτερα ἐπιθέρει λέγων· “ἐγὼ δὲ ἀποφαινόμενος εἴποιμ’ ἂν ὅτι τὰ μὲν νοήματα τοῦ ἀποστόλου ἐστίν, ἡ δὲ φράσις καὶ ἡ σύνθεσις ἀπομνημονεύσαντός τινος τὰ ἀποστολικὰ καὶ ὥσπερ σχολιογραφήσαντός τινος τὰ εἰρημένα ὑπὸ τοῦ διδασκάλου. εἴ τις οὖν ἐκκλησία ἔχει ταύτην τὴν ἐπιστολὴν ὡς Παύλου, αὕτη εὐδοκιμείτω καὶ ἐπὶ τούτῳ· οὐ γὰρ εἰκῆ οἱ ἀρχαῖοι ἄνδρες ὡς Παύλου αὐτὴν παραδεδώκασιν. τίς δὲ ὁ γραφὰς τὴν ἐπιστολήν, τὸ μὲν ἀληθὲς θεὸς οἶδεν, ἡ δὲ εἰς ἡμᾶς φθάσασα ἰατορίᾳ ὑπὸ τινῶν μὲν λεγόντων ὅτι Κλήμης, ὁ γενόμενος ἐπίσκοπος Ῥωμαίων, ἔγραφεν τὴν ἐπιστολήν, ὑπὸ τινῶν δὲ ὅτι Λουκᾶς, ὁ γραφὰς τὸ εὐαγγέλιον καὶ τὰς Πράξεις.”

Expondo o primeiro Salmo, fez uma exposição do catálogo das sagradas Escrituras do Antigo Testamento, escrevendo, palavra por palavra, mais ou menos assim: "e não se deve ignorar [que] os livros canônicos, como os hebreus [os] transmitem, são vinte e dois, quanto é o número das letras entre eles." Depois, após algumas coisas, acrescenta, dizendo: "e são os vinte e dois livros, segundo os hebreus, estes: o entre nós intitulado Gênesis, mas entre os hebreus, a partir do início do livro, Bresith, que é 'no princípio'; Êxodo, Ouellesmoth, que é 'estes [são] os nomes'; Levítico, Ouikra, 'e chamou'; Números, Ammesphekodeim; Deuteronômio, Elleaddebareim, 'estas [são] as palavras'; Jesus filho de Nave, Iosouebennoun; Juízes [e] Rute, entre eles em um só, Sophteim; dos Reinos primeiro e segundo, entre eles um só, Samouel, 'o chamado por Deus'; terceiro e quarto, em um só, Ouammelchdavid, que é 'reino de Davi'; dos Paralipômenos primeiro e segundo, em um só, Dabreiamein, que é 'palavras de dias'; Esdras primeiro e segundo, em um só, Ezra, que é 'ajudador'; livro dos Salmos, Spharthelleim; Provérbios de Salomão, Meloth; Eclesiastes, Koelth; Cântico dos cânticos (pois não, como alguns supõem, Cânticos dos cânticos), Sirassireim; Isaías, Iessia; Jeremias, com as Lamentações e a Carta, em um só, Ieremia; Daniel, Daniel; Ezequiel, Iezekiel; Jó, Iob; Ester, Esther. E fora destes estão os Macabaicos, que estão intitulados Sarbethsabanaiel."

Estas coisas, pois, põe no escrito antes referido; e, no primeiro dos [tomos] sobre o [evangelho] segundo Mateus, guardando a regra eclesiástica, testemunha conhecer só quatro evangelhos, escrevendo mais ou menos assim: "como tendo aprendido, na tradição, a respeito dos quatro evangelhos — os quais também [são] os únicos incontestados na igreja de Deus que está sob o céu: que primeiro foi escrito o segundo o outrora publicano, mas depois apóstolo de Jesus Cristo, Mateus, que o publicou para os crentes [vindos] do judaísmo, composto em letras hebraicas; e segundo, o segundo Marcos, que [o] fez como Pedro lhe expôs — a quem também, na carta católica, reconheceu [como] filho, dizendo por estas [palavras]: 'saúda-vos a co-eleita [que está] em Babilônia, e Marcos, meu filho'; e terceiro, o segundo Lucas, que fez o evangelho louvado por Paulo, para os [crentes vindos] das nações; sobre todos, o segundo João." E, no quinto dos Exegéticos sobre o [evangelho] segundo João, o mesmo diz isto a respeito das cartas dos apóstolos: "e o que foi capacitado a tornar-se ministro do Novo Testamento, não da letra, mas do Espírito — Paulo, o que cumpriu o evangelho desde Jerusalém e, em círculo, até o Ilírico —, nem escreveu a todas as igrejas que ensinou, mas, mesmo àquelas a que escreveu, enviou poucas linhas. E Pedro, sobre quem é edificada a igreja de Cristo, contra a qual as portas do Hades não prevalecerão, deixou uma carta reconhecida — e seja também uma segunda, pois é posta em dúvida. Que é preciso dizer a respeito do que se reclinou sobre o peito de Jesus, João, que deixou um só evangelho, confessando poder fazer tantos que nem o mundo [os] poderia conter? E escreveu também o Apocalipse, tendo recebido ordem de calar e não escrever as vozes dos sete trovões. Deixou também uma carta de pouquíssimas linhas — e seja também uma segunda e uma terceira, visto que nem todos dizem [que] estas são genuínas; contudo, ambas não são de cem linhas."

Ainda, além disto, a respeito da carta aos hebreus, nas Homilias sobre ela, discorre isto: "que o caráter da dicção da carta intitulada Aos hebreus não tem o rude na expressão do apóstolo — que confessou ser ele mesmo rude na palavra, isto é, na frase —, mas [que] a carta, na composição da dicção, é mais grega, todo o que sabe julgar as diferenças de estilo [o] confessaria. E, de novo, que os pensamentos da carta são admiráveis e não inferiores aos escritos apostólicos reconhecidos, também isto concordaria ser verdadeiro todo o que atenta à leitura apostólica." A estas coisas acrescenta, depois de outras, dizendo: "e eu, declarando[-me], diria que os pensamentos são do apóstolo, mas a frase e a composição, de alguém que recordava as coisas apostólicas e, por assim dizer, escoliografava as coisas ditas pelo mestre. Se, pois, alguma igreja tem esta carta como de Paulo, seja ela bem-aventurada também por isto; pois não em vão os homens antigos a transmitiram como de Paulo. Mas quem escreveu a carta, [quanto ao] verdadeiro, Deus [o] sabe; e a história chegada até nós [vem] de uns que dizem que Clemente, o que se tornou bispo dos romanos, escreveu a carta, e de outros, que Lucas, o que escreveu o evangelho e os Atos."

XXVI

Como Heraclas recebeu em sucessão o episcopado dos alexandrinos

XXVI. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὧδε ἐχέτω· ἔτος δ’ ἢν τοῦτο δέκατον τῆς δηλουμένης ἡγεμονίας, καθ’ ὃ τὴν ἀπ’ Ἀλεξανδρείας μετανάστασιν ἐπὶ τὴν καισάρειαν ὁ Ὠριγένης ποιησάμενος, Ἡρακλᾷ τὸ τῆς κατηχήσεως τῶν αὐτόθι διδασκαλεῖον καταλείπει· οὐκ εἰς μακρὸν δὲ καὶ Δὴ Δημήτριος ὁ τῆς Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίας ἐπίσκοπος τελευτᾷ, ἐφ’ ὅλοις ἔτεσι τρισὶ καὶ τεσσαράκοντα τῇ λειτουργίᾳ διαρκέσας· διαδέχεται δ’ αὐτὸν ὁ Ἡρακλᾶς.

Mas estas coisas fiquem assim; e era este o décimo ano do governo indicado, no qual Orígenes, tendo feito a mudança de Alexandria para Cesareia, deixa a Heraclas a escola de catequese dos de lá; e, não muito depois, também Demétrio, o bispo da igreja dos alexandrinos, morre, tendo durado no ministério quarenta e três anos inteiros; e sucede-o Heraclas.

XXVII

Como os bispos o viam

XXVII Διέπρεπεν δ’ ἐν τούτῳ Φιρμιλανός, Καισαρείας τῆς Καππαδοκῶν ἐπίσκοπος, τοσαύτην εἰσάγων περὶ τὸν Ὠριγένην σπουδήν, ὡς τοτὲ μὲν αὐτὸν ἀμφὶ τὰ κατ’ αὐτὸν κλίματα εἰς τὴν τῶν ἐκκλησιῶν ὠφέλειαν ἐκκαλεῖσθαι, τοτὲ δὲ ὡς αὐτὸν ἐπὶ τὴν Ἰουδαίαν στέλλεσθαι καί τινας αὐτῷ συνδιατρίβειν χρόνους τῆς εἰς τὰ θεῖα βελτιώσεως ἕνεκα. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁ τῆς Ἱεροσολύμων προεσὼς Ἀλέξανδρος Θεόκτιστός τε ὁ κατὰ Καισάρειαν τὸν πάντα χρόνον προσανέχοντες αὐτῷ, οἷα διδασκάλῳ μόνῳ, τὰ τῆς τῶν θείων γραφῶν ἑρμηνείας καὶ τὰ λοιπὰ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ λόγου πράττειν συνεχώρουν.

E distinguia-se, neste [tempo], Firmiliano, bispo de Cesareia dos capadócios, mostrando tão grande empenho a respeito de Orígenes, que ora o chamava às regiões junto dele, para o proveito das igrejas, ora ia até ele, para a Judeia, e passava com ele alguns tempos, para melhoramento nas coisas divinas. E, ademais, também Alexandre, o que presidia Jerusalém, e Teoctisto, o de Cesareia, atendendo-o por todo o tempo como a mestre único, concediam[-lhe] fazer as [tarefas] da interpretação das divinas Escrituras e as demais da doutrina eclesiástica.

XXVIII

Sobre a perseguição no [tempo] de Maximino

XXVIII. τόν γε μὴν Ῥωμαίων αὐτοκράτορα Ἀλέξανδρον τρισὶν ἐπὶ δέκα ἔτεσιν τὴν ἀρχὴν διανύσαντα Μαξιμῖνος Καῖσαρ διαδέχεται· ὃς δὴ κατὰ κότον τὸν πρὸς τὸν Ἀλεξάνδρου οἶκον, ἐκ πλειόνων πιστῶν αυνεστῶτα, διωγμὸν ἐγείρας, τοὺς τῶν ἐκκλησιῶν ἄρχοντας μόνους ὡς αἰτίους τῆς κατὰ τὸ εὐαγγέλιον διδασκαΛίας ἀναιρεῖσθαι προστάττει. τότε καὶ Ὠριγένης τὸν Περὶ μαρτυρίου συντάττει, Ἀμβροσίῳ καὶ Πρωτοκτήτῳ πρεσβυτέρῳ τῆς ἐν Καισαρεία παροικίας ἀναθεὶς τὸ σύγγραμμα, ὅτι δὴ ἄμφω περίστασις οὐχ ἡ τυχοῦσα ἐν τῷ διωγμῷ κατειλήφει· ἐν ἢ καὶ διαπρέψαι κατέχει λόγος ἐν ὁμολογίᾳ τοὺς ἄνδρας, οὐ πλείονος ἢ τριετοῦς χρόνου τῷ Μαξιμίνῳ διαγενομένου. σεσημείωται δὲ τουτονὶ τοῦ διωγμοῦ τὸν καιρὸν ἔν τε τῷ δευτέρῳ καὶ εἰκοστῷ τῶν εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην Ἐξηγητικῶν καὶ ἐν διαφόροις ἐπιστολαῖς Ὠριγέωης.

Ao imperador dos romanos Alexandre, contudo, que completou o principado em treze anos, sucede Maximino César; o qual, por rancor contra a casa de Alexandre, composta de muitos fiéis, tendo levantado perseguição, ordena [que] só os chefes das igrejas, como causadores do ensino segundo o evangelho, sejam mortos. Então também Orígenes compõe o Sobre o martírio, tendo dedicado o escrito a Ambrósio e a Protocteto, presbítero da paróquia de Cesareia, porque, de fato, uma dificuldade não qualquer os apanhara a ambos na perseguição; na qual também a tradição sustenta [que] os homens se distinguiram na confissão, não tendo Maximino durado mais que um triênio. E Orígenes assinalou este tempo da perseguição tanto no vigésimo segundo dos Exegéticos sobre o [evangelho] segundo João quanto em diversas cartas.

XXIX

Sobre Fabiano, como foi paradoxalmente designado por Deus bispo dos romanos

XXIX. Γορδιανοῦ δὲ μετὰ Μαξιμῖνον τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν διαδεξαμένου, τῆς κατὰ Ῥώμην ἐκκλησίας Ποντιανὸν ἔτεσιν ἓξ ἐπισκοπεύσαντα διαδέχεται Ἀντέρως καὶ τοῦτον Φαβιανός, ἐπὶ μῆνα τῆ λειτουργίᾳ διακονησάμενον. ἐξ ἀγροῦ φασιν τὸν Φαβιανὸν μετὰ τὴν Ἀντέρωτος τελευτὴν ἅμ’ ἑτέροις συνελθόντα ἐπιχωριάζειν τῇ Ῥώμῃ, ἔνθα παραδοξότατα πρὸς τῆς θείας καὶ οὐρανίου χάριτος ἐπὶ τὸν κλῆρον παρεληλυθέναι. τῶν γὰρ ἀδελφῶν ἁπάντων χειροτονίας ἕνεκεν τῆς τοῦ μέλλοντος διαδέξασθαι τὴν ἐπισκοπὴν συγκεκροτημένων πΛείστων τε ἐπιφανῶν καὶ ἐνδόξων ἀνδρῶν τοῖς πολλοῖς ἐν ὑπονοίᾳ ὑπαρχόντων, ὁ Φαβιανὸς παρὼν οὐδενὸς μὲν ἀνθρώπων εἰς διάνοιαν ᾔει, ὅμως δ’ οὖν ἀθρόως ἐκ μετεώρου περιστερὰν καταπτᾶσαν πτᾶσαν ἐπικαθεσθῆναι τῇ αὐτοῦ κεφαλῇ μνημονεύουσιν, μίμημα ἐνδεικνυμένην τῆς ἐπὶ τὸν σωτῆρα τοῦ ἁγίου πνεύματος ἐν εἴδει περιστερᾶς καθόδου· ἐφ’ ᾧ τὸν πάντα λαόν, ὥσπερ ὑφ’ ἑνὸς πνεύματος θείου κινηθέντα, προθυμίᾳ πάσῃ καὶ μιᾷ ψυχῇ ἄξιον ἐπιβοῆσαι καὶ ἀμελλήτως ἐπὶ τὸν θρόνον τῆς ἐπισκοπῆς λαβόντας αὐτὸν ἐπιθεῖναι. τότε δὴ καὶ τοῦ κατ’ Ἀντιόχειαν ἐπισκόπου Ζεβέννου τὸν βίον μεταλλάξαντος, Βαβυλᾶς τὴν ἀρχὴν διαδέχεται, ἔν τε Ἀλεξανδρείᾳ μετὰ Δημήτριον Ἡρακλᾶ τὴν λειτουργίαν παρειληφότος, τῆς τῶν αὐτόθι κατηχήσεως τὴν διατριβὴν διαδέχεται Διονύσιος, εἷς καὶ οὗτος τῶν Ὠριγένους γενόμενος φοιτητῶν.

E, tendo Gordiano recebido em sucessão o governo dos romanos depois de Maximino, a Ponciano, que fora bispo da igreja de Roma por seis anos, sucede Antero, e a este — que serviu o ministério por um mês — Fabiano. Dizem [que] Fabiano, depois da morte de Antero, tendo vindo do campo com outros, se achava em Roma, onde, do modo mais paradoxal, pela graça divina e celeste, chegou ao cargo. Pois, estando todos os irmãos reunidos por causa da eleição do que havia de suceder no episcopado, e estando muitíssimos homens ilustres e gloriosos na expectativa da maioria, Fabiano, presente, não vinha à mente de nenhum dos homens; mas, contudo, recordam [que], de súbito, uma pomba, voando do alto, pousou sobre a sua cabeça — mostrando uma imitação da descida do Espírito Santo, em forma de pomba, sobre o Salvador; diante do que todo o povo, como movido por um só Espírito divino, com toda a boa disposição e uma só alma, clamou "[é] digno!", e, sem demora, tomando-o, [o] pôs sobre o trono do episcopado. Então, com efeito, tendo também Zebeno, o bispo de Antioquia, deixado a vida, Babilas recebe em sucessão o principado; e, em Alexandria, tendo Heraclas assumido o ministério depois de Demétrio, recebe a escola da catequese dos de lá Dionísio — sendo também este um dos discípulos de Orígenes.

XXX

Quantos discípulos de Orígenes houve

ΧΧΧ. Τῷ δὲ Ὠριγένει ἐπὶ τῆς Καισαρείας τὰ συνήθη πράττοντι πολλοὶ προσῄεσαν οὐ μόνον τῶν ἐπιχωρίων, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀλλοδαπῆς μυρίοι φοιτηταὶ τὰς πατρίδας ἀπολιπόντες· ὧν ἐπισήμους μάλιστα ἔγνωμεν Θεόδωρο ’ν, ὃς ἢν αὐτὸς οὗτος ὁ καθ’ ἡμᾶς ἐπισκόπων διαβόητος Γρηγόριος, τόν τε τούτου ἀδελφὸν Ἀθηνόδωρον, οὓς ἀμφὶ τὰ Ἑλλήνων καὶ τὰ Ῥωμαίων μαθήματα δεινῶς ἐπτοημένους, φιλοσοφίας αὐτοῖς ἐνεὶς ἔρωτα, τῆς προτέρας σπουδῆς τὴν θείαν ἄσκησιν ἀντικαταλλάξασθαι προυτρέψατο· πέντε δὲ ὅλοις ἔτεσιν αὐτῷ συγγενόμενοι, τοσαύτην ἀπηνέγκαντο περὶ τὰ θεῖα βεΛτίωσιν, ὡς ἔτι νέους ἄμφω ἐπισκοπῆς τῶν κατὰ Πόντον ἐκκλησιῶν ἀξιωθῆναι.

E, realizando Orígenes em Cesareia as [tarefas] costumeiras, muitos se achegavam a ele, não só dos naturais da terra, mas também inúmeros discípulos da terra estrangeira, tendo deixado as pátrias; dos quais conhecemos [como] insignes, sobretudo, Teodoro — que era este mesmo, o célebre entre os bispos do nosso [tempo], Gregório — e o irmão deste, Atenodoro; aos quais, estando [eles] terrivelmente apaixonados pelas ciências dos gregos e dos romanos, tendo[-lhes] incutido o amor da filosofia, persuadiu a trocar o empenho anterior pela ascese divina; e, tendo convivido com ele cinco anos inteiros, obtiveram tão grande melhoramento nas coisas divinas, que ambos, ainda jovens, foram julgados dignos do episcopado das igrejas do Ponto.

XXXI

Sobre Africano

XXXI. Ἐν τούτῳ καὶ Ἀφρικανὸς ὁ τῶν ἐπιγεγραμμένων Κεστῶν συγγραφεὺς ἐγνωρίζετο. ἐπιστοΛὴ τούτου Ὠριγένει γραφεῖσα φέρεται, ἀποροῦντος ὡς νόθου καὶ πεπλασμένης οὔσης τῆς ἐν τῷ Δαωιὴλ κατὰ Εουσάνναν ἱστορίας· πρὸς ἢν Ὠριγένης ἀντιγράφει πληρέστατα. τοῦ δ’ αὐτοῦ Ἀφρικανοῦ καὶ ἄλλα τὸν ἀριθμὸν πέντε Χρονογραφιῶν ἦλθεν εἰς ἡμᾶς ἐπ’ ἀκριβὲς πεπονημένα σπουδάσματα· ἐν οἷς φησιν ἑαυτὸν πορείαν στείλασθαι ἐπὶ τὴν Ἀλεξάνδρειαν διὰ πολλὴν τοῦ Ἡρακλᾶ φήμην, ὃν ἐπὶ λόγοις φιλοσόφοις καὶ τοῖς ἄλλοις Ἑλλήνων μαθήμασιν εὖ μάλα διαπρέφατα, τὴν ἐπισκοπὴν τῆς αὐτόθι ἐκκγησίας ἐγχειρισθῆναι ἐδηλώσαμεν. καὶ ἑτέρα δὲ τοῦ αὐτοῦ Ἀφρικανοῦ φέρεται ἐπιστολὴ πρὸς Ἀριστείδην, περὶ τῆς νομιζομένης διαφωνίας τῶν παρὰ Ματθαίῳ τε καὶ Λουκᾷ τοῦ χριστοῦ γενεαλογιῶν· ἐν ἧ σαφέστατα τὴν συμφωνίαν τῶν εὐαγγελιστῶν παρίστησιν ἐξ ἱστορίας εἰς αὐτὸν κατελθούσης, ἢν κατὰ καιρὸν ἐν τῷ πρώτῳ τῆς μετὰ χεῖρας ὑποθέσεως προλαβὼν ἐξεθέμην.

Neste [tempo], também Africano, o escritor dos intitulados Cestos, era conhecido. Conserva-se uma carta deste, escrita a Orígenes, pondo em dúvida a história de Susana em Daniel, como espúria e forjada; à qual Orígenes responde por escrito completissimamente. E do mesmo Africano chegaram até nós também outros trabalhos, cinco [livros] de Cronografias, laborados com exatidão; nos quais diz [que] ele mesmo empreendeu viagem a Alexandria, pela muita fama de Heraclas — o qual, tendo-se distinguido muito bem nas letras filosóficas e nas demais ciências dos gregos, mostramos [que] foi encarregado do episcopado da igreja de lá. E conserva-se também outra carta do mesmo Africano, a Aristides, sobre a suposta discordância das genealogias de Cristo em Mateus e em Lucas; na qual apresenta clarissimamente a concordância dos evangelistas, a partir de uma história chegada até ele, a qual, no tempo [oportuno], no primeiro [livro] do assunto em mãos, antecipando, expus.

XXXII

Quais [obras] Orígenes expôs em Cesareia da Palestina

ΧΧΧΙΙ. καὶ Ὠριγένει δὲ κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον τὰ εἰς τὸν Ἡσαταν, ἐν ταὐτῷ δὲ καὶ τὰ εἰς τὸν Ἰεξεκιὴλ συνετάττετο· ὧν εἰς μὲν τὸ τρίτον μέρος τοῦ Ἡσαΐου μέχρι τῆς ὁράσεως τῶν τετραπόδων τῶν ἐν τῆ ἐρήμῳ τριάκοντα εἰς ἡμᾶς περιῆλθον τόμοι, εἰς δὲ τὸν Ἰεζεκιὴλ πέντε καἰ εἴκοσι, οὓς καὶ μόνους εἰς τὸν πάντα πεποίηται προφήτην. γενόμενος δὲ τηνικάδε ἐν Ἀθήναις, περαίνει μὲν τὰ εἰς τὸν Ἰεζεκιήλ, τῶν δ’ εἰς τὸ Αισμα τῶν ᾀσμάτων ἄρχεται, καὶ πρόεισίν γε αὐτόθι μέχρι τοῦ πέμπτου συγγράμματος· ἐπανελθὼν δ’ ἐπὶ τὴν Καισάρειαν καὶ ταῦτα εἰς πέρας, δέ κα ὄντα τὸν ἀριθμόν, ἄγει. τί δεῖ τῶν λόγων τἀνδρὸς ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸν ἀκριβῆ κατάλογον ποιεῖσθαι, ἰδίας δεόμενον σχολῆς; ὃν καὶ ἀνεγράψαμεν εγράψαμεν ἐπὶ τῆς τοῦ Παμφίλου βίου τοῦ καθ’ ἡμᾶς ἱεροῦ μάρτυρος ἀναγραφῆς, ἐν ᾖ τὴν περὶ τὰ θεῖα σπουδὴν τοῦ Παμφίλου ὁπόση τις γεγόνοι, παριστῶντες, τῆς συναχθείσης αὐτῷ τῶν τε Ὠριγένους καὶ τῶν ἄλλων ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων βιβλιοθήκης τοὺς πίνακας παρεθέμην, ἐξ ὧν ὅτῳ φίλον, πάρεστιν ἐντελέστατα τῶν Ὠριγένους πόνων τὰ εἰς ἡμᾶς ἐλθόντα διαγνῶναι. νυνὶ δὲ πορευτέον ἐπὶ τὴν τῆς ἱστορίας ἀκολουθίαν.

E por Orígenes, por este tempo, compunham-se os [comentários] a Isaías, e, no mesmo [tempo], também os a Ezequiel; dos quais, sobre a terceira parte de Isaías, até a visão dos quadrúpedes no deserto, trinta tomos chegaram até nós, e sobre Ezequiel vinte e cinco, os quais também [são] os únicos [que] fez sobre o profeta inteiro. E, estando então em Atenas, termina os [comentários] a Ezequiel, e começa os sobre o Cântico dos cânticos, e avança ali até o quinto escrito; e, tendo regressado a Cesareia, leva também estes a termo, sendo dez em número. Que é preciso, no presente, fazer o catálogo exato dos discursos do homem, [tarefa] que necessita de estudo próprio? O qual também registramos na escrita da vida de Pânfilo, o sagrado mártir do nosso [tempo], na qual, apresentando quão grande foi o empenho de Pânfilo a respeito das coisas divinas, expus as tábuas da biblioteca por ele reunida das [obras] de Orígenes e dos outros escritores eclesiásticos; das quais, a quem [for] caro, é possível conhecer completissimamente os labores de Orígenes que chegaram até nós. Mas agora deve-se prosseguir para a sequência da história.

XXXIII

Sobre o desvio de Berilo

ΧΧΧΙΙΙ. βήρυλλος ὁ μικρῷ πρόσθεν δεδηλωμέωος Βόστρων τῆς Ἀραβίας ἐπίσκοπος, τὸν ἐκκλησιαστικὸν παρεκτρέπων κανόνα, ξένα τινὰ τῆς πίστεως παρεισφέρειν ἐπειρᾶτο, τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν λέγειν τολμῶν μὴ προϋφεστάναι κατ’ ἰδίαν οὐσίας περιγραφὴν πρὸ τῆς εἰς ἀνθρώπους ἐπιδημίας μηδὲ μὴν θεότητα ἰδίαν ἔχειν, ἀλλ ἐμπολιτευομένην αὐτῷ μόνην τὴν πατρικήν. ἐπὶ τούτῳ πλείστων ἐπισκόπων ζητήσεις καὶ διαλόγους πρὸς τὸν ἄνδρα πεποιημένων, μεθ’ ἑτέρων παρακληθεὶς Ὠριγένης κάτεισι μὲν εἰς ὁμιλίαν τὰ πρῶτα τῷ ἀνδρί, τίνα νοῦν ἔχοι, ἀποπειρώμενος, ὡς δ’ ἔγνω δ’ τι καὶ λέγοι, εὐθύνας μὴ ὀρθοδοξοῦντα λογισμῷ τε πείσας, τῇ περὶ τοῦ δόγματος ἐφίστη ἀληθείᾳ ἐπί τε τὴν προτέραν ὑγιῆ δόξαν ἀποκαθίστησιν. καὶ φέρεταί γε εἰς ἔτι νῦν ἔγγραφα τοῦ τε βηρύλλου καὶ τῆς δι’ αὐτὸν γενομένης συνόδου, ὁμοῦ τὰς Ὠριγένους πρὸς αὐτὸν ζητήσεις καὶ τὰς λεχθείσας ἐπὶ τῆς αὐτοῦ παροικίας διαλέξεις ἕκαστά τε τῶν τότε πεπραγμένων περιέχοντα. καὶ ἄλλα μὲν οὖν μυρία Ὠριγένους πέρι μνήμῃ παραδιδόασιν τῶν κα ἡμᾶς οἱ πρεσβύτεροι, ἃ καὶ παρήσειν μοι δοκῶ, οὐ τῆς ἐνεστώσης ἐχόμενα πραγματείας· δάα δὲ ἀναγκαῖα τῶν περὶ αὐτὸν διαγνῶναι ἢν, ταῦτα καὶ ἐκ τῆς ὑπὲρ αὐτοῦ πεπονημένης ἡμῖν τε καὶ τῷ καθ’ ἡμᾶς ἱερῷ ἱερῷ μάρτυρι Παμφίλῳ ἀπολογίας πάρεστιν ἀναλέξασθαι, ἢν τῶν φιλαιτίων ἕνεκα συμπονήσαντες ἀλλήλοις διὰ σπουδῆς πεποιήμεθα.

Berilo, o pouco antes indicado bispo de Bostra da Arábia, desviando a regra eclesiástica, tentava introduzir certas coisas estranhas à fé, ousando dizer [que] o nosso Salvador e Senhor não preexistia, segundo circunscrição própria de essência, antes da [sua] vinda entre os homens, nem tampouco tem divindade própria, mas somente a paterna, habitando nele. Sobre isto, tendo muitíssimos bispos feito investigações e diálogos com o homem, Orígenes, convidado com outros, desce primeiro a conversar com o homem, tateando que pensamento tinha; e, quando soube o que dizia, corrigindo[-o por] não ser ortodoxo, e persuadindo[-o] pelo raciocínio, estabeleceu[-o] na verdade a respeito da doutrina, e restituiu[-o] à anterior sã opinião. E conservam-se até agora escritos, tanto de Berilo quanto do sínodo ocorrido por causa dele, contendo ao mesmo tempo as investigações de Orígenes com ele e as dissertações ditas na paróquia dele, e cada uma das coisas então feitas. E outras inúmeras coisas a respeito de Orígenes os anciãos do nosso [tempo] transmitem à memória, as quais me parece [que] omitirei, [por] não pertencerem ao presente tratado; mas quantas coisas a respeito dele era necessário conhecer, estas é possível recolher também da apologia laborada em favor dele por nós e por Pânfilo, o sagrado mártir do nosso [tempo], a qual, por causa dos amantes de acusar, fizemos com empenho, trabalhando juntos um com o outro.

XXXIV

As coisas relativas a Filipe

XXXIV. Ἔτεσιν δὲ ὅλοις ἓξ Γορδιανοῦ τὴν] Ρωμαίων διανύσαντος ἡγεμονίαν, Φίλιππος ἄμα παιδὶ Φιλίππῳ τὴν ἀρχὴν διαδέχεται. τοῦτον κατέχει λόγος χριστιανὸν ὄντα ἐν ἡμέρᾳ τῆς ὑστάτης τοῦ πάσχα παννυχίδος τῶν ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας εὐχῶν τῷ πλήθει μετασχεῖν ἐθελῆσαι, οὐ πρότερον δὲ ὑπὸ τοῦ τηνικάδε προεστῶτος ἐπιτραπῆναι εἰαβαλεῖν, ἢ ἐξομολογήσασθαι καὶ ἐν παραπτώμααιν ἐξεταζομένοις μετανοίας τε χώραν ἴσχουσιν ἑαυτὸν καταλέξαι· ἄλλως γὰρ μὴ ἄν ποτε πρὸς αὐτοῦ, μὴ οὐχὶ τοῦτο ποιήσαντα, διὰ πολλὰς τῶν κατ’ αὐτὸν αἰτίας παραδεχθῆναι. καὶ πειθαρχῆσαί γε προθύμως λέγεται, τὸ γνήσιον καὶ εὐλαβὲς τῆς περὶ τὸν θεῖον φόβον διαθέσεως ἔργοις ἐπιδεδειγμένον.

E, tendo Gordiano completado o governo dos romanos em seis anos inteiros, Filipe, juntamente com [seu] filho Filipe, sucede no principado. Deste a tradição sustenta [que], sendo cristão, no dia da última vigília da páscoa quis participar, com a multidão, das orações na igreja; mas [que] não lhe foi permitido entrar, pelo que então presidia, antes de confessar-se e alistar-se entre os que eram examinados nas quedas e ocupavam o lugar da penitência; pois de outro modo jamais, se não fizesse isto, seria por ele admitido, por causa das muitas acusações a seu respeito. E diz-se [que] obedeceu de bom grado, tendo mostrado por obras a genuinidade e a piedade da [sua] disposição a respeito do temor divino.

XXXV

Como Dionísio recebeu em sucessão o episcopado de Heraclas

XXXV. τρίτον δὲ τούτῳ ἔτος ἦν, καθ’ ὃ μεταλλάξαντος Ἡρακλᾶ τὸν βίον ἐπὶ δέκα ἓξ ἔτεσιν τῆς προστασίας τῶν κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ἐκκΛησιῶν, τὴν ἐπισκοπὴν Διονύσιος ὑπολαμβάνει.

E era o terceiro ano deste, no qual, tendo Heraclas deixado a vida depois de dezesseis anos de presidência das igrejas de Alexandria, Dionísio assume o episcopado.

XXXVI

Quantas outras [obras] foram elaboradas por Orígenes

XXXVI. τότε δῆτα, οἷα καὶ εἰκὸς ἦν, πληθυούσης τῆς πίστεως πεπαρρησιασμένου τε τοῦ καθ’ ἡμᾶς παρὰ πᾶσιν λόγου, ὑπὲρ τὰ ἑξήκοντά φασιν ἔτη τὸν Ὠριγένην γενόμενον, ἅτε δὴ μεγίστην ἤδη συλλεξάμενον ἐκ τῆς μακρᾶς παρασκευῆς ἕξιν, τὰς ἐπὶ τοῦ κοινοῦ λεγομένας αὐτῷ διαλέξεις ταχυγράφοις μεταλαβεῖν ἐπιτρέψαι, οὐ πρότερόν ποτε τοῦτο γενέσθαι συγκεχωρηκότα. Ἐν τούτῳ καὶ τὰ πρὸς τὸν ἐπιγεγραμμένον καθ’ ἡμῶν Κέλσου τοῦ Ἐπικουρείου Ἀληθῆ λόγον ὀκτὼ τὸν ἀριθμὸν Ἐπικουρείου συντάττει τοὺς εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον εὐαγγέλιον εἴκοσι πέντε τόμους τούς τε εἰς τοὺς δώδεκα προφήτας, ἀφ’ ὧν μόνους εὕρομεν πέντε καὶ εἴκοσι. φέρεται δὲ αὐτοῦ καὶ πρὸς αὐτὸν βασιλέα Φίλιππον ἐπιστολὴ καὶ ἄλλη πρὸς τὴν τούτου γαμετὴν Σευήραν διάφοροί τε ἄλλαι πρὸς διαφόρους· ὧν ὁπόσας σποράδην παρὰ διαφόροις σωθείσας συναγαγεῖν δεδυνήμεθα, ἐν ἰδίαις τόμων περιγραφαῖς, ὡς ἄν μηκέτι διαρρίπτοιντο, κατελέξαμεν, τὸν ἑκατὸν ἀριθμὸν ὑπερβαινούσας. γράφει δὲ καὶ Φαβιανῷ τῷ κατὰ ‘Ρώμην ἐπισκόπῳ ἑτέροις τε πλείστοις ἄρχουαιν ἐκκλησιῶν περὶ τῆς κατ’ αὐτὸν ὀρθοδοξίας· ἔχεις καὶ τούτων τὰς ἀποδείξεις ἐν ἕκτῳ τῆς γραφείσης ἡμῖν περὶ τοῦ ἀνδρὸς ἀπολογίας.

Então, com efeito, como também era verossímil, crescendo a fé e sendo a nossa doutrina proclamada com franqueza entre todos, dizem [que] Orígenes — passando dos sessenta anos, visto que já reunira grandíssima habilidade da [sua] longa preparação — permitiu [que] taquígrafos registrassem as dissertações por ele ditas em público, o que jamais antes concedera. Neste [tempo], compõe também os oito em número [livros] contra o intitulado Discurso verdadeiro de Celso, o epicureu, [escrito] contra nós, e os vinte e cinco tomos sobre o evangelho segundo Mateus, e os sobre os doze profetas, dos quais achamos somente vinte e cinco. E conserva-se dele também uma carta ao próprio imperador Filipe, e outra à esposa deste, Severa, e diversas outras a diversos; das quais, quantas pudemos reunir, conservadas esparsamente junto de diversos, enumeramos em circunscrições próprias de tomos, para que não mais fossem dispersadas, ultrapassando o número de cem. E escreve também a Fabiano, o bispo de Roma, e a muitíssimos outros chefes de igrejas, a respeito da sua ortodoxia; e tens as demonstrações também destas coisas no sexto [livro] da apologia por nós escrita a respeito do homem.

XXXVII

Sobre a dissensão dos árabes

XXXVII. Ἄλλοι δ’ αὖ πάλιν ἐπὶ τῆς Ἀραβίας κατὰ τὸν δηλούμενον ἐπιφύονται χρόνον δόγματος ἀλλοτρίου τῆς ἀληθείας εἰσηγηταί, οἳ ἔλεγον ἀνθρωπείαν ψυχὴν τέως μὲν κατὰ τὸν ἐνεστῶτα καιρὸν ἅμα τῆ τελευτῇ συναποθνῄσκειν σώμασιν καὶ συνδιαφθείρεσθαι, αὗθις δέ τὸν τῆς ἀναστάσεως καιρὸν σὺν αὐτοῖς καὶ δὴ καὶ τότε συγκροτηθείσης οὐ σμικρᾶς συνόδου, πάλιν Ὠριγένης παρακληθεὶς καὶ ἐνταῦθα κινήσας τε λόγους ἐπὶ τοῦ κοινοῦ περὶ τοῦ ζητουμένου, οὕτως ἠνέχθη ὡς μετατεθῆναι τὰς τῶν πρότερον ἐσφαλμένων διανοίας.

E outros, de novo, na Arábia, no tempo indicado, brotam, introdutores de uma doutrina alheia à verdade, os quais diziam [que] a alma humana, por ora, no tempo presente, morre junto com os corpos, na morte, e se corrompe com [eles], mas [que] de novo, no tempo da ressurreição, reviverá com eles. E, com efeito, tendo-se então reunido um não pequeno sínodo, de novo Orígenes, convidado, e tendo também ali movido discursos em público sobre a questão, portou-se de tal modo, que as mentes dos que antes haviam caído foram mudadas.

XXXVIII

Sobre a heresia dos elcesaítas

ΧΧΧVIII. τότε δὲ καὶ ἄλλης διαστροφῆς κατάρχεται ἄρχεται ἡ τῶν Ἑλκεσαϊτῶν λεγομένη αἵρεσις, καὶ ἅμα τῷ ἄρξασθαι ἀπἐσβη. μνημονεύει δ’ αὐτῆς ὁμιλῶν ἐπὶ τοῦ κοινοῦ εἰς τὸν πݲβݲ ψαλμὸν ὁ ὧδέ πως λέγων· “ἐλήλυθέν τις ἐπὶ τοῦ παρόντος μέγα φρονῶν ἐπὶ τῷ δύνασθαι πρεσβεύειν γνώμης ἀθέου καὶ ἀσεβεστάτης, καλουμένης ‘Ελκεσαϊτῶν, νεωστὶ ἐπανισταμένης ταῖς ἐκκλησίαις. ἐκείνη ἡ γνώμη οἷα λέγει κακά, παραθήσομαι ὑμῖν, ἵνα μὴ αυναρπάζησθε. ἀθετεῖ τινα ἀπὸ πάσης γραφῆς, κέχρηται ῥητοῖς πάλιν ἀπὸ πάσης παλαιᾶς τε καὶ εὐαγγελικῆς, τὸν ἀπόστολον τέλεον ἀθετεῖ. φησὶν δὲ ὅτι τὸ ἀρνήσασθαι ἀδιάφορόν ἐστιν ὁ μὲν νοήσας τῷ μὲν στόματι ἐν ἀνάγκαις ἀρνήσεται, τῇ δὲ καρδίᾳ οὐχί. καὶ βίβλον τινὰ φέρουσιν, ἢν λέγουσιν ἐξ οὐρανοῦ πεπτωκέναι καὶ τὸν ἀκηκοότα ἐκείνης καὶ πιστεύοντα ἄφεσιν λήψεσθαι τῶν ἁμαρτημάτων, ἄλλην ἄφεσιν παρ’ ἢν χριστὸς Ἰησοῦς ἀφῆκεν.”

E então começa também outra perversão, a chamada heresia dos elcesaítas, a qual, mal começou, apagou-se. E menciona-a Orígenes, pregando em público sobre o Salmo 82, dizendo mais ou menos assim: "veio alguém, no presente, orgulhoso de poder advogar uma opinião ímpia e impiíssima, chamada dos elcesaítas, recém-levantada contra as igrejas. Que males aquela opinião diz, [eu vos] exporei, para que não sejais arrebatados. Rejeita algumas coisas de toda a Escritura; serve-se, de novo, de sentenças de toda [a Escritura], tanto antiga quanto evangélica; rejeita o Apóstolo por completo. E diz que o negar é indiferente, e [que] o sensato negará com a boca, nas necessidades, mas não com o coração. E trazem um certo livro, que dizem ter caído do céu, e [que] o que o ouviu e crê receberá remissão dos pecados — remissão diferente da que Cristo Jesus concedeu."

XXXIX

Sobre as coisas no [tempo] de Décio

XXXIX. Ἀλλὰ γὰρ Φίλιππον ἔτεσιν ἑπτὰ βασιΛεύσαντα διαδέχεται Δέκιος· ὃς δὴ τοῦ πρὸς Φίλιππον ἔχθους ἕνεκα διωγμὸν κατὰ τῶν ἐκκλησιῶν ἐγείρει, ἐν ᾧ Φαβιανοῦ ἐπὶ ‘Ρώμης μαρτυρίῳ τελειωθέντος, Κορνήλιος τὴν ἐπισκοπὴν διαδέχεται. Ἐπὶ δὲ Παλαιστίνης Ἀλέξανδρος ὁ τῆς ῾Ιεροσολύμων ἐκκληαίας ἐπίσκοπος αὖθις διὰ Χριστὸν ἐν τῇ Καισαρείᾳ ἡγεμονικοῖς παραστὰς δικαστηρίοις καὶ ἐπὶ δευτέρᾳ διαπρέψας ὁμολογίᾳ, δικαστηρίοις πειρᾶται, λιπαρῷ γήρει καὶ σεμνῇ πολιᾷ κατεστεμμένος. τούτου δὲ μετὰ τὴν ἐν τοῖς ἡγεμονικοῖς δικαστηρίοις λαμπρὰν καὶ περιφανῆ μαρτυρίαν ἐπὶ τῆς εἱρκτῆς κοιμηθέντος, Μαζαβάνης τῆς ἐν ῾Ιεροσολύμοις ἐπισκοπῆς ναδείκνυται. Τῷ δ’ Ἀλεξάνδρῳ παραπλησίως ἐν Ἀντιοχείᾳ τοῦ Βαβυλᾶ μετὰ ὁμολογίαν ἐν δεσμωτηρίῳ μεταλλάξαντος, Φάβιος τῆς αὐτόθι προΐσταται ἐκκλησίας. Τὰ μὲν οὗν ’Ωριγένει κατὰ τὸν διωγμὸν συμβάντα οἷα καὶ ὅσα, καὶ ὁποίας ἔτυχεν τελευτῆς, τοῦ πονηροῦ δαίμονος ἐφαμίλλως τἀνδρὶ πανστρατιᾷ παραταξαμένου πάσῃ τε μηχανῆ καὶ δυνάμει κατ’ αὐτοῦ στρατηγήσαντος παρὰ πάντας τε τοὺς τηνικάδε πολεμηθέντας διαφερόντως ἐπισκήψαντος αὐτῷ, οἷά τε καὶ ὅσα διὰ τὸν χριστοῦ λόγον ὁ ἀνὴρ ὑπέμεινεν, δεσμὰ καὶ βασάνους τὰς τοῦ σώματος τάς τε ὑπὸ σιδήρῳ καὶ μυχοῖς εἱρκτῆς τιμωρίας, καὶ ὡς ἐπὶ πλείσταις μέραις τοὺς πόδας ὑπὸ τέσσαρα τοῦ κολαστηρίου ξύλου παραταθεὶς διαστήματα, πυρός τε ἀπειλὰς καὶ ὅσα ἄλλα πρὸς τῶν ἐχθρῶν ἐπενεχθέντα καρτερῶς ἤνεγκεν, οἵου τε τὰ κατ’ αὐτὸν ἔτυχεν τέλους, μηδαμῶς αὐτὸν ἀνελεῖν παντὶ σθέωει τοῦ δικαστοῦ φιλονείκως ἐνστάντος, ὁποίας τε μετὰ ταῦτα καταλείπει φωνὰς καὶ αὐτὰς πλήρεις τοῖς ἀναλήψεως δεομένοις ὠφελείας, πλεῖσται ὅσαι τἀνδρὸς ἐπιστολαὶ τἀληθὲς ὁμοῦ καὶ ἀκριβὲς περιέχουσιν.

Mas a Filipe, que reinou sete anos, sucede Décio; o qual, por causa do ódio contra Filipe, levanta perseguição contra as igrejas; na qual, tendo Fabiano sido consumado pelo martírio em Roma, Cornélio sucede no episcopado. E, na Palestina, Alexandre, o bispo da igreja de Jerusalém, de novo, por causa de Cristo, comparecendo em Cesareia aos tribunais do governador, e tendo-se distinguido numa segunda confissão, faz a prova da prisão, coroado de avançada velhice e de venerandas cãs. E, tendo este, depois do brilhante e ilustre testemunho nos tribunais do governador, adormecido na prisão, Mazabanes é designado [para] o episcopado de Jerusalém. E, tendo, semelhantemente a Alexandre, em Antioquia, Babilas, depois da confissão, falecido no cárcere, Fábio preside a igreja de lá.

As coisas, pois, que sucederam a Orígenes na perseguição — quais e quantas, e que fim obteve, tendo o maligno demônio se posto em ordem de batalha contra o homem com todo o exército, em rivalidade, e comandado contra ele com toda máquina e poder, e investido contra ele de modo distinto, além de todos os então guerreados; e quais e quantas coisas o homem suportou pela palavra de Cristo — cadeias e tormentos do corpo, e os castigos sob o ferro e nos recessos do cárcere; e como, por muitíssimos dias, teve os pés estirados até quatro espaços no madeiro de castigo [tronco]; e ameaças de fogo, e quantas outras coisas, infligidas pelos inimigos, corajosamente levou; e qual fim tiveram as coisas a seu respeito — tendo o juiz porfiado, com todo empenho, contenciosamente, [para] de modo algum matá-lo; e que palavras depois disto deixa, também elas cheias de proveito para os que necessitam de reerguimento — [tudo isso], muitíssimas cartas do homem [o] contêm, com verdade e ao mesmo tempo exatidão.

XL

Sobre as coisas que sucederam a Dionísio

XL. Τά γέ τοι κατὰ Διονύσιον ἐκ τῆς πρὸς Γερμανὸν ἐπιστολῆς αὐτοῦ παραθήσομαι, ἔνθα τοῦτον περὶ ἑαυτοῦ λέγων ἱστορεῖ τὸν τρόπον· “ἐγὼ δὲ καὶ ἐνώπιον τοῦ θεοῦ λαλῶ, καὶ αὐτὸς οἶδεν εἰ ψεύδομαι· οὐδεμίαν ἐπ’ ἐμαυτοῦ βαλλόμενος οὐδὲ ἀθεεὶ πεποίημαι τὴν φυγήν, ἀλλὰ καὶ πρότερον, τοῦ κατὰ Δέκιον προτεθέντος διωγμοῦ, Σαβῖνος αὐτῆς ὥρας φρουμεντάριον ἔπεμψεν εἰς ἀωαζήτησίν μου, κἀγὼ μὲν τεσσάρων ἡμερῶν ἐπὶ τῆς οἰκίας ἔμεινα, τὴν ἄφιξιν τοῦ φρουμενταρίου προσδοκῶν, ὃ δὲ πάντα μὲν περιῆλθεν ἀνερευνῶν, τὰς ὁδοὺς τοὺς ποταμοὺς τοὺς ἀγρούς, ἔνθα κρύπτεσθαί με ἢ βαδίζειν ὑπενόησεν, ἀορασάᾳ δὲ εἴχετο μὴ εὑ τὴν τὴν οἰκίαν· οὐ γὰρ ἐπίστευεν οἴκοι με διωκόμενον μένειν. καὶ μόλις, μετὰ τὴν τετάρτην ἡμέραν, κελεύσαντός μοι μεταστῆναι τοῦ θεοῦ καὶ παραδόξως ὁδοποιήσαντος, ἐγώ τε καὶ οἱ παῖδες καὶ πολλοὶ τῶν ἀδελφῶν ἅμα συνεξήλθομεν. καὶ ὅτι τῆς τοῦ θεοῦ προνοίας ἔργον ἐκεῖνο γέγονεν, τὰ ἑξῆς ἐδήλωσεν, ἐν οἷς τάχα τισὶν γεγόναμεν χρήσιμοι.” Εἶτά τινα μεταξὺ εἰπών, τὰ μετὰ τὴν φυγὴν αὐτῷ συμβεβηκότα δηλοῖ, ταῦτα ἐπιφέρων· “ἐγὼ μὲν γὰρ περὶ ἡλίου δυσμὰς ἅμα τοῖς αὺν ἐμοὶ γενόμενος ὑπὸ τοῖς στρατιώταις, εἰς Ταπόσιριν ἤχθην, ὁ δὲ Τιμόθεος κατὰ τὴν τοῦ θεοῦ πρόνοιαν ἔτυχεν μὴ παρὼν μηδὲ καταληφθείς, ἐλθὼν δὲ ὕστερον εὗρεν τὸν οἶκον ἔρημον καὶ φρουροῦντας αὐτὸν ὑπηρέτας, ἡμᾶς δέ ἐξηνδραποδισμένους.” Kαὶ μεθ’ ἕτερά φησιν· “καὶ τίς ὁ τῆς θαυμασίας οἰκονομίας αὐτοῦ τρόπος; τὰ γὰρ ἀληθῆ λεχθήσεται. ἀπήντετό τις τῶν χωριτῶν ὑποφεύγοντι τῷ Τιμοθέῳ καὶ τεταραγμένῳ, καὶ τὴν αἰτίαν τῆς ἐπείξεως ἐπύθετο. ὁ δὲ τἀληθὲς ἐξεῖπεν, κἀκεῖνος ἀκούσας (ἀπῄει δ’ εὐωχησόμενος γάμους, διαπαννυχίζειν γὰρ αὐτοῖς ἐν ταῖς τοιαύταις συνόδοις ἔθος) εἰσελθὼν ἀπήγγειλεν τοῖς κατακειμένοις· οἵ δὲ ὁρμῇ μιᾷ, καθάπερ ὑπὸ συνθήματι, ἐξανέστησαν, καὶ δρόμῳ φερόμενοι τάχιστα ἧκον, ἐπεισπεσόντες τε ἡμῖν ἠλάλαξαν, καὶ φυγῆς εὐθέως τῶν φρουρούντων ἡμᾶς στρατιωτῶν γενομένης, ἐπέστησαν ἡμῖν, ὡς εἴχομεν ἐπὶ τῶν ἀστρώτων σκιμπόδων κατακείμενοι. κἀγὼ μέν, οἶδεν ὁ θεὸς ὡς λῃστὰς εἶναι πρότερον ἡγούμενος ἐπὶ σύλησιν καὶ ἁρπαγὴν ἀφικομένους, μένων ἐπὶ τῆς εὐνῆς, ἤμην γυμνὸς ἐν τῷ λινῷ ἐσθήματι, τὴν δὲ λοιπὴν ἐσθῆτα παρακειμένην αὐτοῖς ὤρεγον· οἳ δὲ ἐξανίστασθαί τε ἐκέλευον καὶ τὴν ταχίστην ἐξιέναι. καὶ τότε συνεὶς ἐφ’ ᾧ παρῆσαν, ἀνέκραγον δεόμενος αὐτῶν καὶ ἱκετεύων ἀπιέναι καὶ ἡμᾶς ἐᾶν, εἰ δὲ βούλονταί τι χρηστὸν ἐργάσασθαι, τοὺς ἀπάγοντάς με Φθάσαι καὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοὺς τὴν ἐμὴν ἀποτεμεῖν ἠξίουν. καὶ τοιαῦτα βοῶντος, ὡς ἴσασιν οἱ κοινωνοί μου καὶ μέτοχοι πάντων γενόμενοι, ἀνίστασαν πρὸς βίαν. κἀγὼ μὲν παρῆ ἐμαυτὸν ὕπτιον εἰς τοὔδαφος, οἳ δὲ διαλαβόντες χειρῶν καὶ ποδῶν σύροντες ἐξήγαγον, ἐπηκολούθουι δέ μοι οἱ τούτων πάντων μάρτυρες, Γάιος Φαῦστος Πέτρος Παῦλος· οἳ καὶ ὑπολαβόντες με Φοράδηι ἐξήγαγον τοῦ πολιχνίου καὶ ὄνῳ γυμνῷ ἐπιβιβάσαν· τες ἀπήγαγον.” ταῦτα περὶ ἑαυτοῦ ὁ Διονύσιος.

As coisas relativas a Dionísio exporei a partir da sua carta a Germano, onde, falando a respeito de si mesmo, narra deste modo: "e eu falo diante de Deus, e ele sabe se minto: não por decisão própria, nem sem Deus, fiz a fuga; mas, já antes, promulgada a perseguição sob Décio, Sabino, na mesma hora, enviou um frumentário à minha procura, e eu permaneci quatro dias em casa, aguardando a chegada do frumentário; mas ele andou ao redor, esquadrinhando tudo — os caminhos, os rios, os campos onde suspeitava [que] eu me escondia ou caminhava —, e foi tomado de cegueira, não achando a casa; pois não cria [que] eu, perseguido, ficasse em casa. E a custo, depois do quarto dia, ordenando-me Deus mudar de lugar e abrindo caminho paradoxalmente, eu e os criados [filhos] e muitos dos irmãos saímos juntos. E que aquilo foi obra da providência de Deus, o que se seguiu [o] mostrou, no que talvez tenhamos sido úteis a alguns."

Depois, tendo dito algumas coisas no meio, manifesta as coisas que lhe sucederam depois da fuga, acrescentando isto: "pois eu, por volta do pôr-do-sol, tendo caído, com os que [estavam] comigo, [nas mãos] dos soldados, fui levado a Taposíris; e Timóteo, segundo a providência de Deus, aconteceu de não estar presente nem ser capturado; mas, chegando depois, achou a casa deserta e servidores guardando-a, e nós escravizados." E, depois de outras coisas, diz: "e qual [foi] o modo da sua admirável economia? Pois as coisas verdadeiras serão ditas. Um dos camponeses encontrou Timóteo, que fugia perturbado, e perguntou a causa da pressa. E ele disse a verdade, e aquele, ouvindo (e ia para um banquete de núpcias, pois é costume entre eles passar a noite inteira em tais reuniões), entrando, anunciou[-o] aos que estavam reclinados [à mesa]; e eles, com um só impulso, como sob um sinal combinado, levantaram-se todos, e, correndo, rapidíssimo chegaram, e, irrompendo sobre nós, soltaram gritos de guerra; e, tendo os soldados que nos guardavam imediatamente fugido, apresentaram-se diante de nós, tal como estávamos, deitados sobre catres sem colchão. E eu — Deus [o] sabe — julgando primeiro [que] eram salteadores vindos para roubo e pilhagem, permanecendo no leito, estava nu, na veste de linho, e oferecia-lhes a demais roupa que jazia ao lado; e eles ordenavam[-me] levantar e sair rapidíssimo. E então, compreendendo para que estavam ali, gritei, rogando-lhes e suplicando [que] partissem e nos deixassem; e, se queriam fazer algo de bom, pedia [que] se antecipassem aos que me levavam e eles mesmos cortassem a minha cabeça. E, gritando eu tais coisas, como sabem os meus companheiros e partícipes de todas as coisas, levantaram[-me] à força. E eu me lancei de costas ao chão; e eles, tomando[-me] pelas mãos e pés, arrastando[-me], levaram[-me] para fora; e seguiam-me as testemunhas de todas estas coisas: Gaio, Fausto, Pedro, Paulo; os quais também, tendo-me tomado às costas, levaram[-me] para fora da cidadezinha e, tendo[-me] montado num jumento em pelo, [me] conduziram embora." Estas coisas a respeito de si mesmo [diz] Dionísio.

XLI

Sobre os que deram testemunho na própria Alexandria

XLI. Ὁ δ’ αὐτὸς ἐν ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Φάβιον Ἀντιοχέων ἐπίσκοπον, τῶν κατὰ Δέκιον μάρη ρησάντων ἐν Ἀλεξανδρείᾳ τοὺς ἀγῶνας τοῦτο, ἱστορεῖ τὸν τρόπον· “οὐκ ἀπὸ τοῦ βασιλικοί προστάγματος ὁ διωγμὸς παρ’ ἡμῖν ἤρξατο, ἀλλ’ γὰρ ὅλον ἐνιαυτὸν προύλαβεν, καὶ φθάσας ὁ κακῶ, τῆ πόλει ταύτῃ μάντις καὶ ποιητής, ὅστις ἐκεῖνος ἢν, ἐκίνησεν καὶ παρώρμησεν καθ’ ἡμῶν τὰ πλῆθ’ τῶν ἐθνῶν, εἰς τὴν ἐπιχώριον αὐτοῦ δεοσοδαιμονίαι ἀναρριπίσας· οἳ δ’ ἐρεθισθέντες ὑπ’ αὐτοῦ κα πάσης ἐξουσίας εἰς ἀνοσιουργίαν λαβόμενοι, μόνη εὐσέβειαν τὴν θρῃσκείαν τῶν δαιμόνων ταύτην ὑπ’ ἔλαβον, τὸ καθ’ ἡμῶν φονᾶν. “ ΙΙρῶτον οὖν πρεσβύτην, Μητρᾶν ὀνόματι, συναρ πάσαντες καὶ κελεύσαντες ἄθεα λέγειν ῥήματα, μ(??) πειθόμενον, ξύλοις τε παίοντες τὸ σῶμα καὶ καλά ὀξέσιν τὸ πρόσωπον καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς κεντοῦντες ἀγαγόντες εἰς τὸ προάστεον, κατελιθοβόλησαν. “Εἶτα πιστὴν γυναῖκα, Κΐνταν καλουμένην, ἐπ’ τὸ εἰδωλεῖον ἀγαγόντες, ἠνάγκαζον προσκυνεῖν ἀποστρεΦομένην δὲ καὶ βδελυττομένην ἐκδήσαντε τῶν ποδῶν διὰ πάσης τῆς πόλεως κατὰ τοῦ τρα χέος λιθοστρώτου σύροντες προσαρασσομένην τοῖ μυλιαίοις λίθοις, ἅμα καὶ μαστιγοῦντες, ἐπὶ τό αὐτὸν ἀγαγόντες κατέλευσαν τόπον. εἴθ’ ὁμο θυμαδὸν ἅπαντες ὥρμησαν ἐπὶ τὰς τῶν θεοσεβῶ οἰκίας, καὶ οὓς ἐγνώριζον ἕκαστοι γειτνιῶντας ἐπεισπεσόντες ἦγον ἐσύλων τε καὶ διήρπαζον, τ(??) μὲν τιμιώτερα τῶν κειμηλίων νοσφιζόμενοι, τ δὲ εὐτελέστερα καὶ ὅσα ἐκ ξύλων ἐπεποίητ διαρριπτοῦντες καὶ κατακάοντες ἐν ταῖς ὁδοῖ ἑαλωκυίας ὑπὸ πολεμίων πόλεως παρεῖχον θέ ἐξέκλινον δὲ καὶ ὑπανεχώρουν οἱ ἀδελφοὶ καὶ ἁρπαγὴν τῶν ὑπαρχόντων ὁμοίως ἐκείνοις οἷς κ’ Παῦλος ἐμαρτύρησεν, μετὰ χαρᾶς προσεδέξα καὶ οὐκ οἶδ’ εἴ τις, πλὴν εἰ μή πού τις εἷς ἐμπέσω μέχρι γε τούτου τὸν κύριον ἠρνήσατο. “Ἀλλὰ καὶ τὴν θαυμασιωτάτην τότε παρθένον πρεσβῦτιν Ἀπολλωνίαν διαλαβόντες, τοὺς μὲν ὀδόντας ἅπαντας κόπτοντες τὰς σιαγόνας ἐξήλασαν πυρὰν δὲ νήσαντες πρὸ τῆς πόλεως ζῶσαν ἠπείλουν κατακαύαειν, εἰ μὴ συνεκφωνήσειεν αὐτοῖς τὰ τῆς ἀσεβείας κηρύγματα. ἡ δὲ ὑποπαραιτησαμένη βραχὺ καὶ ἀνεθεῖσα, συντόνως ἐπήδησεν εἰς τὸ πῦρ, καὶ καταπέφλεκται. “Σεραπίωνά τε καταλαβόντες ἐφέστιον, σκληραῖς βασάνοις αἰκισάμενοι καὶ πάντα τὰ ἄρθρα διακλάσαντες, ἀπὸ τοῦ ὑπερῴου πρηνῆ κατέρριψαν. “Οὐδεμία δὲ ὁδός, οὐ λεωφόρος, οὐ στενωπὸς ἡμῖν βάσιμος ἦν, οὐ νύκτωρ, οὐ μεθ’ ἡμέραν, ἀεὶ καὶ πανταχοῦ πάντων κεκραγότων, εἰ μὴ τὰ δύσφημά τις ἀνυμνοίη ῥήματα, τοῦτον εὐθέως δεῖν αύρεσθαί τε καὶ πίμπρασθαι. καὶ ταῦτα ἐπὶ πολὺ μὲν τοῦτον ἤκμασεν τὸν τρόπον, διαδεξαμένη δὲ τοὺς ἀθλίους ἡ στάσις καὶ πόλεμος ἐμφύλιος τὴν καθ’ ἡμῶν ὠμότητα πρὸς ἀλλήλους αὐτῶν ἔτρεφεν, καὶ σμικρὸν μὲν προσανεπνεύσαμεν, ἀσχολίαν τοῦ πρὸς ἡμᾶς θυμοῦ λαβόντων, εὐθέως δὲ ἡ τῆς βασιλείας ἐκείνης τῆς εὐμενεστέρας ἡμῖν μεταβολὴ διήγγελται, καὶ πολὺς ὁ τῆς ἐφ’ ἡμᾶς ἀπειλῆς φόβος ἀνετείνετο. καὶ δὴ καὶ παρῆν τὸ πρόσταγμα, αὐτὸ σχεδὸν ἐκεῖνο οἷον τὸ προρρηθὲν ὑπὸ τοῦ κυρίου ἡμῶν παρὰ βραχὺ τὸ φοβερώτατον, ὡς, εἰ δυνατόν, σκανδαλίσαι καὶ τοὺς ἐκλεκτούς. πλῆ πάντες γε κατεπτήχεσαν· καὶ πολλοὶ μὲν εὐθέως τῶν περιφανεστέρων, οἳ μὲν ἀπήντων δεδιότες, δὲ δημοσιεύοντες ὑπὸ τῶν πράξεων ἤγοντο, δὲ ὑπὸ τῶν ἀμφ’ αὐτοῖς ἐφείλκοντο· ὀνομαστί τε καλούμενοι ταῖς ἀνάγνοις καὶ ἀνιέροις θυσίαις προσῄεσαν, οἳ μὲν ὠχριῶντες καὶ τρέμοντες, ὥσπερ οὐ θύσοντες, ἀλλ’ αὐτοὶ θύματα καὶ αφάγια τοῖς εἰδώλοις ἐσόμενοι, ὡς ὑπὸ πολλοῦ τοῦ περιεατῶτος δήμου χλεύην αὐτοῖς ἐπιφέρεσθαι καὶ δήλους μὲν εἶναι πρὸς πάντα δειλοὺς ὑπάρχοντας, καὶ πρὸς τὸ τεθνάναι καὶ πρὸς τὸ θῦααι· οἳ δέ τινες ἑτοιμότερον τοῖς βωμοῖς προσέτρεχον, ἰσχυριζόμενοι τῆ θρασύτητι τὸ μηδὲ πρότερον Χριστιανοὶ γεγονέναι, περὶ ὧν ἡ τοῦ κυρίου πρόρρησις ἀληθεστάτη ὅτι δυσκόλως σωθήσονται. τῶν δὲ λοιπῶν οἳ μὲν ἕποντο τούτοις ἑκατέροις, οἳ δὲ ἔφευγον· οἳ δὲ ἡλίσκοντο, καὶ τούτων οἳ μὲν ἄχρι δεσμῶν καὶ φυλακῆς χωρήσαντες, καὶ τινὲς καὶ πλείονας ἡμέρας καθειρχθέντες, εἶτα καὶ πρὶν ἐπὶ δικαστήριον ἐλθεῖν, ἐξωμόσαντο, οἳ δὲ καὶ βασἀνοις ἐπὶ ποσὸν ἐγκαρτερήσαντες, πρὸς τὸ ἑξῆς ἀπεῖπον. “Οἱ δὲ στερροὶ καὶ μακάριοι στῦλοι τοῦ κυρίου κραταιωθέντες ὑπ’ αὐτοῦ καὶ τῆς ἰσχυρᾶς ἐν αὐτοῖς πίστεως ἀξίαν καὶ ἀνάλογον δύναμιν καὶ καρτερίαν λαβόντες, θαυμαστοὶ γεγόνσιν αὐτοῦ τῆς βασιλεία μάρτυρες· ὧν πρῶτος Ἰουλιανός, ἄνθρωπος ποδαγρός, μὴ στῆναι, μὴ βαδίσαι δυνάμενος, σὺν ἑτέροις δύο τοῖς φέρουσιν αὐτὸν προσήχθη· ὧν ὁ μὲν ἕτερος εὐθὺς ἠρνήσατο, ὁ δ’ ἕτερος, Κρονίων ὀνόματι, ἐπίκλην δὲ Εὔνους, καὶ αὐτὸς ὁ πρεσβύτης Ἰουλιανὸς ὁμολογήσαντες τὸν κύριον, διὰ πάσης τῆς πόλεως, μεγίστης οὔσης ὡς ἴστε, καμήλοις ἐποχούμενοι καὶ μετέωροι μαστιγούμενοι, τέλος ἀσβέστῳ, περικεχυμένου τοῦ δήμου παντός, κα ετάκησαν. στρατιώτης τε αὐτοῖς παραστὰς καὶ τοῖς ἐφυβρίζουσιν ἐναντιωθείς, ἐκείνων προσαχθεὶς ὁ ἀνδρειότατος ὁπλομάχος τοῦ θεοῦ Βησᾶς κἀν τῷ μεγάλῳ πολέμῳ τῷ περὶ τῆς εὐσεβείας ἀριστεύσας, ἀπετμήθη τὴν κεφαλήν. καί τις ἕτερος, τὸ μὲν γένος Λίβυς, τὴν δὲ προσηγορίαν ἅμα καὶ τὴν εὐλογίαν ἀληθὴς Μάκαρ, προτροπῆς αὐτῷ πολλῆς ὑπὸ τοῦ δικαστοῦ πρὸς ἄρνησιν γενομένης, οὐχ ὑπαχθεὶς ζῶν καταπέφλεκται. Ἐπίμαχός τε μετ’ αὐτοὺς καὶ ᾿Αλέξανδρος μετὰ πολὺν ὃν ἔμειναν δεσμῶται χρόνον, μυρίας διενεγκόντες ἀλγηδόνας ξυστῆρας μάστιγας, [πυρὶ] ἀσβέστῳ καὶ οὗτοι διεχύθησαν. “Καὶ σὺν αὐτοῖς γυναῖκες τέσσαρες, Ἀμμωνάριόν τε ἁγία παρθένος, πάνυ φιλονείκως αὐτὴν ἐπὶ πλεῖστον τοῦ δικαστοῦ βασανίσαντος, ἅτε προαπγφηναμένην ὅτι μηδὲν ὧν ἐκεῖνος κελεύοι φθέγξεται, ἀληθεύσασα τὴν ἐπαγγελίαν, ἀπήχθη· αἱ δὲ λοιπαί, ἡ σεμνοτάτη πρεσβῦτις Μερκουρία καὶ ἡ πολύπαις μέν, οὐχ ὑπὲρ τὸν κύριον δὲ ἀγαπήσασα τὰ τέκνα Διονυσία, καταιδεσθέντος εἰς ἀνήνυτον ἔτι βασανίζειν καὶ ὑπὸ γυναικῶν ἡττᾶσθαι τοῦ ἡγεμόνος, αιδήρῳ τεθνᾶσιν, μηκέτι βασάνων πεῖραν λαβοῦσαι· τὰς γὰρ ὑπὲρ πασῶν ἡ πρόμαχος Ἀμμωνάριον ἀνεδέδεκτο. “Ἥρων δὲ καὶ Ἀτὴρ καὶ Ἰσίδωρος Αἰγύπτιοι καὶ σὺν αὐτοῖς παιδάριον ὡς πεντεκαιδεκαέτης ὁ Διοσκόρος παρεδόθησαν· καὶ πρῶτον τὸ μειράκιον λόγοις τε ἀπατᾶν ὡς εὐπαράγωγον καὶ βασάνοις καταναγκάζειν ὡς εὐένδοτον πειρωμένου, οὔτ’ ἐπείσθη οὔτ’ εἶξεν ὁ Διοσκόρος· τοὺς δὲ λοιποὺς ἀγριώτατα καταξήνας, ἐγκαρτερήσαντας πυρὶ καὶ τούτους ἔδωκεν. τὸν δὲ Διόακορον ἐλλαμπρυνάμενόν τε δημοσίᾳ καὶ σοφώτατα πρὸς τὰς ἰδίας πεύσεις ἀποκρινάμενον θαυμάσας, παρῆκεν, ὑπέρθεσιν φήσας εἰς μετάνοιαν αὐτῷ διὰ τὴν ἡλικίαν ἐπιμετρεῖν· καὶ νῦν ὁ θεοπρεπέστατος σὺν ἡμῖν ἐστιν Διοσκόρος, εἰς μακρότερον τὸν ἀγῶνα διαρκέστερον μείνας τὸν ἆθλον. “ Νεμεσίων δέ τις, κἀκεῖνος Αἰγύπτιος, ἐσυκοφαντήθη μὲν ὡς δὴ σύνοικος λῃστῶν, δὲ ταύτην παρὰ τῷ ἑκατοντάρχῳ τὴν ἀλλοτριωτάτην διαβολήν, καταμηνυθεὶς ὡς Χριστιανὸς ἧκεν δεαμώτης ἐπὶ τὸν ἡγούμενον· ὁ δὲ ἀδικώτατος διπλαῖς αὐτὸν ἢ τοὺς λῃστὰς ταῖς τε βασάνοις καὶ ταῖς μάστιξιν λυμηνάμενος, τῶν λῃστῶν κατέφλεξεν τιμηθέντα ’τον μακάριον τῷ τοῦ χριστοῦ παραδείγματι. “ Ἀθρόον δέ τι σύνταγμα στρατιωτικόν, Ἄμμων καὶ Ζήνων καὶ Πτολεμαῖος καὶ Ἰγγένης καὶ σὺν αὐτοῖς πρεαβύτης Θεόφιλος, εἱστήκεισαν πρὸ τοῦ δικαατηρίου· κρινομένου δή τινος ὡς Χριστιανοῦ καὶ πρὸς ἄρνησιν ἤδη ῥέποντος, ἐπρίοντο παρεστηκότες, καὶ τοῖς τε προσώποις ἐνένευον καὶ τὰς χεῖρας ἀνέτεινον καὶ συνεσχηματίζοντο τοῖς αώμααιν. ἐπιατροφῆς δὲ πάντων πρὸς αὐτοὺς γενομένης, πρίν τινας αὐτῶν ἄλλως λαβέσθαι φθάσαντες ἐπὶ τὸ βάθρον ἀνέδραμον, εἶναι Χριστιανοὶ λέγοντες, ὡς τόν τε ἡγεμόνα καὶ τοὺς συνέδρους ἐμφόβους γενέσθαι, καὶ τοὺς μὲν εὐθαρσεστάτους ἐφ’ οἷς πείσονται, φαίνεσθαι, τοὺς δὲ δικάζοντας ἀποδειλιᾶν. καὶ οὗτοι μὲν ἐκ δικαστηρίων ἐνεπόμπευσαν καὶ ἠγαλλιάσαντο μαρτυρίᾳ, θριαμβεύοντος αὐτοὺς ἐνδόξως τοῦ θεοῦ.

E o mesmo, na carta a Fábio, bispo dos antioquenos, narra deste modo os combates dos que sob Décio deram testemunho em Alexandria: "não [foi] a partir do edito imperial [que] a perseguição começou entre nós, mas antecedeu[-o] um ano inteiro; e, antecipando-se, o adivinho e poeta de males para esta cidade, quem quer que aquele fosse, moveu e incitou contra nós as multidões das nações, atiçando[-as] para a sua superstição local; e eles, excitados por ele, e tomando toda licença para a obra ímpia, supuseram [ser] este o [único] culto piedoso dos [seus] demônios: a sede do nosso sangue.

Primeiro, pois, arrebatando um ancião, de nome Metras, e ordenando[-lhe] dizer palavras ímpias, [e ele] não obedecendo, batendo-lhe no corpo com paus e picando-lhe o rosto e os olhos com juncos agudos, tendo[-o] levado ao subúrbio, [o] lapidaram. Depois, tendo levado ao templo dos ídolos uma mulher fiel, chamada Quinta, forçavam[-na] a adorar; e, recusando ela e abominando, tendo[-lhe] atado os pés, [a] arrastaram através de toda a cidade, pelo áspero calçamento, sendo [ela] despedaçada contra as pedras de mó, ao mesmo tempo flagelando[-a]; e, tendo[-a] levado ao mesmo lugar, [a] lapidaram. Depois, unânimes, todos se lançaram sobre as casas dos tementes a Deus, e, irrompendo sobre os que cada um conhecia como vizinhos, levavam[-nos], despojavam e pilhavam, separando para si as mais preciosas das posses, e as mais vis e quantas eram feitas de madeira, espalhando[-as] e queimando[-as] nas ruas, ofereciam a visão de uma cidade tomada por inimigos. E os irmãos desviavam-se e se retiravam, e, como aqueles a quem Paulo deu testemunho, acolheram com alegria a pilhagem dos [seus] bens. E não sei [de] alguém — a não ser, talvez, um único que caiu [nas mãos deles] — [que], até este [momento], tenha negado o Senhor.

Mas também, tendo agarrado a então admirabilíssima virgem anciã Apolônia, golpeando[-lhe] todos os dentes, arrancaram[-lhos] das mandíbulas; e, tendo acendido uma fogueira diante da cidade, ameaçavam queimá-la viva, se não proferisse junto com eles as proclamações da impiedade. E ela, tendo pedido um breve [adiamento] e sido solta, de um salto lançou-se resoluta ao fogo, e foi consumida. E, apanhando Serapião em [sua] casa, tendo[-o] maltratado com duros tormentos e quebrado todas as [suas] articulações, lançaram-no de cabeça do andar superior. E nenhum caminho, nem avenida, nem viela nos era transitável, nem de noite nem de dia, gritando todos, sempre e em toda parte, [que], se alguém não entoasse as palavras blasfemas, este imediatamente devia ser arrastado e queimado. E estas coisas, por muito [tempo], atingiram o auge deste modo; mas a sedição e a guerra civil, tendo recebido em sucessão os miseráveis, voltou de uns contra os outros a crueldade [que tinham] contra nós; e respiramos um pouco, tendo eles [outra] ocupação para o furor contra nós; mas imediatamente anunciou-se a mudança daquele reinado que nos fora mais benigno, e estendia-se muito o medo da ameaça sobre nós.

E, com efeito, chegou o edito — quase aquele mesmo predito pelo nosso Senhor, por pouco o mais terrível, de modo a escandalizar, se possível, até os eleitos. Contudo, todos se apavoraram; e muitos dos mais ilustres, imediatamente, uns se apresentavam por medo, outros, [que eram] funcionários públicos, eram levados pelas [suas] funções, outros eram arrastados pelos que os cercavam; e, chamados pelo nome, aproximavam-se dos sacrifícios impuros e profanos — uns pálidos e trêmulos, como quem não ia sacrificar, mas ser eles mesmos vítimas e imolações aos ídolos, de modo que o numeroso povo ao redor lhes lançava zombaria, e era claro [que] eram covardes para tudo, tanto para morrer quanto para sacrificar; e outros corriam mais prontamente aos altares, afirmando com a [sua] desfaçatez que nem antes tinham sido cristãos — a respeito dos quais a predição do Senhor [é] veríssima: que dificilmente serão salvos. Dos demais, uns seguiam a cada um destes, outros fugiam; outros eram capturados, e, destes, uns, tendo avançado até as cadeias e a prisão, e alguns tendo estado encarcerados até por vários dias, depois, antes mesmo de vir a tribunal, abjuraram; e outros, tendo resistido até certo ponto aos tormentos, para o que se seguia renunciaram.

Mas as firmes e bem-aventuradas colunas do Senhor, fortalecidas por ele e tendo recebido, digna e proporcional à forte fé [que havia] neles, potência e perseverança, tornaram-se admiráveis mártires do seu reino; dos quais o primeiro [foi] Juliano, homem gotoso, incapaz de ficar de pé, de caminhar, [que] foi conduzido com outros dois que o carregavam; dos quais um imediatamente negou, e o outro, de nome Cronião, apelidado Êuno, e o próprio ancião Juliano, tendo confessado o Senhor, através de toda a cidade — grandíssima, como sabeis —, montados em camelos e, do alto, flagelados, por fim, tendo todo o povo derramado ao redor, foram consumidos em cal viva. E um soldado que os assistia, e se opôs aos que [os] ultrajavam — [tendo] aqueles gritado —, foi apresentado, e, o valentíssimo hoplomaco de Deus, Besas, tendo-se distinguido na grande guerra pela piedade, foi decapitado. E um outro, líbio de origem, mas, pelo nome e pela bênção, um verdadeiro Macar ['Bem-aventurado'], tendo-lhe o juiz feito muita exortação à negação, não se dobrando, foi queimado vivo. E, depois deles, Epímaco e Alexandre, depois de muito tempo que permaneceram prisioneiros, tendo suportado inúmeras dores, raspadeiras [e] flagelos, também estes foram dissolvidos em cal viva.

E, com eles, quatro mulheres: Amonária, santa virgem — tendo-a o juiz torturado muitíssimo, com grande porfia, visto que declarara de antemão que nada do que aquele ordenasse proferiria; e, tendo cumprido com verdade a promessa, foi levada [ao suplício]. E as demais — a venerandíssima anciã Mercúria, e Dionísia, mãe de muitos filhos, mas que não amou os filhos acima do Senhor —, tendo o governador se envergonhado de torturar inutilmente e de ser vencido por mulheres, morreram pelo ferro, sem mais tomar prova de tormentos; pois a campeã Amonária os recebera em favor de todas.

E Héron e Ater e Isidoro, egípcios, e com eles um menino de cerca de quinze anos, Dióscoro, foram entregues; e primeiro, tentando [o juiz] enganar o rapazinho com palavras, como [se fosse] fácil de desencaminhar, e forçá[-lo] com tormentos, como [se fosse] fácil de dobrar, Dióscoro nem obedeceu, nem cedeu; e os demais, tendo[-os] laceradíssimo ferozmente, [e eles] tendo perseverado, também estes entregou ao fogo. Mas a Dióscoro — que se distinguira em público e respondera sapientíssimamente às suas interrogações —, admirando[-o], soltou[-o], dizendo conceder-lhe, pela idade, um adiamento para o arrependimento; e agora o digníssimo de Deus Dióscoro está conosco, tendo permanecido para um combate mais longo e uma luta mais duradoura. E um certo Nemesião, também ele egípcio, foi falsamente denunciado como convivente de salteadores; mas, tendo-se defendido, junto ao centurião, desta calúnia estranhíssima, denunciado como cristão, veio prisioneiro diante do governador; e o injustíssimo, tendo-o dilacerado com o dobro dos tormentos e flagelos dos salteadores, queimou[-o] entre os salteadores — honrado, o bem-aventurado, com o exemplo de Cristo.

E todo um pelotão militar — Amão e Zenão e Ptolomeu e Ingenes, e com eles um ancião, Teófilo — estava de pé diante do tribunal; e, sendo julgado um certo [homem] como cristão, e já se inclinando para a negação, eles, ali presentes, rangiam os dentes, e acenavam com os rostos, e estendiam as mãos, e gesticulavam com os corpos. E, tendo-se todos voltado para eles, antes que alguns os prendessem de outro modo, antecipando-se, correram ao banco [dos réus], dizendo que eram cristãos, de modo que o governador e os assessores ficaram tomados de medo; e os que eram julgados apareciam corajosíssimos diante do que iam padecer, e os que julgavam acovardavam-se. E estes saíram em pompa dos tribunais e exultaram no testemunho, triunfando Deus, neles, gloriosamente."

XLII

Sobre outros [mártires] que Dionísio narra

XLII. “Ἄλλοι δὲ πλεῖστοι κατὰ πόλεις καὶ κώμας ὑπὸ τῶν ἐθνῶν διεσπάσθησαν, ὧν παραδείγματος ἕνεκεν ἐπιμνησθήσομαι. Ἰσχυίων ἐπετρόπευέν τινι τῶν ἀρχόντων ἐπὶ μιαθῷ. τοῦτον ὁ μιαθοδότης ἐκέλευσεν θῦσαι, μὴ πειθόμενον ὕβριζεν, ἐμμένοντα προεπηλάκιζεν, ὑφισταμένου, βακτηρίαν μεγίστην λαβὼν διὰ τῶν ἐντέρων καὶ τῶν σπλάγχνων διώσας, ἀπέκτεινεν. “ Τί δεῖ λέγειν τὸ πλῆθος τῶν ἐν ἐρημίαις καὶ ὄρεσιν πλανηθέντων, ὑπὸ Λιμοῦ καὶ δίψης κρύους καὶ νόσων καὶ λῃστῶν καὶ θηρίων διεφαρμένων; ὧν οἱ περιγενόμενοι τῆς ἐκείνων εἰσὶν ἐκλογῆς καὶ νίκης μάρτυρες, ἓν δὲ καὶ τούτων εἰς δήλωσιν ἔργον παραθήσομαι. Χαιρήμων ἢν ὑπέργηρως τῆς Νείλου καλουμένης πόλεως ἐπίσκοπος. οὗτος εἰς τὸ Ἀράβιον ὄρος ἅμα τῆ συμβίῳ ἑαυτοῦ φυγών, οὐκ ἐπανελήλυθεν, οὐδὲ ἐδυνήθησαν ἰδεῖν οὐκέτι, καίτοι πολλὰ διερευνησάμενοι, οἱ ἀδελφοὶ οὔτε αὐτοὺς οὔτε τὰ σώματα. πολλοὶ δὲ οἱ κατ’ αὐτὸ τὸ Ἀραβικὸν ὄρος ἐξανδραποδισθέντες ὑπὸ βαρβάρων Σαρακηνῶν· ὧν οἳ μὲν μόλις ἐπὶ πολλοῖς χρήμασιν ἐλυτρώθησαν, οἵ δὲ μέχρι νῦν οὐδέπω. “ καὶ ταῦτα διεξῆλθον οὐ μάτην, ἀδελφέ, ἀλλ ἵνα εἰδῇς ὅσα καὶ ἡλίκα δεινὰ παρ’ ἡμῖν συνέβη· ὧν οἱ μᾶλλον πεπειραμένοι πλείονα ἂν εἰδεῖεν.” Εἶτα τούτοις ἐπιφέρει μετὰ βραχέα λέγων· “ αὐτοὶ τοίνυν οἱ θεῖοι μάρτυρες παρ’ ἡμῖν, οἱ νῦν τοῦ Χριστοῦ πάρεδροι καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ κοινωνοὶ καὶ μέτοχοι τῆς κρίαεως αὐτοῦ καὶ συνδικάζοντες αὐτῷ, τῶν παραπεπτωκότων ἀδελΦῶν τινας ὑπευθύνους τοῖς τῶν θυσιῶν γενομένους προσελάβοντο, καὶ τὴν καὶ μετάνοιαν αὐτῶν ἰδόντες δεκτήν τε γενέσθαι δυναμένην τῶ μὴ βουλομένω καθόλου τὸν θάνατον μ’ μ’ μ’ ὢ του ἁμαρτωλοῦ ὡς τὴν μετάνοιαν δοκιμάσαντες, εἰσεδέξαντο καὶ συνήγαγον καὶ συνέστησαν προσευχῶν αὐτοῖς καὶ ἑστιάσεων τί οὖν ἡμῖν, ἀδελφοί, περὶ τούτων συμβουλεύετε τί ἡμῖν πρακτέον; σύμψηφοι καὶ ὁμογνώμονες αὐτοῖς καταστῶμεν καὶ τὴν κρίαιν αὐτῶν καὶ τὴν χάριν φυλάξωμεν καὶ τοῖς ἐλεηθεῖσιν ὑπ’ χρηστευσώμεθα, ἢ τὴν κρίσιν αὐτῶν ποιησώμεθα καὶ δοκιμαστὰς αὑτοὺς τῆς γνώμης ἐπιστήσωμεν καὶ τὴν χρηστότητα καὶ τὴν τάξιν ἀνασκευάσωμεν ; Ταῦτα δ’ εἰκότως ὁ Διονύσιος παρατέθειται, τὸν περὶ τῶν ἐξησθενηκότων κατὰ τὸν τοῦ διωγμοῦ καιρὸν ἀνακινῶν λόγον,

"E muitíssimos outros, por cidades e aldeias, foram despedaçados pelas nações, dos quais, a título de exemplo, mencionarei um. Isquírion administrava, por salário, [os bens] de um dos governantes. O pagador ordenou-lhe sacrificar; não obedecendo, injuriava[-o]; permanecendo firme, insultava[-o]; e, resistindo [ele], tomando um enorme bastão, trespassou-lhe os intestinos e as entranhas, e matou[-o]. Que é preciso dizer a multidão dos que erraram por desertos e montes, destruídos por fome e sede e frio e doenças e salteadores e feras? Dos quais os sobreviventes são testemunhas da eleição e vitória daqueles; mas exporei também um feito destes para demonstração. Queremão era um [homem] velhíssimo, bispo da cidade chamada de Nilo. Este, tendo fugido para o monte Arábio com a sua companheira, não regressou, nem puderam os irmãos vê-los mais — embora tenham muito procurado —, nem a eles, nem aos corpos. E muitos, no próprio monte Arábico, foram escravizados por bárbaros sarracenos; dos quais uns, a custo, por muito dinheiro foram resgatados, e outros, até agora, ainda não. E percorri estas coisas não em vão, irmão, mas para que saibas quantas e quão grandes coisas terríveis se deram entre nós; das quais os mais experimentados saberiam mais."

Depois, a estas coisas acrescenta, pouco depois, dizendo: "os próprios divinos mártires entre nós, pois — que agora são assessores de Cristo, e partícipes do seu reino, e participantes do seu juízo, e julgam com ele —, acolheram alguns dos irmãos caídos, réus dos [delitos] dos sacrifícios; e, tendo visto a conversão e o arrependimento deles, [e julgando que] podia ser aceito por aquele que de modo algum quer a morte do pecador, mas o arrependimento, tendo[-os] aprovado, receberam-nos, e reuniram[-nos], e congregaram[-nos], e compartilharam com eles orações e refeições. Que, pois, irmãos, nos aconselhais a respeito destes? Que devemos fazer? Ponhamo-nos de acordo e concordes com eles, e guardemos o juízo deles e a graça, e sejamos benignos com aqueles de quem tiveram compaixão — ou façamos injusto o juízo deles, e nos constituamos censores da opinião deles, e afligamos a bondade, e subvertamos a ordem?" E estas coisas, com razão, Dionísio expôs, movendo a questão a respeito dos que tinham fraquejado no tempo da perseguição,

XLIII

Sobre Novato: qual era ele no [seu] modo, e sobre a heresia segundo ele

XLIII. ἐπειδήπερ τῇ κατὰ τούτων ἀρθεὶς ὑπερηφανίᾳ Νοουάτος, τῆς Ῥωμαίων ἐκκλησίας πρεαβύτερος, ὡς μηκέτ’ οὔσης αὐτοῖς σωτηρίας ἐλπίδος μηδ’ εἰ πάντα τὰ εἰς ἐπιστροφὴν γνησίαν καὶ καθαρὰν ἐπιτελοῖεν, ἰδίας αἱρέαεως τῶν κατὰ λογισμοῦ φυσίωσιν Καθαροὺς ἑαυτοὺς ἀποφηνάντων ἀρχηγὸς καθίσταται· ἐφ’ ᾧ συνόδου μεγίστης ἐπὶ Ῥώμης συγκροτηθείσης ἑξήκοντα μὲν τὸν ἀριθμὸν ἐπισκόπων, πλειόνων δ’ ἔτι μᾶλλον πρεσβυτέρων τε καὶ διακόνων, ἰδίως τε κατὰ τὰς λοιπὰς ἐπαρχίας τῶν κατὰ χώραν ποιμένων περὶ τοῦ πρακτέου διασκεψαμένων, δόγμα παρίσταται τοῖς τὸν μὲν Νοουάτον ἅμα τοῖς σὺν αὐτῷ τούς τε συνευδοκεῖν τῇ μισαδέλφῳ ἀπανθρωποτάτῃ γνώμῃ τἀνδρὸς προαιροῦ μένους ἐν ἀλλοτρίοις τῆς ἐκκλησίας ἡγεῖσθαι, τοὺς δὲ τῆ σαμφορᾷ περιπεπτωκότας τῶν ἀδελφῶν ἰᾶσθαι καὶ θεραπεύειν τοῖς τῆς μετανοίας φαρμάκοις. Ἦλθον δ’ οὖν εἰς ἡμᾶς ἐπιατολαὶ Κορνηλίου Ρωμαίων ἐπιακόπου πρὸς τὸν τῆς Ἀντιοχέων ἐκκλησίας Φάβιον, δηλοῦσαι τὰ περὶ τῆς συνόδου καὶ τὰ δόξαντα τοῖς κατὰ τὴν Ἰταλίαν καὶ Ἀφρικὴν καὶ τὰς αὐτόθι χώρας, καὶ ἄλλαι πάλιν, Ῥωμαϊκὴ φωνῇ συντεταγμέναι, Κυπριανοῦ καὶ τῶν ἅμ’ αὐτῷ κατὰ τὴν Ἀφρικήν, δι’ ὧν τὸ καὶ αὐτοὺς συνευδοκεῖν τῷ δεῖν τυγχάνειν τοὺς πεπειρασμένους ἐνεφαίνετο καὶ τῷ χρῆναι εὐλόγως τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας ἐκκήρυκτον ποιήσασθαι τὸν τῆς αἱρέσεως τε ὁμοίως τοὺς συναπαγομένους αὐτῷ. ταύταις ἄλλη τις ἐπιστολὴ συνῆπτο τοῦ Κορνηλίου περὶ τῶν κατὰ τὴν σύνοδον ἀρεσάντων καὶ πάλιν περὶ τῶν κατὰ Νοουάτον πραχθέντων· ἀφ’ ἦς καὶ μέρη παραθέσθαι οὐδὲν ἂν κωλύοι, ὅπως εἰδεῖεν τὰ κατ’ αὐτὸν οἱ τῇδε ἐντυγχάνοντες τῆ γραφῆ. τὸν δὴ οὖν Φάβιον ἀναδιδάσκων ὁποῖός τις ὁ Νοουάτος γεγόνοι τὸν τρόπον, αὐτὰ δὴ ταῦτα γράφει ὁ Κορνήλιος· “ “ἵνα δὲ γνῷς ὅτι πρόπαλαι ὀρεγόμενος τῆς ἐπισκοπῆς ὁ θαυμάσιος οὗτος καὶ κρύπτων ἐν αὑτῷ τὴν προπετῆ ταύτην αὐτοῦ ἐπιθυμίαν ἐλάνθανεν, ἐπικαλύμματι τῆς αὐτοῦ ἀπονοίας τῷ κατ’ ἀρχὰς σὺν αὑτῷ τοὺς ἐσχηκέναι χρώμενος, εἰπεῖν βούλομαι. Μάξιμος πρεσβύτερος τῶν παρ’ ἡμῖν καὶ Οὐρβανός, τὴν ἐξ ὁμολογίας δόξαν ἀρίστην Σιδόνιός τε καὶ Κελερῖνος, ἀνὴρ ὃς πάσας βασάνους διὰ τὸν τοῦ θεοῦ ἔλεον καρτερικώτατα διενέγκας καὶ τῆ ῥώμη τῆς αὐτοῦ πίστεως τῆς σαρκὸς ἐπιρρώσας, κατὰ κράτος νενίκηκεν τὸν ἀντικείμενον, οὗτοι δὴ οὖν οἱ ἄνδρες κατανοήσαντες αὐτὸν καὶ καταφωράσαντες τὴν ἐν αὐτῷ πανουργίαν τε καὶ παλιμβολίαν τάς τε ἐπιορκίας καὶ τὰς φευδολογίας καὶ τὴν ἀκοινωνησίαν αὐτοῦ καὶ λυκοφιλίαν, ἐπανῆλθον εἰς τὴν ἁγίαν ἐκκλησίαν, καὶ ἅπαντα αὐτοῦ τὰ τεχνάσματα καὶ πονηρεύματα, ἃ ἐκ πολλοῦ ἔχων ἐν ἑαυτῷ ὑπεστέλλετο, ἱκανῶν τοῦτο μὲν ἐπισκόπων τοῦτο δὲ πρεσβυτέρων καὶ λαικῶν ἀνδρῶν παμπόλλων, ἐξήγγειλαν, ἀποδυρόμενοι καὶ μεταγινώσκοντες ἐφ’ οἷς τῷ δολερῷ ῥῷ καὶ κακοήθει θηρίῳ πρὸς ὀλίγον χρόνον τῆς ἐκκλησίας ἀπελείδθησαν.” Εἶτὰ μετὰ βραχέα φηαίν· “ἀμήχανον ὅσην, ἀγαπητὲ ἀδελφέ, τροπὴν καὶ μεταβολὴν ἐν βραχεῖ καιρῷ ἐθεασάμεθα ἐπ’ αὐτοῦ γεγενημένην. ὁ γάρ τοι λαμπρότατος καὶ δι’ ὅρκων φοβερῶν τινων πιστούμενος τὸ μηδ’ ὅλως ἐπισκοπῆς αἰφνίδιον ἐπίσκοπος ὥσπερ ἐκ μαγγάνου τινὸς εἰς τὸ μέσον ῥιφεὶς ἀναφαίνεται. οὗτος γάρ τοι ὁ δογματιστής, ὁ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὑπερασπιστής, ὁπηνίκα παρασπᾶσθαί τε τὴν μὴ δοθεῖσαν αὐτῷ ἄνωθεν ἐπεχείρει, δύο ἑαυτῷ κοινωνούς, ἀπεγνωκότας τῆς ΕUSEBIUS ἑαυτῶν σωτηρίας, ἐπελέξατο, ὡς ἄν εἰς τι μέρος καὶ ἐλάχιστον τῆς Ἰταλίας ἀποστείλῃ κἀκεῖθεν ἐπισκόπους τρεῖς, ἀνθρώπους καὶ ἁπλουστάτους, πλαστῇ τινι ἐπιχειρήσει ἐξαπατήσῃ, διαβεβαιούμενος καὶ διισχυριζόμενος δεῖν αὐτοὺς ἐν τάχει παραγενέσθαι εἰς Ῥώμην, δῆθεν πᾶσα ἥτις δήποτε οὖν διχοστασία σὺν καὶ ἑτέροις ἐπισκόποις καὶ αὐτῶν διαλυθῇ· οὓς παραγενομένους, ἅτε δή, ὡς ἔφθημεν λέγοντες, ἀνθρώπους ἁπλουστέρους περὶ τὰς πονηρῶν μηχανάς τε καὶ ῥᾳδιουργίας, συγκλεισθέντας ὑπό τινων ὁμοίων αὐτῷ τεταραγμένων ἀνθρώπων, ὥρᾳ δεκάτῃ, μεθύοντας καὶ κραιπαλῶντας, μετὰ βίας ἠνάγκασεν εἰκονικῇ τινι καὶ ματαίᾳ χειρεπιθεσίᾳ ἐπισκοπὴν αὐτῷ δοῦναι, ἐνέδρᾳ καὶ πανουργίᾳ, μὴ ἐπιβάλλουσαν αὐτῷ, ἐκδικεῖ· ἐξ ὧν εἷς μετ’ οὐ πολὺ ἐπανῆλθεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, ἀποδυρόμενος καὶ ἐξομολογοῦ μένος τὸ ἑαυτοῦ ἁμάρτημα, ᾧ καὶ ἐκοινωνήσαμεν λαικῷ, ὑπὲρ αὐτοῦ δεηθέντος παντὸς τοῦ παρόντος λαοῦ· καὶ τῶν λοιπῶν δὲ ἐπισκόπων διαδόχους εἰς τοὺς τόπους, ἐν οἷς ἦσαν, χειροτονήσαντες ἀπεστάλκαμεν . “‘O ἐκδικητὴς οὗν τοῦ εὐαγγελίου οὐκ ἠπίστατο ἕνα ἐπίσκοπον δεῖν εἶναι ἐν καθολικῇ ἐκκλησίᾳ, ἐν ἦ οὐκ ἠγνόει, πῶς γάρ; πρεσβυτέρους τεσσαράκοντα ἕξ, διακόνους ἑπτά, ἑπτά, ἀκολούθους δύο καὶ τεσσαράκοντα, ἐξ. ορκιστὰς δὲ καὶ ἀναγνώστας ἅμα πυλωροῖς καὶ πεντήκοντα, χήρας σὺν θλιβομένοις ὑπὲρ τὰς χιλίας πεντακοσίας, οὓς πάντας ἡ τοῦ χάρις καὶ φιλανθρωπία διατρέφει· ὃν οὐδὲ τοσοῦτο πλῆθος καὶ οὕτως ἀναγκαῖον ἐν τῆ ἐκκλησίᾳ, διὰ τῆς τοῦ θεοῦ προνοίας πλούσιός τε καἰ πληθύων ἀριθμὸς μετὰ μεγίστου καὶ ἀναριθμήτου λαοῦ, ἀπὸ τῆς τοιαύτης ἀπογνώαεώς τε καὶ ἀπαγορεύσεως ἐνέτρεφέν τε καὶ ἀνεκαλέσατο εἰς τὴν ἐκκλησίαν.’ καὶ αὖθις μεθ’ ἕτερα τούτοις προστίθησιν ταῦτα· “φέρε δή, ἑξῆς εἴπωμεν τίσιν ἔργοις ἢ τίσιν πολιτείαις τεθαρρηκὼς ἀντεποιήθη τῆς ἐπισκοπῆς. ἆρά γε διὰ τὸ ἐξ ἀρχῆς ἐν τῆ ἐκκλησίᾳ ἀνεστράδθαι καὶ πολλοὺς ἀγῶνας ὑπὲρ αὐτῆς ἠγωνίσθαι καὶ ἐν κινδύνοις πολλοῖς τε καὶ μεγάλοις ἕνεκα τῆς θεοσεβείας γεγονέναι; ἀλλ’ οὐκ ἔστιν· ᾧ γε ἀφορμὴ τοῦ πιστεῦσαι γέγονεν ὁ σατανᾶς, φοιτήσας εἰς αὐτὸν καὶ οἰκήσας ἐν αὐτῷ χρόνον ἱκανόν· ὃς βοηθούμενος ὑπὸ τῶν ἐπορκιστῶν νόσω περιπεσὼν χαλεπῇ καὶ ἀποθανεῖσθαι ὅσον οὐδέπω νομιζόμενος, ἐν αὐτῇ τῇ κλίνῃ, οὗ ἔκειτο, περιχυθεὶς ἔλαβεν, εἴ γε χρὴ λέγειν τὸν τοιοῦτον εἰληφέναι. οὐ μὴν οὐδὲ τῶν λοιπῶν ἔτυχεν, διαφυγὼν τὴν νόσον, ὧν χρὴ μεταλαμβάνειν κατὰ τὸν ἐκκλησίας κανόνα, τοῦ τε σφραγισθῆναι ὑπὸ τοῦ ἐπισκόπου· τούτων δὲ μὴ τυχών, πῶς ἂν ἁγίου πνεύματος ἔτυχεν; ’’ Καὶ πάλιν μετὰ βραχέα φησίν· “ὁ διὰ δειλίαν καὶ φιλοζωΐαν ἐν τῷ καιρῷ τῆς διώξεως πρεσβύτερον εἶναι ἑαυτὸν ἀρνησάμενος. ἀξιούμενος καὶ παρακαλούμενος μένος ὑπὸ τῶν διακόνων, ἵν’ τοῦ οἰκίσκου, ἐν ᾧ καθεῖρξεν ἑαυτόν, τοῖς ἀδελφοῖς ὅσα θέμις καὶ δάα δυνατὸν πρεσβυτέρῳ προκινδυνεύουσιν ἀδελφοῖς καὶ ἐπικουρίας δεομένοις βοηθεῖν, τοσοῦτον ἀπέσχεν τοῦ παρακαλοῦσι τοῖς διακόνοις, ὡς καὶ χαλεπαίνοντα ἀπιέναι καὶ ἀπαλλάττεσθαι· μὴ γὰρ ἔτι βούλεσθαι πρεσβύτερος εἶναι ἔφη, ἑτέρας γὰρ εἶναι φιλοσοφίας ἐραστής.’’ Yπερβὰς δ’ ὀλίγα, τούτοις πάλιν ἐπιφέρει λέγων· καταλιπὼν γὰρ ὁ λαμπρὸς οὗτος τὴν ἐκκλησίαν τοῦ θεοῦ, ἐν ᾖ πιστεύσας κατηξιώθη τοῦ πρεσβυτερίου κατὰ χάριν τοῦ ἐπισκόπου τοῦ ἐπιθέντος αὐτῷ χεῖρα εἰς πρεσβυτερίου κλῆρον, ὃς διακωλυόμενος ὑπὸ παντὸς τοῦ κλήρου, ἀλλὰ καὶ λαιῶν πολλῶν, ἐπεὶ μὴ ἐξὸν ἦν τὸν ἐν κλίνῃ διὰ νόσον περιχυθέντα, ὥσπερ καὶ οὗτος, εἰς κλῆρόν τινα γενέσθαι, ἠξίωσεν συγχωρηθῆναι αὐτῷ τοῦτον μόνον χειροτονῆσαι.” Εἶτ’ ἄλλο τι τούτοις χείριστον προστίθησιν τῶν τοῦ ἀνδρὸς ἀτοπημάτων, λέγων· οὕτως “ ποιήσας γὰρ τὰς προσφορὰς καὶ διανέμων ἑκάστῳ τὸ μέρος καὶ ἐπιδιδοὺς τοῦτο, ὀμνύειν ἀντὶ τοῦ εὐλογεῖν τοὺς ταλαιπώρους ἀνθρώπους ἀναγκάζει, κατέχων ἀμφοτέραις ταῖς χερσὶ τὰς τοῦ λαβόντος καὶ μὴ ἀφιείς, ἕατ’ ἂν ὀμνύοντες εἴπωσιν ταῦτα (τοῖς γὰρ ἐκείνου χρήσομαι λόγοις)· ἴ’ ὄμοσόν μοι κατὰ τοῦ αἵματος καὶ τοῦ σώματος τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ χριστοῦ μηδέποτέ με καταλιπεῖν καὶ ἐπιστρέψαι πρὸς Κορνήλιον.’ καὶ ὁ ἄθλιος ἄνθρωπος οὐ πρότερον γεύεται, εἰ μὴ πρότερον αὑτῷ καταρίσαιτο, καὶ ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν λαμβάνοντα τὸν ἄρτον ἐκεῖνον τὸ ἀμήν, οὐκ ἐπανήξω πρὸς Κορνήλιον’ λέγει.’’ Καὶ μεθ’ ἕτερα πάλιν ταῦτά φησιν· “ ἤδη δὲ ἴσθι γεγυμνῶσθαι καὶ ἔρημον γεγονέναι, αὐτὸν καθ’ ἡμέραν ἑκάστην τῶν ἀδελφῶν καὶ εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἐπανερχομένων· ὅν Μωσῆς, ὁ μακάριος μάρτυς, ὁ παρ’ ἡμῖν ἔναγχος μαρτυρήσας καλήν τινα καὶ θαυμαστὴν μαρτυρίαν, ἔτι ὢν ἐν κόσμῳ, κατιδὼν αὐτοῦ τὴν θρασύτητα καὶ τὴν ἀπόνοιαν, ἀκοινώνητον ἐποίησεν σὺν τοῖς πέντε πρεσβυτέροις τοῖς ἅμα αὐτῷ ἀποσχίσασιν ἑαυτοὺς τῆς ἐκκλησίας.” Καὶ ἐπὶ τέλει δὲ τῆς ἐπιστολῆς τῶν ἐπὶ τῆς Ῥώμης παραγενομένων ἐπισκόπων τῆς τε τοῦ Νοουάτου κατεγνωκότων ἀβελτηρίας κατάλογον πεποίηται, ὁμοῦ τά τε ὀνόματα καὶ ἧς ὁ καθεῖς αὐτῶν προηγεῖτο παροικίας, ἐπισημαινόμενος, τῶν τε μὴ παραγενομένων μὲν ἐπὶ τῆς Ῥώμης, συνευδοκησάτντων δὲ διὰ γραμμάτων τῆ τῶν προειρημένων ψήφῳ τὰς προσηγορίας ὁμοῦ καὶ τὰς πόλεις, ὅθεν ἕκαστος ὁρμώμενος ἐπέστελλεν, μνημονεύει. ταῦτα μὲν ὁ Κορνήλιος Φαβίῳ Ἀντιοχείας ἐπισκόπῳ δηλῶν ἔγραφεν.

visto que Novato, presbítero da igreja dos romanos, exaltado pela soberba contra estes — como [se] já não houvesse para eles esperança de salvação, nem se cumprissem todas as coisas para uma conversão genuína e uma confissão pura —, constitui-se fundador de heresia própria, dos que, pelo inchaço do [seu] raciocínio, declararam a si mesmos "Cataros" [Puros]. Diante do que, tendo-se reunido em Roma um grandíssimo sínodo, de sessenta bispos em número, e de ainda mais presbíteros e diáconos, e tendo, em particular, pelas demais províncias, os pastores de [cada] região deliberado sobre o que se devia fazer, estabelece-se por decreto, para todos: que Novato, com os que com ele [estavam], e os que escolhiam consentir na opinião odiadora-dos-irmãos e desumaníssima do homem, [fossem] tidos entre os alheios à igreja; e que os irmãos caídos na desgraça fossem curados e tratados com os remédios do arrependimento.

E chegaram até nós cartas de Cornélio, bispo dos romanos, a Fábio, o da igreja dos antioquenos, manifestando as coisas do sínodo de Roma e o que pareceu [bem] aos da Itália e da África e das regiões de lá; e outras, de novo, compostas em língua romana, de Cipriano e dos [que estavam] com ele pela África, pelas quais se mostrava [que] também eles consentiam em que os provados [pela queda] devem obter socorro, e em que se devia, razoavelmente, excomungar da igreja católica o fundador da heresia, e igualmente todos os que com ele se deixavam levar. A estas estava juntada uma outra carta de Cornélio, sobre as coisas aprovadas no sínodo, e de novo outra, sobre as coisas feitas por Novato; da qual também nada impediria expor partes, para que conheçam as coisas a respeito dele os que se deparam com esta escrita. Instruindo, pois, Fábio [sobre] qual foi Novato no [seu] modo, Cornélio escreve estas mesmas coisas:

"E, para que saibas que desde há muito este admirável [homem] ansiava pelo episcopado, e escondia em si mesmo este seu precipitado desejo, ocultando[-o], usando como véu da sua insânia o fato de ter consigo, desde o início, os confessores — quero dizê[-lo]. Máximo, presbítero dos nossos, e Urbano, [que] duas vezes colheram gloriosíssima fama de confissão, e Sidônio, e Celerino — homem que, pela misericórdia de Deus, suportou constantíssimo todos os tormentos, e, pela força da sua fé, fortalecendo a fraqueza da carne, venceu à força o adversário —, estes homens, pois, tendo-o observado, e descoberto a astúcia e a versatilidade [que havia] nele, e os perjúrios e as falsidades, e a insociabilidade dele e a amizade de lobo, regressaram à santa igreja, e todas as suas maquinações e perversidades — que desde há muito tinha em si mesmo, dissimulando — denunciaram, na presença de bastantes bispos e presbíteros e muitíssimos leigos, lamentando e arrependendo-se de, por causa da fera dolosa e maligna, terem se apartado da igreja por um breve tempo."

Depois, pouco depois, diz: "[é] indizível, amado irmão, quão grande reviravolta e mudança, em breve tempo, contemplamos ocorrida nele. Pois o brilhantíssimo, e que por certos juramentos terríveis se fazia crer [que] de modo algum ansiava pelo episcopado, de súbito aparece bispo, como que lançado ao meio por uma máquina de teatro. Pois este dogmatista, o defensor da disciplina eclesiástica, quando tentava arrancar e arrebatar para si o episcopado, não dado a ele do alto, escolheu para si dois companheiros que haviam renunciado à sua própria salvação, para enviá[-los] a uma parte pequena e mínima da Itália, e de lá, por uma maquinação forjada, enganar três bispos, homens rústicos e simplicíssimos — afirmando e insistindo [que] deviam vir rapidamente a Roma, para que, supostamente, toda a dissensão que houvesse fosse dissolvida, com também outros bispos, pela mediação deles; os quais, tendo chegado — visto que, como antes dissemos, [eram] homens simples demais quanto às máquinas e trapaças dos perversos —, encerrados por alguns [homens] desordenados, semelhantes a ele, à décima hora, embriagados e tomados pela ressaca, à força [os] forçou a dar-lhe o episcopado, por uma imposição de mãos fictícia e vã — [episcopado] que reivindica, por cilada e astúcia, não lhe pertencendo; dos quais um, não muito depois, voltou à igreja, lamentando e confessando o seu pecado, com quem também tivemos comunhão como leigo, tendo por ele intercedido todo o povo presente; e, dos restantes bispos, ordenamos sucessores e [os] enviamos aos lugares em que estavam.

O vingador do evangelho, pois, não sabia que deve haver um só bispo na igreja católica? Na qual não ignorava — pois como? — [que há] quarenta e seis presbíteros, sete diáconos, sete subdiáconos, quarenta e dois acólitos, cinquenta e dois [entre] exorcistas e leitores com porteiros, viúvas com aflitos mais de mil e quinhentas, a todos os quais a graça e filantropia do Soberano nutre; a qual tão grande multidão, e tão necessária na igreja, e um número, pela providência de Deus, rico e crescente, com um grandíssimo e inumerável povo, não o demoveu de tal desespero e renúncia, e não o chamou de volta à igreja."

E de novo, depois de outras coisas, acrescenta a estas isto: "eia, pois, digamos em seguida por que obras ou por que condutas, confiado, reivindicou o episcopado. Acaso por ter, desde o princípio, vivido na igreja, e ter combatido por ela muitos combates, e ter estado em perigos muitos e grandes por causa da piedade? Mas não é [assim]. Para ele, o ponto de partida da fé foi Satanás, que entrou nele e habitou nele tempo considerável; o qual, socorrido pelos exorcistas, tendo caído em doença penosa, e sendo julgado quase a ponto de morrer, no próprio leito em que jazia, recebeu [o batismo] por aspersão — se é que se deve dizer [que] tal [homem o] recebeu. E, contudo, escapando da doença, não obteve as demais coisas de que se deve participar segundo a regra da igreja — o ser selado pelo bispo. E, não tendo obtido estas coisas, como teria obtido o Espírito Santo?"

E de novo, pouco depois, diz: "o que, por covardia e apego à vida, no tempo da perseguição, negou ser presbítero. Pois, pedido e exortado pelos diáconos a sair do quartinho em que se encerrara e socorrer os irmãos, quanto é lícito e quanto é possível a um presbítero [socorrer] irmãos em perigo e necessitados de ajuda, tão longe esteve de obedecer aos diáconos que o exortavam, que até partiu irritado e se retirou; pois disse [que] não queria mais ser presbítero, pois era amante de outra filosofia." Saltando umas poucas coisas, a estas de novo acrescenta, dizendo: "pois, tendo abandonado, este brilhante [homem], a igreja de Deus, na qual, tendo crido, foi julgado digno do presbiterado, segundo a graça do bispo que lhe impôs a mão para a sorte do presbiterado — [bispo] que, impedido por todo o clero, e também por muitos leigos (visto que não era permitido [que] alguém aspergido no leito, por doença, como também este, entrasse em alguma ordem [do clero]), pediu [que] lhe fosse concedido ordenar só este."

Depois, acrescenta a estas [coisas] algo péssimo, das absurdidades do homem, dizendo: "pois, tendo feito as ofertas, e distribuindo a cada um a [sua] parte, e entregando-a, força os pobres homens a jurar em vez de bendizer, retendo com ambas as mãos as do que recebeu, e não [as] soltando até que, jurando, digam isto (pois usarei das palavras daquele): 'jura-me, pelo sangue e pelo corpo do nosso Senhor Jesus Cristo, jamais me abandonar e voltar para Cornélio.' E o miserável homem não prova [da eucaristia] antes de primeiro amaldiçoar a si mesmo, e, em vez de dizer, ao receber aquele pão, o amém, diz: 'não voltarei para Cornélio.'" E, depois de outras coisas, de novo diz isto: "e já sabe [que] ele está desnudado e ficou deserto, abandonando-o cada dia os irmãos e voltando à igreja; o qual também Moisés, o bem-aventurado mártir, que entre nós há pouco deu belo e admirável testemunho, estando ainda no mundo, tendo visto a desfaçatez e a insânia dele, excomungou, com os cinco presbíteros que, com ele, se separaram da igreja."

E, ao fim da carta, fez um catálogo dos bispos presentes em Roma que condenaram a estupidez de Novato, indicando ao mesmo tempo os nomes e a paróquia que cada um deles governava; e, dos não presentes em Roma, mas que consentiram por escritos no voto dos referidos, menciona as denominações, juntamente com as cidades de onde cada um escrevia. Estas coisas Cornélio escreveu, manifestando[-as] a Fábio, bispo de Antioquia.

XLIV

Sobre Serapião: história de Dionísio

XLIV. Τῷ δ’ αὐτῷ τούτῳ Φαβίῳ, ὑποκατακλινομένῳ πως τῷ σχίσματι, καὶ Διονύσιος ὁ κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ἐπιστείλας πολλά τε καὶ ἄλλα περὶ μετανοίας ἐν τοῖς πρὸς αὐτὸν γράμμασιν διελθὼν τῶν τε κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ἔναγχος τότε μαρτυρησάντων τοὺς ἀγῶνας διιών, μετὰ τῆς ἄλλης ἱστορίας πρᾶγμά τι μεστὸν θαύματος διηγεῖται, ὃ καὶ αὐτὸ ἀναγκαῖον τῇδε παραδοῦναι τῆ γραφῇ, οὕτως ἔχον· “ ἓν δέ ἀοῖ τοῦτο παράδειγμα παρ’ ἡμῖν συμβεβηκὸς ἐκθήσομαι. Σεραπίων τις ἢν παρ’ ἡμῖν, πιστὸς γέρων, ἀμέμπτως μὲν τὸν πολὺν διαβιώσας χρόνον, ἐν δὲ τῷ πειρασμῷ πεσών. οὗτος πολλάκις ἐδεῖτο, καὶ οὐδεὶς προσεῖχεν αὐτῷ· καὶ γὰρ ἐτεθύκει. ἐν νόσῳ δὲ γενόμενος, τριῶν ἑξῆς ἡμερῶν ἄφωνος καὶ ἀναίσθητος διετέλεσεν, βραχὺ δὲ ἀνασφήλας τῇ τετάρτῃ προσεκαλέσατο τὸν θυγατριδοῦν, καὶ ἴ’ μέχρι με τίνος ’ φησίν ὧ τέκνον, κατέχετε; δέομαι, σπεύσατε, καὶ με θᾶττον ἀπολύσατε, τῶν πρεσβυτέρων μοί τινα κάλεσον.’ καὶ ταῦτα εἰπών, πάλιν ἢν ἄφωνος. ἔδραμεν ὁ παῖς ἐπὶ τὸν πρεσβύτερον· νὺξ δὲ ἢν, κἀκεῖνος ἠσθένει. ἀφικέσθαι μὲν οὐκ ἐδυνήθη, ἐντολῆς δὲ ὑπ’ ἐμοῦ δεδομένης τοὺς ἀπαλλαττομένους τοῦ βίου, εἰ δέοιντο, καὶ μάλιστα εἰ καὶ πρότερον ἱκετεύσαντες τύχοιεν, ἀφίεσθαι, ἵν’ εὐέλπιδες ἀπαλλάττωνται, βραχὺ τῆς εὐχαριστίας ἔδωκεν τῷ παιδαρίῳ, ἀποβρέξαι κελεύσας καὶ τῷ πρεσβύτῃ κατὰ τοῦ στόματος ἐπιστάξαι. ἐπανῆκεν ὁ παῖς φέρων, ἐγγύς τε γενομένου, πρὶν εἰσελθεῖν, ἀνενέγκας πάλιν ὁ Σεραπίων ἴ’ ‘ ἧκες ’ ἔφη ‘τέκνον; καὶ ὁ μὲν πρεσβύτερος ἐλθεῖν οὐκ ἠδυνήθη, σὺ δὲ ποίησον ταχέως τὸ προσταχθὲν καὶ ἀπάλλαττέ με. ἀπέβρεξεν ὁ παῖς καὶ ἅμα τε ἐνέχεεν τῷ στόματι καὶ μικρὸν ἐκεῖνος καταβροχθίσας εὐθέως ἀπέδωκεν τὸ πνεῦμα. ἆρ’ οὐκ ἐναργῶς διετηρήθη καὶ παρέμεινεν, ἕως λυθῇ καὶ τῆς ἁμαρτίας ἐξαλειφθείσης ἐπὶ πολλοῖς οἷς ἔπραξεν καλοῖς ὁμολογηθῆναι δυνηθῇ; ’’

E a este mesmo Fábio, que de algum modo se inclinava para o cisma, também Dionísio, o de Alexandria, tendo escrito, e percorrido nas letras a ele [dirigidas] muitas outras coisas a respeito do arrependimento, e narrado os combates dos que há pouco então haviam dado testemunho em Alexandria, com a demais história narra um certo fato cheio de maravilha, que também ele [é] necessário transmitir a esta escrita, tendo este teor: "e este único exemplo, ocorrido entre nós, te exporei. Havia entre nós um certo Serapião, ancião fiel, que vivera irrepreensivelmente o muito tempo [da sua vida], mas [que] caiu na provação. Este muitas vezes rogava [pela reconciliação], e ninguém lhe prestava atenção; pois também sacrificara. E, tendo caído em doença, por três dias seguidos permaneceu sem voz e sem sentidos; e, tendo-se recobrado um pouco no quarto [dia], chamou o neto, e disse: 'até quando, ó filho, me retendes? Rogo[-vos], apressai-vos, e soltai-me mais rápido; chama-me um dos presbíteros.' E, tendo dito isto, de novo ficou sem voz. Correu o menino ao presbítero; mas era noite, e aquele estava enfermo. Não pôde vir; mas, tendo eu dado a ordem [de que] os que partem da vida, se rogassem, e sobretudo se acontecesse [de] já antes terem suplicado, fossem absolvidos, para que partissem com boa esperança, deu ao menino um pouco da eucaristia, mandando[-o] embebê-la e gotejá-la na boca do ancião. Voltou o menino trazendo[-a]; e, estando ele perto, antes de entrar, recobrando-se de novo, Serapião disse: 'vieste, filho? E o presbítero não pôde vir; mas tu, faze rapidamente o que foi ordenado, e solta-me.' Embebeu[-a] o menino e ao mesmo tempo verteu[-a] na boca [do ancião]; e ele, mal a engoliu, imediatamente entregou o espírito. Não [é claro que] foi manifestamente conservado, e permaneceu até ser absolvido e, apagado o pecado, poder ser reconhecido pelas muitas coisas belas que fez?" Estas coisas [diz] Dionísio.

XLV

Carta de Dionísio a Novato

XLV. Ταῦτα ὁ Διονύσιος. ἴδωμεν δ’ ὁ αὐτὸς ὁποῖα καὶ τῷ Νοουάτῳ διεχάραξεν, ταράττοντι τηνικάδε τὴν Ῥωμαίων ἀδελφότητα· ἐπειδὴ οὗν τῆς ἀποστασίας καὶ τοῦ σχίσματος πρόφασιν ἐποιεῖτο τῶν ἀδελφῶν τινας, ὡς δὴ πρὸς αὐτῶν ἐπὶ τοῦτ’ ἐλθεῖν ἐκβεβιασμένος, ὅρα τίνα τρόπον αὐτῷ γράφει· “Διονύσιος Νοουατιανῷ ἀδελφῷ χαίρειν. εἰ ἄκων, ὡς φῄς, ἤχθης, δείξεις ἀναχωρήσας ἑκών. ἔδει μὲν γὰρ καὶ πᾶν ὅτι οὖν παθεῖν ὑπὲρ τοῦ μὴ διακόφαι τὴν ἐκκληαίαν τοῦ θεοῦ, καὶ ἢν οὐκ ἀδοξοτέρα τῆς ἕνεκεν τοῦ μὴ εἰδωλολατρἠααι γινομένης ἡ ἕνεκεν τοῦ μὴ οχίααι μαρτυρία, κατ᾿ ἐμὲ δὲ καὶ μείζων. ἐκεῖ μὲν γὰρ ὑπὲρ μιᾶς τις τῆς ἑαυτοῦ φυχῆς, ἐνταῦθα δὲ ὑπὲρ ὅλης τῆς ἐκκλησίας μαρτυρεῖ. καὶ νῦν δὲ εἰ πείσαις ἢ βιάσαιο τοὺς ἀδελφοὺς εἰς ὁμόνοιαν ἐλθεῖν, μεῖζον ἔσται ἀοῖ τοῦ σφάλματος τὸ κατκαὶ τὸ μὲν οὐ λογιαθήσεται, τὸ δὲ ἐπαινεθήσεται. εἰ δὲ ἀπειθούντων ἀδυνατοίης, σῴζων Gen. 19, 17 αῷεε τὴν σεαυτοῦ φυχήν. ἐρρῶαθαί σε, ἐχόμενον τῆς εἰρήνης ἐν κυρίῳ, εὔχομαι.

E vejamos que coisas o mesmo escreveu também a Novato, que então perturbava a irmandade dos romanos. Visto, pois, que este alegava, [como] pretexto da apostasia e do cisma, alguns dos irmãos, como [se] tivesse sido por eles forçado a chegar a isto, vê de que modo lhe escreve: "Dionísio a Noaciano, o irmão, saudação. Se contra a vontade, como dizes, foste levado, mostrá[-lo-ás] retirando-te por vontade própria. Pois era preciso até padecer toda e qualquer coisa, para não rasgar a igreja de Deus; e não era menos gloriosa a testemunhança [dada] para não cindir do que a [dada] para não idolatrar — e, segundo eu, até maior. Pois ali alguém dá testemunho por uma só, a sua própria alma, mas aqui, por toda a igreja. E agora, se persuadires ou forçares os irmãos a vir à concórdia, o [teu] feito reto será maior que a queda, e uma não será contada, e o outro será louvado. Mas, se, desobedecendo eles, não puderes, salvando, salva a tua própria alma. Rogo que estejas bem, apegado à paz no Senhor."

XLVI

Sobre as outras cartas de Dionísio

XLVI. Tαῦτα καὶ πρὸς τὸν Νοουάτον· γράφει δὲ καὶ τοῖς κατ᾿ Αἴγυπτον ἐπιστολὴν περὶ μετανοίας ἐν ἦ τὰ δόξαντα αὐτῷ περὶ τῶν ὑποπεπτωκότων παρατέθειται, τάξεις παραπτωμάτων διαγράψας. καὶ πρὸς Κόλωνα (τῆς Ἑρμουπολιτῶν δὲ παροικίας ἐπίακοπος ἦν οὗτος〉 ἰδία τις περὶ μετανοίας αὐτοῦ φέρεται γραφὴ καὶ ἄλλη ἐπιατρεπτικὴ πρὸς τὸ κατ᾿ Ἀλεξάνδρειαν αὐτοῦ ποίμνιον. ἐν τούτοις ἐατὶν καὶ ἡ περὶ μαρτυρίου πρὸς τὸν Ὠριγένην γραφεῖσα· καὶ τοῖς κατὰ Λαοδίκειαν ἀδελφοῖς, ὧν προΐστατο Θηλυμίδρης ἐπίσκοπος, καὶ τοῖς κατὰ Ἀρμενίαν ὡσαύτως περὶ μετανοίας ἐπιατέλλει, ὧν ἐπεσκόπευεν Μερουζάνη. πρὸς ἅπασι τούτοις καὶ Κορνηλίῳ τῷ κατὰ ῾Ρώμην γράφει, δεξάμενος αὐτοῦ τὴν κατὰ τοῦ Νοουάτου ἐπιστολήν, ᾧ καὶ αημαίνει δηλῶν ἑαυτὸν παρακεκλῆσθαι ὑπό τε Ἑλένου τοῦ ἐν Tαραῷ τῆς Κιλικίας ἐπισκόπου καὶ τῶν λοιπῶν τῶν σὺν αὐτῶ Φιρμιλιανοῦ τε τοῦ ἐν Καππαδοκίᾳ καὶ τοῦ κατὰ Παλαιστίνην Θεοκτίστου, ὡς ἂν ἐπὶ τὴν σύνοδον ἀπαντήσοι τὴν κατὰ ᾿Αντιόχειαν, ἔνθα τοῦ κρατύνειν τινὲς ἐνεχείρουν τὸ σχίσμα. πρὸς τούτοις ἐπιστέλλει μηνυθῆναι αὐτῷ Φάβιον μὲν κεκοιμῆσθαι, Δημητριανὸν δὲ διάδοχον ἐκείνου τῆς κατ’ Ἀντιόχειαν ἐπισκοπῆς καθεστάναι· γράφει δὲ καὶ περὶ τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις αὐτοῖς ῥήμασιν φάσκων· “ὁ μὲν γὰρ θαυμάσιος Ἀλέξανδρος ἐν φρουρᾷ γενόμενος, μακαρίως ἀνεπαύσατο.” Ἑξῆς ταύτῃ καὶ ἑτέρα τις ἐπιστοΛὴ τοῖς ἐν ‘Ρώμῃ τοῦ Διονυσίου φέρεται διακονικὴ διὰ Ἱππολύτου· τοῖς αὐτοῖς δὲ ἄλλην περὶ εἰρήνης διατυποῦται, καὶ ὡσαύτως περὶ μετανοίας, καὶ αὗ πάλιν ὤην τοῖς ἐκεῖσε ὁμολογηταῖς, ἔτι τῇ τοῦ Νοουάτου συμφερομένοις γνώμῃ· τοῖς δὲ αὐτοῖς τούτοις ἑτέρας δύο, μεταθεμένοις ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν, ἐπιστέλλει. καὶ ἄλλοις δὲ πλείοσιν ὁμοίως διὰ γραμμάτων ὁμιλήσας, ποικίλας τοῖς ἔτι νῦν σπουδὴν περὶ τοὺς λόγους αὐτοῦ ποιουμένοις καταλέλοιπεν ὠφελείας.

Estas coisas também a Novato; e escreve também aos do Egito uma carta sobre o arrependimento, na qual expôs o que lhe pareceu a respeito dos caídos, tendo descrito graus de quedas. E a Colão (este era bispo da paróquia dos hermopolitas) conserva-se uma certa escrita própria dele sobre o arrependimento, e outra, admonitória, ao seu rebanho de Alexandria. Entre estas está também a escrita a Orígenes sobre o martírio; e aos irmãos de Laodiceia, que Telimidres, bispo, presidia; e aos da Armênia, do mesmo modo, escreve sobre o arrependimento, dos quais era bispo Meruzanes. Além de todas estas, escreve também a Cornélio, o de Roma, tendo recebido a carta dele contra Novato; ao qual também indica, manifestando ter sido ele mesmo convidado por Heleno, o bispo de Tarso da Cilícia, e pelos demais [que estavam] com ele — Firmiliano, o da Capadócia, e Teoctisto, o da Palestina —, a comparecer ao sínodo de Antioquia, onde alguns tentavam fortalecer o cisma. Além disto, escreve ter-lhe sido anunciado que Fábio adormecera, e [que] Demetriano fora constituído sucessor daquele no episcopado de Antioquia; e escreve também a respeito do [bispo] de Jerusalém, dizendo com estas mesmas palavras: "pois o admirável Alexandre, estando na prisão, bem-aventuradamente repousou."

Em seguida a esta, conserva-se também uma outra carta de Dionísio aos de Roma, diaconal, por meio de Hipólito; e aos mesmos redige outra, sobre a paz, e do mesmo modo sobre o arrependimento, e de novo outra aos confessores de lá, que ainda concordavam com a opinião de Novato; e a estes mesmos, [depois de] transferidos à igreja, envia outras duas. E, tendo semelhantemente conversado com muitos outros por meio de cartas, deixou variados proveitos aos que ainda agora se empenham nos seus escritos.

Livro Sétimo

I

Sobre a malignidade de Décio e Galo

Ι. Δέκιον οὐδ’ ὅλον ἐπικρατήσαντα δυεῖν ἐτοῖν χρόνον αὐτίκα τε ἅμα τοῖς παισὶν κατασφαγέντα Γάλλος διαδέχεται· Ὠριγένης ἐν τούτῳ ἑνὸς δέοντα τῆς ζωῆς ἑβδομήκοντα ἀποπλήσας ἔτη, τελευτᾷ. γράφων γέ τοι ὁ Διονύσιος Ἑρμάμμωνι, περὶ τοῦ Γάλλου ταῦτα φάσκει· “ἀλλ’ οὐδὲ ἔγνω τὸ Δεκίου κακὸν οὐδὲ προεσκόπησεν τί ποτ’ ἐκεῖνον ἔσφηλεν, ἀλλὰ πρὸς τὸν αὐτὸν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ γενόμενον ἔπταισε λίθον· ὃς φερομένης αὐτῷ τῆς βασιλείας καὶ κατὰ νοῦν χωρούντων τῶν πραγμάτων, τοὺς ἱεροὺς ἄνδρας, τοὺς περὶ τῆς εἰρήνης αὐτοῦ καὶ τῆς ὑγιείας πρεσβεύοντας πρὸς τὸν θεόν, ἤλασεν. οὐκοῦν ἐκείνοις ἐδίωξεν καὶ τὰς ὑπὲρ αὐτοῦ προσευχάς.

A Décio, que não dominou nem o tempo inteiro de dois anos e logo foi degolado com os filhos, sucede Galo. Orígenes, neste [tempo], tendo completado setenta anos menos um de vida, morre. Escrevendo, com efeito, a Hermamon, Dionísio diz isto a respeito de Galo: "mas nem conheceu o mal de Décio, nem examinou de antemão o que afinal fez aquele tropeçar, mas chocou-se contra a mesma pedra [posta] diante dos seus olhos; o qual, indo-lhe bem o reinado e avançando os assuntos segundo a [sua] mente, expulsou os santos homens que intercediam junto de Deus pela paz dele e pela [sua] saúde. Portanto, com eles, ele baniu também as orações em seu próprio favor."

II

Os bispos dos romanos nestes [tempos]

II. Ταῦτα μὲν οὗν περὶ τοῦδε· κατὰ δὲ τὴν Ῥωμαίων πόλιν Κορνηλίου ἔτεσιν ἀμφὶ τὰ τρία τὴν ἐπιακοπὴν διανύσαντος, Λούκιος διάδοχος, μηαὶν δ’ οὐδ’ ὅλοις οὗτος ὀκτὼ τῇ λειτουργίᾳ διακονησάμενος, Στεφάνῳ τελευτῶν μεταδίδωσι τὸν κλῆρον. τούτῳ τὴν πρώτην ὁ Διονύσιος τῶν περὶ βαπτίσματος ἐπιστολῶν ζητήματος οὐ αμικροῦ τηνικάδε ἀνακινηθέντος, εἰ δέοι τοὺς ἐξ οἵας δ’ οὖν ἐπιστρέφοντας διὰ λουτροῦ καθαίρειν. παλαιοῦ γέ τοι κεκρατηκότος ἔθους ἐπὶ τῶν τοιούτων μόνῃ χρῆσθαι τῆ διὰ χειρῶν ἐπιθέσεως εὐχῇ,

Estas coisas, pois, a respeito deste; e, na cidade dos romanos, tendo Cornélio completado o episcopado em cerca de três anos, foi constituído sucessor Lúcio; e este, tendo servido no ministério nem oito meses inteiros, morrendo, transmite o cargo a Estêvão. A este Dionísio dirige a primeira das cartas sobre o batismo — tendo então sido movida uma não pequena questão: se seria preciso purificar por meio do banho [batismal] os que se convertiam de qualquer heresia. Tendo, ao menos, prevalecido um antigo costume [de], a respeito de tais [pessoas], usar somente a oração com imposição das mãos,

III

Como Cipriano, com os bispos do seu [tempo], foi o primeiro a dogmatizar que se devia purificar pelo banho os que se convertiam do erro herético

III. πρῶτος τῶν τότε Κυπριακός, τῆς κατὰ Καρχηδόνα παροικίας ποιμήν, οὐδ’ ἄλλως ἢ διὰ λουτροῦ πρότερον τῆς πλάνης ἀποκαθηραμένους προσίεσθαι δεῖν ἡγεῖτο. ἀλλ’ ὅ γε Στέφανος μὴ δεῖν τι νεώτερον παρὰ τὴν κρατήσασαν ἐπικαινοτομεῖν οἰόμενος, ἐπὶ τούτῳ διηγανάκτει·

Cipriano, pastor da paróquia de Cartago, o primeiro dos de então, julgava [que] não se devia admiti-los de outro modo senão purificados antes, do erro, por meio do banho. Mas Estêvão, julgando [que] não se devia inovar nada de novo contra a tradição que prevalecera desde o princípio, indignava-se muito com isto.

IV

Quantas cartas Dionísio compôs sobre isto

IV. πλεῖστα δὴ οὖν αὐτῷ περὶ τούτου διὰ γραμμάτων ὁ Διονύσιος ὁμιλήσας, τελευτῶν δηλοῖ ὡς ἄρα τοῦ διωγμοῦ λελωφηκότος αἱ πανταχόσε ἐκκλησίαι τὴν κατὰ Νοουάτον ἀποστραφεῖσαι νεωτεροποιίαν , εἰρήνην πρὸς ἑαυτὰς ἀνειλήφεσαν· γράφει δὲ ὧδε·

Dionísio, pois, tendo conversado muitíssimo com ele [Estêvão] por escrito sobre isto, ao fim manifesta que, tendo a perseguição amainado, as igrejas de toda parte, tendo-se afastado da inovação de Novato, haviam retomado a paz entre si. E escreve assim:

V

Sobre a paz depois da perseguição

V. “ἴσθι δὲ νῦν, ἀδελφέ, ὅτι ἥνωνται πᾶσαι αἱ πρότερον διεσχισμέναι κατά τὴν ἀνατολὴν ἐκκλησίαι καὶ ἔτι προσωτέρω, πάντες εἰαὶν ὁμόφρονες οἱ πανταχοῦ προεστῶτες, χαίροντες καθ’ ὑπερβολὴν ἐπὶ τῆ παρὰ προσδοκίαν εἰρήνη γενομένῃ, Δημητριανὸς ἐν Ἀντιοχείᾳ, Θεόκτιστος ἐν Καισαρείᾳ, Μαζαβάνης ἐν Μαρῖνος ἐν Τύρῳ κοιμηθέντος Ἀλεξάνδρου, ῾Ηλιόδωρος ἐν Λαοδικείᾳ ἀναπαυσαμένου Θηλυμίδρου, Ἕλενος ἐν Ταρσῷ καὶ πᾶσαι αἱ τῆς ἐκκλησίαι, Φιρμιλιανὸς καὶ πᾶσα τοὺς γὰρ περιφανεστέρους μόνους τῶν ἐπισκόπων ὠνόμασα, ἵνα μήτε μῆκος τῆ ἐπιστολῇ μήτε προσάφω τῷ λόγῳ. αἱ μέντοι Συρίαι ὅλαι καὶ ἡ Ἀραβία, οἷς ἐπαρκεῖτε ἑκάστοτε καὶ οἷς νῦν ἐπεστείλατε, ἢ τε Μεσοποταμία Πόντος Βιθυνία καί, συνελόντι εἰπεῖν, ἀγαλλιῶνται πανταχοῦ τῆ ὁμονοίᾳ καὶ φιλαδελφίᾳ, δοξάζοντες ’τον θέον. Ταῦτα μὲν ὁ Διονύσιος· Στέφανον δ’ ἐπὶ δυσὶν ἀποπλήσαντα τὴν λειτουργίαν ἔτεαιν, Ξύστος διαδέχεται. τούτῳ δευτέραν ὁ Διονύσιος περὶ βαπτίαματος χαράξας ἐπιατολήν, ὁμοῦ τὴν Στε- φάνου καὶ τῶν λοιπῶν ἐπισκόπων γνώμην τε καὶ κρίσιν δηλοῖ, περὶ τοῦ Στεφάνου λέγων ταῦτα· ἐπεστάλκει μὲν οὖν πρότερον καὶ περὶ Ἑλένου καὶ περὶ Φιρμιλιανοῦ καὶ πάντων τῶν τε ἀπὸ Κιλικίας καὶ Καππαδοκίας καὶ δῆλον ὅτι Γαλατίας καὶ πάντων τῶν ἑξῆς ὁμορούντων ἐθνῶν, ὡς οὐδὲ ἐκείνοις κοινωνήσων διὰ τὴν αὐτὴν ταύτην ἐπειδὴ τοὺς αἱρετικούς, φησίν, καὶ σκόπει τὸ μέγεθος τοῦ πράγματος. ὄντως γὰρ δόγματα περὶ τούτου γέγονεν ἐν ταῖς μεγίσταις τῶν ἐπισκόπων συνόδοις, ὡς πυνθάνομαι, ὥστε τοὺς προσιόντας ἀπὸ αἱρέσεων εἶτα ἀπολούεσθαι καὶ ἀνακαθαίρεσθαι τὸν παλαιᾶς καὶ ἀκαθάρτου ζύμης ῥύπον. καὶ περὶ τούτων αὐτοῦ πάντων δεόμενος ἐπέστειλα. Καὶ μεθ’ ἕτερά φηαιν· “καὶ τοῖς ἀγαπητοῖς δὲ ἡμῶν καὶ συμπρεσβυτέροις Διονυσίῳ καὶ συμψήφοις πρότερον Στεφάνῳ γενομένοις καὶ τῶν αὐτῶν μοι γράφουσιν, πρότερον μὲν ὀλίγα, καὶ νῦν δὲ διὰ πλειόνων ἐπέστειλα.” Ἀλλὰ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ δηλουμένου ζητήματος·

"E sabe agora, irmão, que estão unidas todas as igrejas do oriente antes cindidas, e ainda mais além; e todos os que presidem, em toda parte, são concordes, alegrando-se sobremaneira pela paz ocorrida contra a expectativa: Demetriano em Antioquia, Teoctisto em Cesareia, Mazabanes em Élia, Marino em Tiro — tendo adormecido Alexandre —, Heliodoro em Laodiceia — tendo repousado Telimidres —, Heleno em Tarso e todas as igrejas da Cilícia, Firmiliano e toda a Capadócia; pois nomeei só os mais ilustres dos bispos, para não impor comprimento à carta nem peso ao discurso. As Sírias inteiras, contudo, e a Arábia — a que socorreis a cada vez, e à qual agora escrevestes —, e a Mesopotâmia, o Ponto, a Bitínia e, para dizer resumidamente, todos exultam em toda parte pela concórdia e amor fraterno, glorificando a Deus."

Estas coisas [diz] Dionísio; e a Estêvão, que completou o ministério em dois anos, sucede Xisto. A este, Dionísio, tendo escrito uma segunda carta sobre o batismo, manifesta ao mesmo tempo a opinião e o juízo de Estêvão e dos demais bispos, dizendo a respeito de Estêvão isto: "escrevera, pois, antes, também a respeito de Heleno e de Firmiliano e de todos os da Cilícia e da Capadócia, e, claro, da Galácia e de todas as nações vizinhas em seguida, [dizendo] que nem com aqueles teria comunhão, por esta mesma causa: visto que — diz — rebatizam os hereges. E considera a grandeza do assunto. Pois realmente decretos sobre isto se fizeram nos maiores sínodos dos bispos, como fico sabendo, de modo que os que se achegam [vindos] de heresias, primeiro sejam catequizados, [e] depois sejam banhados e purificados da imundície do velho e impuro fermento. E, rogando[-lhe] a respeito de todas estas coisas, [lhe] escrevi." E, depois de outras coisas, diz: "e aos nossos amados co-presbíteros Dionísio e Filemão — que antes tiveram o mesmo voto que Estêvão e me escrevem sobre as mesmas coisas —, antes escrevi poucas [linhas], e agora por mais extensamente."

Mas estas coisas [foram] sobre a questão indicada;

VI

Sobre a heresia de Sabélio

VI. σημαίνων δὲ ἐν ταὐτῷ καὶ περὶ τῶν κατὰ Σαβέλλιον αἱρετικῶν ὡς κατ’ αὐτὸν ἐπιπολαζόντων, ταῦτά φησιν· “περὶ γὰρ τοῦ νῦν κινηθέντος ἐν τῆ Πτολεμαΐδι τῆς Πενταπόλεως δόγματος, ὄντος ἀσεβοῦς καὶ βλασφημίαν πολλὴν ἔχοντος περὶ τοῦ παντοκράτορος θεοῦ πατρὸς τοῦ κυρίου ἡμῶν ᾿Ιησοῦ Χριστοῦ ἀπιστίαν τε περὶ τοῦ μονογενοῦς παιδὸς αὐτοῦ, τοῦ πρωτοτόκου πάαης κτίσεως, τοῦ ἐνανθρωπήσαντος λόγου, ἀναισθησίαν δὲ τοῦ ἁγίου πνεύματος, ἐλθόντων ἑκατέρωθεν ἐμὲ καὶ προγραμμάτων καὶ τῶν διαλεξομένων ἀδελφῶν, ἐπέστειλά τινα, ὡς ἔδυ· νήθην, παρασχόντος τοῦ θεοῦ, διδασκαλικώτερον ὑφηγούμενος, ὧν τὰ ἀντίγραφα ἔπεμφά σοι.”

e, indicando na mesma [carta] também as coisas a respeito dos hereges segundo Sabélio, como abundando no seu [tempo], diz isto: "pois, a respeito da doutrina agora movida em Ptolemaida da Pentápole — sendo ímpia e contendo muita blasfêmia a respeito do Deus todo-poderoso, Pai do nosso Senhor Jesus Cristo, e muita incredulidade a respeito do seu Filho unigênito, o primogênito de toda criatura, o Verbo feito homem, e insensibilidade [quanto] ao Espírito Santo —, tendo vindo até mim, de ambos os lados, tanto documentos quanto os irmãos [dispostos] a discutir, escrevi algumas coisas, como pude, com Deus [o] concedendo, expondo de modo mais didático; das quais te enviei as cópias."

VII

Sobre o abominabilíssimo erro dos hereges, e a visão enviada por Deus a Dionísio, e a regra eclesiástica que recebera

VII. καὶ ἐν τῇ τρίτη δὲ τῶν περὶ βαπτίσματος, ἢν Φιλήμονι τῷ κατὰ Ῥώμην πρεσβυτέρῳ ὁ αὐτὸς γράφει Διονύαιος, ταῦτα παρατίθεται· “ἐγὼ δὲ καὶ τοῖς συντάγμασιν καὶ ταῖς παραδόσεσιν αἱρετικῶν ἐνέτυχον, χραίνων μέν μου πρὸς ὀλίγον τὴν ψυχὴν ταῖς παμμιάροις ὄνησιν δ’ οὗν ἀπ’ αὐτῶν ταύτην λαμβάνων, ἐξελέγχειν αὐτοὺς παρ’ ἐμαυτῷ καὶ πολὺ πλέον βδεΛύττεσθαι. καὶ δή τινος ἀδελφοῦ τῶν πρεσβυτέρων με ἀπείργοντος καὶ δεδιττομένου συμφύρεσθαι τῷ τῆς πονηρίας αὐτῶν βορβόρῳ, λυμανεῖσθαι γὰρ τὴν ψυχὴν τὴν ἐμαυτοῦ, καὶ ἀληθῆ γε ὡς ἠσθόμην· ὅραμα θεόπεμπτον προσελθὸν ἐπέρρωσέν με, καὶ λόγος πρός με γενόμενος προσέταξεν, διαρρήδην λέγων· ἴ’ πᾶσιν οἷς ἂν εἰς χεῖρας λάβοις· διευθύνειν γὰρ ἕκαστα καί σοι γέγονεν ἐξ ἀρχῆς καὶ τῆς πίστεως αἴτιον.’ τὸ ὅραμα, ὡς ἀποστολικῇ φωνῇ συντρέχον τῆ λεγούσῃ πρὸς τοὺς δυνατωτέρους ‘ γίνεσθε δόκιμοι τραπεξῖται.’ εἶτά τινα περὶ πασῶν εἰπὼν τῶν αἱρέσεων, ἐπιφέρει λέγων· “τοῦτον ἐγὼ τὸν κανόνα καὶ τὸν τύπον παρὰ τοῦ μακαρίου πάπα ἡμῶν Ἡρακλᾶ παρέλαβον. τοὺς γὰρ προσιόντας ἀπὸ αἱρέσεων, καίτοι τῆς ἐκκλησίας μᾶλλον δὲ οὐδὲ ἀποστάντας, ἀλλὰ συνάγεσθαι μὲν δοκοῦντας, καταμηνυθέντας δὲ ὡς προσφοιτῶντάς τινι τῶν ἑτεροδιδασκαλούντων, ἀπελάσας τῆς ἐκκλησίας, δεομένους οὐ ἕως δημοσίᾳ πάντα ὅσα ἀκηκόασιν παρὰ ἀντιδιατιθεμένοις ἐξέφρασαν, καὶ τότε συνήγαγεν αὐτούς, οὐ δεηθεὶς ἐπ’ αὐτῶν ἑτέρου βαπτίσματος· τοῦ γὰρ ἁγίου πρότερον παρ’ αὐτοῦ βαπτίσματος· Πάλιν δὲ ἐπὶ πολὺ γυμνάσας τὸ πρόβλημα, ταῦτ’ ἐπιλέγει· “μεμάθηκα καὶ τοῦτο ὅτι μὴ νῦν οἱ ἐν Αφρικῇ μόνον τοῦτο παρεισήγαγον, ἀλλὰ πολλοῦ κατὰ τοὺς πρὸ ἡμῶν ἐπισκόπους ἐν πολυανθρωποτάταις ἐκκλησίαις καὶ ταῖς συνόδοις τῶν ἀδελφῶν, ἐν Ἰκονίῳ καὶ Συνάδοις καὶ παρὰ πολλοῖς, τοῦτο ἔδοξεν· ὧν τὰς βουλὰς ἀνατρέπων εἰς ἔριν αὐτοὺς καὶ φιλονεικίαν ἐμβαλεῖν οὐχ ὑπομένω. ‘οὐ γὰρ μετακινήσεις, ’ φησίν, ὅρια τοῦ πλησίον σου, ἃ ἔθεντο οἱπατέρες σου"” Ἡ τετάρτη αὐτοῦ τῶν περὶ βαπτίσματος ἐπιστολῶν στολῶν πρὸς τὸν κατὰ ‘Ρώμην τότε μὲν πρεσβείου ἠξιωμένον, οὐκ εἰς δὲ καὶ τὴν ἐπισκοπὴν τῶν ἐκεῖσε ἐξ ἧς γνῶναι πάρεστιν ὅπως καὶ αὐτὸς λόγιός τε καὶ θαυμάσιος πρὸς τοῦ κατ’ Διονυσίου μεμαρτύρηται. γράφει δὲ αὐτῷ μεθ’ ἕτερα τῶν κατὰ Νοουάτον μνημονεύων ἐν τούτοις·

E, na terceira das [cartas] sobre o batismo, que o mesmo Dionísio escreve a Filemão, o presbítero de Roma, expõe isto: "e eu li tanto as composições quanto as tradições dos hereges — manchando por um pouco a minha alma com os abominabilíssimos pensamentos deles, mas recebendo deles, contudo, este proveito: refutá-los junto de mim mesmo e abominá-los muito mais. E, de fato, tentando um irmão dos presbíteros impedir-me, e amedrontando[-me de] misturar-me à lama da perversidade deles — pois danificaria a minha própria alma —, e com verdade, como percebi: uma visão enviada por Deus, sobrevindo, fortaleceu-me, e uma palavra dirigida a mim ordenou, dizendo expressamente: 'lê tudo o que tomares nas mãos; pois és capaz de corrigir e provar cada coisa, e isto desde o princípio te foi também causa da fé.' Acolhi a visão, como concordante com a voz apostólica que diz aos mais fortes: 'tornai-vos cambistas aprovados.'"

Depois, tendo dito algumas coisas a respeito de todas as heresias, acrescenta, dizendo: "esta regra e este modelo recebi do nosso bem-aventurado papa Heraclas. Pois aos que vinham das heresias — ainda que tivessem apostatado da igreja (ou antes, nem apostatado, mas, parecendo congregar-se [conosco], denunciados como frequentando algum dos que ensinavam doutrina alheia) —, tendo[-os] expulsado da igreja, não [os readmitia], mesmo rogando eles, até que publicamente expusessem todas as coisas que ouviram junto dos adversários; e então os congregava, não requerendo para eles outro batismo; pois o santo [batismo] já antes tinham recebido dele." De novo, tendo longamente exercitado o problema, acrescenta isto: "aprendi também isto: que não [foram] agora os da África os únicos [que] introduziram isto, mas, muito antes, nos [tempos dos] bispos anteriores a nós, nas igrejas mais populosas e nos sínodos dos irmãos, em Icônio e em Sínada e entre muitos, isto pareceu [bem]; cujas deliberações subverter, e lançá-los em contenda e porfia, não suporto. Pois 'não moverás', diz, 'os limites do teu próximo, que os teus pais estabeleceram.'"

A quarta das suas cartas sobre o batismo [foi escrita] a Dionísio, o de Roma, então julgado digno do presbiterado, e não muito depois tendo recebido também o episcopado dos de lá; da qual é possível conhecer como também ele, eloquente e admirável, foi testemunhado pelo Dionísio de Alexandria. E escreve-lhe, depois de outras coisas, mencionando as coisas de Novato, nestas [palavras]:

VIII

Sobre a heterodoxia de Novato

VIII. “Νοουατιανῷ μὲν γὰρ εὐλόγως ἀπεχθανόμεθα, διακόφαντι τὴν ἐκκλησίαν καί τινας τῶν ἀδελφῶν εἰς ἀσεβείας καὶ βλασφημίας ἑλκύσαντι καὶ περὶ τοῦ θεοῦ διδασκαλίαν ἐπεισκυκλήσαντι καὶ τὸν κύριον ἡμῶν ᾿Ιησοῦν Χριστὸν ὡς ἀνηλεῆ ἐπὶ πᾶσι δὲ τούτοις τὸ λουτρὸν τὸ ἅγιον καὶ τήν τε πρὸ αὐτοῦ πίατιν καὶ ὁμολογίαν ἀνατρέποντι τό τε πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐξ αὐτῶν, εἰ καί τις ἢν ἐλπὶς τοῦ παραμεῖναι ἢ καὶ ἐπανελθεῖν πρὸς αὐτούς, παντελῶς φυγαδεύοντι.’’

"Pois com razão detestamos Novaciano, que rasgou a igreja e arrastou alguns dos irmãos para impiedades e blasfêmias, e introduziu de roldão um ensino impiíssimo a respeito de Deus, e calunia o nosso benignissimo Senhor Jesus Cristo como impiedoso; e, sobre tudo isto, rejeita o santo banho, e subverte a fé e a confissão que antes dele [vêm], e faz fugir por completo deles o Espírito Santo — ainda que houvesse alguma esperança de que permanecesse ou até voltasse a eles."

IX

Sobre o batismo ímpio dos hereges

IX. καὶ ἡ πέμπτη δὲ αὐτῷ πρὸς τὸν Ῥωμαίων ἐπίσκοπον Ξύστον γέγραπτο· ἐν ἦ πολλὰ κατὰ τῶν αἱρετικῶν εἰπών, τοιοῦτόν τι γεγονὸς κατ’ αὐτὸν ἐκτίθεται, λέγων· “καὶ γὰρ ὄντως, ἀδελφέ, καὶ συμβουλῆς δέομαι καὶ γνώμην παρὰ σοῦ, τοιούτου τινός μοι προσελθόντος πράγματος, μὴ ἄρα αφάλλομαι. τῶν γὰρ συναγομένων ἀδελφῶν πιατὸς νομιζόμενος ἀρχαῖος καὶ πρὸ τῆς ἐμῆς χειροτονίας, οἶμαι δὲ καὶ τῆς τοῦ μακαρίου Ἡρακλᾶ καταστάσεως, τῆς μετασχών, τοῖς ὑπόγυον παρατυχὼν καὶ τῶν ἐπερωτήσεων καὶ τῶν ἐπακούσας, προσῆλθέν μοι κλαίων καταθρηνῶν ἑαυτὸν καὶ πίπτων πρὸ τῶν ποδῶν μου, ἐξομολογούμενος μὲν καὶ ἐξομνύμενος τὸ βάπτισμα, δ’ παρὰ τοῖς αἱρετικοῖς ἐξομνύμενος μὴ τοῦτο εἶναι μηδὲ ὅλως ἔχειν τινὰ πρὸς τοῦτο κοινωνίαν, ἀσεβείας γὰρ ἐκεῖνο καὶ βλασφημιῶν κατανενύχθαι λέγων δὲ πάνυ τι τὴν Ψυχὴν νῦν κατανενύχθαι καὶ μηδὲ παρρησίαν ἔχειν ἐπᾶραι τοὺς ὀφθαλμοὺς πρὸς τὸν θεὸν ἀπὸ τῶν ἀνοσίων ἐκείνων ῥημάτων καὶ πραγμάτων ὁρμώμενος, καὶ διὰ τοῦτο δεόμενος τῆς εἰλικρινεστάτης ταύτης καθάρσεως καὶ παραδοχῆς καὶ χάριτος τυχεῖν· ὅπερ ἐγὼ μὲν οὐκ ἐτόλμησα ποιῆσαι, φήσας αὐτάρκη τὴν πολυχρόνιον αὐτῷ κοινωνίαν εἰς τοῦτο γεγονέναι. εὐχαριστίας γὰρ ἐπακούσαντα καὶ συνεπιφθεγξάμενον τὸ ἀμὴν καὶ τραπέζῃ παραστάντα καὶ χεῖρας εἰς ὑποδοχὴν τῆς ἁγίας τροφῆς προτείναντα καὶ ταύτην καταδεξάμενον καὶ τοῦ σώματος καὶ τοῦ αἵματος τοῦ κυρίου ἡμῶν μετασχόντα χρόνῳ, οὐκ ἂν ἐξ ὑπαρχῆς ἀνασκευάζειν ἔτι τολμήσαιμι· θαρσεῖν δὲ ἐκέλευον καὶ μετὰ βεβαίας πίστεως καὶ ἀγαθῆς ἐλπίδος τῆ μετοχῇ τῶν ἁγίων προσιέναι. ὃ δὲ οὔτε πενθῶν παύεται πέφρικέν τε τῇ τραπέζῃ προσιέναι καὶ μόλις παρακαλούμενος συνεστάναι ταῖς προσευχαῖς ἀνέχεται.” Επὶ ταῖς προειρημέναις φέρεταί τις καὶ ἄλλη τοῦ αὐτοῦ περὶ βαπτίσματος ἐπιστολή, ἐξ αὐτοῦ καὶ ἦς ἡγεῖτο παροικίας Ξύστῳ καὶ τῆ κατὰ Ρώμην ἐκκλησίᾳ προσπεφωνημένη,, ἐν ἧ διὰ μακρᾶς ἀποδείξεως τὸν περὶ τοῦ ὑποκειμένου ζητήματος παρατείνει λόγον. καὶ ἄλλη δέ τις αὐτοῦ μετὰ ταύτας φέρεται πρὸς τὸν κατὰ Ῥώμην ἡ περὶ Λουκισνοῦ. καὶ περὶ μὲν τούτων τοσαῦτα.

E a quinta [carta] foi por ele escrita a Xisto, o bispo dos romanos; na qual, tendo dito muitas coisas contra os hereges, expõe um fato tal, ocorrido no seu [tempo], dizendo: "pois realmente, irmão, também preciso de conselho, e peço-te uma opinião — tendo-me sobrevindo um assunto tal —, para que eu não caia em erro. Um dos irmãos que se congregam, tido [por] fiel [de] longa data, mesmo antes da minha ordenação, e penso [que] antes da instalação do bem-aventurado Heraclas, tendo participado [da assembleia] dos recém-batizados, e ouvido as perguntas e as respostas, veio a mim chorando e lamentando-se de si mesmo, e caindo diante dos meus pés, confessando e jurando que o batismo com que fora batizado entre os hereges não era este, nem tinha absolutamente nenhuma comunhão com este — pois aquele estava cheio de impiedades e blasfêmias; e dizendo ter agora a alma toda compungida, e nem ter franqueza de erguer os olhos a Deus, [por] provir daquelas palavras e ritos ímpios; e, por isso, rogando obter esta puríssima purificação e acolhida e graça; o que eu não ousei fazer, dizendo que a longa comunhão dele bastava para isto. Pois, tendo [ele] ouvido a eucaristia, e junto respondido o amém, e estado de pé junto à mesa, e estendido as mãos para a recepção do santo alimento, e recebido[-o], e participado do corpo e do sangue do nosso Senhor por tempo suficiente, não ousaria eu reconstruí-lo de novo desde o princípio; e mandava[-lhe] ter coragem, e achegar-se à participação dos santos [mistérios] com fé firme e boa esperança. Mas ele nem cessa de estar de luto, e estremece de aproximar-se da mesa, e a custo, exortado, suporta assistir às orações." Além das cartas antes referidas, conserva-se também uma outra do mesmo sobre o batismo, dirigida por ele, e pela paróquia que governava, a Xisto e à igreja de Roma, na qual, por longa demonstração, estende o discurso sobre a questão em causa. E conserva-se também uma outra dele, depois destas, ao Dionísio de Roma, a respeito de Luciano. E a respeito destas coisas [seja dito] tanto.

X

Sobre Valeriano e a perseguição do seu [tempo]

Χ. Οἵ γε μὴν ἀμφὶ τὸν Γάλλον οὐδ’ ὅλοις ἔτεσιν δύο τὴν ἀρχὴν ἐπικατασχόντες, ἐκποδὼν μεθίστανται, Οὐαλεριανὸς δ’ ἅμα παιδὶ Γαλλιήνῳ διαδέχεται τὴν ἡγεμονίαν. αὖθις δὴ οὖν ὁ Διονύσιος οἷα καὶ περὶ τούτου διέξεισιν, ἐκ τῆς πρὸς Ἑρμάμμωνα ἐπιστολῆς μαθεῖν ἔστιν, ἐν ἦ τοῦτον ἱστορεῖ τὸν τρόπον· “καὶ τῷ Ἰωάννῃ δὲ ὁμοίως ἀπολαλοῦν καλύπτεται· ‘καὶ ἐδόθη γὰρ αὐτῷ,’ φησίν, ‘στόμα μεγάλα καὶ βλασφημίαν, καὶ ἐδόθη αὐτῷ ἐξουσία καὶ μῆνες βλασφημίαν, δύο.’ ἀμφότερα δὲ ἔστιν ἐπὶ Οὐαλεριανοῦ θαυμάσαι καὶ τούτων μάλιστα τὰ πρῶτα ὡς οὕτως ἔσχεν, συννοεῖν ὡς μὲν ἤπιος καὶ φιλόφρων ἦν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους τοῦ θεοῦ· οὐδὲ γὰρ ἄλλος τις οὕτω τῶν πρὸ αὐτοῦ βασιλέων εὐμενῶς καὶ δεξιῶς πρὸς αὐτοὺς διετέθη, οὐδ’ οἱ λεχθέντες ἀναφανδὸν χριστιανοὶ γεγονέναι, ὡς ἐκεῖνος οἰκειότατα ἐν ἀρχῇ καὶ προσφιλέστατα φανερὸς ἦν αὐτοὺς ἄπο· καὶ πᾶς τε ὁ οἶκος αὐτοῦ θεοσεβῶν πεπλήρωτο καὶ ἢν ἐκκλησία θεοῦ· ἀποσκευάσασθαι δὲ παρέπεισεν αὐτὸν ὁ διδάσκαλος καὶ τῶν ἀπ’ Αἰγύπτου μάγων ἀρχισυνάγωγος, τοὺς μὲν καθαροὺς καὶ ὁσίους ἄνδρας κτείννυσθαι καὶ διώκεσθαι κελεύων ὡς ἀντιπάλους καὶ κωλυτὰς τῶν παμμιάρων καὶ βδελυκτῶν ἐπαοιδῶν ὑπάρχοντας καὶ γὰρ εἰσὶν καὶ ἦσαν ἱκανοί, παρόντες καὶ ὁρώμενοι καὶ μόνον ἐμπνέοντες καὶ φθεγγόμενοι διασκεδάσαι τὰς τῶν ἀλιτηρίων δαιμόνων ἐπιβουλάς), τελετὰς δὲ ἀνάγνους καὶ μαγγανείας ἐξαγίστους καὶ (The text differs somewhat from that of A.V. and R.V.) 2 Apparently, in the preceding context, Dionysius had quoted a passage οf Scripture, not from the Apocalypse, ρουργίας ἀκαλλιερήτους ἐπιτελεῖν παῖδας ἀθλίους ἀποσφάττειν καὶ τέκνα δυστήνων πατέρων καταθύειν καὶ σπλάγχνα νεογενῆ διαιρεῖν καὶ τὰ τοῦ θεοῦ διακόπτειν καὶ καταχορδεύειν πλάσματα, ὡς ἐκ τούτων εὐδαιμονήσοντας.” καὶ τούτοις γε ἐπιφέρει λέγων· “καλὰ γοῦν αὐτοῖς Μακριανὸς τῆς ἐλπιζομένης βασιλείας προσήνεγκεν χαριστήρια· ὃς πρότερον μὲν ἐπὶ τῶν καθόλου λόγων λεγόμενος εἶναι βασιλέως, οὐδὲν εὔλογον οὐδὲ καθολικὸν ἐφρόνησεν, ἀλλ’ ὑποπέπτωκεν ἀρᾷ προφητικῇ τῇ λεγούσῃ ἴ’ οὐαὶ τοῖς προφητεύουσιν ἀπὸ καρδίας αὐτῶν καὶ τὸ καθόλου μὴ βλέπουσιν’· οὐ γὰρ συνῆκεν τὴν καθόλου πρόνοιαν, οὐδὲ τὴν κρίσιν ὑπείδετο τοῦ πρὸ πάντων καὶ διὰ πάντων καὶ ἐπὶ πᾶσιν, δι’ ὃ καὶ τῆς μὲν καθολικῆς ὁ καὶ τῆς μὲν καθολικῆς αὐτοῦ πολέμιος, ἠλλοτρίωσεν δὲ καὶ ἀπεξένωσεν ἑαυτὸν τοῦ ἐλέους τοῦ θεοῦ καὶ πορρωτάτω τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας ἐφυγάδευσεν, ἐν τούτῳ τὸ ἴδιον ἐπαληθεύων ὄνομα.” Καὶ πάλιν μεθ’ ἕτερά φησιν· “ὁ μὲν γὰρ Οὐαλεριανὸς εἰς ταῦτα ὑπὸ τούτου προαχθείς, εἰς ὕβρεις καὶ ὀνειδισμοὺς ἐκδοθείς, κατὰ τὸ ῥηθὲν πρὸς ‘Hσαΐαν· ἴ’ καὶ οὗτοι ἐξελέξαντο τὰς ὁδοὺς αὐτῶν καὶ τὰ βδελύγματα αὐτῶν, ἡ ψυχὴ ἠθέλησεν, καὶ ἐγὼ ἐκλέξομαι τὰ ἐμπαίγματα αὐτῶν, καὶ τὰς ἁμαρτίας ἀνταποδώσω αὐτοῖς’· οὗτος δὲ τῇ βασιλείᾳ παρὰ τὴν ἀξίαν ἐπιμανεὶς καὶ τὸν βασίλειον ὑποδῦναι κόσμον ἀδυνατῶν ἀναπήρῳ τῷ σώματι, τοὺς δύο παῖδας τὰς πατρῴας ἀναδεξαμένους ἁμαρτίας προεκτήσατο . ἐναργὴς γὰρ ἐπὶ τούτων ἡ πρόρρησις ἢν εἶπεν ὁ θεός· ἀποδιδοὺς ἁμαρτίας πατέρων ἐπὶ τέκνα ἕως τρίτης καὶ τετάρτης γενεᾶς τοῖς μιαοῦαίν με.’ τὰς γὰρ ἰδίας πονηρὰς ἐπιθυμίας, ὧν ἠτύχει, ταῖς τῶν υἱῶν κεφαλαῖς ἐπιβαλών, εἰς ἐκείνους τὴν ἑαυτοῦ κακίαν καὶ τὸ πρὸς τὸν θεὸν μῖσος ἐξωμόρξατο.” καὶ περὶ μὲν τοῦ Οὐλπιανοῦ τοσαῦτα ὁ Διονύσιος·

Os de Galo, porém, tendo retido o poder nem dois anos inteiros, são removidos do caminho, e Valeriano, junto com o filho Galieno, recebe por sucessão o governo. De novo, pois, o que Dionísio expõe também a respeito deste é possível aprender da carta a Hermamon, na qual narra deste modo: "e a João, igualmente, é revelado: 'pois foi-lhe dada', diz, 'uma boca que fala grandes coisas e blasfêmia, e foi-lhe dada autoridade e quarenta e dois meses.' E ambas as coisas há para admirar em Valeriano, e destas, sobretudo, considerar como foram as primeiras — quão manso e bem-disposto era para com os homens de Deus; pois nenhum outro dos imperadores antes dele se dispôs tão benévola e favoravelmente para com eles, nem mesmo os que se disse terem sido abertamente cristãos, quanto aquele, que no começo se mostrava manifestamente muito familiar e muito afeiçoado a eles; e toda a sua casa estava cheia de tementes a Deus, e era uma igreja de Deus. Mas persuadiu-o a desfazer-se [deles] o seu mestre e arquissinagogo dos magos do Egito [Macriano], mandando matar e perseguir os homens puros e santos, como sendo adversários e impedidores dos encantamentos abominabilíssimos e detestáveis (pois são e eram capazes, presentes e vistos, e apenas soprando e falando, de dissipar as insídias dos demônios malfeitores), e aconselhando[-lhe] realizar iniciações impuras e feitiçarias abomináveis e sacrifícios de mau agouro: degolar crianças infelizes, e imolar filhos de pais desventurados, e abrir entranhas de recém-nascidos, e cortar e retalhar as criaturas de Deus, como se por isso haveriam de ser felizes." E a isto acrescenta, dizendo: "belas ações de graças, com efeito, lhes ofereceu Macriano pelo império que esperava: o qual, sendo antes chamado [funcionário] sobre as contas gerais [καθόλου] do imperador, nada pensou de razoável nem de universal [καθολικόν], mas caiu sob a maldição profética que diz: 'ai dos que profetizam a partir do seu coração e não veem o universal'; pois não compreendeu a providência universal, nem suspeitou o juízo d'Aquele [que é] antes de todas as coisas e através de todas e sobre todas. Por isso tornou-se também inimigo da sua Igreja católica [universal], e alienou e desterrou a si mesmo da misericórdia de Deus, e fugiu para longuíssimo da sua própria salvação, verificando nisto o seu próprio nome [Macriano ~ μακράν, 'longe']." E de novo, depois de outras coisas, diz: "pois Valeriano, induzido a estas coisas por este [homem], entregue a ultrajes e vitupérios, segundo o que foi dito a Isaías: 'e estes escolheram os seus caminhos e as suas abominações; a alma deles [as] quis, e eu escolherei os escárnios deles, e retribuir-lhes-ei os pecados'; este [Macriano], porém, enlouquecido pelo império contra o [seu] merecimento, e não podendo vestir o ornamento imperial com o corpo mutilado, pôs à frente os dois filhos, que assumiram os pecados paternos. Pois evidente foi neles a predição que Deus disse: 'retribuindo os pecados dos pais sobre os filhos, até a terceira e a quarta geração, aos que me odeiam.' Pois, lançando as suas próprias más cobiças, das quais fracassava, sobre as cabeças dos filhos, limpou naqueles a sua própria maldade e o [seu] ódio contra Deus." E a respeito de Valeriano, tanto [diz] Dionísio;

XI

Sobre as coisas que então sucederam a Dionísio e aos do Egito

XI. περὶ δὲ τοῦ κατ’ αὐτὸν διωγμοῦ αφοδρότατα πνεύσαντος οἷα σὐν ἑτέροις ὁ αὐτὸς διὰ τὴν εἰς τὸν τῶν ὅλων θεὸν εὐσέβειαν ὑπέατη, δηλώσουσιν αἱ αὐτοῦ φωναὶ ἃς πρὸς Γερμανὸν τῶν κατ’ αὐτὸν ἐπιακόπων κακῶς ἀγορεύειν αὐτὸν πειρώμενον ἀποτεινόμενος, τοῦτον παρατίθεται τὸν τρόπον· “ εἰς ἀφροαύνην δὲ κινδυνεύω πολλὴν καὶ ἀναιαθηαίαν ὄντως ἐμπεαεῖν, εἰς ἀνάγκην συμβιβαζόμενος τοῦ διηγεῖσθαι τὴν θαυμαστὴν περὶ ἡμᾶς οἰκονομίαν τοῦ θεοῦ· ἀλλ’ ἐπεὶ μυστήριον ,’ φησίν, ‘ βασιλέως κρύφαι καλόν, τὰ δὲ ἔργα τοῦ θεοῦ ἀνακαλύπτειν ἔνδοξον,’ ὁμόσε χωρήσω τῆ Γερμανοῦ βίᾳ. ἧκον πρὸς Αἰμιλιανόν, οὐ μόνος, ἠκολούθη δέ μοι αυμπρεαβύτερός τέ μου Μάξιμος καὶ διάκονοι Φαῦστος Εὐσέβιος Χαιρήμων, καί τις τῶν ἀπὸ Ῥώμης παρόντων ἀδελφῶν ἡμῖν αυνειαῆλθεν. Αἰμιλιανὸς δὲ οὐκ εἰπέν μοι προγηουμένως ἴ’ μὴ σύναγε.’ περιττὸν γὰρ τοῦτο ἦν αὐτῷ καὶ τὸ τελευταῖον, ἐπὶ τὸ πρῶτον ἀνα- τρέχοντι· οὐ γὰρ περὶ τοῦ μὴ συνάγειν ἑτέρους ὁ ΕUsEBIUs λόγος ἦν αὐτῷ, ἀλλὰ περὶ τοῦ μηδ’ αὐτοὺς ἡμᾶς εἶναι χριστιανούς, καὶ τούτου προσέταττεν εἰ μεταβαλοίμην ἐγώ, καὶ τοὺς ἄλλους ἕφεαθαί μοι νομίζων. ἀπεκρινάμην δὲ οὐκ ἀπεοικότως ἐοικότως οὐδὲ μακρὰν τοῦ πειθαρχεῖν δεῖ θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις,’ ἀλλ’ ἄντικρυς διεμαρτυράμην ὅτι τὸν θεὸν τὸν ὄντα μόνον καὶ οὐδένα ἕτερον σέβω οὐδ’ ἂν μεταθείμην οὐδὲ παυσαίμην Χριστιανὸς ὤν. ἐπὶ τούτοις ἐκέλευσεν ἡμᾶς ἀπελθεῖν εἰς κώμην πλησίον τῆς ἐρήμου καλουμένην Κεφρώ. “Αὐτῶν δὲ ἐπακούσατε τῶν ὑπ’ ἁμφοτέρων λεχθέντων ὡς ὑπεμνηματίσθη. εἰσαχθέντων καὶ Φαύατου καὶ Μαξίμου καὶ Μαρκέλλου καὶ Χαιρήμονος Αἰμιλιανὸς διέπων τὴν ἡγεμονίαν εἶπεν· ἴ’ καὶ ἀγράφως ὑμῖν διελέχθην περὶ τῆς φιλανθρωπίας τῶν κυρίων ἡμῶν ᾖ περὶ ὑμᾶς κέχρηνται· δεδώκασιν γὰρ ἐξουσίαν ὑμῖν σωτηρίας, εἰ βούλοισθε ἐπὶ τὸ κατὰ φύσιν τρέπεαθαι καὶ θεοὺς τοὺς σῴζοντας αὐτῶν τὴν βασιλείαν ἐπιΛαθέσθαι δὲ τῶν παρὰ φύσιν. τί οὖν φατὲ πρὸς ταῦτα; οὐδὲ γὰρ ἀχαρίστους ὑμᾶς ἔσεσθαι περὶ τὴν φιλανθρωπίαν αὐτῶν προσδοκῶ, ἐπειδήπερ ἐπὶ τὰ βελτίω ὑμᾶς προτρέπονται.’ “Διονύσιος ἀπεκρίνατο· ἴ’ οὐ πάντες πάντας προακυνοῦαι θεούς, ἀλλ᾿ ἕκαστοι τινάς, ἕκαστοι οὓς ἡμεῖς τοίνυν τὸν ἕνα θεὸν καὶ δημιουργὸν τῶν ἁπάντων, τὸν καὶ τὴν βασιλείαν ἐγχειρίσαντα τοῖς θεοφιλεστάτοις Οὐαλεριανῷ καὶ Γαλλιήνῳ Σεβαατοῖς, τοῦτον καὶ σέβομεν καὶ καὶ τούτῳ διηνεκῶς ὑπὲρ τῆς βασιλείας αὐτῶν, ὅπως ἀσάλευτος διαμείνῃ, “Αἰμιλιανὸς διέπων τὴν ἡγεμονίαν αὐτοῖς εἶπεν· ῾τίς γὰρ ὑμᾶς κωλύει καὶ τοῦτον, εἴπερ ἐστὶν θεός, μετὰ τῶν κατὰ φύαιν θεῶν προσκυνεῖν; θεοὺς γὰρ αέβειν ἐκελεύσθητε. καὶ θεοὺς οὓς πάντες ἴσασιν.᾿ “Διονύσιος ἀπεκρίνατο· ῾ἡμεῖς οὐδένα ἕτερον προακυνουΥεν .’ “Αἰμιλιανὸς διέπων τὴν ἡγεμονίαν αὐτοῖς εἶπεν· ῾ὁρῶ ὑμᾶς ὁμοῦ καὶ ἀχαρίατους ὄντας καὶ ἀναισθήτους τῆς πρᾳότητος τῶν Σεβαστῶν ἡμῶν· δι᾿ ὅπερ οὐκ ἔαεαθε ἐν τῇ πόλει ταύτῃ, ἀλλὰ ἀποσταλήαεαθε εἰς τὰ μέρη τῆς Λιβύης καὶ ἐν τόπῳ λεγομένῳ Kεφρώ· τοῦτον γὰρ τὸν τόπον ἐξελεξάμην ἐκ τῆς κελεύσεως τῶν Σεβαατῶν ἡμῶν. οὐδαμῶς δὲ ἐξέσται οὔτε ὑμῖν οὔτε ἄλλοις τισὶν ἢ συνόδους ποιεῖαθαι ἢ εἰς τὰ καλούμενος κοιμητήρια εἰαιέναι. εἰ δέ τις φανείη ἢ μὴ γενόμενος εἰς τὸν τόπον τοῦτον ὃν ἐκέλευσα, ἢ ἐν συναγωγῇ τινι εὑρεθείη, ἑαυτῷ τὸν κίνδυνον ἐπαρτήσει· οὐ γὰρ ἐπιλείψει ἡ δέουσα ἐπιατρέφεια. ἀπόατητε οὗν ὅπου ἐκελεύοθητε.᾿ “Καὶ νοσοῦντα δέ με κατήπειξεν, οὐδὲ μιᾶς ὑπέρθεαιν δοὺς ἡμέρας. ποίαν οὖν ἔτι τοῦ αυνάγειν ἢ μὴ αυνάγειν εἶχον σχολήν; ’ Eἶτα μεθ᾿ ἕτερά φηαιν· “ἀλλ᾿ οὐδὲ τῆς αἰἡμεῖς μετὰ τοῦ κυρίου αυναγωγῆς ἀπέατημεν, ἀλλὰ τοὺς μὲν ἐν τῆ πόλει απουδαιότερον συνεκρότουν ὡς συνών, ἀπὼν μὲν τῷ σώματι,᾿ ὡς εἶπεν, ῾παρὼν δὲ τῷ πνεύματι,᾿ ἐν δὲ τῆ Kεφροῖ καὶ πολλὴ αυνεπεδήμηαεν ἡμῖν ἐκκλησία, τῶν μὲν ἀπὸ τῆς πόλεως ἀδελφῶν ἑπομένων, τῶν δὲ συνιόντων ἀπ᾿ Αἰγύπτου. κἀκεῖ θύραν ἡμῖν ὁ θεὸς ἀνέῳξεν τοῦ λόγου. καὶ τὸ μὲν πρῶτον ἐδιώχθημεν, ἐλιθοβολήθημεν, ὕατερον δέ τινες οὐκ ὀλίγοι τῶν ἐθνῶν τὰ εἴδωλα καταλιπόντες, ἐπέστρεψαν ἐπὶ τὸν θεόν· οὐ πρότερον δὲ παραδεξαμένοις αὐτοῖς τότε πρῶτον δι’ ἡμῶν ὁ λόγος ἐπεαπάρη, καὶ ὥαπερ τούτου ἕνεκεν ἀπαγαγὼν ἡμᾶς πρὸς αὐτοὺς ὁ θεός, ἐπεὶ τὴν διακονίαν ταύτην ἐπληρώααμεν, πάλιν ἀπαγήοχεν. “Ὁ γὰρ Αἰμιλιανὸς εἰς τραχυτέρους μέν, ὡς ἐδόκει, καὶ Λιβυκωτέρους ἡμᾶς μεταστῆσαι τόπους ἐκέλευσεν καὶ τοὺς πανταχόσε εἰς τὸν Μαρεώτην ἐκέλευσεν συρρεῖν, κώμας ἑκάστοις τῶν χώραν ἀφορίσας, ἡμᾶς δὲ μᾶλλον ἐν ὁδῷ καὶ πρώτους καταληφθησομένους ἔταξεν. γὰρ δῆλον ὅτι καὶ παρεσκεύαζεν ἵνα ὁπόταν βουληθείη αυλλαβεῖν, πάντας εὐαλώτους ἔχοι. ἐγὼ δὲ ὅτε μὲν εἰς Κεφρὼ κεκελεύαμην ἀπελθεῖν, καὶ τὸν τόπον ἠγνόουν ὅποι ποτὲ οὗτός ἐστιν, οὐδὲ τὸ ὄνομα αχεδὸν πρότερον ἀκηκοώς, καὶ ὅμως εὐθύμως καὶ ἀταράχως ἀπῄειν· ἐπεὶ δὲ μεταακηνώαειν εἰς τὰ Κολλουθίωνος ἀπηγγέλη μοι, ἴσασιν οἱ παρόντες ὅπως διετέθην ἐνταῦθα γὰρ ἐμαυτοῦ κατηγορήσω), τὸ μὲν πρῶτον ἠχθέσθην καὶ λίαν ἐχαλέπηνα· καὶ γὰρ εἰ γνωριμώτεροι καὶ συνηθέστεροι ἐτύγχανον ἡμῖν οἱ τόποι, ἔρημον μὲν ἀδελφῶν καὶ σπουδαίων ἀνθρώπων ἔφασκον εἶναι τὸ χωρίον, ταῖς δὲ τῶν ὁδοιπορούντων ἐνοχλήσεσιν καὶ λῃστῶν ἐκκείμενον· ἔτυχον δὲ παραμυθίας, ὑπομνησάντων με τῶν ἀδελφῶν ὅτι γειτνιῴη μᾶλλον τῆ πόλει καὶ ἡ μὲν Κεφρὼ πολλὴν ἡμῖν ἦγεν ἀδελφῶν τῶν ἀπ’ Αἰγύπτου τὴν ἐπιμιξίαν, ὡς πλατύτερον ἐκκλησιάζειν δύνασθαι, ἐκεῖ δέ, πλησιαίτερον οὔσης τῆς πόλεως, συνεχέστερον τῆς τῶν ὄντως καὶ οἰκειοτάτων καὶ φιλτάτων ὄφεως ἀπολαύσομεν· ἀφίξονται γὰρ καὶ ἀναπαύσονται καὶ ὡς ἐν προαστείοις πορρωτέρω κειμένοις κατὰ μέρος ἔσονται αυναγωγαί. καὶ οὕτως ἐγένετο.’’ καὶ μεθ’ ἕτερα περὶ τῶν συμβεβηκότων αὐτῷ αὖθις ταῦτα γράφει· “πολλαῖς γε ταῖς ὁμολογίαις Γερμανὸς σεμνύνεται, πολλά γε εἰπεῖν ἔχει ἑαυτοῦ γενόμενα· δάας ἀριθμῆσαι δύναται ἡμῶν ἀποφάσεις, δημεύσεις, ἀρχόντων ἁρπαγάς, ἀξιωμάτων ἀποθέσεις, δόξης κοαμικῆς ὀλιγωρίας, ἐπαίνων ἡγεμονικῶν καὶ βουλευτικῶν καταφρονήσεις καὶ τῶν ἐναντίων, ἀπειλῶν καὶ καταβοήσεων καὶ κινδύνων καὶ διωγμῶν καὶ πλάνης καὶ στενοχωρίας καὶ ποικίλης θλίφεως ὑπομονήν, οἷα τὰ ἐπὶ Δεκίου καὶ Σαβίνου αυμβάντα μοι, οἷα μέχρι νῦν Αἰμιλιανοῦ. ποῦ δὲ Γερμανὸς ἐφάνη; τίς δὲ περὶ αὐτοῦ λόγος; ἀλλὰ τῆς πολλῆς ἀφροσύνης, εἰς ἢν ἐμπίπτω διὰ ὑφίεμαι, δι’ ὃ καὶ τὴν καθ’ ἕκαστον γενομένων διήγησιν παρίημι τοῖς εἰδόσιν λέγειν.’’ Ὁ δ’ αὐτὸς καὶ ἐν τῇ πρὸς Δομέτιον καὶ Δίδυμον ἐπιστολῇ τῶν ἀμφὶ τὸν διωγμὸν αὖθις ἐν τούτοις· “τοὺς δὲ ἡμετέρους πολλούς τε ὄντας καὶ ἀγνῶτας ὑμῖν, περισσὸν ὀνομαστὶ πλὴν ἴστε ὅτι ἄνδρες καὶ γυναῖκες, καὶ νέοι καἰ γέροντες, καὶ κόραι καὶ πρεσβύτιδες, καὶ στρατιῶται καὶ ἰδιῶται, καὶ πᾶν γένος καὶ πᾶσα ἡλικία, οἱ μὲν διὰ μαστίγων καὶ πυρός, οἱ δὲ διὰ αιδήρου τὸν ἀγῶνα νικήσαντες, τοὺς στεφάνους ἀπειλήφασιν· τοῖς δὲ οὐ πάμπολυς αὐτάρκης ἀπέβη χρόνος εἰς τὸ φανῆναι δεκτοὺς τῷ κυρίῳ, ὥαπερ οὖν ἔοικεν μηδὲ ἐμοὶ μέχρι νῦν, διόπερ εἰς ὃν οἶδεν ἐπιτήδειον καιρὸν ὑπερέθετό με ὁ λέγων καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά ἀοῦ, καὶ ἐν ἡμέρᾳ σωτηρίας ἐβοήθησά σοι.' τὰ γὰρ καθ’ ἡμᾶς ἐπειδὴ καὶ βούλεσθε δηλωθῆναι ὑμῖν ὅπως δι’· ἄγομεν, ἠκούσατε μὲν πάντως ὅπως ἡμᾶς δεσμώτας ἀγομένους ὑπὸ ἑκατοντάρχου καὶ στρατηγῶν καὶ τῶν σὺν αὐτοῖς ατρατιωτῶν καὶ ὑπηρετῶν, ἑ μέ τε καὶ Γάϊον καὶ φαῦστον καὶ Πέτρον Παῦλον, ἐπελθόντες τινὲς τῶν Μαρεωτῶν, ἄκοντας καὶ μηδὲ ἑπομένους, βίᾳ τε καὶ σὐροντες, ἐγὼ δὲ νῦν καὶ Γάϊος καὶ Πέτρος μόνοι, τῶν ἄλλων ἀδελφῶν ἀπορφανισθέντες, ἐν καὶ αὐχμηρῷ τῆς Λιβύης τόπῳ κατακεκλείσμεθα, τριῶν ὁδὸν ἡμερῶν τοῦ Παραιτονίου διεστηκότες. καὶ ὑποκαταβάς φησιν· “ἐν δὲ τῇ πόλει καταδεδύκασιν ἀφανῶς ἐπισκεπτόμενοι τοὺς ἀδελφούς, πρεσβύτεροι μὲν Μάξιμος Διόσκορος Λούκιος· οἱ γὰρ ἐν τῷ κόσμῳ προφανέστεροι Φαυστῖνος καὶ Ἀκύλας ἐν Αἰγύπτῳ διάκονοι δὲ οἱ μετὰ τοὺς ἐν τῇ νήσῳ ὑπολειφθέντες Φαῦστος Εὐσέβιος Εὐαέβιος, ὃν ἐξ ἀρχῆς ὁ θεὸς ἐνεδυνάμωσεν παρεσκεύασεν τὰς ὑπηρεσίας τῶν ἐν ταῖς φυλακαῖς γενομένων ὁμολογητῶν ἐναγωνίως ἀποπληροῦν καὶ τὰς τῶν σωμάτων περιστολὰς τῶν τελείων καὶ μακαρίων μαρτύρων οὐκ ἀκινδύνως ἐκτελεῖν· καὶ γὰρ μέχρι νῦν οὐκ ἀνίησιν ὁ ἡγούμενος τοὺς μὲν ἀναιρῶν, ὡς προεῖπον, ὠμῶς τῶν προσαγομένων, ἀγομένων, τοὺς δὲ βασάνοις καταξαίνων, τοὺς φυλακαῖς καὶ δεαμοῖς ἐκτήκων προστάσσων τε μηδένα τούτοις προσιέναι καὶ ἀνερευνῶν μή τις φανείη, καὶ ὅμως ὁ θεὸς τῆ προθυμίᾳ καὶ λιπαρίᾳ τῶν ἀδελφῶν διαναπαύει τοὺς πεπιεσμένους. καὶ τοσαῦτα μὲν ὁ Διονύσιος. ἰατέον δὲ ὡς ὁ μὲν Εὐσέβιος, ὃν διάκονον προσεῖπεν, σμικρὸν ὕστερον ἐπίσκοπος τῆς κατὰ Συρίαν Λαοδικείας καθἱσταται, ὁ δὲ Μάξιμος, ὃν τότε πρεσβύτερον εἴρηκεν, μετ’ αὐτὸν Διονύσιον τὴν λειτουργίαν τῶν κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ἀδελφῶν διαδέχεται, Φαῦστος δέ, ὁ σὺν αὐτῷ τηνικάδε διαπρέψας ἐν μέχρι τοῦ καθ’ ὑμᾶς διωγμοῦ φυλαχθείς, γηραιὸς κομιδῇ καὶ πλήρης ἡμερῶν καθ’ ἡμᾶς αὐτοὺς μαρτυρίῳ τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθεὶς τελειοῦται. Ἀλλὰ τὰ μὲν κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ τῷ συμβάντα τοιαῦτα.

e, a respeito da perseguição que soprou violentíssima no seu [tempo], as coisas que o mesmo [Dionísio], com outros, suportou pela piedade para com o Deus de todas as coisas, manifestá-las-ão as suas [próprias] palavras, que estendeu contra Germano, um dos bispos do seu [tempo] que tentava difamá-lo, expondo deste modo: "corro o risco de cair verdadeiramente em muita loucura e insensibilidade, compelido à necessidade de narrar a admirável economia de Deus para conosco; mas, visto que 'é bom', diz, 'ocultar o segredo de um rei, mas glorioso revelar as obras de Deus', irei ao encontro da violência de Germano. Vim diante de Emiliano, não sozinho; acompanharam-me o meu co-presbítero Máximo e os diáconos Fausto, Eusébio e Querêmon, e um dos irmãos de Roma [que estavam] presentes entrou conosco. Emiliano, porém, não me disse de antemão: 'não faças reuniões.' Pois isso lhe era supérfluo, e a última coisa, para quem corria ao primeiro [ponto]: pois o discurso dele não era sobre não reunirmos outros, mas sobre nem nós mesmos sermos cristãos, e disso ordenava [que] eu me afastasse — julgando que, se eu mudasse, os outros me seguiriam. Eu, porém, respondi, não desconformemente nem longe do 'deve-se obedecer a Deus antes que aos homens', mas testifiquei abertamente que adoro o Deus que só [Ele] é, e nenhum outro, nem mudaria, nem cessaria de ser cristão. Diante disso, mandou-nos partir para uma aldeia vizinha do deserto, chamada Kefró.

"Ouvi, porém, as próprias coisas ditas por ambos, tal como foram registradas em ata: 'Introduzidos Dionísio, Fausto, Máximo, Marcelo e Querêmon, Emiliano, exercendo o governo, disse: — E de viva voz vos falei sobre a benignidade que os nossos senhores usaram para convosco: pois deram-vos poder de salvação, se quiserdes voltar-vos ao que é conforme a natureza e adorar os deuses que conservam o império deles, e esquecer os [cultos] contra a natureza. Que dizeis, pois, a isto? Pois espero que não sereis ingratos para com a benignidade deles, visto que vos exortam ao melhor. — Dionísio respondeu: — Nem todos adoram todos os deuses, mas cada um [adora] alguns, os que julga [deuses]. Nós, portanto, ao Deus único e criador de todas as coisas, o que também entregou o império aos amadíssimos de Deus Valeriano e Galieno Augustos, a este adoramos e cultuamos, e a este oramos continuamente pelo império deles, para que permaneça inabalável. — Emiliano, exercendo o governo, disse-lhes: — E quem vos impede de adorar também a este, se é deus, junto com os deuses conforme a natureza? Pois fostes mandados cultuar deuses, e deuses que todos conhecem. — Dionísio respondeu: — Nós não adoramos nenhum outro. — Emiliano, exercendo o governo, disse-lhes: — Vejo que sois, ao mesmo tempo, ingratos e insensíveis à mansidão dos nossos Augustos; pelo que não estareis nesta cidade, mas sereis enviados às partes da Líbia, a um lugar chamado Kefró; pois este lugar escolhi conforme a ordem dos nossos Augustos. E de modo nenhum será permitido, nem a vós nem a quaisquer outros, ou fazer assembleias, ou entrar nos chamados cemitérios. E se alguém aparecer não tendo ido ao lugar que ordenei, ou for achado em alguma reunião, atrairá o perigo sobre si mesmo; pois não faltará a devida vigilância. Retirai-vos, pois, para onde fostes mandados.' — E, mesmo doente, apressou-me, não dando adiamento nem de um só dia. Que ocasião, pois, eu tinha ainda de reunir ou não reunir?" Depois, após outras coisas, diz: "mas nem da assembleia sensível do Senhor nos afastamos: antes, os da cidade, com mais empenho os congregava, como se estivesse com [eles] — 'ausente no corpo', como disse [o Apóstolo], 'mas presente no espírito' —, e em Kefró também uma grande igreja peregrinou conosco, dos irmãos que da cidade [nos] seguiam e dos que se juntavam do Egito. E ali Deus nos abriu uma porta para a palavra. E primeiro fomos perseguidos, fomos apedrejados, mas depois não poucos dos gentios, abandonando os ídolos, converteram-se a Deus; pois não tendo antes recebido [a palavra], então pela primeira vez a palavra lhes foi semeada por nós; e, como se por causa disto Deus nos tivesse conduzido a eles, quando cumprimos este ministério, de novo [nos] levou embora. Pois Emiliano ordenou transferir-nos para lugares, ao que parecia, mais ásperos e mais líbicos, e mandou afluírem ao Mareota os [dispersos] de toda parte, designando a cada [grupo] aldeias da região; a nós, porém, colocou mais no caminho, [como] os primeiros a serem capturados. Pois era evidente que dispunha as coisas de modo a, quando quisesse prender-nos, ter a todos fáceis de apanhar. Eu, quando fui mandado partir para Kefró, ignorava até onde ficava esse lugar, mal tendo antes ouvido o nome; e contudo parti animado e sem perturbação. Mas quando me foi anunciado que me mudaria para as [terras] de Colutião, sabem os presentes como fiquei (pois aqui me acusarei a mim mesmo): primeiro me aborreci e me irritei muito; pois, ainda que esses lugares nos fossem mais conhecidos e mais familiares, diziam que a terra era deserta de irmãos e de homens de bem, e exposta aos incômodos dos viajantes e a assaltos de ladrões. Encontrei porém consolação, lembrando-me os irmãos de que era mais vizinha da cidade: e Kefró nos trazia muita convivência dos irmãos do Egito, de modo a poder congregar mais amplamente; ali, porém, estando a cidade mais perto, gozaríamos mais continuamente da vista dos que [nos são] realmente mais chegados e mais queridos: pois virão e repousarão, e, como em subúrbios mais afastados, haverá assembleias por partes. E assim aconteceu." E, depois de outras coisas, sobre o que lhe sucedeu escreve de novo isto: "de muitas confissões, decerto, gloria-se Germano; muitas coisas, decerto, tem para dizer feitas contra ele; quantas pode ele enumerar de nós? — sentenças, confiscos, proscrições, rapinas de bens, deposições de dignidades, desprezos de glória mundana, desdéns de louvores de governadores e de conselhos e dos [seus] contrários, suportação de ameaças e de clamores e de perigos e de perseguições e de errância e de aperto e de variada tribulação — as coisas que me sucederam sob Décio e Sabino, as que até agora sob Emiliano. Mas onde apareceu Germano? Que menção há dele? Mas afasto-me da grande insensatez em que caio por causa de Germano; pelo que também deixo aos que sabem o relato pormenorizado do que aconteceu."

O mesmo [Dionísio], também na carta a Domécio e Dídimo, menciona de novo as coisas da perseguição, nestas [palavras]: "os nossos, porém, sendo muitos e desconhecidos de vós, é supérfluo [enumerá-los] por nome; sabei contudo que homens e mulheres, e jovens e velhos, e moças e anciãs, e soldados e simples particulares, e toda raça e toda idade, uns vencendo o combate por açoites e fogo, outros pelo ferro, receberam as coroas. Para outros, porém, nem um tempo muito longo bastou para aparecerem aceitos ao Senhor — como, aliás, parece [suceder] também comigo até agora; pelo que, para o tempo oportuno que Ele conhece, adiou-me Aquele que diz: 'no tempo aceitável te ouvi, e no dia da salvação te socorri.' Pois, quanto às nossas coisas — já que quereis que vos seja mostrado como vivemos —, ouvistes certamente como, quando nos levavam presos, a mim e a Gaio e a Fausto e a Pedro e a Paulo, um centurião e estrategos, com os seus soldados e servidores, sobrevindo alguns dos mareotas, contra a vontade e sem nem [os] seguirmos, arrastaram-nos à força; e agora eu e Gaio e Pedro, sozinhos, órfãos dos demais irmãos, fomos encerrados num lugar deserto e ressequido da Líbia, distando três dias de caminho de Paretônio." E, um pouco abaixo, diz: "na cidade, porém, esconderam-se, visitando ocultamente os irmãos, os presbíteros Máximo, Dióscoro, Demétrio e Lúcio; pois os mais conhecidos no mundo, Faustino e Áquila, andam errantes pelo Egito; e os diáconos que sobreviveram aos que morreram na ilha: Fausto, Eusébio e Querêmon — Eusébio, a quem desde o princípio Deus fortaleceu e preparou para cumprir com denodo os serviços aos confessores que estavam nas prisões e executar, não sem perigo, os amortalhamentos dos corpos dos perfeitos e bem-aventurados mártires. Pois até agora o governador não cessa de matar cruelmente, como disse antes, alguns dos que são levados [a ele], de dilacerar outros com torturas, de consumir outros em prisões e cadeias, ordenando que ninguém se aproxime deles e investigando se alguém aparece; e contudo Deus, pela prontidão e constância dos irmãos, dá alívio aos oprimidos." E tanto [diz] Dionísio. Deve-se saber, porém, que Eusébio, a quem chamou diácono, pouco depois é estabelecido bispo de Laodiceia da Síria; e Máximo, de quem então falou [como] presbítero, sucede ao próprio Dionísio no ministério dos irmãos de Alexandria; e Fausto, que com ele naquele tempo se distinguiu na confissão, conservado até a perseguição do nosso [tempo], bem velho e cheio de dias, foi consumado nos nossos próprios [dias] pelo martírio, decapitado. Mas as coisas que naquele tempo sucederam a Dionísio [foram] tais.

XII

Sobre os que foram martirizados em Cesareia da Palestina

ΧΙΙ. κατὰ δὲ τὸν Οὐλπιανοῦ διωγμὸν τρεῖς ἐν Καισαρείᾳ τῆς Παλαιστίνης τῇ κατὰ Χριστὸν διαλάμψαντες θείῳ κατεκοσμήθησαν μαρτυρίῳ, θηρίων βορά· τούτων ὁ μὲν Πρίσκος ἐκαλεῖτο, ὁ δὲ Μάλχος, τῷ δὲ τρίτῳ Ἀλέξανδρος ὄνομα ἢν. τούτους φασὶν κατ’ ἀγρὸν οἰκοῦντας, πρότερον μὲν ἑαυτοὺς ὡς ἀμελεῖς καὶ ῥᾳθύμους κακίσαι, ὅτι δὴ βραβείων, τοῦ καιροῦ τοῖς πόθου γλιχομένοις οὐρανίου διανέμοντος, ὀλιγωροῖεν αὐτοί, μὴ οὐχὶ προαρπάζοντες τὸν τοῦ μαρτυρίου στέφανον· ταύτῃ δὲ βουλευσαμένους, ὁρμῆσαι ἐπὶ τὴν ὁμόσε τε χωρῆσαι ἐπὶ τὸν δικαστὴν καὶ τυχεῖν τοῦ προδεδηλωμένου τέλους. ἔτι πρὸς τούτοις γύναιόν τι κατὰ τὸν αὐτὸν διωγμὸν ἐν τῇ αὐτῇ πόλει τὸν ὅμοιον ἱστοροῦσιν ἀγῶνα διηθληκέναι· τῆς δὲ Μαρκίωνος αὐτὴν αἱρέσεως γεωέσθαι κατέχει λόγος.

E na perseguição de Valeriano, três, em Cesareia da Palestina, tendo resplandecido na confissão de Cristo, foram adornados com o divino martírio, [tornando-se] pasto de feras; destes, um chamava-se Prisco, outro Malco, e o terceiro tinha por nome Alexandre. Destes dizem que, morando no campo, primeiro censuraram a si mesmos como negligentes e indolentes, porque, distribuindo o tempo prêmios aos que anseiam com desejo celestial, eles os desprezavam, não arrebatando de antemão a coroa do martírio; e que, tendo assim deliberado, lançaram-se a Cesareia, foram juntos ao encontro do juiz e alcançaram o fim antes indicado. Ainda, além destes, contam que uma mulherzinha, na mesma perseguição e na mesma cidade, sustentou até o fim o mesmo combate; mas corre a tradição de que ela era da heresia de Marcião.

XIII

Sobre a paz sob Galieno

ΧΙΙΙ. Ἀλλ’ οὐκ εἰς μακρὸν δουλείαν τὴν παρὰ βαρβάροις ὑπομείναντος Οὐαλεριανοῦ, μοναρχήσας ὁ παῖς σωφρονέστερον τὴν ἀρχὴν διατίθεται, ἀνίησί τε αὐτίκα διὰ προγραμμάτων τὸν καθ’ ἡμῶν διωγμόν, ἐπ’ ἐλευθερίας τοῖς τοῦ λόγου προστάξας, τὰ ἐξ ἔθους ἐπιτελεῖν δι’ ἀντιγραφῆς προστάξας, ἥτις τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον· “Αὐτοκράτωρ Πούπλιος Λικίνιος Γαλλιῆνος Εὐσεβὴς Εὐτυχὴς Σεβαστὸς Διονυσίῳ καὶ Πίννᾳ καὶ Δημητρίῳ καὶ τοῖς λοιποῖς ἐπισκόποις. τὴν εὐεργεσίαν τῆς ἐμῆς δωρεᾶς διὰ παντὸς τοῦ κόσμου ἐκβιβααθῆναι προσέταξα, ὅπως ἀπὸ τῶν τόπων τῶν θρῃσκευσίμων ἀποχωρήσωσιν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ὑμεῖς τῆς ἀντιγραφῆς τῆς ἐμῆς τῷ τύπῳ χρῆσθαι δύνασθε, ὥστε μηδένα ὑμῖν ἐνοχλεῖν. καὶ τοῦτο, ὅπερ κατὰ τὸ ἐξὸν δύναται ὑφ’ ὑμῶν ἤδη πρὸ πολλοῦ ὑπ’ ἐμοῦ συγκεχώρηται, καὶ διὰ τοῦτο Αὐρήλιος Κυρίνιος, ὁ τοῦ μεγίστου πράγματος προστατεύων, τὸν τύπον τὸν ὑπ’ ἐμοῦ δοθέντα διαφυλάξει.” Ταῦτα ἐπὶ τὸ σαφέστερον ἐκ τῆς ‘Ρωμαίων ἑρμηνευθέντα γλώττης ἐγκείσθω. καὶ ἄλλη δὲ τοῦ αὐτοῦ διάταξις φέρεται, ἣν πρὸς ἑτέρους ἐπισκόπους πεποίηται, τὰ τῶν καλουμένων κοιμητηρίων ἐπιτρέπων χωρία.

Mas, não muito depois, tendo Valeriano suportado a escravidão entre os bárbaros, o filho, reinando sozinho, conduz o governo com mais prudência, e logo afrouxa, por editos, a perseguição contra nós, ordenando por um rescrito que os que presidem a palavra exerçam em liberdade as coisas de costume. O rescrito é deste teor: "O Imperador César Públio Licínio Galieno Pio Feliz Augusto a Dionísio e Pina e Demétrio e aos demais bispos. Ordenei que o benefício da minha dádiva fosse promulgado por todo o mundo: que se retirem dos lugares de culto [os que os ocupavam]; e por isso também vós podeis usar do teor do meu rescrito, de modo que ninguém vos moleste. E isto, que já há muito vos foi por mim concedido na medida do possível; e por isso Aurélio Quirínio, o que superintende o supremo negócio [do fisco], guardará o teor por mim dado." Fique isto registrado, traduzido da língua dos romanos para maior clareza. E conserva-se também outra ordenança do mesmo, que dirigiu a outros bispos, permitindo[-lhes] recuperar os terrenos dos chamados cemitérios.

XIV

Os bispos que floresceram naquele [tempo]

XIV. Ἐν τούτῳ δὲ τῆς μὲν ‘Ρωμαίων ἐκκλησίας εἰς ἔτι τότε καθηγεῖτο Ξύστος, τῆς δ’ ἐπ’ Ἀντιοχείας μετὰ Φάβιον Δημητριανός, Φιρμιλιανὸς δὲ Καισαρείας τῆς Καππαδοκῶν, καὶ ἐπὶ τούτοις τῶν κατὰ Πόντον ἐκκλησιῶν Γρηγόριος καὶ ὁ τούτου ἀδελφὸς Ἀθηνόδωρος, Ὠριγένους γνώριμοι· δ’ ἐπὶ Παλαιστίνης Καισαρείας, Θεοκτίστου μεταλλάξαωτος, διαδέχεται τὴν ἐπισκοπὴν Δόμνος, βραχεῖ δὲ χρόνῳ τούτου διαγενομένου, Θεότεκνος, ὁ καθ’ ἡμᾶς, διάδοχος καθίσταται· τῆς δ’ Ὠριγένους διατριβῆς καὶ οὗτος ἦν. ἀλλὰ καὶ ἐν Ἱεροσολύμοις ἀναπαυσαμένου Μαζαβάνου, θρόνον Ὑμέναιος, ὁ καὶ αὐτὸς ἐπὶ πλείστοις τοῖς καθ’ ἡμᾶς διαπρέψας ἔτεσιν, διεδέξατο.

Neste [tempo], da igreja dos romanos ainda então era guia Xisto, e da de Antioquia, depois de Fábio, Demetriano; e Firmiliano, de Cesareia dos capadócios; e, além destes, das igrejas do Ponto, Gregório [o Taumaturgo] e o seu irmão Atenodoro, discípulos de Orígenes. E, de Cesareia da Palestina, tendo Teoctisto falecido, recebe por sucessão o episcopado Domno; e, tendo este durado breve tempo, Teotecno, o do nosso [tempo], é estabelecido sucessor; e também este era da escola de Orígenes. Mas também em Jerusalém, tendo repousado Mazabanes, sucedeu-lhe no trono Himeneu, o mesmo que se distinguiu por muitíssimos anos, até os nossos [dias].

XV

Como Marino foi martirizado em Cesareia

XV. Κατὰ τούτους εἰρήνης ἁπανταχοῦ τῶν ἐκκλησιῶν οὔσης, ἐν Καισαρείᾳ τῆς τετιμημένω, Μαρῖνος τῶν ἐν στρατείαις ἀξιώμασι τετιμημένων γένει τε καὶ πλούτῳ περιφανὴς ἀνήρ, διὰ τὴν Χριστοῦ μαρτυρίαν τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνεται, τοιᾶσδε ἕνεκεν αἰτίας. τιμή τίς ἐστι παρὰ Ῥωμαίοις τὸ κλῆμα, οὗ τοὺς τυχόντας φασὶν ἑκατοντάρχους γίνεσθαι. τόπου σχοΛάζοντος, ἐπὶ τοῦτο προκοπῆς τὸν Μαρῖνον ἡ τοῦ βαθμοῦ τάξις ἐκάλει, ἤδη τε μέλλοντα τῆς τιμῆς ἔχεσθαι παρελθὼν ἄλλος πρὸ τοῦ βήματος, μὴ ἐξεῖναι μὲν ἐκείνῳ τῆς Ῥωμαίων μετέχειν ἀξίας κατὰ τοὺς νόμους, χριστιανῷ γε ὄντι καὶ τοῖς βασιλεῦσι μὴ θύοντι, κατηγόρει, αὐτῷ δ’ ἐπιβάλλειν τὸν κλῆρον· ἐφ’ ᾧ κινηθέντα τὸν δικαστὴν Ἀχαιὸς οὗτος ἦν) πρῶτον μὲν ἐρέσθαι ποίας ὁ Μαρῖνος εἴη γνώμης, ὡς δ’ ὁμολογοῦντα χριστιανὸν ἐπιμόνως ἑώρα, τριῶν ὡρῶν ἐπιδοῦναι αὐτῷ εἰς ἐπίσκεψιν διάστημα. Ἐκτὸς δῆτα γενόμενον αὐτὸν τοῦ δικαστηρίου Θεότεκνος ὁ τῇδε ἐπίσκοπος ἀφέλκει, προσελθὼν δι’ ὁμιλίας, καὶ τῆς χειρὸς λαβὼν ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν προάγει, εἴσω τε πρὸς αὐτῷ στήσας τῷ ἁγιάσματι, μικρόν τι παραναστείλας αὐτοῦ τῆς χλαμύδος καὶ τὸ προσηρτημένον αὐτῷ ξίφος ἐπιδείξας ἅμα τε ἀντιπαρατίθησιν προσαγαγὼν αὐτῷ τὴν τῶν θείων εὐαγγελίων γραφήν, κελεύσας τῶν δυεῖν ἑλέσθαι τὸ κατὰ γνώμην. Ὡς δ’ ἀμελλητὶ τὴν δεξιὰν προτείνας τὴν θείαν γραφήν, “ἔχου τοίνυν, ἔχου,” πρὸς αὐτὸν ὁ Θεότεκνος, “τοῦ θεοῦ, καὶ τύχοις ὧν εἵλου, πρὸς αὐτοῦ δυναμούμενος, καὶ βάδιζε μετ’ εἰρήνης.” εὐθὺς ἐκεῖθεν ἐπανελθόντα αὐτὸν κῆρυξ ἐβόα καλῶν πρὸ τοῦ δικαστηρίου· καὶ γὰρ ἤδη τὰ τῆς προθεσμίας τοῦ χρόνου πεπλήρωτο· καὶ δὴ παραστὰς τῷ δικαστῇ καὶ μείζονα τῆς πίστεως τὴν προθυμίαν ἐπιδείξας, εὐθὺς ὡς εἶχεν, ἀπαχθεὶς τὴν ἐπὶ θανάτῳ, τελειοῦται.

No [tempo] destes, havendo paz das igrejas em toda parte, em Cesareia da Palestina, Marino, [um] dos honrados com dignidades nas milícias, homem ilustre por linhagem e riqueza, é decapitado pelo testemunho de Cristo, por causa de tal motivo. Há entre os romanos uma honra, a vara de videira [o sarmento do centurião], e dizem que os que a obtêm se tornam centuriões. Estando vago um posto, a ordem da escala chamava Marino a esta promoção; e, estando ele já para receber a honra, outro, adiantando-se diante do tribunal, acusava não ser lícito àquele, segundo as leis, participar da dignidade dos romanos, por ser cristão e não sacrificar aos imperadores, e que a ele [acusador] cabia o posto. Movido com isso, o juiz (era este Aqueu) primeiro perguntou qual era a convicção de Marino; e, quando o viu confessando persistentemente [ser] cristão, deu-lhe um intervalo de três horas para reflexão. Estando ele, pois, fora do tribunal, Teotecno, o bispo dali, atrai-o, aproximando-se em conversa, e, tomando[-o] pela mão, conduz[-o] à igreja e, tendo[-o] posto de pé lá dentro, junto ao próprio santuário, erguendo-lhe um pouco a clâmide e mostrando[-lhe] a espada que lhe estava presa, ao mesmo tempo põe em contraste, trazendo[-lha] diante, a escritura dos divinos evangelhos, mandando[-o] escolher, das duas, a que [fosse] segundo o [seu] ânimo. E, quando sem hesitar, estendendo a direita, tomou a divina escritura: "apega-te, pois, apega-te", diz-lhe Teotecno, "a Deus, e que alcances o que escolheste, por ele fortalecido, e vai em paz." Logo que voltou dali, um arauto clamava, chamando[-o] diante do tribunal; pois já o prazo do tempo se havia cumprido; e, apresentando-se ao juiz e mostrando ainda maior prontidão da fé, logo, assim como estava, levado à morte, é consumado.

XVI

A história de Astírio

XVI. Ἔνθα καὶ Ἀστύριος ἐπὶ παρρησίᾳ μνημονεύεται, ἀνὴρ τῶν ἐπὶ ‘Ρώμης συγκλητικῶν γενόμενος βασιλεῦσίν τε καὶ πᾶσι γνώριμος εὐγενείας τε ἕνεκα καὶ περιουσίας· παρὼν τελειουμένῳ τῷ μάρτυρι, τὸν ὦμον ὑποθείς, ἐπὶ λαμπρᾶς καὶ πολυτελοῦς ἐσθῆτος ἄρας τὸ σκῆνος ἐπιφέρεται, περιστείλας τε εὖ μάλα πλουσίως, τῆ προσηκούσῃ ταφῇ παραδίδωσιν. Τούτου μυρία μὲν καὶ ἄλλα μνημονεύουσιν οἱ τἀνδρὸς καὶ εἰς ἡμᾶς διαμείναντες γνώριμοι, ἀτὰρ καὶ παραδόξου τοιούτου.

Ali também Astírio é lembrado pela [sua] franqueza — homem que foi dos senadores de Roma, conhecido dos imperadores e de todos, por causa da nobreza e da fortuna. Presente à consumação do mártir, pondo o ombro por baixo, carregou o corpo erguido sobre veste esplêndida e custosíssima e, tendo[-o] amortalhado com grande riqueza, entrega[-o] à sepultura conveniente. Deste [homem] os conhecidos, que permaneceram até nós, lembram inúmeras outras coisas, inclusive um prodígio como este:

XVII

Sobre os sinais em Paneas da grande obra do nosso Salvador

XVII. ἐπὶ τῆς Φιλίππου 1 Καισαρείας, ἢν Πανεάδα Φοίνικες προααγορεύουσιν, φασὶ παρὰ ταῖς αὐτόθι δεικνυμέναις ἐν ταῖς ὑπωρείαις τοῦ καλουμένου Πανείου ὄρους πηγαῖς, ἐξ ὧν καὶ τὸν Ἰορδάνην προχεῖσθαι, κατά τινα ἑορτῆς ἡμέραν αφάγιόν τι καταβάλλεαθαι καὶ τοῦτο τῇ τοῦ δαίμονος δυνάμει ἀφανὲς γίνεαθαι παραδόξως θαῦμά τε εἶναι περιβόητον τοῖς παροῦσι τὸ γινόμενον. παρόντα δ᾿ οὗν ποτε τοῖς πραττομένοις τὸν Ἀστύριον καὶ τὸ πρᾶγμα καταπεπληγμένους ἰδόντα τοὺς πολλούς, οἰκτεῖραι τῆς πλάνης, κἄπειτα ἀνανεύσαντα εἰς οὐρανόν, ἱκετεωαι διὰ Χριατοῦ τὸν ἐπὶ πάντων θεὸν τὸ λαοπλάνον δαιμόνιον ἐλέγξαι καὶ παῦσαι τῆς τῶν ἀνθρώπων ἀπάτης. ταῦτα δέ φασιν εὐξαμένου, ἀθρόως τὸ ἱερεῖον ἐπιπολάσαι ταῖς πηγαῖς οὕτω τε αὐτοῖς τὸ παράδοξον οἴχεσθαι, μηδενὸς μηκέτι θαύματος περὶ τὸν τόπον γινομένου.

Em Cesareia de Filipe, que os fenícios chamam Paneas, dizem que, junto às fontes que ali se mostram nas faldas do monte chamado Panion — das quais também o Jordão brota —, em certo dia de festa, uma vítima era lançada, e esta, pelo poder do demônio, prodigiosamente se tornava invisível, e o fato era um espanto célebre para os presentes. Estando, pois, uma vez Astírio presente ao que se fazia, e vendo a multidão pasmada com a coisa, compadeceu-se do erro deles; e depois, erguendo os olhos ao céu, suplicou pelo Cristo ao Deus sobre todas as coisas que refutasse o demônio enganador do povo e fizesse cessar o engano dos homens. E dizem que, tendo ele orado isto, subitamente a vítima veio à tona nas fontes, e assim se lhes foi o prodígio, não acontecendo mais maravilha nenhuma em torno do lugar.

XVIII

Sobre a estátua que a hemorroíssa erigiu

XVIII. ἈΛλ᾿ ἐπειδὴ τῆσδε τῆς πόλεως εἰς μνήμην ἐλήλυθα, οὐκ ἄξιον ἡγοῦμαι παρελθεῖν διήγησιν καὶ τοῖς μεθ᾿ ἡμᾶς μνημονεύεσθαι ἀξίαν. τὴν γὰρ αἱμορροοῦσαν, ἢν ἐκ τῶν ἱερῶν εὐαγγελίων πρὸς τοῦ αωτἠρος ἡμῶν τοῦ πάθους ἀπαλλαγὴν εὕρασθαι μεμαθήκαμεν, ἐνθένδε ἔλεγον ὁρμᾶσθαι τόν τε οἶκον αὐτῆς ἐπὶ τῆς πόλεως δείκνυαθαι καὶ τῆς ὑπὸ τοῦ αωτἠρος εἰς αὐτὴν εὐεργεαίας θαυαστὰ τρόπαια παραμένειν. ἑστάναι γὰρ ἐφ᾿ ὑψηλοῦ λίθου πρὸς μὲν ταῖς πύλαις τοῦ αὐτῆς οἴκου γυναικὸς ἐκτύπωμα χάλκεον, ἐπὶ γόνυ κεκλιμένον καὶ τεταμέναις ἐπὶ τὸ πρόαθεν ταῖς χερσὶν ἱκετευούσῃ ἐοικός, τούτου δὲ ἄντικρυς ἄλλο τῆς αὐτῆς ὕλης, ἀνδρὸς ὄρθιον σχῆμα, διπλοΐδα κοαμίως περιβεβλημένον καὶ τὴν χεῖρα τῆ γυναικὶ προτεῖνον, οὗ παρὰ τοῖς ποσὶν ἐπὶ τῆς στήλης αὐτῆς ξένον τι βοτάνης εἶδος φύειν, δ’ μέχρι τοῦ κρασπέδου τῆς τοῦ χαλκοῦ διπλοΐδος ἀνιόν, ἀλεξιφάρμακόν τι παντοίων νοσημάτων τυγχάνειν. τοῦτον τὸν ἀνδριάντα εἰκόνα τοῦ Ιησοῦ φέρειν ἔλεγον, ἔμενεν δὲ καὶ εἰς ἡμᾶς, ὡς καὶ ὄφει παραλαβεῖν ἐπιδημήσαντας αὐτοὺς τῇ πόλει. καὶ θαυμαστὸν οὐδὲν τοὺς πάλαι ἐξ ἐθνῶν εὐεργετηθέντας πρὸς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ταῦτα πεποιηκέναι, ὅτε καὶ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ τὰς εἰκόνας Παύλου καὶ Πέτρου καὶ αὐτοῦ δὴ τοῦ χριστοῦ διὰ χρωμάτων ἐν γραφαῖς σῳζομένας ἱστορήσαμεν, ὡς εἰκός, τῶν παλαιῶν ἀπαραφυλάκτως οἷα σωτῆρας ἐθνικῇ συνηθείᾳ παρ’ ἑαυτοῖς τοῦτον τιμᾶν εἰωθότων τὸν τρόπον.

Mas, visto que vim à memória desta cidade, não julgo digno omitir uma narração digna de ser lembrada também pelos que [vierem] depois de nós. Pois a hemorroíssa — que, aprendemos dos sagrados evangelhos, achou junto do nosso Salvador o livramento do [seu] padecimento — diziam ser originária daqui, e mostrava-se a casa dela na cidade, e permaneciam admiráveis troféus do benefício do Salvador para com ela. Pois estava de pé, sobre uma pedra alta, junto às portas da casa dela, uma efígie de bronze de mulher, dobrada sobre o joelho e com as mãos estendidas para a frente, semelhante a uma suplicante; e, defronte desta, outra da mesma matéria, figura ereta de homem, ordenadamente envolta numa dupla túnica e estendendo a mão à mulher; junto aos pés deste, sobre a própria estela, brotava uma estranha espécie de erva, que, subindo até a orla da dupla túnica de bronze, era um antídoto de toda sorte de doenças. Esta estátua diziam trazer a imagem de Jesus; e permanecia até nós, como nós mesmos vimos, tendo estado de passagem na cidade. E nada [há de] admirável em que os antigos [vindos] dos gentios, beneficiados pelo nosso Salvador, tenham feito estas coisas, quando também as imagens dos seus apóstolos Paulo e Pedro, e do próprio Cristo, averiguamos conservarem-se em pinturas a cores — como é natural, tendo os antigos o costume de, sem cautela, à maneira gentílica, honrar deste modo, entre si, os [seus] salvadores.

XIX

Sobre o trono de Tiago

XIX. Τὸν γὰρ Ἰακώβου θρόνον, τοῦ πρώτου τῆς Ἱεροσολύμων ἐκκλησίας τὴν ἐπισκοπὴν πρὸς τοῦ σωτῆρος καὶ τῶν ἀποστόλων ὑποδεξαμένου, ὃν καὶ ἀδελφὸν τοῦ χριστοῦ χρηματίσαι οἱ θεῖοι λόγοι περιέχουσιν, εἰς δεῦρο πεφυλαγμένον οἱ τῇδε κατὰ διαδοχὴν περιέποντες ἀδελφοὶ σαφῶς τοῖς πᾶσιν ἐπιδείκνυνται οἷον περὶ τοὺς ἁγίους ἄνδρας τοῦ θεοφιλοῦς ἕνεκεν οἵ τε πάλαι καὶ οἱ εἰς ἡμᾶς ἔσῳζόν τε καὶ ἀποσῴζουσι σέβας. ταῦτα μὲν ταύτῃ.

Pois o trono de Tiago — o primeiro que recebeu, do Salvador e dos apóstolos, o episcopado da igreja de Jerusalém, e a quem as divinas palavras registram ter sido chamado também irmão do Cristo —, guardado até hoje, os irmãos dali, que o veneram por sucessão, mostram claramente a todos que reverência os antigos e os de até nós conservavam e conservam pelos santos homens, por causa do amor a Deus. E estas coisas [sejam ditas] assim.

XX

Sobre as [cartas] festais de Dionísio, onde também estabelece um cânon sobre a Páscoa

XX. Ὅ γε μὴν Διονύσιος πρὸς ταῖς δηλωθείσαις ἐπιστολαῖς αὐτοῦ ἔτι καὶ τὰς φερομένας ἑορταστικὰς τὸ τηνικαῦτα συντάττει, πανηγυρικωτέρους ἐν αὐταῖς περὶ τῆς τοῦ πάσχα ἑορτῆς ἀνακινῶν λόγους. τούτων τὴν μὲν Θλαυΐῳ προσφωνεῖ, τὴν δὲ Δομετίῳ καὶ Διδύμῳ, ἐν ἦ καὶ κανόνα ἐκτίθεται ὀκταετηρίδος, ὅτι μὴ ἄλλοτε ἢ μετὰ τὴν ἐαρινὴν ἰσημερίαν προσήκοι τὴν τοῦ πάσχα ἑορτὴν ἐπιτελεῖν, παριστάμενος· πρὸς ταύταις καὶ ὤην τοῖς κατ’ Ἀλεξάνδρειαν συμπρεσβυτέροις ἐπιστολὴν διαχαράττει ἑτέροις τε ὁμοῦ διαφόρως, καὶ ταύτας ἔτι τοῦ διωγμοῦ συνεστῶτος.

Dionísio, com efeito, além das suas cartas mostradas, compõe ainda, naquele tempo, as que se conservam [como] festais, movendo nelas discursos mais panegíricos sobre a festa da Páscoa. Destas, uma dirige a Flávio, outra a Domécio e Dídimo, na qual também expõe um cânon de oito anos [octaetéride], sustentando que não convém celebrar a festa da Páscoa noutra ocasião senão depois do equinócio da primavera. Além destas, redige também outra carta aos co-presbíteros de Alexandria, e ao mesmo tempo a outros, diversamente — e estas ainda durante a perseguição.

XXI

Sobre as coisas que sucederam em Alexandria

ΧΧΙ. Ἐπιλαβούσης δὲ ὅσον οὔπω τῆς εἰρήνης, ἐπάνεισι μὲν εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν, πάλιν δ’ ἐνταῦθα στάσεως καὶ πολέμου συστάντος, ὡς οὐχ οἷόν τε ἢν αὐτῷ τοὺς κατὰ τὴν πόλιν ἅπαντας ἀδελφούς, εἰς ἑκάτερον τῆς στάσεως μέρος διῃρημένους, ἐπισκοπεῖν, αὖθις ἐν τῆ τοῦ πάσχα ἑορτῇ, ὥσπερ τις ὑπερόριος, ἐξ αὐτῆς τῆς διὰ γραμμάτων αὐτοῖς ὡμίλει. καὶ Ἱέρακι δὲ μετὰ ταῦτα τῶν κατ’ Αἴγυπτον ἐπισκόπῳ ἑτέραν ἑορταστικὴν ἐπιστολὴν γράφων, τῆς κατ’ αὐτὸν τῶν Ἀλεξανδρέων στάσεως μνημονεύει διὰ τούτων· “Ἐμοὶ δέ, τί θαυμαστὸν εἰ πρὸς τοὺς πορρωτέρω παροικοῦντας χαλεπὸν τὸ κάν δι’ ἐπιστολῶν ὁμιλεῖν, ὅτε καὶ τὸ πρὸς ἐμαυτὸν αὐτῷ μοι διαλέγεσθαι καὶ τῇ ἰδίᾳ ψυχῇ συμβουλεύεσθαι καθέστηκεν ἄπορον; πρὸς γοῦν τὰ ἐμαυτοῦ σπλάγχνα, τοὺς ὁμοσκήνους καὶ συμψύχους ἀδελφοὺς καὶ τῆς αὐτῆς πολίτας ἐκκλησίας, ἐπιστολιμαίων δέομαι γραμμάτων, καὶ ταῦθ’ ὅπως διαπεμψαίμην, φαίνεται. ῥᾷον γὰρ ἄν τις οὐχ ὅπως τὴν ὑπερορίαν, ἀλλὰ καὶ ἀπ’ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμὰς περαιωθείη, ἢ τὴν Ἀλεξάνδρειαν ἀπ᾿ αὐτῆς τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπέλθοι. τῆς γὰρ ἐρήμου τῆς πολλῆς καὶ ἀτριβοῦς ἐκείνης ἢν ἐν δυσὶν γενεαῖς διώδευσεν ὁ Ἰσραήλ, ἄπειρος μᾶλλον καὶ ἄβατός ἐστιν ἡ μεσαιτάτη τῆς πόλεως ὁδός· καὶ τῆς θαλάσσης ἢν ἐκεῖνοι ῥαγεῖσαν καὶ διατειχισθεῖσαν ἔσχον ἱππήλατον καὶ ἐν τῆ λεωφόρῳ κατεποντίσθησαν Αἰγύπτιοι, οἱ γαληνοὶ καὶ ἀκύμαντοι λιμένες γεγόνασιν εἰκών, πολλάκις φανέντες ἀπὸ τῶν ἐν αὐτοῖς φόνων οἷον ἐρυθρὰ θάλασσα· ὁ δ᾿ ἐπιρρέων ποταμὸς τὴν πόλιν ποτὲ μὲν ἐρήμου τῆς ἀνύδρου ξηρότερος ὤφθη καὶ μᾶλλον αὐχμώδης ἐκείνης ἣν διαπορευόμενος ὁ Ἰσραὴλ οὕτως ἐδίψησεν, ὡς Μωσῆ μὲν καταβοᾶν, ῥυῆναι δ᾿ αὐτοῖς παρὰ τοῦ θαυμάσια ποιοῦντος μόνου ἐκ πέτρας ἀκροτόμου πότον· ποτὲ δὲ τοσοῦτος ἐπλήμμυρεν ὡς πᾶσαν τὴν περίχωρον τάς τε ὁδοὺς καὶ τοὺς ἀγροὺς ἐπικλύσαντα, τῆς ἐπὶ Νῶε γενομένης τοῦ ὕδατος φορᾶς ἐπαγαγεῖν ἀπειλήν· ἀεὶ δὲ αἵματι καὶ φόνοις καὶ καταποντισμοῖς κάτεισιν μεμιασμένος, οἷος ὑπὸ Μωσῆ γέγονεν τῷ Φαραώ, μεταβαλὼν εἰς αἷμα καὶ ἀποξέσας. καὶ ποῖον γένοιτ᾿ ἂν τοῦ πάντα καθαίροντος ὕδατος ὕδωρ ἄλλο καθάρσιον; πῶς ἂν ὁ πολὺς καὶ ἀπέραντος ἀνθρώποις ὠκεανὸς ἐπιχυθεὶς τὴν πικρὰν ταύτην ἀποσμήξαι θάλασσαν; ἢ πῶς ἂν ὁ μέγας ποταμός, ὁ ἐκπορευόμενος ἐξ Ἐδέμ, τὰς τέσσαρας ἀρχὰς εἰς ἃς ἀφορίζεται, μετοχετεύσας εἰς μίαν τοῦ Γηών, ἀποπλύναι τὸν λύθρον; ἢ πότε ὁ τεθολωμένος ὑπὸ τῶν πονηρῶν πανταχόθεν ἀναθυμιάσεων ἀὴρ εἰλικρινὴς γένοιτο; τοιοῦτοι γὰρ ἀπὸ τῆς γῆς ἀτμοὶ καὶ ἀπὸ θαλάσσης ἄνεμοι ποταμῶν τε ἁδραὶ καὶ λιμένων ἀνιμήσεις ἀποπνέουσιν, ὡς σηπομένων ἐν πᾶσι τοῖς ὑποκειμένοις στοιχείοις νεκρῶν ἰχῶρας εἶναι τὰς δρόσους. εἶτα θαυμάζουσιν καὶ διαποροῦσιν, πόθεν οἱ συνεχεῖς λοιμοί, πόθεν αἱ χαλεπαὶ νόσοι, πόθεν αἱ παντοδαπαὶ φθοραί, πόθεν ὁ ποικίλος καὶ πολὺς τῶν ἀνθρώπων ὄλεθρος, διὰ τί μηκέτι τοσοῦτο πλῆθος οἰκητόρων ἡ μεγίστη πόλις ἐν αὐτῇ φέρει, ἀπὸ νηπίων ἀρξαμένη παίδων μέχρι τῶν εἰς ἄκρον γεγηρακότων, δάους ὠμογέροντας οὓς ἐκάλει, πρότερον ὄντας ἔτρεφεν· ἀλλ’ οἱ τεσσαρακοντοῦται καὶ μέχρι τῶν ἑβδομήκοντα ἐτῶν τοσοῦτον πλέονες τότε, ὥστε μὴ συμπληροῦσθαι νῦν τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν, προσεγγραφέντων καὶ συγκαταλεγέντων εἰς τὸ δημόσιον τῶν ἀπὸ τεσσαρεσκαίδεκα ἐτῶν μέχρι τῶν ὀγδοήκοντα, καὶ γεγόνασιν οἷον ἡλικιῶται τῶν πάλαι γεραιτάτων οἱ ὄφει νεώτατοι. καὶ οὕτω μειούμενον ἀεὶ καὶ δαπανώμενον ὁρῶντες τὸ ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων γένος, οὐ τρέμουσιν, αὐξομένου καὶ προκόπτοντος τοῦ παντελοῦς αὐτῶν ἀφανισμοῦ.”

Sobrevindo, porém, quase imediatamente a paz, ele volta a Alexandria; mas, tendo de novo ali se formado sedição e guerra, como não lhe era possível supervisionar todos os irmãos da cidade, divididos entre um e outro partido da sedição, de novo, na festa da Páscoa, como um desterrado, de dentro da própria Alexandria falava-lhes por cartas. E a Hierax, depois disto, bispo dos do Egito, escrevendo outra carta festal, menciona a sedição dos alexandrinos do seu [tempo] por estas [palavras]: "E, para mim, que [há de] admirável se é difícil conversar, mesmo por cartas, com os que habitam mais longe, quando até dialogar comigo mesmo, e aconselhar-me com a minha própria alma, se tornou impraticável? Certamente, para as minhas próprias entranhas — os irmãos da mesma casa e da mesma alma, cidadãos da mesma igreja —, preciso de cartas epistolares, e como as enviaria não se vê. Pois mais facilmente alguém atravessaria, não digo a fronteira, mas do oriente ao ocidente, do que iria de Alexandria à própria Alexandria. Pois a rua mais central da cidade é mais infinita e intransitável do que aquele deserto vasto e sem caminhos que Israel atravessou em duas gerações; e os portos serenos e sem ondas tornaram-se imagem do mar que aqueles tiveram rasgado e amuralhado, [feito] estrada de cavalos, e em cuja via pública os egípcios foram afogados — pois muitas vezes apareceram, pelos assassínios [cometidos] neles, como um mar Vermelho; e o rio que banha a cidade ora foi visto mais seco do que o deserto sem água, e mais ressequido do que aquele que Israel atravessava quando teve tanta sede que clamava contra Moisés, e correu para eles, da parte dAquele que sozinho faz maravilhas, bebida de uma rocha escarpada; ora transbordou tanto que, inundando toda a redondeza, as ruas e os campos, trouxe a ameaça do dilúvio de água ocorrido no [tempo] de Noé; e sempre desce contaminado de sangue e de mortes e de afogamentos, tal como se tornou para Faraó por meio de Moisés, mudado em sangue e apodrecido. E que outra água purificadora poderia haver para a água que tudo purifica? Como poderia o oceano, vasto e intransponível para os homens, derramando-se, limpar este mar amargo? Ou como o grande rio que sai do Éden, se derivasse as quatro cabeceiras em que se divide para uma só, a do Geon, lavaria o sangue coagulado? Ou quando o ar, turvado pelas exalações malignas de toda parte, se tornaria límpido? Pois tais vapores da terra, e ventos do mar, e brisas dos rios, e eflúvios dos portos exalam, que os orvalhos são icores de mortos apodrecendo em todos os elementos subjacentes. E depois admiram-se e ficam perplexos: donde as pestes contínuas, donde as doenças graves, donde as corrupções de toda espécie, donde a variada e numerosa destruição dos homens, por que a maior cidade já não traz em si tamanha multidão de habitantes, começando das crianças de colo até os extremamente envelhecidos, quantos ela antes sustentava daqueles que chamava 'velhos verdes'; mas os de quarenta anos, e até os de setenta, eram então tão mais numerosos que agora o número deles não se completa, [nem] inscrevendo-se e alistando-se para a [distribuição] pública os de quatorze até os oitenta anos; e os mais jovens na aparência tornaram-se como que da idade dos mais velhos de outrora. E, vendo assim o gênero dos homens sobre a terra sempre diminuindo e consumindo-se, não tremem, crescendo e avançando o completo desaparecimento deles."

XXII

Sobre a doença que sobreveio

XXII. Μετὰ ταῦτα λοιμικῆς τὸν πόλεμον διαλαβούσης νόσου τῆς τε ἑορτῆς πληαιαξούαης, αὖθις διὰ γραφῆς τοῖς ἀδελφοῖς ὁμιλεῖ, τὰ τῆς συμφορᾶς ἐπισημαινόμενος μαινόμενος πάθη διὰ τούτων· “Τοῖς μὲν ἄλλοις ἀνθρώποις οὐκ ἄν δόξειεν καιρὸς ἑορτῆς εἶναι τὰ παρόντα, οὐδὲ ἔστιν αὐτοῖς οὔτε οὗτος οὔτε τις ἕτερος, οὐχ ὅπως τῶν ἐπιλύπων, ἀλλ᾿ οὐδ’ εἴ τις περιχαρής, ὃν οἰηθεῖεν μάλιστα. νῦν μέν γε θρῆνοι πάντα, καὶ πενθοῦσιν πάντες, καὶ τεθνηκότων οἰμωγαὶ τὴν πόλιν διὰ τὸ πλῆθος τῶν τεθνηκότων καὶ τῶν ἀποθνῃσκόντων ὁσημέραι· ὡς γὰρ ἐπὶ τῶν πρωτοτόκων τῶν Αἰγυπτίων γέγραπταὶ, οὕτως καὶ νῦν ἐγενήθη κραυγὴ μεγάλη· οὐ γὰρ ἔστιν οἰκία, ἐν ἦ οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῇ τεθνηκώς, καὶ ὄφελόν γε εἷς. ‟Πόλλα μὲν γὰρ καὶ δεινὰ καὶ τὰ πρὸ τούτου συμβεβηκότα· πρῶτον μὲν ἡμᾶς ἤλασαν, καὶ μόνοι πρὸς ἁπάντων διωκόμενοι καὶ θανατούμενοι ἑωρτάσαμεν καὶ τότε, καὶ πᾶς ὁ τῆς καθ’ ἕκαστον θλίψεως τόπος πανηγυρικὸν ἡμῖν γέγονε χωρίον, ἀγρὸς ἐρημία ναῦς πανδοχεῖον δεσμωτήριον, φαιδροτάτην δὲ πασῶν ἤγαγον ἑορτὴν οἱ τέλειοι μάρτυρες, εὐωχηθέντες ἐν οὐρανῷ· μετὰ δὲ ταῦτα πόλεμος καὶ λιμὸς ἐπέλαβεν, ἃ τοῖς ἔθνεσι συνδιηνέγκαμεν, μόνοι μὲν ὑποστάντες ὅσα ἡμῖν ἐλυμήναντο, παραπολαύσαντες δὲ καὶ ὧν ἀλλήλους εἰργάσαντό τε καὶ πεπόνθασιν, καὶ τῇ Χριστοῦ πάλιν ἐνηυφράνθημεν εἰρήνῃ, ἢν μόνοις ἡμῖν δέδωκεν· βραχυτάτης δὲ ἡμῶν τε καὶ αὐτῶν τυχόντων ἀναπνοῆς, ἐπικατέσκηψεν ἡ νόσος αὕτη, πρᾶγμα φόβου τε παντὸς φοβερώτερον ἐκείνοις καὶ συμφορᾶς ἥστινος οὖν σχετλιώτερον καὶ ὡς ἴδιός τις αὐτῶν ἀπήγγειλεν συγγραφεύς, πρᾶγμα δὴ τῶν πάντων ἐλπίδος κρεῖσσον γενόμενον,’ ἡμῖν δὲ οὐ τοιοῦτο μέν, γυμνάσιον δὲ καὶ δοκίμιον οὐδενὸς τῶν ἄλλων ἔλαττον. ἀπέσχετο μὲν γὰρ οὐδὲ ἡμῶν, πολλὴ δὲ ἐξῆλθεν εἰς τὰ ἔθνη.” Τούτοις ἑξῆς ἐπιφέρει λέγων· ‟οἱ γοῦν πλεῖστοι τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν δι’ ὑπερβάλλουσαν ἀγάπην καὶ φιλαδελφίαν ἀφειδοῦντες ἑαυτῶν καὶ ἀλλήλων ἐχόμενοι, ἐπισκοποῦντες ἀφυλάκτως τοὺς νοσοῦντας, λιπαρῶς ὑπηρετούμενοι, θεραπεύοντες ἐν Χριστῷ, συναπηλλάττοντο ἐκείνοις ἀσμενέστατα, τοῦ παρ’ ἑτέρων ἀναπιμπλάμενοι πάθους καὶ τὴν νόσον ἐφ’ ἑαυτοὺς ἕλκοντες ἀπὸ τῶν πλησίον καὶ ἑκόντες ἀναμασσόμενοι τὰς ἀλγηδόνας. καὶ πολλοὶ νοσοκομήσαντες καὶ ῥώσαντες ἑτέρους, ἐτελεύτησαν αὐτοί, τὸν ἐκείνων θάνατον εἰς ἑαυτοὺς μεταστησάμενοι καὶ τὸ δημῶδες ῥῆμα, μόνης ἀεὶ δοκοῦν φιλοφροσύνης ἔχεσθαι, ἔργῳ δὴ τότε πληροῦντες, ἀπιόντες αὐτῶν περίψημα.᾿ οἱ γοῦν ἄριστοι τῶν παρ’ ἡμῖν ἀδελφῶν τοῦτον τὸν τρόπον ἐξεχώρησαν τοῦ βίου, πρεσβύτεροί τέ τινες καὶ διάκονοι καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ λαοῦ, λίαν ἐπαινούμενοι, ὡς καὶ τοῦ θανάτου τοῦτο τὸ εἶδος, διὰ πολλὴν εὐσέβειαν καὶ πίστιν ἰσχυρὰν γινόμενον, μηδὲν ἀποδεῖν μαρτυρίου δοκεῖν. καὶ τὰ σώματα δὲ τῶν ἁγίων ὑπτίαις χερσὶ καὶ κόλποις ὑπολαμβάνοντες καθαιροῦντές τε ὀφθαλμοὺς καὶ στόματα συγκλείοντες ὠμοφοροῦντές τε καὶ διατιθέντες, προσκοΛΛώμενοι, συμπλεκόμενοι, λουτροῖς τε καὶ περιστολαῖς κατακοσμοῦντες, μετὰ μετὰ μικρὸν ἐτύγχανον τῶν ἴσων, ἀεὶ τῶν ὑπολειπομένων ἐφεπομένων τοῖς πρὸ αὐτῶν. τὰ δέ γε ἔθνη πᾶν τοὐναντίον· καὶ νοσεῖν ἀρχομένους ἀπωθοῦντο καὶ ἀπέφευγον τοὺς φιλτάτους κἀν ταῖς ὁδοῖς ἐρρίπτουν ἡμιθνῆτας καὶ νεκροὺς ἀτάφους ἀπεσκυβαλίζοντο, τὴν τοῦ θανάτου διάδοσιν καὶ κοινωνίαν ἐκτρεπόμενοι, μένοι, ἢν οὐκ ἢν καὶ πολλὰ μηχανωμένοις ἐκκλῖναι ῥᾴδιον.” Μετὰ δὲ καὶ ταύτην τὴν ἐπιοτολήν, εἰρηνευσάντων τῶν κατὰ τὴν πόλιν, τοῖς κατ’ Αἴγυπτον ἀδελφοῖς ἑορταστικὴν αὖθις ἐπιατέλλει γραφήν, καὶ ἐπὶ ταύτῃ πάλιν ἄλλας διατυποῦται· φέρεται δέ τις αὐτοῦ καὶ περὶ ααββάτου καὶ ἄλλη περὶ γυμνααίου. Ἐρμάμμωνι δὲ πάλιν καὶ τοῖς κατ᾿ Αἴγυπτον ἀδελφοῖς δι᾿ ἐπιατολἠς ὁμιλῶν πολλά τε ἄλλα περὶ τῆς Δεκίου καὶ τῶν μετ᾿ αὐτὸν διεξελθὼν κακοτροπίας, τῆς κατὰ τὸν Γαλλιῆνον εἰρήνης ἐπιμιμνήσκεται·

Depois disto, tendo uma doença pestilenta tomado o lugar da guerra, e aproximando-se a festa, de novo fala por escrito aos irmãos, assinalando os padecimentos da calamidade por estas [palavras]: "Aos outros homens, as presentes coisas não pareceriam ser tempo de festa, nem o é para eles, nem este nem qualquer outro — não digo dos [tempos] tristes, mas nem mesmo o que julgassem sobremodo alegre. Agora, certamente, tudo [são] lamentos, e todos estão de luto, e gemidos percorrem a cidade pela multidão dos mortos e dos que morrem dia a dia; pois, como está escrito a respeito dos primogênitos dos egípcios, assim também agora se fez um grande clamor: pois não há casa em que não haja nela um morto — e prouvera que fosse um só. Pois muitas e terríveis [foram] também as coisas antes disto acontecidas: primeiro expulsaram-nos, e sozinhos, perseguidos por todos e mortos, celebramos a festa também então, e todo lugar da tribulação de cada um tornou-se para nós recinto de solenidade — campo, deserto, navio, hospedaria, prisão —, e a mais radiante festa de todas celebraram-na os mártires perfeitos, banqueteados no céu. Depois disto sobrevieram guerra e fome, que suportamos junto com os gentios: aguentando sozinhos tudo quanto nos maltrataram, e recebendo de quebra também o que fizeram uns aos outros e padeceram; e de novo nos regozijamos na paz de Cristo, que ele deu a nós somente. Mas, tendo nós e eles alcançado uma brevíssima respiração, desabou esta doença — para eles coisa mais temível do que todo temor e mais lastimável do que qualquer calamidade, e, como anunciou um escritor deles próprios, 'coisa que sozinha se tornou maior do que a expectativa de todos'; para nós, porém, não tal, mas exercício e prova não menor do que nenhuma das outras. Pois não se absteve nem de nós, mas investiu com força contra os gentios." Em seguida a isto, acrescenta, dizendo: "os mais numerosos dos nossos irmãos, com efeito, por amor transbordante e fraternidade, não se poupando a si mesmos e apegando-se uns aos outros, visitando sem precaução os doentes, servindo-os assiduamente, tratando-os em Cristo, partiam contentíssimos junto com eles, contagiando-se do mal dos outros, atraindo sobre si a doença [que vinha] dos próximos e voluntariamente absorvendo as [suas] dores. E muitos, tendo cuidado de outros na doença e os restabelecido, morreram eles próprios, transferindo para si a morte daqueles, e cumprindo então de fato o dito popular, que sempre parece [dizer-se] por mera cortesia: partindo [como] 'refugo devotado' [περίψημα] deles. Os melhores dos nossos irmãos, com efeito, deste modo partiram da vida — alguns presbíteros e diáconos e [homens] do povo, muitíssimo louvados —, de modo que também esta forma de morte, resultando de muita piedade e fé robusta, parece em nada ficar aquém do martírio. E, recebendo os corpos dos santos com as mãos abertas e no regaço, fechando-lhes os olhos e cerrando-lhes as bocas, carregando-os aos ombros e compondo-os, abraçando-os, apertando-os, adornando-os com abluções e mortalhas, pouco depois alcançavam o mesmo, seguindo sempre os que restavam os que [partiram] antes deles. Os gentios, porém, inteiramente o contrário: repeliam os que começavam a adoecer, e fugiam dos [seus] mais queridos, e lançavam-nos meio mortos nas ruas, e rejeitavam os mortos insepultos como lixo, esquivando-se da transmissão e comunicação da morte — a qual, contudo, não era fácil de evitar, mesmo para os que muito maquinavam." E depois também desta carta, tendo os da cidade feito paz, aos irmãos do Egito de novo envia uma escrita festal, e depois desta compõe de novo outras. E conserva-se também uma dele sobre o sábado, e outra sobre o exercício. E, conversando de novo por carta com Hermamon e os irmãos do Egito, tendo percorrido muitas outras coisas sobre a malignidade de Décio e dos [que vieram] depois dele, menciona a paz sob Galieno:

XXIII

Sobre o reinado de Galieno

XXΙΙI. οὐδὲν δὲ οἷον τὸ καὶ τούτων ὧδέ πως ἐχόντων ἀκοῦσαι· “Ἐκεῖνος μὲν οὗν τῶν ἑαυτοῦ βασιλέων τὸν μὲν προέμενος, τῷ δὲ ἐπιθέμενος , παγγενεῖ ταχέως καὶ πρόρριζος, ἐξηφανίσθη, ἀνεδείχθη δὲ καὶ αυνανωμολογήθη παρὰ πάντων ὁ Γαλλῆνος, παλαιὸς ἅμα βααιλεὺς καὶ νέος, πρῶτος ὢν καὶ μετ᾿ ἐκείνους παρών. κατὰ γὰρ τὸ ῥηθὲν πρὸς τὸν προφήτην Ἡσαΐαν τὰ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἰδοὺ ἥκααιν, καὶ καινὰ ἃ νῦν ἀνατελεῖ.᾿ ὥσπερ γὰρ νέφος τὰς ἡλιακὰς ἀκτῖνας ὑποδραμὸν καὶ πρὸς ὀλίγον ἐπηλυγάσαν ἐσκίασεν αὐτὸν καὶ ἀντ᾿ αὐτοῦ προεφάνη, εἶτα παρελθόντος ἢ διατακέντος τοῦ νέφους, ἐξεφάνη πάλιν ἐπανατείλας ὁ προανατείλας ἥλιος, οὕτω προατὰς καὶ προσπελάσας ἑαυτὸν ὁ Μακριανὸς τῆς ἐφεατώσης Γαλλιήνου βασιλείας, ὃ μὲν οὐκ ἔατιν, ἐπεὶ μηδὲ ἢν, ὃ δὲ ἔστιν ὁμοίως ὥσπερ ἦν, καὶ οἷον ἀποθεμένη τὸ γῆρας ἡ βασιλεία καἰ τὴν προοῦσαν ἀνακαθηραμένη κακίαν, ἀκμαιότερον νῦν ἐπανθεῖ καὶ πορρώτερον ὁρᾶται καὶ ἀκούεται καὶ διαφοιτᾷ πανταχοῦ.” Eἶθ᾿ ἑξῆς καὶ τὸν χρόνον, καθ᾿ ὃν ταῦτ᾿ ἔγραφεν, διὰ τούτων σημαίνει· “καί μοι πάλιν τὰς ἡμέρας τῶν βασιλικῶν ἐτῶν ἔπειαι σκοπεῖν. ὁρῶ γάρ, ὡς ὀνομασθέντες μὲν οἱ ἀσεβέοτατοι μετ᾿ οὐ πολὺ γεγόνασιν ἀνώνυμοι, ὁ δὲ ὁσιώτερος καὶ φιλοθεώτερος ὑπερβὰς τὴν ἑπταετηρίδα, νῦν ἐνιαυτὸν ἔνατον διανύει, ἐν ᾧ ἡμεῖς ἑορτάαωμεν.”

E nada [há] como ouvir também estas coisas, que assim de certo modo se apresentam: "Aquele [Macriano], pois, tendo traído um dos seus imperadores e atacado o outro, com toda a família rapidamente e pela raiz desapareceu; e foi proclamado e reconhecido junto por todos Galieno, imperador ao mesmo tempo antigo e novo — sendo primeiro, e presente depois daqueles. Pois, segundo o que foi dito ao profeta Isaías: 'eis que as coisas do princípio vieram, e novas [são] as que agora despontarão.' Pois, como uma nuvem que corre por baixo dos raios do sol e por um pouco [o] encobre, sombreia-o e aparece em lugar dele, e depois, tendo a nuvem passado ou se dissolvido, aparece de novo, tendo despontado outra vez, o sol que antes despontara — assim Macriano, tendo-se posto à frente e se aproximado do império vigente de Galieno, ele [já] não é, pois nem era; e o outro é tal como era; e o império, como que tendo deposto a velhice e se purificado da maldade anterior, agora floresce com mais vigor, e mais longe é visto e ouvido, e propaga-se por toda parte." Depois, em seguida, indica também o tempo em que escrevia isto, por estas [palavras]: "e ocorre-me de novo observar os dias dos anos imperiais. Pois vejo que os mais ímpios, [outrora] nomeados, tornaram-se não muito depois sem nome; e o mais santo e mais amigo de Deus, tendo ultrapassado o setênio, completa agora o nono ano — no qual nós celebremos a festa."

XXIV

Sobre Nepos e o cisma dele

XXIV. Ἐπὶ τούτοις ἅπασιν απουδάξεται αὐτῶ καὶ τὰ Περὶ ἐπαγγελιῶν δύο αυγγράμματα, ἡ δ᾿ ὑπόθεαις αὐτῷ Νέπως ἦν, ἐπίσκοπος τῶν κατ᾿ Αἴγυπτον, Ἰουδαϊκώτερον τὰς ἐπηγγελμένας τοῖς ἁγίοις ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς ἐπαγγελίας ἄπο. δοθήσεαθαι διδάσκων καί τινα χιλιάδα ἐτῶν τρυφῆς σωματικῆς ἐπὶ τῆς ξηρᾶς ταύτης ἔσεσθαι ὑποτιθέμενος. δόξας γοῦν οὗτος ἐκ τῆς Ἀποκαλύφεως Ἰωάννου τὴν ἰδίαν κρατύνειν ὑπόληψιν, Ἔλεγχον ἀλληγοριατῶν λόγον τινὰ περὶ τούτου συντάξας ἐπέγραψεν· πρὸς ὃν ὁ Διονύσιος ἐν τοῖς Περὶ ἐπαγγελιῶν ἐνίσταται, διὰ μὲν τοῦ προτέρου τὴν αὐτοῦ γνώμην ἣν εἶχεν περὶ τοῦ δόγματος, πάρατιθέμενος, διὰ δὲ τοῦ δευτέρου περὶ τῆς Ἀποκαλύφεως Ἰωάννου διαλαμβάνων· ἔνθα τοῦ Νέπωτος κατὰ τὴν ἀρχὴν μνημονεύσας, ταῦτα περὶ αὐτοῦ γράφει· “ἐπεὶ δὲ σύνταγμά τι προκομίζουσιν Νέπωτος, ᾧ λίαν ἐπερείδονται ὡς ἀναντιρρήτως ἀποδεικνύντι τὴν τοῦ χριατοῦ βασιλείαν ἐπὶ γῆς ἔσεσθαι, ἐν ἄλλοις μὲν πολλοῖς ἀποδέχομαι καὶ ἀγαπῶ Νέπωτα τῆς τε πίστεως καὶ τῆς φιλοπονίας καὶ τῆς ἐν ταῖς γραφαῖς διατριβῆς καὶ τῆς πολλῆς ψαλμῳδίας, ᾖ μέχρι νῦν πολλοὶ τῶν ἀδελφῶν εὐθυμοῦνται, καὶ πάνυ δι’ αἰδοῦς ἄγω τὸν ἄνθρωπον, ταύτῃ μᾶλλον ᾖ προανεπαύσατο· ἀλλὰ φίλη γὰρ καὶ προτιμοτάτη πάντων ἡ ἀλήθεια, ἐπαινεῖν τε χρὴ καὶ αυναινεῖν ἀφθόνως, εἴ τι ὀρθῶς λέγοιτο, ἐξετάζειν δὲ καὶ διευθύνειν, εἴ τι μὴ φαίνοιτο ὑγιῶς ἀναγεγραμμένον. καὶ πρὸς μὲν παρόντα καὶ φιλῶ λόγῳ δογματίζοντα αὐτάρκης ἦν ἂν ἡ ἄγραφος ὁμιλία, δι’ ἐρωτήσεως καὶ ἀποκρίσεως πείθουσα καὶ συμβιβάζουσα τοὺς ἀντιδιατιθεμένους· γραφῆς δὲ ἐκκειμένης, ὡς δοκεῖ τισιν, πιθανωτάτης καί τινων διδασκάλων τὸν μὲν νόμον καὶ τοὺς προφήτας τὸ μηδὲν ἡγουμένων καὶ τὸ τοῖς εὐαγγελίοις ἕπεαθαι παρέντων καὶ τὰς τῶν ἀποστόλων ἐπιστολὰς ἐκφαυΛισάντων, τὴν δὲ τοῦ συγγράμματος τούτου διδασκαλίαν ὡς μέγα δή τι καὶ κεκρυμμένον μυατήριον κατεπαγγελλομένων καὶ τοὺς ἁπλουστέρους ἀδελφοὺς ἡμῶν οὐδὲν ἐώντων ὑψηλὸν καὶ μεγαλεῖον φρονεῖν οὔτε περὶ τῆς ἐνδόξου καὶ ἀληθῶς ἐνθέου τοῦ κυρίου ἡμῶν ἐπιφανείας οὔτε τῆς ἡμετέρας ἐκ νεκρῶν ἀναστασεως καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν ἐπισυναγωηῆς καὶ ὁμοιώσεως, ἀλλὰ μικρὰ καὶ θνητὰ καὶ οἷα τὰ νῦν, ἐλπίζειν ἀναπειθόντων ἐν τῆ βασιλείᾳ τοῦ θεοῦ, ἀναγκαῖον καὶ ἡμᾶς ὡς πρὸς παρόντα τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν διαλεχθῆναι Νέπωτα.’’ τούτοις μεθ’ ἕτερα ἐπιφέρει λέγων· “ἐν μὲν οὖν τῷ Αρσενοΐτῃ γενόμενος, ἔνθα, ὡς οἶδας, πρὸ πολλοῦ τοῦτο ἐπεπόλαζεν τὸ δόγμα, ὡς καὶ σχίσματα καὶ ἀποστασίας ὅλων ἐκκλησιῶν γεγονέναι, συγκαλέσας τοὺς πρεσβυτέρους καὶ διδασκάλους ἐν ταῖς κώμαις ἀδελφῶν, παρόντων καὶ τῶν βουλομένων ἀδελφῶν, δημοσίᾳ τὴν ἐξέτασιν ποιήσασθαι τοῦ λόγου προετρεψάμην, καὶ τοῦτό μοι προσαγαγόντων τὸ βιβλίον ὥς τι ὅπλον καὶ τεῖχος ἄμαχον, συγκαθεσθεὶς αὐτοῖς τριῶν ἑξῆς ἡμερῶν ἐξ ἕω μέχρις ἑσπέρας, διευθύνειν ἐπειράθην τὰ γεγραμμένα· ἔνθα καὶ τὸ εὐσταθὲς καὶ τὸ φιλάληθες καὶ τὸ εὐπαρακολούθητον καὶ συνετὸν ὑπερηγάσθην τῶν ἀδελφῶν, ὡς ἐν τάξει καὶ μετ’ ἐπιεικείας τὰς ἐρωτήσεις καὶ τὰς ἐπαπορήσεις καὶ τὰς συγκαταθέσεις ἐποιούμεθα, τὸ μὲν ἐκ παντὸς τρόπου καὶ φιλονείκως τῶν ἅπαξ δοξάντων περιέχεαθαι, εἰ καὶ μὴ φαίνοιτο ὀρθῶς ἔχοντα, παραιτηαάμενοι, μήτε δὲ τὰς ἀντιλογίας ὑποστελλόμενοι, ἀλλ’ ἐς ὅσον οἷόν τε, τῶν προκειμένων καὶ κρατύνειν αὐτὰ πειρώμενοι, μήτε, εἰ λόγος αἱροῖ, μεταπείθεσθαι καὶ ἀνυποκρίτως αἰδούμενοι, ἀλλ’ εὐσυνειδήτως καὶ ἀνυποκρίτως καὶ ταῖς καρδίαις πρὸς τὸν θεὸν ἡπλωμέναις τὰ ταῖς ἀποδείξεσι καὶ διδασκαλίαις τῶν ἁγίων γραφῶν συνιστανόμενα καταδεχόμενοι. καὶ τέλος ὅ τε τῆς διδαχῆς ταύτης ἀρχηγὸς καὶ εἰσηγητής, ὁ καλούμενος κορακίων, ἐν ἐπηκόῳ πάντων τῶν παρόντων ἀδελφῶν ὡμολόγησεν καἰ διεμαρτύρατο ἡμῖν μηκέτι τούτῳ προσέξειν μηδὲ διαλέξεσθαι περὶ τούτου μηδὲ μεμνῆσθαι μηδὲ διδάξειν, ὡς ἱκανῶς ὑπὸ τῶν ἀντιλεχθέντων ἠρημένος· τῶν τε ἄλλων ἀδελφῶν οἳ μὲν ἔχαιρον ἐπὶ τῆ κοινολογίᾳ καὶ τῆ πρὸς πάντας συγκαταβάσει καὶ συνδιαθέσει.”

Além de tudo isto, foram por ele elaborados também os dois escritos "Sobre as promessas"; e a ocasião foi-lhe Nepos, bispo dos do Egito, que ensinava que as promessas prometidas aos santos nas divinas Escrituras se cumpririam à maneira mais judaica, e propunha que haveria um certo milênio de anos de deleite corporal sobre esta terra seca. Julgando, pois, este confirmar a sua própria suposição a partir do Apocalipse de João, compôs sobre isto um discurso que intitulou "Refutação dos alegoristas"; contra o qual Dionísio se opõe nos [livros] "Sobre as promessas": no primeiro, expondo a opinião que ele próprio tinha sobre a doutrina; no segundo, tratando do Apocalipse de João. Ali, tendo mencionado Nepos no começo, escreve a respeito dele isto: "mas, visto que apresentam um escrito de Nepos, no qual se apoiam excessivamente, como demonstrando de modo irrefutável que o reino de Cristo será sobre a terra: em muitas outras coisas eu acolho e amo Nepos — pela fé, pela laboriosidade, pela dedicação às Escrituras e pela muita salmodia, com a qual até hoje muitos dos irmãos se animam —, e tenho o homem em toda reverência, tanto mais que já repousou antes [de nós]; mas amiga e mais estimável que tudo [é] a verdade, e é preciso louvar e assentir sem inveja, se algo for dito retamente, mas examinar e corrigir, se algo não parecer escrito sadiamente. E, para com um presente, que dogmatizasse de viva voz, bastaria a conversa não escrita, persuadindo e conciliando os adversários pela pergunta e resposta; mas, estando publicado um escrito persuasivíssimo, como parece a alguns, e havendo certos mestres que têm a Lei e os profetas em nada, e deixam de lado o seguir os evangelhos, e menosprezam as cartas dos apóstolos, mas prometem solenemente o ensino deste escrito como um grande e escondido mistério, e não deixam os nossos irmãos mais simples pensar nada de elevado e magnífico — nem sobre a gloriosa e verdadeiramente divina manifestação do nosso Senhor, nem sobre a nossa ressurreição dos mortos e a [nossa] reunião com ele e assemelhação —, mas os persuadem a esperar, no reino de Deus, coisas pequenas e mortais e tais como as de agora: necessário [é] também nós dialogarmos com o nosso irmão Nepos como se presente." A isto, depois de outras coisas, acrescenta, dizendo: "estando eu, pois, no Arsenoíta — onde, como sabes, de há muito grassava esta doutrina, de modo a terem ocorrido cismas e apostasias de igrejas inteiras —, tendo convocado os presbíteros e mestres dos irmãos das aldeias, presentes também os irmãos que quisessem, exortei a fazer publicamente o exame da questão; e, tendo-me eles trazido este livro como uma arma e muralha inexpugnável, sentado com eles por três dias seguidos, da aurora ao entardecer, tentei corrigir o que estava escrito. E ali admirei sobremaneira a firmeza, o amor da verdade, a docilidade e a inteligência dos irmãos — como com ordem e com moderação fazíamos as perguntas, as objeções e os assentimentos: recusando-nos a apegar-nos por todo modo e porfiadamente às opiniões uma vez formadas, ainda que não parecessem estar corretas; e nem esquivando as contradições, mas, quanto possível, tentando abarcar as questões propostas e confirmá-las; nem, se a razão convencesse, envergonhando-nos de mudar de parecer e concordar; mas com boa consciência, sem hipocrisia e com os corações abertos diante de Deus, acolhendo o que era estabelecido pelas demonstrações e ensinos das santas Escrituras. E por fim, o chefe e introdutor deste ensino, o chamado Coracion, à audiência de todos os irmãos presentes confessou e testificou-nos que não mais se apegaria a isto, nem discutiria sobre isto, nem [o] mencionaria, nem [o] ensinaria, por ter sido suficientemente convencido pelos argumentos contrários; e, dos outros irmãos, uns se alegravam com o colóquio e com a condescendência e disposição comum para com todos."

XXV

Sobre o Apocalipse de João

XXV. Εἶθ’ ἑξῆς ὑποβάς, περὶ τῆς Ἀποκκαλύψεως Ἰωάννου ταῦτά φησιν· “τινὲς μὲν οὖν τῶν πρὸ ἡμῶν ἠθέτησαν καὶ ἀνεσκεύασαν πάντη τὸ βιβλίον, καθ’ ἕκαστον κεφάλαιον διευθύνοντες ἄγνωστόν τε καὶ ἀσυλλόγιστον ἀποφαίνοντες ψεύδεσθαί τε τὴν ἐπιγραφήν. Ἰωάννου γὰρ οὐκ εἶναι λέγουσιν, ἀλλ’ οὐδ’ ἀποκάλυφιν εἶναι τὴν σφόδρα καὶ παχεῖ κεκαλυμμένην τῷ τῆς ἀγνοίας παραπετάσματι, καὶ οὐχ ὅπως τῶν ἀποστόλων τινά, ἀλλ’ οὐδ’ ὅλως τῶν ἁγίων ἢ τῶν ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας τούτου γεγονέναι ποιητὴν τοῦ γράμματος, Κήρινθον δὲ τὸν καὶ τὴν ἀπ’ ἐκείνου κληθεῖσαν Κηρινθιανὴν συστησάμενον αἵρεσιν, ἀξιόπιστον ἐπιφημίσαι θελήσαντα τῷ ἑαυτοῦ πλάσματι ὄνομα. τοῦτο γὰρ εἶναι τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ τὸ δόγμα, ἐπίγειον ἔσεσθαι τὴν τοῦ χριστοῦ βασιλείαν, καὶ ὧν αὐτὸς ὠρέγετο, φιλοσώματος ὢν καὶ πάνυ σαρκικός, ἐν τούτοις ὀνειροπολεῖν ἔσεσθαι, γαστρὸς καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα πλησμοναῖς, τοῦτ' ἐστὶ αἰτίοις καὶ ποτοῖς καὶ γάμοις καὶ δι’ ὧν εὐφημότερον ταῦτα ᾠήθη ποριεῖσθαι, ἑορταῖς καὶ θυσίαις καὶ ἱερείων σφαγαῖς. ἐγὼ δὲ ἀθετῆσαι μὲν οὐκ ἂν τολμήσαι τὸ βιβλίον, πολλῶν αὐτὸ διὰ σπουδῆς ἐχόντων ἀδελφῶν, μείζονα δὲ τῆς ἐμαυτοῦ φρονήσεως τὴν ὑπόληφιν τὴν περὶ αὐτοῦ λαμβάνων, κεκρυμμένην εἶναί τινα καὶ θαυμασιωτέραν τὴν καθ’ ἕκαστον ἐκδοχὴν ὑπολαμβάνω. καὶ γὰρ εἰ μὴ συνίημι, ἀλλ’ ὑπονοῶ γε νοῦν τινα βαθύτερον ἐγκεῖσθαι τοῖς ῥήμασιν, οὐκ ἰδίῳ ταῦτα μετρῶν καὶ κρίνων λογισμῷ, πίστει δὲ τὸ πλέον νέμων ὑψηλότερα ἢ ὐπ’ ἐμοῦ καταληφθῆναι νενόμικα, καὶ οὐκ ἀποδοκιμάζω ταῦτα ἃ μὴ συνεώρακα, θαυμάξω δὲ μᾶλλον ὅτι μὴ καὶ εἶδον. Ἑπὶ τούτοις τὴν ὅλην τῆς Ἀποκαλύψεως βασανίσας γραφὴν ἀδύνατόν τε αὐτὴν κατὰ τὴν πρόχειρον ἀποδείξας νοεῖσθαι διάνοιαν, ἐπιφέρει λέγων· “συντελέσας δὴ πᾶσαν ὡς εἰπεῖν τὴν προφητείαν, μακαρίζει ὁ προφήτης τούς τε προφητείαν, αὐτὴν καὶ δὴ καὶ ἑαυτόν. ‘μακάριος’ φησιν ‘ὁ τηρῶν τοὺς λόγους τῆς προφητείας τοῦ βιβλίου τούτου κἀγὼ Ἰωάννης ὁ βλέπων καὶ ἀκούων ταῦτα.’ καλεῖσθαι μὲν οὖν αὐτὸν Ἰωάννην καὶ εἶναι τὴν γραφὴν Ἰωάννου ταύτην οὐκ ἀντερῶ, ἁγίου μὲν γὰρ εἶναί τινος καὶ θεοπνεύστου συναινῶ· οὐ μὴν ῥᾳδίως ἂν συνθείμην τοῦτον εἶναι τὸν ἀπόστολον, τὸν υἱὸν Ζεβεδαίου, τὸν ἀδελφὸν Ἰακώβου, οὗ τὸ εὐαγγέλιον τὸ κατὰ Ιωάννην ἐπιγεγραμμένον καὶ ἡ ἐπιστολὴ ἡ καθολική. γὰρ ἔκ τε τοῦ ἤθους ἑκατέρων καὶ τοῦ τῶν λόγων εἴδους καὶ τῆς τοῦ βιβλίου διεξαγωγῆς λεγομένης, μὴ τὸν αὐτὸν εἶναι. ὁ μὲν γὰρ εὐαγγελιστὴς οὐδαμοῦ τὸ ὄνομα αὐτοῦ παρεγγράφει οὐδὲ κηρύσσει ἑαυτὸν οὔτε διὰ τοῦ εὐαγγελίου διὰ τῆς ἐπιστολῆς.’’ Εἶθ' ὑποβάς, πάλιν ταῦτα λέγει· “Ἰωάννης δὲ οὐδαμοῦ, οὐδὲ ὡς περὶ ἑαυτοῦ οὐδὲ ὡς περὶ ἑτέρου· ὁ δὲ τὴν Ἀποκάλυψιν γραφὰς εὐθύς τε ἐν ἀρχῇ ἑαυτὸν προτάσσει ἴ’ Ἀποκάλυψις Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἢν ἔδωκεν αὐτῷ δεῖξαι τοῖς δούλοις αὐτοῦ ἐν τάχει, καὶ ἐσήμανεν ἀποστείλας διὰ τοῦ ἀγγέλου αὐτοῦ τῷ δούλῳ αὐτοῦ Ἰωάννῃ, ὃς ἐμαρτύρησεν τὸν λόγον τοῦ θεοῦ καὶ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ, ὅσα εἶδεν᾿. εἶτα καὶ ἐπιστολὴν γράφει· Ἰωάννης ταῖς ἑπτὰ ἐκκΛησίαις ταῖς ἐν τῆ Ἀσίᾳ, χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη.’ ὁ δέ γε εὐαγγελιστὴς οὐδὲ τῆς καθολικῆς ἐπιστολῆς προέγραφεν ἑαυτοῦ τὸ ὄνομα, ἀλλὰ ἀπερίττως ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ μυστηρίου τῆς θείας ἀποκαλύψεως ἤρξατο· ἴ’ ὃ ἦν ἀπ’ ἀρχῆς, ὃ ἀκηκόαμεν, δ’ ἑωράκαμεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν᾿. ἐπὶ ταύτῃ γὰρ τῇ ἀποκαλύψει καὶ ὁ κύριος τὸν Πέτρον ἐμακάρισεν, εἰπών· μακάριος εἰ Σίμων βὰρ Ἴω ὅτι ὅτι καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέν ἀοῖ, ἀλλ’ ὁ πατήρ μου ὁ οὐράνιος.’ ἀλλ’ οὐδὲ ἐν τῆ δευτέρᾳ φερομένῃ Ἰωάννου καὶ τρίτῃ, καίτοι βραχείαις οὔσαις ἐπιστολαῖς, ὁ Ἰωάννης ὀνομαστὶ πρόκειται, ἀλλὰ ἀνωνύμως ἴ’ ὁ πρεσβύτερος γέγραπται. οὗτος δὲ γέγραπται. οὕτος ’δε γε οὐδὲ αὔταρκες ἐνόμισεν, εἰς ἅπαξ ἑαυτὸν ὀνομάσας διηγεῖσθαι τὰ ἑξῆς, ἀλλὰ πάλιν ἀναλαμβάνει ἴ’ ἐγὼ Ἰωάννης, ὁ ἀδελφὸς ὑμῶν καὶ συγκοινωνὸς ἐν τῇ θλίψει καὶ βασιλείᾳ καὶ ἐν ὑπομονῇ Ἰησοῦ, ἐγενόμην ἐν τῇ νήσῳ τῆ καλουμένῃ Πάτμῳ διὰ τὸν λόγον τοῦ θεοῦ καὶ τὴν μαρτυρίαν Ἰησοῦ.᾿ καὶ δὴ καὶ πρὸς τῷ τέλει ταῦτα εἶπεν· ἴ’ μακάριος ὁ τηρῶν τοὺς λόγους τῆς προφητείας τοῦ βιβλίου τούτου κἀγὼ Ἰωάννης ὁ βλέπων καὶ ἀκούων ταῦτα.’ “Ὅτι μὲν οὖν Ἰωάννης ἐστὶν ὁ ταῦτα γράφων, αὐτῷ λέγοντι πιστευτέον· ποῖος δὲ οὗτος, ἄδηλον. οὐ γὰρ εμεν ἑαυτὸν εἶναι, ὡς ἐν τῷ εὐαγγελίῳ πολλαχοῦ, τὸν ἠγαπημένον ὑπὸ τοῦ κυρίου μαθητὴν οὐδὲ τὸν ἀναπεσόντα ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ οὐδὲ ἀδελφὸν Ἰακώβου οὐδὲ τὸν αὐτόπτην καὶ αὐτήκοον τοῦ κυρίου γενόμενον. εἶπεν γὰρ ἄν τι τούτων τῶν προδεδηλωμένων, σαφῶς ἑαυτὸν ἐμφανίσαι βουλόμενος· ἀλλὰ τούτων μὲν οὐδέν, ἀδελφὸν δὲ ἡμῶν καὶ συγκοινωνὸν εἶπεν καὶ μάρτυρα Ἰησοῦ καὶ μακάριον ἐπὶ τῆ θέᾳ καὶ ἀκοῇ τῶν ἀποκαλύψεων. πολλοὺς δὲ ὁμωνύμους Ἰωάννῃ τῷ ἀποστόλῳ νομίζω γεγονέναι, οἳ διὰ τὴν πρὸς ἐκεῖνον ἀγάπην καὶ τῷ θαυμάζειν καὶ ζηλοῦν ἀγαπηθῆναί τε ὁμοίως αὐτῷ βούλεσθαι ὑπὸ τοῦ κυρίου, καὶ τὴν ἐπωνυμίαν τὴν ἀυτὴν ησπασαντο, ὥσπερ καὶ ὁ Παῦλος πολὺς καὶ δὴ καὶ ὁ Πέτρος ἐν τοῖς τῶν πιστῶν παισὶν ὀνομάζεται. ἔστιν μὲν οὖν καὶ ἕτερος Ἰωάννης ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων, ὁ ἐπικληθεὶς Μάρκος, ὃν Βαρνάβας καὶ Παῦλος ἑαυτοῖς συμπαρέλαβον, περὶ οὗ καὶ πάλιν λέγει ἴ’ εἶχον δὲ καὶ Ἰωάννην ὑπηρέτην. εἰ δὲ οὗτος ὁ γραφὰς ἐστίν, οὐκ ἂν φαίην· οὐδὲ γὰρ ἀφῖχθαι σὺν αὐτοῖς εἰς τὴν Ἀσίαν γέγραπται, ἀλλὰ ἀναχθέντες μέν,’ φησίν, ἀπὸ τῆς οἱ περὶ τὸν Παῦλον ἦλθον εἰς Πέργην τῆς Παμφυλίας, Ἰωάννης δὲ ἀποχωρήσας ἀπ’ αὐτῶν ὑπέστρεφεν εἰς Ἱεροσόλυμα’· ἄλλον δέ τινα ὄψαι τῶν ἐν Ἀσίᾳ γενομένων, ἐπεὶ καὶ δύο φασὶν ἐν Ἐφέσω γενέσθαι μνήματα καὶ ἑκάτερον Ἰωάννου λέγεσθαι. “καὶ ἀπὸ τῶν νοημάτων δὲ καὶ ἀπὸ τῶν τῶν ῥημάτων καὶ τῆς συντάξεως αὐτῶν εἰκότως ἕτερος οὗτος παρ’ ἐκεῖνον ὑποληφθήσεται. συνᾴδουσι μὲν γὰρ ἀλλήλοις τὸ εὐαγγέλιον καὶ ἢ ἐπιστολή, ὁμοίως τε ἄρχονται· τὸ μέν φησιν ἴ’ ἐν ἀρχῇ ἢν ὁ λόγος,’ ἢ δὲ ἴ’ ὃ ἢν ἀπ’ ἀρχῆς’ τὸ μέν φησιν ‘καὶ ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν καὶ ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς μονογενοῦς παρὰ πατρός,’ ἢ δὲ τὰ αὐτὰ σμικρῷ παρηλλαγμένα δ’ ἀκηκόαμεν, ὃ ἑωράκαμεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, δ’ ἐθεασάμεθα καὶ αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν, περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς καὶ ἡ ζωὴ ἐφανερώθη.’ ταῦτα γὰρ προανακρούεται, διατεινόμενος, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς ἐδήλωσεν, πρὸς τοὺς οὐκ ἐν φάσκοντας φάσκοντας ἐληλυθέναι τὸν κύριον· δι’ ἃ καὶ συνῆψεν ἐπιμελῶς ‘καὶ δ’ ἑωράκαμεν, μαρτυροῦμεν καὶ ἀπαγγέλλομεν ὑμῖν τὴν ζωὴν τὴν αἰώνιον, ἥτις ἢν πρὸς τὸν πατέρα καὶ ἐφανερώθη ἡμὶν· δ’ ἑωράκαμεν καὶ ἀκηκόαμεν, ἀπαγγέλλομεν καὶ ὑμῖν.᾿ ἔχεται αὐτοῦ καὶ τῶν προθέσεων οὐκ ἀφίσταται, διὰ δὲ τῶν αὐτῶν κεφαλαίων καὶ ὀνομάτων πάντα διεξέρχεται· ὧν τινὰ μὲν ἡμεῖς συντόμως ὑπομνήσομεν, ὁ δὲ προσεχῶς ἐντυγχάνων εὑρήσει ἐν ἑκατέρῳ πολλὴν τὴν ζωήν, πολὺ τὸ φῶς ἀποτροπὴν τοῦ σκότους, συνεχῆ τὴν ἀλήθειαν τὴν χάριν τὴν χαρὰν τὴν σάρκα καὶ τὸ αἷμα τοῦ κυρίου τὴν κρίσιν τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν πρὸς ἡμᾶς ἀγάπην τοῦ θεοῦ τὴν πρὸς ἀλλήλους ἡμᾶς ἀγάπης ἐντολήν, ὡς πάσας δεῖ φυλάττειν τὰς ἐντολάς· ὁ ἔλεγχος τοῦ κόσμου τοῦ διαβόλου τοῦ ἀντιχρίστου ἡ ἐπαγγελία τοῦ ἁγίου πνεύματος ἡ υἱοθεσία τοῦ θεοῦ ἡ διόλου πίστις ἡμῶν ἀπαιτουμένη ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱός, πανταχοῦ· καὶ ὅλως διὰ πάντων χαρακτηρίζοντας ἕνα καἰ τὸν αὐτὸν συνορᾶν τοῦ τε εὐαγγελίου καὶ τῆς ἐπιστολῆς χρῶτα πρόκειται. ἀλλοιοτάτη δὲ καὶ ξένη παρὰ ταῦτα ἡ Ἀποκάλυψις, μήτε ἐφαπτομένη μήτε γειτνιῶσα τούτων μηδενί, σχεδόν, ὡς εἰπεῖν, μηδὲ συλλαβὴν πρὸς αὐτὰ κοινὴν ἔχουσα· ἀλλ’ οὐδὲ μνήμην τινὰ οὐδὲ ἔννοιαν οὔτε ἢ ἐπιστολὴ τῆς ’Αποκαλύφεως ἔχει ἔα γὰρ τὸ εὐαγγέλιον) οὔτε τῆς ἐπιστολῆς ἡ ’Αποκάλυφις, Παύλου διὰ τῶν ἐπιστολῶν ὑποφήναντός τι καὶ περὶ τῶν ἀποκαλύψεων αὐτοῦ, ἃς οὐκ ἐνέγραφεν καθ’ αὑτάς. “ Ἔτι δὲ καὶ διὰ τῆς φράσεως τὴν διαφορὰν ἔστιν τεκμήρασθαι τοῦ εὐαγγελίου καὶ τῆς ἐπιστολῆς τὴν Ἀποκάλυψιν. τὰ μὲν γὰρ οὐ μόνον ἀπταίστωφς κατὰ τὴν τῶν Ἑλλήνων φωνήν, ἀλλὰ καὶ λογιώτατα ταῖς λέξεσιν τοῖς αυλλογισμοῖς ταῖς συντάξεσιν τῆς ἑρμηνείας γέγραπται, πολλοῦ γε δεῖ βάρβαρόν τινα φθόγγον ἢ σολοικισμὸν ἢ ὅλως ἰδιωτισμὸν ἐν αὐτοῖς εὑρεθῆναι· ἑκάτερον γὰρ εἶχεν, ὡς ἔοικεν, τὸν λόγον, ἀμφοτέρους αὐτῷ χαρισαμένου τοῦ κυρίου, τόν τε τῆς γνώσεως τόν τε τῆς φράσεως· τούτῳ δὲ ἀποκαλύψεις μὲν ἑωρακέναι καὶ γνῶσιν εἰληφέναι καὶ προφητείαν οὐκ ἀντερῶ, διάλεκτον μέντοι καὶ γλῶσσαν οὐκ ἀκριβῶς ἑλληνίζουσαν αὐτοῦ βλέπω, ἀλλ’ ἰδιώμασίν τε βαρβαρικοῖς χρώμενον καί που καὶ σολοικίζοντα· ἅπερ οὐκ ἀναγκαῖον νῦν ἐκλέγειν· οὐδὲ γὰρ ἐπισκώπτων μή τις νομίσῃ) ταῦτα εἶπον, ἀλλὰ μόνον τὴν ἀνομοιότητα διευθύνων τούτων τῶν γραφῶν."

Depois, em seguida, mais abaixo, diz isto a respeito do Apocalipse de João: "alguns, pois, dos [que vieram] antes de nós rejeitaram e refutaram inteiramente o livro, examinando[-o] capítulo por capítulo, e declarando[-o] ininteligível e mal argumentado, e que a inscrição mente. Pois dizem que não é de João, e que nem é 'revelação' a que está velada por tão espesso véu de ignorância; e que não só nenhum dos apóstolos, mas nem sequer algum dos santos ou dos da igreja foi o autor deste escrito, mas Cerinto — o que também formou a heresia chamada, a partir dele, cerintiana —, querendo dar à sua própria invenção um nome digno de crédito. Pois este era o dogma do ensino dele: que o reino de Cristo seria terreno; e, das coisas que ele próprio cobiçava — sendo amante do corpo e inteiramente carnal —, sonhava que [o reino] consistiria nelas: em fartura do ventre e do que está abaixo do ventre, isto é, em comidas e bebidas e casamentos, e naquilo por que julgou procurar essas coisas com melhor nome: festas e sacrifícios e imolações de vítimas. Eu, porém, rejeitar o livro não ousaria, tendo-o muitos irmãos em [grande] estima; mas, tomando a suposição a respeito dele [como] maior do que a minha própria compreensão, suponho que a interpretação de cada [passagem] é oculta e mais admirável. Pois, ainda que não compreenda, suspeito ao menos que um sentido mais profundo jaz nas palavras — não medindo e julgando estas coisas pelo raciocínio próprio, mas, atribuindo mais à fé, julguei-as mais elevadas do que [poderiam] ser apreendidas por mim; e não reprovo o que não percebi, antes admiro-me de que nem sequer [o] vi."

Depois disto, tendo examinado a escrita inteira do Apocalipse, e demonstrado ser impossível ela ser entendida segundo o sentido imediato, acrescenta, dizendo: "tendo, pois, concluído toda, por assim dizer, a profecia, o profeta declara bem-aventurados os que a guardam, e também a si mesmo. 'Bem-aventurado', diz, 'o que guarda as palavras da profecia deste livro; e eu, João, o que vê e ouve estas coisas.' Que ele se chame João, e que esta escrita seja de João, não contradirei; pois concordo que é de algum [homem] santo e inspirado por Deus. Não concordaria, porém, facilmente, que este seja o apóstolo, o filho de Zebedeu, o irmão de Tiago, de quem [são] o evangelho intitulado 'segundo João' e a carta católica. Pois conjecturo, tanto do caráter de cada um quanto da forma das palavras e da condução do livro, como se diz, que não é o mesmo. Pois o evangelista em nenhum lugar inscreve o seu nome, nem se proclama a si mesmo, nem pelo evangelho nem pela carta." Depois, mais abaixo, de novo diz isto: "João, porém, em nenhum lugar — nem como sobre si mesmo, nem como sobre outro; mas o que escreveu o Apocalipse logo no princípio se põe à frente: 'Revelação de Jesus Cristo, que [Deus] lhe deu, para mostrar aos seus servos em breve, e [a] significou, enviando[-a] pelo seu anjo ao seu servo João, o qual testemunhou a palavra de Deus e o seu testemunho, tudo quanto viu.' Depois escreve também uma carta: 'João, às sete igrejas que [estão] na Ásia: graça a vós e paz.' O evangelista, porém, nem sequer à frente da carta católica escreveu o seu nome, mas sem rodeios começou pelo próprio mistério da divina revelação: 'o que era desde o princípio, o que ouvimos, o que vimos com os nossos olhos.' Pois foi por causa desta revelação que também o Senhor declarou Pedro bem-aventurado, dizendo: 'bem-aventurado és, Simão bar Jonas, porque carne e sangue não to revelaram, mas o meu Pai celeste.' Mas nem na segunda [carta] que corre [como] de João, nem na terceira — embora sejam cartas breves —, João é posto à frente por nome; antes está escrito, anonimamente, 'o presbítero'. Este, porém, nem sequer julgou suficiente, tendo-se nomeado uma vez, narrar em seguida, mas de novo retoma: 'eu, João, vosso irmão e co-participante na tribulação e no reino e na perseverança de Jesus, estive na ilha chamada Patmos, por causa da palavra de Deus e do testemunho de Jesus.' E, com efeito, também perto do fim disse isto: 'bem-aventurado o que guarda as palavras da profecia deste livro; e eu, João, o que vê e ouve estas coisas.'

"Que, portanto, é [um] João o que escreve estas coisas, deve-se crer nele, que [o] diz; mas qual João, [é] incerto. Pois não disse ser ele mesmo, como em muitos lugares no evangelho, o discípulo amado pelo Senhor, nem o que se reclinou sobre o peito dele, nem o irmão de Tiago, nem o que foi vidente e ouvinte direto do Senhor. Pois teria dito alguma destas coisas antes indicadas, se quisesse manifestar-se claramente; mas destas, nenhuma: disse[-se] nosso irmão e co-participante, e testemunha de Jesus, e bem-aventurado pela vista e audição das revelações. E julgo que muitos foram homônimos de João, o apóstolo, os quais, pelo amor para com aquele, e por admirá-lo e emulá-lo, e por quererem ser amados pelo Senhor de modo semelhante a ele, abraçaram também o mesmo nome — assim como também Paulo [é] frequente, e também Pedro, entre os filhos dos fiéis, é [usado como] nome. Há, pois, também um outro João nos Atos dos Apóstolos, o cognominado Marcos, que Barnabé e Paulo tomaram consigo, sobre o qual também de novo diz: 'e tinham também João [por] auxiliar.' Mas se este é o que escreveu, eu não [o] afirmaria: pois nem está escrito que tenha chegado com eles à Ásia, mas 'tendo zarpado', diz, 'de Pafos, os de Paulo vieram a Perge da Panfília; João, porém, apartando-se deles, voltou para Jerusalém.' E julgo que foi algum outro dos que estiveram na Ásia — visto que também dizem ter havido em Éfeso dois túmulos, e cada um dos dois ser chamado de João.

"E também dos pensamentos, e das palavras, e da composição delas, verossimilmente se suporá que este é diferente daquele. Pois concordam entre si o evangelho e a carta, e começam de modo semelhante: um diz 'no princípio era o Verbo', a outra 'o que era desde o princípio'; um diz 'e o Verbo se fez carne e habitou entre nós, e vimos a sua glória, glória como do unigênito da parte do Pai', a outra as mesmas coisas com pequena variação: 'o que ouvimos, o que vimos com os nossos olhos, o que contemplamos e as nossas mãos apalparam, a respeito do Verbo da vida; e a vida foi manifestada.' Pois faz este prelúdio insistindo, como mostrou no que segue, contra os que afirmavam que o Senhor não veio em carne; por isso também acrescentou cuidadosamente: 'e o que vimos, testemunhamos, e vos anunciamos a vida eterna, que estava junto do Pai e nos foi manifestada; o que vimos e ouvimos, anunciamo[-lo] também a vós.' Mantém-se fiel a si mesmo e não se afasta dos [seus] propósitos, e percorre tudo pelos mesmos capítulos e nomes; dos quais nós lembraremos brevemente alguns: o que lê atentamente achará em cada um dos dois, com frequência, a vida, muito a luz, o afastamento das trevas; continuamente a verdade, a graça, a alegria, a carne e o sangue do Senhor, o juízo, o perdão dos pecados, o amor de Deus para conosco, o mandamento do amor de uns para com os outros, que é preciso guardar todos os mandamentos; a convicção do mundo, do diabo, do anticristo; a promessa do Espírito Santo, a adoção filial de Deus, a fé continuamente exigida de nós, o Pai e o Filho, em toda parte; e, no conjunto, através de tudo, é dado ver que o evangelho e a carta se caracterizam por uma só e a mesma tez. Mas diferentíssimo e estranho, ao lado destes, o Apocalipse — nem tocando, nem avizinhando-se de nenhum deles; quase, por assim dizer, nem uma sílaba tendo em comum com eles. E nem a carta tem alguma menção ou noção do Apocalipse (pois deixo o evangelho), nem o Apocalipse da carta — quando Paulo, pelas cartas, deu a entrever algo também sobre as suas revelações, as quais não inscreveu por si mesmas.

"E ainda pela fraseologia é possível conjeturar a diferença do evangelho e da carta em relação ao Apocalipse. Pois aqueles foram escritos não só irrepreensivelmente segundo a língua dos gregos, mas também com máxima cultura nas expressões, nos raciocínios, nas construções da composição — e falta muito para que neles se encontre algum som bárbaro, ou solecismo, ou, em geral, vulgarismo. Pois um e outro tinha, ao que parece, o Verbo/a palavra — tendo-lhe o Senhor concedido ambos: o [dom] do conhecimento e o da expressão. Que este, porém, viu revelações e recebeu conhecimento e profecia, não contradirei; vejo, contudo, o seu dialeto e língua não helenizando com exatidão, mas usando idiotismos bárbaros e por vezes até solecismos; os quais não é necessário agora escolher: pois nem por zombaria (que ninguém o pense) disse eu estas coisas, mas somente examinando a dessemelhança destas escritas."

XXVI

Sobre as [demais] cartas de Dionísio

XXVI. Ἐπὶ ταύταις τοῦ Διονυσίου φέρονται καὶ ἄλλαι πλείους ἐπιστολαί, ὥσπερ αἱ κατὰ Σαβελλίου πρὸς Ἄμμωνα τῆς κατὰ Βερνίκην ἐκκλησίας ἐπίσκοπον καὶ ἡ πρὸς Τελεσφόρον καὶ ἡ πρὸς Εὐφράνορα καὶ πάλιν Ἄμμωνα καὶ Εὔπορον· συντάττει δὲ περὶ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως καὶ ἄλλα τέσσαρα συγγράμματα, ἃ τῷ κατὰ Ῥώμην ὁμωνύμῳ Διονυσίῳ προσφωνεῖ. καὶ πλείους δὲ παρὰ ταύτας εἰσὶν αὐτοῦ παρ’ ἡμῖν ἐπιστολαὶ καὶ δὴ καὶ πολυεπεῖς λόγοι ἐν ἐπιστολῆς χαρακτῆρι γραφέντες, ὡς οἱ περὶ φύσεως, Τιμοθέῳ τῷ παιδὶ προσπεφωνημένοι, καὶ ὁ περὶ πειρασμῶν, ὃν καὶ αὐτὸν Εὐφράνορι ἀνατέθεικεν. ἐπὶ τούτοις καὶ Βασιλείδῃ τῶν κατὰ τὴν Πεντάπολιν παροικιῶν ἐπισκότῳ γράφων, φησὶν ἑαυτὸν εἰς τὴν ἀρχὴν ἐξήγησιν πεποιῆσθαι τοῦ Ἐκκλησιαστοῦ, διαφόρους δ’ ἡμῖν [τε] καὶ πρὸς τοῦτον καταλέλοιπεν ἐπιστολάς. Τοσαῦτα ὁ Διονύσιος· ἀλλὰ γὰρ ἤδη μετὰ τὴν τούτων ιστορίαν φέρε, καὶ τὴν καθ’ ἡμᾶς τοῖς μετέπειτα γνωρίζειν γενεὰν ὁποία τις ἦν, παραδῶμεν.

Além destas, conservam-se de Dionísio ainda muitas outras cartas, como as contra Sabélio, a Amon, bispo da igreja de Berenice, e a a Telésforo, e a a Eufranor, e de novo a Amon e a Êuporo; e compõe, sobre o mesmo assunto, também outros quatro escritos, que dedica ao homônimo Dionísio, o de Roma. E há entre nós, além destas, muitas cartas dele, e ainda discursos extensos escritos em forma de carta, como os sobre a natureza, dedicados ao filho Timóteo, e o sobre as tentações, que também dedicou a Eufranor. Além destes, escrevendo também a Basilides, bispo das paróquias da Pentápole, diz ter ele mesmo composto uma exegese do princípio do Eclesiastes; e deixou-nos diversas cartas também a este. Tanto [sobre] Dionísio. Mas agora, depois da história destas coisas, vamos, transmitamos também aos [que virão] depois o conhecimento de como era a geração do nosso [tempo].

XXVII

Sobre Paulo de Samósata e a heresia formada por ele em Antioquia

XXVII. Ξύστον τῆς ‘Ρωμαίων ἐκκλησίας ἔτεσιν ἕνδεκα προστάντα διαδέχεται τῷ κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ὁμώνυμος Διονύσιος. ἐν τούτῳ δὲ καὶ Δημητριανοῦ κατ’ Ἀντιόχειαν τὸν βίον μεταλλάξαντος, τὴν ἐπισκοπὴν Παῦλος ὁ ἐκ Σαμοσάτων παραλαμβάνει. τούτου δὲ ταπεινὰ καὶ χαμαιπετῆ περὶ τοῦ χριστοῦ παρὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴν διδασκαλίαν φρονήσαντος ὡς κοινοῦ τὴν φύσιν ἀνθρώπου γενομένου, ὁ μὲν κατ’ ’Ἀλεξάνδρειαν Διονύσιος παρακληθεὶς ὡς ἄν ἐπὶ τὴν σύνοδον ἀφίκοιτο, γῆρας ὁ μοῦ καὶ ἀσθένειαν τοῦ σώματος αἰτιασάμενος, ἀνατίθεται τὴν παρουσίαν, δι’ ἐπιστολῆς τὴν αὐτοῦ γνώμην, ἢν ἔχοι περὶ τοῦ ζητουμένου, παραστήσας, οἱ δὲ λοιποὶ τῶν ἐκκλησιῶν ποιμένες ἄλλος ἄλλοθεν ὡς ἐπὶ λυμεῶνα τῆς Χριστοῦ ποίμνης συνῄεσαν, οἱ πάντες ἐπὶ τὴν Ἀντιόχειαν σπεύδοντες.

A Xisto, que presidiu a igreja dos romanos por onze anos, sucede o homônimo do de Alexandria, Dionísio. Neste [tempo], tendo também Demetriano trocado a vida em Antioquia, recebe o episcopado Paulo, o de Samósata. Tendo este pensado, a respeito do Cristo, coisas baixas e rasteiras, contra o ensino eclesiástico — como se ele tivesse sido, quanto à natureza, um homem comum —, Dionísio de Alexandria, convidado a comparecer ao sínodo, alegando a velhice e ao mesmo tempo a fraqueza do corpo, adia a [sua] presença, apresentando por carta a opinião que tinha sobre a questão; mas os demais pastores das igrejas, cada um de um lugar, convergiam, como contra um destruidor do rebanho de Cristo, apressando-se todos para Antioquia.

XXVIII

Sobre os bispos ilustres então conhecidos

XXVIII. τούτων οἳ μάλιστα διέπρεπον, Φιρμιλιανὸς μὲν τῆς Καππαδοκῶν Καισαρείας ἐπίσκοπος Γρηγόριος δὲ καὶ Ἀθηνόδωρος ἀδελφοὶ τῶν κατὰ Πόντον παροικιῶν ποιμένες καὶ ἐπὶ τούτοις Ἕλενος τῆς ἐν Ταρσῷ παροικίας καὶ Νικομᾶς τῆς ἐν Ἰκονίῳ, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῆς ἐν ἰεροσολύμοις ἐκκλησίας Ὑμέναιος τῆς τε ὁμόρου ταύτης Καισαρείας Θεότεκνος, Μάξιμος ἔτι πρὸς τούτοις, τῶν κατὰ Βόστραν δὲ καὶ οὗτος ἀδελφῶν διαπρεπῶς ἡγεῖτο, μυρίους τε ἄλλους οὐκ ἂν 'απορήσαι ἀπορήσαι τις ἅμα πρεσβυτέροις καὶ αὐτῆς ἕνεκεν αἰτίας ἐν τῆ προειρημένῃ πόλει συγκροτηθέντας ἀπαριθμούμενος, ἀλλὰ τούτων γε οἱ μάλιστα ἐπιφανεῖς οἵδε ἦσαν. πάντων οὖν κατὰ καιροὺς διαφόρως καὶ πολλάκις ἐπὶ ταὐτὸν συνιόντων, λόγοι καὶ ζητήσεις καθ’ ἑκάστην ἀνεκινοῦντο σύνοδον, τῶν μὲν ἀμφὶ τὸν Σαμοσατέα τὰ τῆς ἑτεροδοξίας ἐπικρύπτειν ἔτι καὶ παρακαλύπτεσθαι πειρωμένων, τῶν δὲ ἀπογυμνοῦν καὶ εἰς φανερὸν ἄγειν τὴν αἵρεσιν καὶ τὴν εἰς χριστὸν βλασθημίαν αὐτοῦ διὰ σπουδῆς ποιουμένων. Ἐν τούτω δὲ Διονύσιος τελευτᾶ κατὰ τὸ δωδέκατον τῆς Γαλλιηνοῦ βασιλείας, προστὰς τῆς κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ἐπισκοπῆς ἔτεσιν ἑπτακαίδεκα, διαδέχεται δ’ αὐτὸν Μάξιμος. Γαλλιηνοῦ δ’ ἐφ’ ὅλοις ἐνιαυτοῖς πεντεκαίδεκα ἴ’ τὴν ἀρχὴν κεκρατηκότος, Κλαύδιος κατέστη διάδοχος. Δεύτερον οὗτος διελθὼν ἔτος Αύρηλιανῷ μεταδίδωσι τὴν ἡγεμονίαν·

Destes, os que mais se distinguiam [eram]: Firmiliano, bispo de Cesareia dos capadócios; Gregório e Atenodoro, irmãos, pastores das paróquias do Ponto; e, além destes, Heleno, da paróquia de Tarso, e Nicomas, da de Icônio; e não menos Himeneu, da igreja de Jerusalém, e Teotecno, da vizinha desta, Cesareia; e Máximo, ainda além destes, que guiava com distinção os irmãos de Bostra; e inúmeros outros alguém não teria dificuldade de enumerar, reunidos, junto com presbíteros e diáconos, na cidade acima referida pela mesma causa — mas os mais insignes destes eram estes. Reunindo-se, pois, todos, em ocasiões diversas e muitas vezes, para o mesmo [fim], moviam-se discursos e questões em cada sínodo: os do samosatense tentando ainda encobrir e velar as coisas da [sua] heterodoxia, e os outros pondo todo empenho em desnudar e trazer a claro a heresia e a blasfêmia dele contra o Cristo. Neste [tempo], morre Dionísio, no décimo segundo [ano] do reinado de Galieno, tendo presidido o episcopado de Alexandria por dezessete anos; e sucede-lhe Máximo. E, tendo Galieno retido o poder por quinze anos inteiros, Cláudio foi estabelecido sucessor; este, tendo transcorrido o segundo ano, transmite o governo a Aureliano.

XXIX

Como Paulo, refutado, foi excomungado

XXIX. καθ’ ὃν τελευταίας συγκροτηθείσης πλείστων ὅσων ἐπισκόπων συνόδου, καὶ πρὸς ἁπάντων ἤδη σαφῶς καταγνωσθεὶς ἑτεροδοξίαν ὁ τῆς κατὰ Ἀντιόχειαν αἱρέσεως ἀρχηγὸς τῆς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν καθολικῆς ἐκκλησίας ἀποκηρύττεται. μάλιστα δ’ αὐτὸν εὐθύνας ἐπικρυπτόμενον διήλεγξεν Μαλχίων, ἀνὴρ τά τε ἄλλα λόγιος καὶ σοφιστοῦ τῶν ἐπ’ Ἀντιοχείας παιδευτηρίων διατριβῆς προεστώς, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ δι’ ὑπερβάλλουσαν τῆς εἰς χριστὸν πίστεως γνησιότητα πρεσβυτερίου τῆς αὐτόθι παροικίας ἠξιωμένος· οὗτός γέ τοι ἐπισημειουμένων ταχυγράφων ζήτησιν πρὸς αὐτὸν ἐνστησάμενος , ἢν καὶ εἰς δεῦρο φερομένην ἴομεν, μόνος ἴσχυσεν τῶν ἄλλων κρυψίνουν ὄντα καὶ ἀπατηλὸν φωρᾶσαι τὸν ἄνθρωπον.

No [tempo] deste, reunido um último sínodo de muitíssimos bispos, e já claramente condenado por todos [quanto à] heterodoxia, o chefe da heresia de Antioquia é excomungado da igreja católica sob o céu. E quem mais o refutou, prestando ele contas enquanto se encobria, foi Malquion, homem em tudo o mais eloquente, e dirigente da escola de sofística dos estabelecimentos de ensino de Antioquia — e, não menos, pela transbordante genuinidade da [sua] fé no Cristo, julgado digno do presbiterado da paróquia dali. Este, com efeito, tendo instaurado contra ele uma discussão, registrada por taquígrafos — a qual sabemos conservar-se até hoje —, foi o único, dentre os outros, capaz de desmascarar o homem, dissimulado e enganoso.

XXX

Como Paulo, refutado, foi excomungado [carta sinodal]

XXX. Μίαν δὴ οὖν ἐκ κοινῆς γνώμης οἱ ἐπὶ ταὐτὸν συγκεκροτημένοι ποιμένες διαχαράξαντες ἐπιστολὴν εἰς πρόσωπον τοῦ τε 'Ρωμαίων ἐπισκόπου Διονυσίου καὶ Μαξίμου τοῦ κατ’ Ἀλεξάνδρειαν ἐπὶ πάσας διαπέμπονται τὰς ἐπαρχίας, τὴν αὐτῶν τε σπουδὴν τοῖς πᾶσιν φανερὰν καθιστάντες καὶ τοῦ Παύλου τὴν διάστροφον ἑτεροδοξίαν, ἐλέγχους τε καὶ ἐρωτήσεις ἃς πρὸς αὐτὸν ἄνα· κεκινήκασιν, καὶ ἔτι τὸν πάντα βίον τε καὶ τρόπον τοῦ ἀνδρὸς διηγούμενοι· ἐξ ὧν μνήμης ἕνεκεν καλῶς ἂν ἔχοι ταύτας αὐτῶν ἐπὶ τοῦ παρόντος διελθεῖν τὰς φωνάς· “Διονυσίῳ καὶ Μαξίμῳ καὶ τοῖς κατὰ τὴν οἰκουμένην πᾶσιν αυλλειτουργοῖς ἡμῶν ἐπισκόποις καὶ πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις καὶ πάσῃ τῆ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν καθολικῇ ἐκκλησίᾳ Ἕλενος καὶ Ὑμέναιος καὶ Θεόφιλος καὶ Θεότεκνος καὶ Μάξιμος Πρόκλος Νικομᾶς καὶ Αἰλιανὸς καὶ Παῦλος καὶ Βωλανὸς καὶ Πρωτογενὴς καὶ Ἱέραξ καὶ Εὐτύχιος καὶ Θεόδωρος καὶ Μαλχίων καὶ Λούκιος καὶ οἱ λοιποὶ πάντες οἱ σὺν ἡμῖν παροικοῦντες τὰς ἐγγὺς πόλεις καὶ ἔθνη ἐπίσκοποι καὶ πρεσβύτεροι καὶ διάκονοι καὶ αἱ ἐκκλησίαι τοῦ θεοῦ ἀγαπητοῖς ἀδελφοῖς ἐν κυρίῳ χαίρειν." τούτοις μετὰ βραχέα ἐπιλέγουσιν ταῦτα· “ἐπεστέλλομεν δὲ ἅμα καὶ παρεκαλοῦμεν πολλοὺς καὶ τῶν μακρὰν ἐπισκόπων ἐπὶ τὴν θεραπείαν τῆς θανατηφόρου διδασκαλίας, ὥσπερ καὶ Διονύσιον τὸν ἐπὶ τῆς Ἀλεξανδρείας καὶ Φιρμιλιανὸν τὸν ἀπὸ τῆς Καππαδοκίας, τοὺς μακαρίτας· ὧν δ’ μὲν καὶ ἐπέστειΛεν εἰς τὴν Ἀντιόχειαν, τὸν ἡγεμόνα τῆς πλάνης οὐδὲ προσρήσεως ἀξιώσας οὐδὲ πρὸς πρόσωπον γραφὰς αὐτῷ, ἀλλὰ τῆ παροικίᾳ πάση, ἧς καὶ τὸ ἀντίγραφον ὑπετάξαμεν· ὁ δὲ Φιρμιλιανός, καὶ δὶς ἀφικόμενος, κατέγνω μὲν τῶν ὑπ’ ἐκείνου καινοτομουμένων, μένων, ὡς ἴσμεν καὶ μαρτυροῦμεν οἱ παραγενόμενοι καὶ ἄλλοι πολλοὶ συνίσασιν, ἐπαγγειλαμένου δὲ μεταθήσεσθαι, πιστεύσας καὶ ἐλπίσας ἄνευ τινὸς περὶ τὸν λόγον λοιδορίας τὸ πρᾶγμα εἰς δέον καταστήσεσθαι, ἀνεβάλετο, παρακρουσθεὶς ὑπὸ τοῦ καὶ τὸν θεὸν τὸν ἑαυτοῦ καὶ κύριον ἀρνουμένου καὶ τὴν πίστιν, ἢν καὶ αὐτὸς πρότερον εἶχεν, μὴ φυλάξαντος. ἔμελλεν δὲ καὶ νῦν ὁ Φιρμιλιανὸς εἰς τὴν Ἀντιόχειαν διαβήσεσθαι καὶ μέχρι γε Ταρσῶν ἧκεν, ἅτε τῆς ἀρνησιθέου κακίας αὐτοῦ πεῖραν εἰληφώς· ἀλλὰ γὰρ μεταξύ, συνεληλυθότων ἡμῶν καὶ καλούντων καὶ ἀναμενόντων, ἄχρι ἄν ἔλθῃ, τέλος ἔσχεν τοῦ βίου." Μεθ’ ἕτερα δ’ αὖθις τὸν βίον τοῦ αὐτοῦ οἵας ἐτύγχανεν ἀγωγῆς, διαγράφουσιν ἐν τούτοις. “ὅπου δὲ ἀποστὰς τοῦ κανόνος, ἐπὶ κίβδηλα καὶ νόθα διδάγματα μετελήλυθεν, οὐδὲν δεῖ τοῦ ἔξω ὄντος τὰς πράξεις κρίνειν, οὐδ’ ὅτι πρότερον πένης ὢν καὶ πτωχὸς καὶ μήτε παρὰ πατέρων παραλαβὼν εὐπορίαν μήτε ἐκ τέχνης ἤ τινος ἐπιτηδεύματος κτησάμενος, νῦν εἰς ὑπερβάλλοντα πλοῦτον ἐλήλακεν ἐξ ἀνομιῶν καὶ ἱεροσυλιῶν καὶ ὧν αἰτεῖ καὶ σείει τοὺς ἀδελφούς, καταβραβεύων τοὺς ἀδικουμένους καὶ ὑπισχνούμενος βοηθήσειν μισθοῦ, ψευδόμενος δὲ καὶ τούτους καὶ μάτην καρπούμενος τὴν τῶν ἐν πράγμασιν ὄντων ἑτοιμότητα τὸ διδόναι ὑπὲρ ἀπαλλαγῆς τῶν ἐνοχλούντων, πορισμὸν ἡγούμενος τὴν θεοσέβειαν. οὔτε ὡς φρονεῖ φρονεῖ καὶ ὑπερῆρται, κοσμικὰ ἀξιώματα ὑποδυόμενος καὶ δουκηνάριος μᾶλλον ἢ ἐπίσκοπος θέλων καλεῖσθαι καὶ σομβῶν κατὰ τὰς ἀγορὰς καὶ ἐπιστολὰς ἀναγινώσκων καὶ ὑπαγορεύων ἅμα βαδίζων δημοσίᾳ καὶ δορυφορούμενος, τῶν μὲν προπορευομένων, τῶν δ’ ἐφεπομένων, πολλῶν τὸν ἀριθμόν, ὡς καὶ τὴν πίστιν φθονεῖσθαι καὶ μισεῖσθαι διὰ τὸν ὄγκον αὐτοῦ καὶ τὴν ὑπερηφανίαν τῆς καρδίας· οὔτε τὴν ἐν ταῖς ἐκκλησιαστικαῖς συνόδοις τερατείαν, ἢν μηχανᾶται, δοξοκοπῶν καὶ φαντασιοκοπῶν καὶ τὰς τῶν ἀκεραιοτέρων ψυχὰς τοῖς τοιούτοις ἐκπλήττων, βῆμα μὲν καὶ θρόνον ἑαυτῷ ἑαυτῷ κατασκευασάμενος, οὐχ ὡς Χριστοῦ μαθητής, σήκρητόν τε, ὥσπερ οἱ τοῦ κόσμου ἄρχοντες, ἔχων τε καὶ ὀνομάζων, παίων τε τῆ χειρὶ τὸν μηρὸν καὶ τὸ βῆμα ἀράττων τοῖς ποσὶν καὶ τοῖς μὴ ἐπαινοῦσιν μηδὲ ὥσπερ ἐν τοῖς θεάτροις κατασείουσιν ταῖς ὀθόναις μηδ’ ἐκβοῶσίν τε καὶ ἀναπηδῶσιν κατὰ τὰ αὐτὰ τοῖς ἀμφ’ αὐτὸν στασιώταις, ἀνδράσιν τε καὶ γυναίοις, ἀκόσμως οὕτως ἀκροωμένοις, τοῖς δ’ οὗν ὡς ἐν οἴκῳ θεοῦ σεμνοπρεπῶν καὶ εὐτάκτως ἀκούουσιν ἐπιτιμῶν καὶ ἐνυβρίζων καὶ εἰς τοὺς ἀπελθόντας ἐκ τοῦ βίου τούτου παροινῶν ἐξηγητὰς τοῦ λόγου φορτικῶς ἐν τῷ κοινῷ καὶ μεγαλορημονῶν περὶ ἑαυτοῦ, καθάπερ οὐκ ἐπίσκοπος ἀλλὰ σοφιστὴς καὶ γόης· ψαλμοὺς δὲ τοὺς μὲν εἰς τὸν κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν παύσας ὡς δὴ νεωτέρους καὶ νεωτέρων ἀνδρῶν συγγράμματα, εἰς ἑαυτὸν δὲ ἐν μέσῃ τῇ ἐκκλησίᾳ τῆ μεγάλη τοῦ πάσχα ἡμέρᾳ ψαλμῳδεῖν γυναῖκας παρασκευάζων, ὧν καὶ ἀκούσας ἄν τις φρίξειεν· οἷα καὶ τοὺς θωπεύοντας αὐτὸν ἐπισκόπους τῶν ὁμόρων ἀγρῶν τε καὶ πόλεων καὶ πρεσβυτέρους ἐν ταῖς πρὸς τὸν λαὸν ὁμιλίαις καθίησιν διαλέγεσθαι· τὸν μὲν γὰρ υἱὸν τοῦ θεοῦ οὐ βούλεται συνομολογεῖν ἐξ οὐρανοῦ κατεληλυθέναι (ἵνα προλαβόντες τῶν μελλόντων γραφήσεσθαι θῶμεν, καὶ τοῦτο οὐ λόγῳ ψιλῷ ῥηθήσεται, ἀλλ’ ἐξ ὧν ἐπέμψαμεν ὑπομνημάτων δείκνυται πολλαχόθεν, οὐχ ἥκιστα δὲ ὅπου λέγει Ἰησοῦν Χριστὸν κάτωθεν), οἱ δὲ εἰς αὐτὸν ψάλλοντες καὶ ἐγκωμιάζοντες ἐν τῷ λαῷ ἄγγελον τὸν ἀσεβῆ διδάσκαλον ἑαυτῶν ἐξ οὐρανοῦ κατεληλυθέναι λέγουσιν, καὶ ταῦτα οὐ κωλύει, ἀλλὰ καὶ λεγομένοις πάρεστιν ὁ ὑπερήφανος· τὰς δὲ συνεισάκτους αὐτοῦ γυναῖκας, ὡς Ἀντιοχεῖς ὀνομάζουσιν, καὶ τῶν περὶ αὐτὸν πρεσβυτέρων καὶ διακόνων, οἷς καὶ τοῦτο καὶ τὰ ὤα ἁμαρτήματα ἀνίατα ὄντα συγκρύπτει, συνειδὼς καὶ ἐλέγξας, ὅπως αὐτοὺς ὑπόχρεως ἔχῃ, περὶ ὧν λόγοις καὶ ἔργοις ἀδικεῖ, μὴ τολμῶντας κατηγορεῖν τῷ καθ’ ἑαυτοὺς φόβῳ, ἀλλὰ καὶ πλουσίους ἀπέφηνεν, ἐφ’ ᾧ πρὸς τῶν τὰ τοιαῦτα ζηλούντων φιλεῖται καὶ θαυμάζεται—τί ἂν ταῦτα γράφοιμεν; ἐπιστάμεθα δέ, ἀγαπητοί, ὅτι τὸν ἐπίσκοπον καὶ τὸ ἱερατεῖον ἅπαν παράδειγμα εἶναι δεῖ τῷ πλήθει πάντων καλῶν ἔργων, καὶ οὐδὲ ἐκεῖνο ἀγνοοῦμεν ὅσοι ὑπὸ τοῦ συνεισάγειν ἑαυτοῖς γυναῖκας ἐξέπεσον, οἳ δ’ ὑπωπτεύθησαν, ὥστ’ εἰ καὶ δοίη τις αὐτῷ τὸ μηδὲν ἀσελγὲς ποιεῖν, ἀλλὰ τήν γε ὑπόνοιαν τὴν ἐκ τοῦ τοιούτου πράγματος φυομένην ἐχρῆν εὐλαβηθῆναι, μή τινα σκανδαλίσῃ, τοὺς δὲ καὶ μιμεῖσθαι προτρέψῃ. πῶς γὰρ ἂν ἐπιπλήξειεν ἢ νουθετήσειεν ἕτερον μὴ συγκαταβαίνειν ἐπὶ πλέον εἰς ταὐτὸν γυναικί, μὴ ὀλίσθῃ, φυλαττόμενον, ὡς γέγραπται, ὅστις μίαν μὲν ἀπέστησεν ἤδη, δύο δὲ ἀκμαζούσας καἰ εὐπρεπεῖς τὴν ὄφιν ἔχει μεθ’ ἑαυτοῦ, κάν ἀπίη που, συμπεριφέρει, καὶ ταῦτα τρυφῶν καὶ ὑπερεμπιμπλάμενος; ὧν ἕνεκα στενάζουσι μὲν καὶ ὀδύπονται πάντες καθ’ ἑαυτούς, οὕτω δὲ τὴν τυραννίδα καὶ δυναστείαν αὐτοῦ πεφόβηνται, ὥστε κατηγορεῖν μὴ τολμᾶν. ἀλλὰ ταῦτα μέν, ὡς προειρήκαμεν, εὔθυνεν ἄν τις ἄνδρα τὸ γοῦν φρόνημα καθολικὸν ἔχοντα καὶ συγκαταριθμούμενον ἡμῖν, τὸν δ’ ἐξορχησάμενον τὸ μυστήριον καὶ ἐμπομεπεύσαντα τῆ μιαρᾷ αἱρέσει τῇ Ἀρτεμᾶ (τί γὰρ οὐ χρὴ μόλις τὸν πατέρα αὐτοῦ δηλῶσαι;) οὐδὲν δεῖν ἡγούμεθα τούτων τοὺς λογισμοὺς ἀπαιτεῖν." Εἶτ᾿ ἐπὶ τέλει τῆς ἐπιστολῆς ταῦτ᾿ ἐπιλέγουσιν. ἠναγκάσθημεν οὖν ἀντιτασσόμενον αὐτὸν τῷ θεῷ καὶ μὴ εἴκοντα ἐκκηρύξαντες, ἕτερον ἀντ’ αὐτοῦ τῇ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ καταστῆσαι ἐπίσκοοπον, θεοῦ προνοίᾳ ὡς πεπείσμεθα, τὸν τοῦ μακαρίου Δημητριανοῦ καὶ ἐπιφανῶς προστάντος πρὸ τούτου τῆς αὐτῆς παροικίας υἱὸν Δόμνον, ἅπασιν τοῖς πρέπουσιν ἐπισκόπῳ καλοῖς κεκοσμημένον, ἐδηλώσαμέν τε ὑμῖν, ὅπως τούτῳ γράφητε καὶ παρὰ τούτου τὰ κοινωνικὰ δέχησθε γράμματα· τῷ δὲ Ἀρτεμᾷ οὗτος ἐπιστελλέτω καὶ οἱ τὰ Αρτεμᾶ φρονοῦντες τούτῳ κοινωνείτωσαν." Τοῦ δὴ οὗν Παύλου σὺν καὶ τῇ τῆς πίστεως ὀρθοδοξίᾳ τῆς ἐπισκοπῆς ἀποπεπτωκότος, Δόμνος, ὡς εἴρηται, τὴν λειτουργίαν τῆς κατὰ Ἀντιόχειαν ἐκκλησίας διεδέξατο· ἀλλὰ γὰρ μηδαμῶς ἐκστῆναι τοῦ Παύλου τοῦ τῆς ἐκκλησίας οἴκου θέλοντος, βασιλεὺς ἐντευχθεὶς Αὐρηλιανὸς αἰσιώτατα περὶ τοῦ πρακτέου διείληφεν, τούτοις νεῖμαι προστάττων τὸν οἶκον, οἷς ἂν οἱ κατὰ τὴν Ἰταλίαν καὶ τὴν ‘Ρωμαίων πόλιν ἐπίσκοποι τοῦ δόγματος ἐπιστέλλοιεν. οὕτω δῆτα ὁ προδηλωθεὶς ἀνὴρ μετὰ τῆς ἐσχάτης αἰσχύνης ὑπὸ τῆς κοσμικῆς ἀρχῆς ἐξελαύνεται τῆς ἐκκλησίας. τοιοῦτος μέν γέ τις ἢν τὸ τηνικάδε περὶ ἡμᾶς ὁ Αὐρηλιανός, προϊούσης δ’ αὐτῷ τῆς ἀρχῆς ἀλλοῖόν τι περὶ ἡμῶν φρονήσας, ἤδη τισὶν βουλαῖς, ὡς ἂν διωγμὸν καθ’ ἡμῶν ἐγείρειεν, ἀνεκινεῖτο, πολύς τε ἦν ὁ παρὰ πᾶσιν περὶ τούτου λόγος· μέλλοντα δὲ ἤδη καὶ σχεδὸν εἰπεῖν τοῖς καθ’ ἡμῶν γράμμασιν ὑποσημειούμενον θεία μέτεισιν δίκη, μόνον οὐχὶ ἐξ ἀγκώνων τῆς ἐγχειρήσεως αὐτὸν ἀποδεσμοῦσα λαμπρῶς τε τοῖς πᾶσιν συνορᾶν παριστῶσα ὡς οὔποτε γένοιτ’ ἂν ῥᾳστώνη τοῖς τοῦ βίου ἄρχουσιν κατὰ τῶν τοῦ χριστοῦ ἐκκλησιῶν, μὴ οὐχὶ τῆς ὑπερμάχου χειρὸς θείᾳ καὶ οὐρανίῳ κρίσει παιδείας ἕνεκα καὶ ἐπιστροφῆς, καθ’ οὓς ἂν αὐτὴ δοκιμάζοι καιρούς, τοῦτ’ ἐπιτελεῖσθαι συγχωρούσης. ἔτεσι γοῦν ἓξ κρατήσαντα τὸν Αὐρηλιανὸν διαδέχεται Πρόβος, καὶ τοῦτον δέ που τοῖς ἴσοις ἐπικατασχόντα Κᾶρος παισὶν Καρίνῳ καὶ Νουμεριανω, πάλιν τ’ αὖ τούτων οὐδ’ ὅλοις τρισὶν ἐνιαυτοῖς διαγενομένων, μέτεισιν τὰ τῆς ἡγεμονίας Διοκλητιανὸν καὶ τοὺς μετ’ αὐτὸν εἰσποιηθέντας, ἐφ’ ὧν ὁ καθ’ ἡμᾶς συντελεῖται διωγμὸς καὶ ἢ κατ’ αὐτὸν τῶν ἐκκλησιῶν καθαίρεσις. Ἀλλὰ γὰρ μικρῷ τούτου πρότερον τὸν ἐπὶ Ῥώμης ἐπίσκοπον Διονύσιον ἔτεσιν ἐννέα διελθόντα τὴν λειτουργίαν διαδέχεται Φῆλιξ.

Uma só carta, pois, por parecer comum, redigiram os pastores reunidos para o mesmo [fim], em nome do bispo dos romanos, Dionísio, e de Máximo, o de Alexandria, e enviaram-na a todas as províncias, tornando manifesto a todos o seu empenho e a heterodoxia distorcida de Paulo, e as refutações e perguntas que moveram contra ele, e ainda narrando toda a vida e o caráter do homem. Das quais, por causa da memória, estaria bem percorrer, na presente [obra], estas palavras deles: "A Dionísio e Máximo e a todos os nossos colegas de ministério por toda a terra habitada, bispos e presbíteros e diáconos, e a toda a igreja católica sob o céu: Heleno e Himeneu e Teófilo e Teotecno e Máximo, Proclo, Nicomas e Eliano e Paulo e Bolano e Protógenes e Hierax e Eutíquio e Teodoro e Malquion e Lúcio, e todos os demais que conosco habitam as cidades e nações vizinhas, bispos e presbíteros e diáconos, e as igrejas de Deus, aos amados irmãos, saudações no Senhor." A isto, pouco depois, acrescentam o seguinte: "e escrevíamos ao mesmo tempo e convidávamos muitos, mesmo dos bispos de longe, para a cura do ensino mortífero — como Dionísio, o de Alexandria, e Firmiliano, o da Capadócia, os bem-aventurados falecidos; dos quais um escreveu para Antioquia, nem sequer julgando digno de saudação o condutor do erro, nem escrevendo a ele em pessoa, mas à paróquia inteira — carta cuja cópia também anexamos; e Firmiliano, tendo vindo até duas vezes, condenou as inovações dele — como sabemos e testemunhamos nós que estivemos presentes, e muitos outros o sabem juntamente —, mas, tendo [Paulo] prometido mudar, acreditando e esperando que, sem nenhum vitupério em torno da questão, o assunto se resolveria como devido, adiou — ludibriado por aquele que renega o seu próprio Deus e Senhor, e não guardou a fé que também ele antes tinha. E estava Firmiliano para atravessar de novo, agora, até Antioquia, e chegou até Tarso, visto que já tinha tomado experiência da maldade negadora-de-Deus daquele; mas eis que, no meio [disso], estando nós reunidos, e chamando[-o] e esperando até que viesse, teve o fim da vida." E depois de outras coisas, de novo descrevem a vida do mesmo, de que conduta era, nestas [palavras]: "mas, onde quer que, tendo apostatado do cânon, passou a ensinamentos adulterados e bastardos, não é preciso julgar as ações do que está fora; nem porque, sendo antes pobre e mendigo, e não tendo recebido dos pais posses, nem [as] tendo adquirido de arte ou de alguma ocupação, chegou agora a riqueza transbordante, por iniquidades e sacrilégios e pelo que pede e extorque dos irmãos — defraudando os lesados e prometendo ajudar por paga, mas mentindo também a estes e colhendo em vão da prontidão dos que estão em apuros para dar em troca de livrar-se dos que os molestam —, considerando a piedade um meio de lucro; nem porque pensa coisas altivas e está exaltado, revestindo dignidades mundanas, e querendo ser chamado ducenário antes que bispo, e pavoneando-se pelas praças, e lendo cartas e ditando enquanto caminha em público, e escoltado por guardas, uns indo à frente, outros seguindo, muitos em número — de modo que até a fé é invejada e odiada por causa da empáfia dele e da soberba do [seu] coração; nem o charlatanismo nas assembleias eclesiásticas, que ele maquina, caçando glória e caçando aparência, e espantando com tais coisas as almas dos mais simples: tendo preparado para si um estrado e um trono elevado — não como discípulo de Cristo —, e tendo e nomeando, como os governantes do mundo, um secretum; e batendo com a mão na coxa, e sapateando no estrado com os pés; e aos que não [o] aplaudem nem, como nos teatros, agitam os lenços, nem gritam e saltam à maneira dos sediciosos [que estão] em volta dele, homens e mulherzinhas, que [o] escutam assim desordenadamente — mas ouvem com decoro e boa ordem, como em casa de Deus —, repreendendo-os e insultando-os; e contra os expositores da palavra que partiram desta vida desatinando grosseiramente em público, e falando grandiosamente de si mesmo, como se não bispo, mas sofista e charlatão; e os salmos ao nosso Senhor Jesus Cristo fez cessar, como sendo, veja-se, recentes e composições de homens recentes, mas prepara mulheres para salmodiar a ele próprio, no meio da igreja, no grande dia da Páscoa — [salmos] que alguém, ao ouvi-los, estremeceria; e tais coisas ele permite que discursem, nas homilias ao povo, os bispos das aldeias e cidades vizinhas que o adulam, e os presbíteros. Pois ele não quer confessar conosco que o Filho de Deus desceu do céu (para antecipar algo do que será escrito adiante; e isto não será dito com palavra nua, mas demonstra-se em muitos lugares das atas que enviamos, não menos onde diz que Jesus Cristo [é] de baixo); mas os que salmodiam a ele e o encomiam no meio do povo dizem que o seu ímpio mestre desceu do céu [como] anjo — e estas coisas ele não impede, mas, soberbo, está presente enquanto são ditas. E as mulheres 'introduzidas juntas' [subintroductae], como as nomeiam os antioquenos, dele e dos presbíteros e diáconos em volta dele — a quem também isto, e os demais pecados incuráveis, ele encobre junto, sabendo[-os] e tendo[-os] verificado, para tê-los devedores, não ousando eles acusá-lo, pelo temor sobre si mesmos, a respeito das coisas em que ele agride por palavras e obras; mais ainda, tornou-os ricos, pelo que é amado e admirado pelos que ambicionam tais coisas — para que escreveríamos estas coisas? Sabemos, porém, amados, que o bispo e todo o corpo sacerdotal devem ser exemplo, para a multidão, de todas as boas obras; e nem ignoramos aquilo: quantos caíram por introduzir consigo mulheres, e outros ficaram sob suspeita — de modo que, ainda que alguém lhe concedesse não fazer nada de licencioso, era preciso ao menos precaver-se da suspeita que nasce de tal coisa, para não escandalizar alguém, e não incitar outros a imitar. Pois como repreenderia ou admoestaria a outro que não descesse a conviver mais [tempo] a sós com uma mulher — para que não escorregue, guardando-se, como está escrito —, quem uma já despediu, mas tem consigo duas, florescentes e belas de aspecto, e, se parte para algum lugar, leva[-as] consigo — e isso vivendo em delícias e empanturrando-se? Por causa dessas coisas, todos gemem e se lamentam consigo mesmos; mas de tal modo temem a tirania e o poderio dele, que não ousam acusá-lo. Mas estas coisas, como dissemos antes, alguém [as] cobraria de um homem que ao menos tivesse mentalidade católica e fosse contado conosco; mas de quem dançou fora do mistério e se pavoneou com a abominável heresia de Artemas (pois por que não haveríamos de indicar, enfim, o pai dele?), julgamos que não é preciso exigir as contas destas coisas." Depois, ao fim da carta, acrescentam isto: "fomos, pois, forçados — excomungando-o, já que se opõe a Deus e não cede — a estabelecer para a igreja católica outro bispo em lugar dele, pela providência de Deus, como estamos persuadidos: Domno, filho do bem-aventurado Demetriano, que antes deste presidiu com distinção a mesma paróquia, adornado de todas as belas qualidades que convêm a um bispo; e manifestamo[-lo] a vós, para que a este escrevais e deste recebais as cartas de comunhão. E a Artemas escreva aquele; e os que pensam as coisas de Artemas tenham comunhão com ele."

Tendo, pois, Paulo decaído do episcopado junto com a ortodoxia da fé, Domno, como foi dito, sucedeu no ministério da igreja de Antioquia. Mas, não querendo Paulo de modo nenhum retirar-se da casa da igreja, o imperador Aureliano, solicitado, decidiu retíssimamente sobre o que se devia fazer: ordenando atribuir a casa àqueles a quem os bispos da doutrina, na Itália e na cidade dos romanos, escrevessem. Assim, pois, o homem antes indicado, com a extrema vergonha, é expulso da igreja pelo poder mundano. Tal era então para conosco Aureliano; mas, avançando-lhe o governo, tendo pensado algo diverso a nosso respeito, já era movido por certos conselhos, para levantar perseguição contra nós, e era muito, entre todos, o falatório sobre isso; mas, estando ele já — e quase se poderia dizer — a assinar os escritos contra nós, alcança-o a justiça divina, quase que desatando-lhe os cotovelos do empreendimento, e mostrando esplendidamente a todos, para que vissem juntos, que jamais haveria facilidade para os governantes desta vida contra as igrejas do Cristo, a não ser que a mão protetora, por juízo divino e celeste, para educação e conversão, nos tempos que ela mesma aprovasse, consentisse que isso se realizasse. A Aureliano, pois, que dominou por seis anos, sucede Probo; e a este, que reteve [o poder] por outro tanto, Caro, com os filhos Carino e Numeriano; e de novo, não tendo estes durado nem três anos inteiros, o governo passa a Diocleciano e aos que depois dele foram adotados — sob os quais se consuma a perseguição do nosso [tempo] e a destruição das igrejas nela [ocorrida]. E, pouco antes disto, a Dionísio, bispo de Roma, que exerceu o ministério por nove anos, sucede Félix.

XXXI

Sobre a heterodoxia dos maniqueus, que justamente então começava

XXXI. Ἐν τούτω καὶ ὁ μανεὶς τὰς φρένας ἐπώνυμός τε τῆς δαιμονώσης αἱρέσεως τὴν τοῦ λογισμοῦ παρατροπὴν καθωπλίζετο, τοῦ δαίμονος, αὐτοῦ δὴ τοῦ θεομάχου σατανᾶ, ἐπὶ λύμῃ πολλῶν τὸν ἄνδρα προβεβλημένου. βάρβαρος δῆτα τὸν βίον αὐτῷ λόγῳ καὶ τρόπῳ τήν τε φύσιν δαιμονικός τις ὢν καὶ μανιώδης, ἀκόλουθα τούτοις ἐγχειρῶν, Χριστὸν αὑτὸν μορφάζεσθαι ἐπειρᾶτο, τοτὲ μὲν τὸν τὸν παράκλητον καὶ αὐτὸ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον αὐτὸς ἑαυτὸν ἀνακηρύττων καὶ τυφούμενός γε ἐπὶ τῆ μανίᾳ, τοτὲ δέ, οἷα χριστός, μαθητὰς δώδεκα κοινωνοὺς τῆς καινοτομίας αἱρούμενος· δόγματά γε μὴν ψευδῆ καὶ ἄθεα ἐκ μυρίων τῶν πρόπαλαι ἀπεσβηκότων ἀθέων αἱρέσεων συμπεφορημένα καττύσας, ἐκ τῆς Περσῶν ἐπὶ τὴν καθ’ ἡμᾶς οἰκουμένην ὥσπερ τινὰ θανατηφόρον ἰὸν ἐξωμόρξατο, ἀφ’ οὗ δὴ τὸ Μανιχαίων δυσσεβὲς ὄνομα τοῖς πολλοῖς εἰς ἔτι νῦν ἐπιπολάζει. τοιαύτη μὲν οὖν ἢ καὶ τῆσδε τῆς ψευδωνύμου γνώσεως ὑπόθεσις, κατὰ τοὺς δεδηλωμένους ὑποφυείσης χρόνους.

Neste [tempo], também o louco das entranhas [Μάνης/μανείς], epônimo da heresia endemoninhada, armava-se com a perversão do raciocínio — tendo o demônio, o próprio Satanás que combate a Deus, posto o homem à frente para ruína de muitos. Bárbaro, com efeito, na [sua] vida, pela fala e pelos costumes, e, quanto à natureza, demoníaco e furioso, empreendendo coisas consequentes a isto, tentava configurar-se [como] Cristo: ora proclamando-se a si mesmo o Paráclito e o próprio Espírito Santo, e inchado pela [sua] loucura; ora, como um cristo, escolhendo doze discípulos [por] sócios da [sua] inovação. Costurando, enfim, doutrinas falsas e ateias, compiladas de inúmeras heresias ímpias de há muito extintas, espalhou-as, da [terra] dos persas, sobre o nosso mundo habitado, como um veneno mortífero; a partir do qual o ímpio nome dos maniqueus ainda hoje grassa entre muitos. Tal, portanto, [foi] também o fundamento desta "gnose" de falso nome, que brotou por baixo nos tempos indicados.

XXXII

Sobre os homens eclesiásticos do nosso próprio tempo, e quais deles permaneceram até o assédio das igrejas

XXXII. Καθ᾿ οὓς Φήλικα τῆς ‘Ρωμαίων πρὸ· στάντα ἐκκλησίας ἔτεσιν πέντε Εὐτυχιανὸς δία· οὐδ’ ὅλοις δὲ μησὶν οὗτος δέκα διαγενόμενος, Γαΐῳ τῷ καθ’ ἡμᾶς καταλείπει τὸν κλῆρον· καὶ τούτου δὲ ἀμφὶ τά πεντεκαίδεκα ἔτη πρὸ· στάντος, Μαρκελλῖνος κατέστη διάδοχος, ὃν καὶ αὐτὸν ὁ διωγμὸς κατείληφεν. Κατὰ τούσδε τῆς Ἀντιοχέων ἐπιακοπῆς μετὰ Δόμνον ἡγήσατο Τίμαιος, ὃν ὁ καθ᾿ ἡμᾶς διεδέξατο Κύριλλος· καθ᾿ ὃν Δωρόθεον, πρεσβείου τοῦ κατὰ Ἀντιόχειαν ἠξιωμένον, λόγιον ἄνδρα ἔγνωμεν. φιλόκαλος δ᾿ οὗτος περὶ τὰ θεῖα γεγονώς, καὶ τῆς Ἑβραίων ἐπεμελήθη γλώττης, ὡς καὶ αὐταῖς ταῖς Ἑβραϊκαῖς γραφαῖς ἐπιστημόνως ἐντυγχάνειν. ἦν δ᾿ οὗτος τῶν μάλιατα ἐλευθερίων προπαιδείας τε τῆς καθ᾿ Ἕλληνας οὐκ ἄμοιρος, τὴν φύσιν δὲ ἄλλως εὐνοῦχος, οὕτω πεφυκὼς ἐξ αὐτῆς γενέαεως, ὡς καὶ βααιλέα διὰ τοῦτο, οἷόν τι παράδοξον, αὐτὸν οἰκειώσασθαι καὶ τιμῆσαί γε ἐπιτροπῇ τῆς κατὰ Τύρον ἁλουργοῦ βαφῆς. τούτου μετρίως τὰς γραφὰς ἐπὶ τῆς ἐκκληαίας διηγουμένου κατηκούααμεν. Μετὰ δὲ Κύριλλον Τύραννος τῆς Ἀντιοχέων παροικίας τὴν ἐπισκοπὴν διεδέξατο, καθ᾿ ὃν ἤκμασεν ἡ τῶν ἐκκληαιῶν πολιορκία. τῆς δ᾿ ἐν Λαοδικείᾳ παροικίας ἡγήσατο μετὰ Σωκράτην Eὐσέβιος, ἀπὸ τῆς ἈΑεξανδρέων ὁρμηθεὶς πόλεως· αἰτία δ᾿ αὐτῷ τῆς μεταναστάσεως ὑπῆρξεν ἡ κατὰ τὸν Παῦλον ὑπόθεσις, δι᾿ ὃν τῆς Συρίας ἐπιβάς, πρὸς τῶν τῇδε περὶ τὰ θεῖα ἐσπουδακότων τῆς οἴκαδε πορείας εἴργεται, ἐπέραστόν τι θεοσεβείας χρῆμα τῶν καθ’ ἡμᾶς γεν̔̀ ὡς καὶ ἀπὸ τῶν προπαρατεθεισῶν Διονυσίου φωνῶν διαγνῶναι ῥᾴδιον. Ἀνατόλιος αὐτῷ διάδοχὸς, ἀγαθός, φασίν, ἀγαθοῦ, καθίσταται, γένος μὲν καὶ αὐτὸς Ἀλεξανδρεύς, λόγων δ’ ἕνεκα καὶ παιδείας τῆς Ἑλλήνων φιλοσοφίας τε τὰ πρῶτα τῶν μάλιστα καθ’ ἡμᾶς δοκιμωτάτων ἀπενηνεγμένος, ἅτε ἀριθμητικῆς καὶ γεωμετρίας ἀστρονομίας τε καὶ τῆς ἄλλης, διαλεκτικῆς εἴτε φυσικῆς, θεωρίας ῥητορικῶν τε αὖ μαθημάτων ἐληλακὼς εἰς ἄκρον· ὧν ἕνεκα καὶ τῆς ἐπ’ Ἀλεξανδρείας Αριατοτέλους διαδοχῆς τὴν διατριβὴν λόγος ἔχει πρὸς τῶν τῇδε πολιτῶν συστήσασθαι ἀξιωθῆναι. μυρίας μὲν οὖν τοῦδε καὶ ὤας ἀριστείας ἐν τῆ κατ’ Ἀλεξάνδρειαν τοῦ Πιρουχίου πολιορκίᾳ μνημονεύουσιν, ἅτε τῶν ἐν τέλει προνομίας ἐξαιρέτου πρὸς ἁπάντων ἠξιωμένου, δείγματος δ’ ἕνεκα μόνου τοῦδε ἐπιμνησθήσομαι. τοῦ πυροῦ, φααίν, τοῖς πολιορκουμένοις. ἐπιλελοιπότος, ὡς ἤδη τῶν ἔξωθεν πολεμίων μᾶλλον αὐτοῖς τὸν λιμὸν ἀφόρητον καθεστάναι, παρὼν ὁ δηλούμενος οἰκονομεῖταί τι τοιοῦτον. θατέρου μέρους τῆς πόλεως τῷ Ῥωμαϊκῷ συμμαχοῦντος ατρατῷ ταύτῃ τε τυγχάνοντος ἀπολιορκήτου, τὸν Εὐαέβιον ἔτι γὰρ εἶναι τότε αὐτόθι πρὸ τῆς ἐπὶ Συρίαν μεταναστάσεως) ἐν ἐν τοῖς ἀπολιορκήτοις ὄντα μέγα τε κλέος καὶ διαβόητον ὄνομα μέχρι καὶ τοῦ Ῥωμαίων ατρατηλάτου κεκτημένον, περὶ τῶν λιμῷ διαφθειρομένων κατὰ τὴν πολιορκίαν πέμψας ὁ Ἀνατόλιος ἐκδιδάσκει· ὃ δὲ μαθών, σωτηρίαν τοῖς ἀπὸ τῶν πολεμίων αὐτομόλοις παρασχεῖν ὡς ἐν μεγίστῃ χάριτι δωρεᾶς τὸν Ῥωμαίων στρατηγὸν αἰτεῖται, καὶ τῆς ἀξιώσεώς γε τυχὼν ἐμφανὲς τῷ Ἀνατολίῳ καθίστησιν. ὃ δὲ αὐτίκα τὴν ἐπαγγελίαν δεξάμενος, βουλὴν τῶν Ἀλεξανδρέων συναγαγών τὰ μὲν πρῶτα πάντας ἠξίου φιλικὴν δοῦναι Ῥωμαίοις δεξιάν, ὡς δ’ ἀγριαίνοντας ἐπὶ τῷ λόγῳ συνεῖδεν, “ἀλλ’ οὐ τούτῳ γε,’’ φησίν, “ἀντιλέξειν ποθ’ ὑμᾶς οἴομαι, εἰ τοὺς περιττοὺς καὶ ἡμῖν αὐτοῖς οὐδαμῆ χρησίμους, γραΐδας καὶ νήπια καὶ πρεσβύτας, ἐκδοῦναι πυλῶν ἔξω βαδίζειν ὅποι καὶ βούλοιντο, συμβουλεύσαιμι. τί γὰρ δὴ τούτους εἰς μάτην, ὅσον οὔπω τεθνηξομένους, παρ’ ἑαυτοῖς ἔχομεν; τί δὲ τοὺς ἀναπήρους καὶ τὰ σώματα λελωβημένους τῷ λιμῷ κατατρύχομεν, τρέφειν δέον μόνους ἄνδρας καὶ νεανίας καὶ τὸν ἀναγκαῖον πυρὸν τοῖς ἐπὶ φυλακῆ τῆς πόλεως ἐπιτηδείοις ταμιεύεσθαι;’’ τοιούτοις τισὶν λογισμοῖς πείσας τὸ συνέδριον, ψῆφον πρῶτος ἀναστὰς ἐκφέρει πᾶν τὸ τῆ στρατείᾳ μὴ ἐπιτήδειον εἴτε ἀνδρῶν εἴτε γυναικῶν γένος ἀπολύειν τῆς πόλεως, ὅτι μηδὲ καταμένουσιν αὐτοῖς καὶ εἰς ἄχρηστον ἐν τῆ πόλει διατρίβουσιν ἐλπὶς ἂν γένοιτο σωτηρίας, πρὸς τοῦ λιμοῦ διαφθαρησομένοις. ταύτῃ δὲ τῶν λοιπῶν ἁπάντων τῶν ἐν τῆ βουλῆ συγκαταθεμένων μικροῦ δεῖν τοὺς πάντας τῶν πολιορκουμένων μένων διεσώσατο, ἐν πρώτοις μὲν τῶν ἀπὸ τῆς ἐκκλησίας, ἔπειτα δὲ καὶ τῶν ἄλλων τῶν κατὰ τὴν πόλιν πᾶσαν ἡλικίαν διαδιδράσκειν προμηθούμενος, οὐ μόνον τῶν κατὰ τὴν ψῆφον δεδογμένων, τῇ δὲ τούτων προφάσει καὶ μυρίους ἄλλους, λεληθότως γυναικείαν στολὴν ἀμπισχομένους νύκτωρ τε τῆ ἐκείνου φροντίδι τῶν πυλῶν ἐξιόντας καὶ ἐπὶ τὴν Ῥωμαίων στρατιὰν ὁρμῶντας. ἔνθα τοὺς πάντας ὑποδεχόμενος ὁ ὁ Εὐσέβιος πατρὸς καὶ ἰατροῦ δίκην κεκακωμένους ἐκ τῆς μακρᾶς πολιορκίας διὰ πάσης προνοίας καὶ θεραπείας ἀνεκτᾶτο. τοιούτων ἢ κατὰ Λαοδίκειαν ἐκκλησία δύο ἐφεξῆς κατὰ διαδοχὴν ἠξιώθη ποιμένων, σὺν θείᾳ προμηθείᾳ μετὰ τὸν δηλωθέντα πόλεμον ἐκ τῆς Ἀλεξανδρέων πόλεως ἐπὶ τὰ τῇδε μετεληλυθότων. οὐ μενοῦν ἐσπουδάσθη πλεῖστα τῷ Ἀνατολίῳ συγγράμματα, τοσαῦτα δ’ εἰς ἡμᾶς ἐλήλυθεν, δι’ ὧν αὐτοῦ καταμαθεῖν δυνατὸν ὁμοῦ τό τε λόγιον καὶ πολυμαθές· ἐν οἷς μάλιατα τὰ περὶ τοῦ πάσχα δόξαντα παρίστησιν, ἀφ’ ὧν ἀναγκαῖον ἄν εἴη τούτων ἐπὶ τοῦ παρόντος μνημονεῦσαι. ΕK ΤΩΝ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΑΝΑΤΟΛΙΟΥ ΚΑΝΟΝΩΝ “Ἔχει τοίνυν ἐν τῷ πρώτῳ ἔτει τὴν νουμηνίαν τοῦ πρώτου μηνός, ἥτις ἁπάσης ἐστιν ἀρχὴ τῆς ἐννεακαιδεκαετηρίδος, τὴν κατ’ Αἰγυπτίους μὲν Φαμενὼθ κݲςݲ,ABBREV κατὰ δὲ τοὺς Μακεδόνων Δύστρου κβ, ὡς δ’ ἂν εἴποιεν Ῥωμαῖοι, πρὸ ιݲαݲ Καλανδῶν ’Απριλίων. εὑρίσκεται δὲ ὁ ἥλιος ἐν τῆ προκειμένῃ Φαμενὼθ κݲςݲ οὐ μόνον ἐπιβὰς πρώτου τμήματος, ἀλλ’ ἤδη καὶ τετάρτην ἡμέραν ἐν αὐτῷ διαπορευόμενος. τοῦτο δὲ τὸ τμῆμα πρῶτον δωδεκατημόριον καὶ ἰσημερινὸν καὶ μηνῶν ἀρχὴν καὶ κεφαλὴν τοῦ κύκλου καὶ ἄφεσιν τοῦ τῶν πλανητῶν δρόμου καλεῖν εἰώθασιν, τὸ δὲ πρὸ τούτου μηνῶν ἔσχατον καὶ τμῆμα δωδέκατον καὶ τελευταῖον δωδεκατημόριον καὶ τέλος τῆς τῶν πλανητῶν περιόδου· δι’ ὃ καὶ τοὺς ἐν αὐτῷ τιθεμένους τὸν πρῶτον μῆνα καὶ τὴν τεσσαρεσκαιδεκάτην τοῦ πάσχα κατ’ αὐτὴν λαμβάνοντας οὐ μικρῶς οὐδ’ ὡς ἔτυχεν ἁμαρτάνειν φαμέν. ἔστιν δ’ οὐχ ἡμέτερος οὗτος ὁ λόγος, Ἰουδαίοις δὲ ἐγινώσκετο τοῖς πάλαι καὶ πρὸ Χριστοῦ ἐφυλάττετό τε πρὸς αὐτῶν μάλιστα· μαθεῖν δ’ ἔστιν ἐκ τῶν ὑπὸ Φίλωνος Ἰωσήπου Μουσαίου λεγομένων, καὶ οὐ μόνων τούτων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἔτι παλαιοτέρων ἀμφοτέρων Ἀγαθοβούλων, τῶν ἐπίκλην διδασκάλων Ἀριστοβούλου τοῦ πάνυ, ὃς ἐν τοῖς ο κατειλεγμένος τοῖς τὰς ἱερὰς καὶ θείας Ἑβραίων ἑρμηνεύσασι γραφὰς Πτολεμαίῳ τῷ Φιλαδέλφῳ καὶ τῷ τούτου πατρί, καὶ βίβλους ἐξηγητικὰς τοῦ Μωυσέως νόμου τοῖς αὐτοῖς προσεφώνησεν βασιλεῦσιν. οὗτοι τὰ ζητούμενα κατὰ τὴν Ἔξοδον ἐπιλύοντες, φασὶ δεῖν τὰ διαβατήρια θύειν ἐπ’ ἴσης ἅπαντας μετὰ ἰσημερίαν ἐαρινήν, ἐαρινήν, τοῦ πρώτου μηνός· τοῦτο δὲ εὑρίσκεσθαι, τὸ πρῶτον τμῆμα τοῦ ἡλιακοῦ, ἢ ὥς τινες αὐτῶν ὠνόμασαν, ζῳοφόρου κύκλου διεξιόντος ἡλίου. ὁ δὲ Ἀριστόβουλος προστίθησιν ὡς εἴη ἐξ ἀνάγκης τῇ τῶν διαβατηρίων ἑορτῇ μὴ μόνον τὸν ἥλιον ἰσημερινὸν διαπορεύεσθαι τμῆμα, καὶ τὴν σελήνην δέ. τῶν γὰρ ἰσημερινῶν τμημάτων ὄντων δύο, τοῦ μὲν ἐαρινοῦ, τοῦ ’δε μετοπωρινοῦ, καὶ διαμετρούντων ἄλληλα δοθείσης τε τῆς τῶν διαβατηρίων ἡμέρας τῇ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ τοῦ μηνὸς μεθ’ ἑσπέραν, ἐνστήξεται μὲν ἡ σελήνη τὴν ἐναντίαν καὶ διάμετρον τῷ ἡλίῳ στάσιν, ὥσπερ οὖν ἔξεστιν ἐν ταῖς πανσελήνοις ὁρᾶν, ἔσονται δὲ μὲν κατὰ τὸ ἐαρινὸν ἰσημερινόν, ὁ ἥλιος, τμῆμα, ἢ δὲ ἐξ ἀνάγκης κατὰ τὸ φθινοπωρινὸν ἰσημερινόν ἡ σελήνη. οἶδα πλεῖστα καὶ ἄλλα πρὸς αὐτῶν λεγόμενα, τοῦτο μὲν πιθανά, τοῦτο δὲ κατὰ τὰς κυριακὰς ἀποδείξεις προιόντα, δι’ ὧν παριστάνειν πειρῶνται τὴν τοῦ πάσχα καὶ τῶν ἀζύμων ἑορτὴν δεῖν πάντως μετ’ ἰσημερίαν ἄγεσθαι· παρίημι δὲ τὰς τοιαύτας τῶν ἀποδείξεων ὕλας ἀπαιτῶν ὧν περιῄρηται μὲν τὸ ἐπὶ τῷ Μωυσέως νόμῳ κάλυμμα, ἀνακεκαλυμμένῳ δὲ τῳ προσώπῳ λοιπὸν ἤδη Χριστὸν καὶ τὰ Χριστοῦ ἀεὶ κατοπτρίζεσθαι μαθήματά τε καὶ παθήματα. τοῦ δὲ τὸν πρῶτον παρ’ Ἑβραίοις μῆνα περὶ ἰσημερίαν εἶναι παραστατικὰ καὶ τὰ ἐν τῷ Ἑνὼχ μαθήματα.’’ καὶ ἀριθμητικὰς δὲ καταλέλοιπεν ὁ αὐτὸς ἐν ὅλοις δέκα αυγγράμμασιν εἰσαγωγὰς καὶ ἄλλα δείγματα τῆς περὶ τὰ θεῖα σχολῆς τε αὐτοῦ καὶ πολυπειρίας. τούτῳ πρῶτος ὁ τῆς Παλαιστίνων Καισαείας ἐπίσκοπος Θεότεκνος χεῖρας εἰς ἐπισκοπὴν ἐπιτέθεικεν, διάδοχον ἑαυτοῦ μετὰ τελυτὴν ποριεῖσθαι τῇ ἰδίᾳ παροικίᾳ προμνώμενος, καὶ δὴ ἐπὶ σμικρόν τινα χρόνον ἄμφω τῆς αὐτῆς προύστησαν ἐκκλησίας· ἀλλὰ γὰρ ἐπὶ τὴν Ἀντιόχειαν τῆς κατὰ Παῦλον συνόδου καλούσης, τὴν Λαοδικέων πόλιν παριὼν πρὸς τῶν ἀδελφῶν αὐτόθι κοιμηθέντος Εὐσεβίου κεκράτηται. καὶ τοῦ Ἀνατολίου δὲ τὸν βίον μεταλλάξαντος, τῆς ἐκεῖσε παροικίας ὕστατος τῶν πρὸ τοῦ διωγμοῦ καθίσταται Στέφανος, λόγων μὲν φιλοσόφων καὶ τῆς ἄλλης παρ’ Ἕλλησι παιδείας παρὰ τοῖς πολλοῖς θανμασθείς, οὐχ ὁμοίως γε μὴν περὶ τὴν θείαν πίστιν διατεθειμένος, ὡς προιὼν ὁ τοῦ διωγμοῦ καιρὸς ἀπήλεγξεν, εἴρωνα μᾶλλον δειλόν τε καὶ ἄνανδρον ἤπερ ἀληθῆ φιλόσοφον ἀποδείξας τὸν ἄνδρα. οὐ μὴν ἐπὶ τούτῳ γε καταστρέφειν ἔμελλε τὰ τῆς ἐκκλησίας, ἀνορθοῦται δ’ αὐτὰ πρὸς αὐτοῦ θεοῦ τοῦ πάντων σωτῆρος αὐτίκα τῆς αὐτόθι παροικίας ἐπίσκοπος ἀναδειχθεὶς Θεόδοτος, πράγμασιν αὐτοῖς ἀνὴρ καὶ τὸ κύριον ὄνομα καὶ τὸ ἐπίσκοπον ἐπαληθεύσας. ἰατρικῆς μὲν γὰρ σωμάτων ἀπεφέρετο τὰ πρῶτα τῆς ἐπιστήμης, ψυχῶν δὲ θεραπευτικῆς οἷος οὐδὲ ἄλλος ἀνθρώπων ἐτύγχανεν φιλανθρωπίας γνησιότητος συμπαθείας σπουδῆς τῶν τῆς παρ’ αὐτοῦ δεομένων ὠφελείας ἕνεκεν, πολὺ δὲ ἢν αὐτῷ καὶ τὸ περὶ τὰ θεῖα μαθήματα συνησκημένον. οὗτος μὲν δὴ τοιοῦτος ἦν. Ἐν Καισαρείᾳ δὲ τῆς Παλαιστίνης Θεότεκνον σπουδαιότατα τὴν ἐπισκοπὴν διελθόντα Ἀγάπιος διαδέχεται· ὃν καὶ πολλὰ καμεῖν γνησιωτάτην τε πρόνοιαν τῆς τοῦ λαοῦ προστασίας ἴομεν πεποιημένον πλουσίᾳ τε χειρὶ πάντων μάλιστα πενήτων ἐπιμεμελημένον. κατὰ τοῦτον ἐλλογιμώτατον αὐτῷ τε βίῳ φιλόσοφον ἀληθῆ πρεσβείου τῆς αὐτόθι παροικίας ἠξιωμένον Πάμφιλον ἔγνωμεν· ὃν ὁποῖός τις ἦν καὶ ὅθεν ὁρμώμενος, οὐ σμικρᾶς ἂν γένοιτο δηλοῦν ὑποθέσεως· ἕκαστα δὲ τοῦ κατ’ αὐτὸν βίου καὶ ἧς συνεστήσατο διατριβῆς, τούς τε κατὰ τὸν διωγμὸν ἐν διαφόροις ὁμολογίαις ἀγῶνας αὐτοῦ καὶ ὃν ἐπὶ πᾶσιν ἀνεδήσατο τοῦ μαρτυρίου στέφανον, ἐν ἰδίᾳ τῆ περὶ αὐτοῦ διειλήφαμεν ὑποθέσει. ἀλλ’ οὗτος μὲν τῶν τῇδε θαυμασιώτατος· ἐν δὲ τοῖς μάλιστα καθ’ ἡμᾶς σπανιωτάτους γενομένους ἴσμεν τῶν μὲν ἐπ’ Ἀλεξανδρείας πρεσβυτέρων Πιέριον, Μελέτιον δὲ τῶν κατὰ Πόντον ἐκκλησιῶν ἐπίσκοπον. ἀλλ’ δ’ μὲν ἄκρως ἀκτήμονι βίῳ καὶ μαθήμασιν φιλοσόφοις δεδοκίμαστο, ταῖς περὶ τὰ θεῖα θεωρίαις καὶ ἐξηγήσεσιν καὶ ταῖς ἐπὶ τοῦ κοινοῦ τῆς ἐκκλησίας διαλέξεσιν ὑπερφυῶς ἐξησκημένος· ὁ δὲ Μελέτιος τὸ μέλι τῆς Ἀττικῆς ἐκάλουν αὐτὸν οἱ ἀπὸ παιδείας) τοιοῦτος ἢν οἷον ἂν γραφεῖέν τις τὸν κατὰ πάντα λόγων ἕνεκα τελεώτατον. ῥητορικῆς μέν γε τὴν ἀρετὴν οὐδ’ οἷόν τε θαυμάζειν ἐπαξίως, ἀλλὰ τοῦτο μὲν εἶναι αὐτῷ φαίη ἄν τις τὸ κατὰ φύσιν· τῆς δ’ ἄλλης πολυπειρίας τε καὶ πολυμαθείας τίς ἂν τὴν ἀρετὴν ὑπερβάλοιτο, ὅτι δὴ ἐπὶ πάσαις λογικαῖς ἔπι. στήμαις τὸν τεχνικώτατον καὶ λογιώτατον, καὶ μόνον πεῖραν αὐτοῦ λαβών, εἶπες ἄν; ἐφάμιλλα δὲ αὐτῷ καὶ τὰ τῆς ἀρετῆς παρῆν τοῦ βίου. τοῦτον κατὰ τὸν τοῦ διωγμοῦ καιρὸν τοῖς κατὰ Παλαιςτίνην κλίμασιν διαδιδράσκοντα ἐφ’ ὅλοις ἔτεσιν ἑπτὰ κατενοήσαμεν. Τῆς δ’ ἐν Ἱεροσολύμοις ἐκκλησίας μετὰ τὸν μικρῷ πρόσθεν δεδηλωμένον ἐπίσκοπον Ὑμέναιον Ζαβδᾶς τὴν λειτουργίαν παραλαμβάνει· μετ’ οὐ πολὺ δὲ τούτου κεκοιμημένου, Ἑρμῶν ὕστατος τῶν μέχρι τοῦ καθ’ ἡμᾶς διωγμοῦ τὸν εἰς ἔτι νῦν ἐκεῖσε πεφυλαγμένον ἀποστολικὸν διαδέχεται θρόνον. Καὶ ἐπ’ Ἀλεξανδρείας δὲ Μάξιμον ὀκτωκαίδεκα ἔτεσιν μετὰ τὴν Διονυσίου τελευτὴν ἐπισκοπεύσαντα Θεωνᾶς διαδέχεται· καθ’ ὃν ἐπὶ τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπὶ ταὐτὸν τῷ Πιερίῳ πρεσβυτερίου ἠξιωμένος Ἀχιλᾶς ἐγνωρίζετο, τῆς ἱερᾶς πίστεως τὸ διδασκαλεῖον ἐγκεχειρισμένος, οὐδενὸς ἦττον σπανιώτατον φιλοσοφίας ἔργον καὶ πολιτείας εὐαγγελικῆς τρόπον γνήσιον ἐπιδεδειγμένος. μετὰ δὲ Θεωνᾶν ἐννεακαίδεκα ἔτεσιν ἐξυπηρτησάμενον διαδέχεται τὴν ἐπισκοπὴν τῶν ἐπ’ Ἀλεξανδρείας Πέτρος, ἐν τοῖς μάΛιστα καὶ αὐτὸς διαπρέψας ἐφ’ ὅΛοις δυοκαίδεκα ἐνιαυτοῖς, ὧν πρὸ τοῦ διωγμοῦ τρισὶν οὐδ’ ὅλοις ἔτεσιν ἡγησάμενος τῆς ἐκκλησίας, τὸν λοιπὸν τοῦ βίου χρόνον εὐτονωτέρᾳ τῇ συνασκήσει ἑαυτόν τε ἦγεν καὶ τῆς κοινῆς τῶν ἐκκλησιῶν ὠφελείας οὐκ ἀφανῶς ἐπεμέλετο. ταύτῃ δ’ οὗν ἐνάτῳ ἔτει τοῦ διωγμοῦ τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθεὶς τῷ τοῦ μαρτυρίου κατεκοσμήθη στεφάνῳ. Ἑν τούτοις τὴν τῶν διαδοχῶν περιγράψαντες ὑπόθεσιν, ἀπὸ τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν γενέσεως ἐπὶ τὴν τῶν προσευκτηρίων καθαίρεσιν εἰς ἔτη συντείνουσαν πέντε καὶ τριακόσια, φέρε, ἑξῆς καθ’ ἡμᾶς τῶν ὑπὲρ εὐσεβείας ἀνδρισαμένων ἀγῶνας, δάοι τε καὶ ὁπηλίκοι γεγόνασιν, καὶ τοῖς μεθ’ ἡμᾶς εἰδέναι διὰ γραφῆς καταλείψωμεν. Note on the Paschal Canons of (ch. xxxii. 14-19). The Ρaschal Table of Anatolius is based on the supposition that after the lapse or every cycle of nineteen years the full moons recur οn the same days οf the month, and at the same hours. This method of calculation, although not strictly accurate, was an advance οn the eight-year cycle employed by Hippolytus (vi. 22) and Dionysius of Alexandria (vii. 20). Anatolius reckons as the first year of his

No [tempo] destes, a Félix, que presidiu a igreja dos romanos por cinco anos, sucede Eutiquiano; e este, não tendo durado nem dez meses inteiros, deixa o cargo a Gaio, o do nosso [tempo]; e, tendo este presidido cerca de quinze anos, Marcelino foi estabelecido sucessor — a quem também alcançou a perseguição. No [tempo] destes, o episcopado dos antioquenos, depois de Domno, dirigiu-o Timeu, a quem sucedeu Cirilo, o do nosso [tempo]; no [tempo] do qual conhecemos Doroteu, julgado digno do presbiterado de Antioquia, homem erudito. Este, tendo-se tornado amante do belo nas coisas divinas, cuidou também da língua dos hebreus, de modo a ler com ciência as próprias escrituras hebraicas. E era dos mais liberais, e não desprovido da instrução preliminar dos gregos; de natureza, aliás, eunuco, assim nascido desde o próprio nascimento — de modo que até o imperador, por isso, como coisa extraordinária, o tomou em familiaridade e o honrou com a superintendência da tinturaria de púrpura de Tiro. A este ouvimos expor com medida as Escrituras na igreja. Depois de Cirilo, Tirano recebeu por sucessão o episcopado da paróquia dos antioquenos; no [tempo] do qual chegou ao auge o assédio das igrejas.

E a paróquia de Laodiceia dirigiu-a, depois de Sócrates, Eusébio, procedente da cidade dos alexandrinos; e a causa da [sua] mudança foi o caso de Paulo [de Samósata]: tendo por ele pisado a Síria, foi impedido da viagem de volta para casa pelos de lá zelosos das coisas divinas — sendo um amável tesouro de piedade dos do nosso [tempo], como é fácil reconhecer das palavras de Dionísio antes citadas. Anatólio é-lhe estabelecido sucessor — um bom, como dizem, [sucedendo] a um bom —, também ele alexandrino de origem; e, por causa dos discursos e da educação dos gregos e da filosofia, levara as primícias entre os mais estimados do nosso [tempo], visto que chegara ao ápice da aritmética e da geometria e da astronomia e da outra [ciência], dialética ou física, da teoria, e também das disciplinas retóricas; por causa das quais corre a tradição de que foi julgado digno, pelos cidadãos de lá, de constituir em Alexandria a escola da sucessão de Aristóteles. Lembram, pois, inúmeras outras proezas dele no cerco do Piruquio em Alexandria, visto que foi julgado digno, por todos os que estavam no poder, de privilégio especial; mas, à guisa de amostra, mencionarei somente isto. Tendo faltado o trigo aos sitiados, dizem, de modo que a fome já lhes estava mais insuportável do que os inimigos de fora, o referido [Anatólio], presente, dispõe algo assim: estando a outra parte da cidade aliada ao exército romano, e sendo por isso livre do cerco, Anatólio, enviando [recado], informa Eusébio — pois este ainda estava então ali, antes da mudança para a Síria —, que estava entre os não sitiados e possuía grande renome e nome afamado, [chegado] até ao general dos romanos, sobre os que pereciam pela fome no cerco. Este, sabendo[-o], pede ao estratego dos romanos, como máxima graça de dádiva, conceder salvação aos desertores [que viessem] dos inimigos; e, tendo alcançado o pedido, torna[-o] manifesto a Anatólio. Este, logo que recebeu a promessa, tendo reunido o conselho dos alexandrinos, primeiro pedia que todos dessem a mão amiga aos romanos; mas, quando os viu enfurecidos com a proposta, disse: "mas a isto ao menos julgo que não vos oporeis: se eu aconselhasse deixar sair, para fora das portas, os supérfluos e para nós mesmos em nada úteis — velhinhas e crianças e anciãos —, para irem aonde quisessem. Pois por que temos conosco, em vão, estes que daqui a pouco morrerão? Por que consumimos com a fome os estropiados e mutilados nos corpos, quando é preciso alimentar somente homens e jovens, e reservar o trigo necessário aos aptos para a guarda da cidade?" Com tais raciocínios, tendo persuadido o conselho, levantando-se primeiro, propõe o decreto de despachar da cidade toda a classe, de homens ou de mulheres, não apta para a milícia — porque nem para os que ficassem, passando o tempo inutilmente na cidade, haveria esperança de salvação, [visto que] seriam destruídos pela fome. Tendo todos os demais do conselho concordado com isto, salvou quase todos os sitiados: primeiro, providenciando que escapassem os da igreja, depois também os outros da cidade, de toda idade — não só os incluídos no decreto, mas, sob o pretexto destes, inúmeros outros, que, vestindo às escondidas trajes de mulher, por diligência dele saíam de noite pelas portas e se lançavam ao exército dos romanos. Ali Eusébio, recebendo a todos, à maneira de pai e de médico, restaurava-os, maltratados pelo longo cerco, com todo desvelo e cuidado. De tais dois pastores em seguida, por sucessão, foi digna a igreja de Laodiceia — que, com divina providência, depois da guerra referida, passaram da cidade dos alexandrinos para lá.

Não foram, aliás, muitíssimos os escritos elaborados por Anatólio; mas tantos chegaram até nós quantos [bastam] para perceber ao mesmo tempo a sua eloquência e erudição múltipla; nos quais apresenta sobretudo as suas opiniões sobre a Páscoa — das quais seria necessário, na presente [obra], lembrar isto:

Dos cânones de Anatólio sobre a Páscoa: "Tem, portanto, no primeiro ano, a lua nova do primeiro mês — que é o princípio de todo o ciclo de dezenove anos — no 26 de Famenot segundo os egípcios, no 22 de Dístro segundo os meses dos macedônios, e, como diriam os romanos, no décimo primeiro [dia] antes das calendas de abril. E acha-se o sol, no dito 26 de Famenot, não só tendo entrado no primeiro segmento [do zodíaco], mas já percorrendo nele o quarto dia. Este segmento costumam chamar primeiro duodécimo, e equinocial, e princípio dos meses, e cabeça do ciclo, e ponto de partida do curso dos planetas; e o anterior a este, último dos meses, e décimo segundo segmento, e último duodécimo, e fim do período dos planetas. Pelo que também dizemos que os que põem nele o primeiro mês, e tomam segundo ele o décimo quarto [dia] da Páscoa, erram não pouco nem por acaso. E este não é discurso nosso: era conhecido dos judeus, dos de outrora e antes de Cristo, e era guardado por eles sobretudo; é possível aprendê-lo do que dizem Fílon, Josefo, Museu — e não só destes, mas também dos ainda mais antigos, os dois Agatobulos, cognominados mestres de Aristóbulo, o grande, o qual, alistado entre os Setenta que traduziram as sagradas e divinas escrituras dos hebreus para Ptolomeu Filadelfo e para o pai deste, também dedicou aos mesmos reis livros exegéticos da lei de Moisés. Estes, resolvendo as questões acerca do Êxodo, dizem que todos igualmente devem sacrificar os [sacrifícios] da passagem depois do equinócio da primavera, em meado do primeiro mês; e que isto se verifica quando o sol atravessa o primeiro segmento do círculo solar ou, como alguns deles nomearam, zodíaco. E Aristóbulo acrescenta que, na festa da passagem, por necessidade, não só o sol atravessaria o segmento equinocial, mas também a lua. Pois, sendo dois os segmentos equinociais — o da primavera e o do outono —, e diametralmente opostos um ao outro, e sendo dado o dia da passagem no décimo quarto do mês, depois do entardecer, a lua estará postada na posição contrária e diametralmente oposta ao sol — como, aliás, é possível ver nas luas cheias —; e estarão, um, o sol, no segmento equinocial da primavera, e a outra, a lua, por necessidade, no equinocial do outono. Sei de muitíssimas outras coisas ditas por eles, ora prováveis, ora avançando segundo demonstrações decisivas, pelas quais tentam estabelecer que a festa da Páscoa e dos ázimos deve absolutamente celebrar-se depois do equinócio; mas deixo de lado exigir tais matérias de demonstrações [àqueles] de quem foi tirado o véu sobre a lei de Moisés, e a quem resta já, com o rosto descoberto, espelhar sempre Cristo e os ensinamentos e padecimentos de Cristo. E de que o primeiro mês entre os hebreus está em torno do equinócio, são indicativos também os ensinamentos no [livro de] Enoque."

E o mesmo [Anatólio] deixou também introduções aritméticas, em dez escritos inteiros, e outras amostras da sua dedicação às coisas divinas e da [sua] vasta experiência. Sobre este, primeiro Teotecno, o bispo de Cesareia da Palestina, impôs as mãos para o episcopado, aliciando[-o] antes para procurá-lo, depois da [sua] morte, [como] sucessor de si mesmo para a própria paróquia; e, com efeito, por algum breve tempo ambos presidiram a mesma igreja. Mas, chamando[-o] a Antioquia o sínodo relativo a Paulo, de passagem pela cidade dos laodicenses, foi retido pelos irmãos dali, tendo Eusébio adormecido. E, tendo também Anatólio trocado a vida, é estabelecido para a paróquia de lá, último antes da perseguição, Estêvão, admirado por muitos pelos discursos filosóficos e pela outra educação dos gregos, mas não igualmente disposto quanto à fé divina, como o tempo da perseguição, avançando, comprovou — mostrando o homem [ser] dissimulado, covarde e sem hombridade, antes que verdadeiro filósofo. Não, porém, por causa deste haveriam de arruinar-se as coisas da igreja: endireita-as o próprio Deus, o salvador de todos, sendo logo proclamado bispo da paróquia dali Teódoto, homem que pelos próprios fatos verificou tanto o [seu] nome próprio ["dado por Deus"] quanto o de bispo. Pois levava as primícias da ciência da medicina dos corpos; mas, na terapêutica das almas, era tal como nenhum outro dos homens, pela benignidade, pela genuinidade, pela compaixão, pelo zelo para com os que precisavam do auxílio dele; e muito era também o seu exercício nos ensinamentos divinos. Este, pois, era tal.

Em Cesareia da Palestina, a Teotecno, que percorreu zelosíssimamente o episcopado, sucede Agápio; o qual sabemos ter-se afadigado muito, e exercido genuína providência na proteção do povo, e cuidado, com mão rica, sobretudo de todos os pobres. No [tempo] deste conhecemos Pânfilo, eloquentíssimo e verdadeiro filósofo pela própria vida, julgado digno do presbiterado da paróquia dali; e mostrar quem ele era e donde procedia não seria assunto pequeno; mas cada coisa da vida dele, e da escola que constituiu, e os seus combates em diversas confissões durante a perseguição, e a coroa do martírio com que se cingiu por fim de tudo, expusemos em obra própria a respeito dele. Mas este [foi] o mais admirável dos dali; e, entre os raríssimos sobretudo do nosso [tempo], conhecemos, dos presbíteros de Alexandria, Piério, e Melécio, bispo das igrejas do Ponto. O primeiro foi provado por vida extremamente despossuída e pelos conhecimentos filosóficos, extraordinariamente exercitado nas contemplações e exegeses das coisas divinas e nas exposições na assembleia comum da igreja; e Melécio (os [homens] de cultura chamavam-no "o mel da Ática") era tal como alguém descreveria o mais perfeito em tudo quanto aos discursos. A excelência da [sua] retórica nem é possível admirar dignamente — mas isto, diria alguém, era-lhe o natural; e, quanto à excelência da restante vasta experiência e erudição, quem [o] superaria? — porque, em todas as ciências da razão, tê-lo-ias dito o mais técnico e o mais eloquente, mesmo tomando dele uma única prova. E emparelhadas a isso estavam nele as [qualidades] da virtude da vida. A este observamos, no tempo da perseguição, escapando pelas regiões da Palestina por sete anos inteiros.

E da igreja em Jerusalém, depois do bispo Himeneu, indicado pouco antes, Zabdas recebe o ministério; e, tendo este adormecido não muito depois, Hermon, último dos [de] até a perseguição do nosso [tempo], recebe por sucessão o trono apostólico ainda hoje ali guardado. E em Alexandria, a Máximo, que exerceu o episcopado por dezoito anos depois da morte de Dionísio, sucede Teonas; no [tempo] do qual, em Alexandria, tornava-se conhecido Aquilas, julgado digno do presbiterado ao mesmo tempo que Piério, encarregado da escola da sagrada fé, tendo mostrado obra de filosofia não menos raríssima e modo genuíno de conduta evangélica. E depois de Teonas, que serviu por dezenove anos, recebe por sucessão o episcopado dos de Alexandria Pedro, que também ele se distinguiu entre os primeiros, por doze anos inteiros; dos quais, tendo guiado a igreja, antes da perseguição, nem três anos inteiros, pelo restante tempo da vida conduziu-se a si mesmo em ascese mais vigorosa, e cuidava, não obscuramente, do proveito comum das igrejas. Por isso, pois, no nono ano da perseguição, decapitado, foi adornado com a coroa do martírio.

Tendo nestes [livros] circunscrito o assunto das sucessões, desde o nascimento do nosso Salvador até a destruição dos lugares de oração — estendendo-se por trezentos e cinco anos —, vamos: deixemos em seguida por escrito, para que também os [que vierem] depois de nós saibam, os combates dos que no nosso [tempo] se portaram viril­mente pela piedade, quantos e quão grandes foram.

Livro Oitavo

I

Sobre as coisas [que precederam] a perseguição do nosso [tempo]

Ι. Ὅσης μὲν καὶ ὁποίας πρὸ τοῦ καθ’ ἡμᾶς διωγμοῦ δόξης ὁμοῦ καὶ παρρησίας ὁ διὰ Χριστοῦ τῷ βίῳ κατηγγελμένος τῆς εἰς τὸν τῶν ὅλων θεὸν εὐσεβείας λόγος παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις, τε καὶ βαρβάροις, ἠξίωτο, μεῖξον ἢ καθ’ ἡμᾶς ἐπαξίως διηγήσασθαι· τεκμήρια δ’ ἂν γένοιτο τῶν κρατούντων αἱ περὶ τοὺς ἡμετέρους δεξιώσεις, οἷς καὶ τὰς τῶν ἐθνῶν ἐνεχείριζον ἡγεμονίας, τῆς περὶ τὸ θύειν ἀγωνίας κατὰ πολλὴν ἢν ἀπέσῳζον περὶ τὸ δόγμα φιλίαν αὐτοὺς ἀπαλλάττοντες . τί δεῖ περὶ τῶν κατὰ τοὺς βασιλικοὺς λέγειν οἴκους καὶ τῶν ἐπὶ πᾶσιν ἀρχόντων; οἳ τοῖς οἰκείοις εἰς πρόσωπον ἐπὶ τῷ θείῳ παρρησιαζομένοις λόγῳ τε καὶ βίῳ συνεχώρουν, γαμεταῖς καὶ παισὶ καὶ οἰκέταις, μόνον οὐχὶ καὶ ἐγκαυχᾶσθαι ἐπὶ τῇ παρρησίᾳ τῆς πίστεως ἐπιτρέποντες· οὓς ἐξόχως καὶ μᾶλλον τῶν συνθεραπόντων ἀποδεκτοὺς ἡγοῦντο οἷος ἐκεῖνος ἢν Δωρόθεος, πάντων αὐτοῖς εὐνούστατός τε καὶ πιστότατος καὶ τούτων ἕνεκα διαφερόντως παρὰ τοὺς ἐν ἀρχαῖς καὶ ἡγεμονίαις ἐντιμότατος, ὅ τε σὺν αὐτῷ περιβόητος Γοργόνιος καὶ ὅσοι τῆς αὐτῆς ὁμοίως τούτοις ἠξίωντο διὰ τὸν τοῦ θεοῦ λόγον τιμῆς· οἵας τε καὶ τοὺς καθ’ ἑκάστην ἐκκλησίαν ἄρχοντας παρὰ πᾶσιν ἐπιτρόποις καὶ ἡγεμόσιν ἀποδοχῆς ἦν ὁρᾶν ἐξιουμένους. πῶς δ’ ἂν τις διαγράψειεν τὰς μυριάνδρους ἐκείνας ἐπισυναγωγὰς καὶ τὰ πλήθη τῶν κατὰ πᾶσαν πόλιν ἀθροισμάτων τάς τε ἐπισήμους ἐν τοῖς προσευκτηρίοις συνδρομάς ; ὧν δὴ ἕνεκα μηδαμῶς ἔτι τοῖς πάλαι οἰκοδομήμασιν ἀρκούμενοι, εὐρείας εἰς πλάτος ἀνὰ πάσας τὰς πόλεις ἐκ θεμελίων ἀνίστων ἐκκλησίας. ταῦτα δὲ τοῖς χρόνοις προιόντα ὁσημέραι τε εἰς αὔξην καὶ μέγεθος ἐπιδιδόντα οὐδεὶς ἀνεῖργεν φθόνος οὐδέ τις δαίμων πονηρὸς οἷός τε ἢν βασκαίνειν οὐδ’ ἀνθρώπων ἐπιβουλαῖς κωλύειν, ἐς δάον ἢ θεία καὶ οὐράνιος χεὶρ ἔσκεπέν τε καὶ ἐφρούρει, οἷα δὴ ἄξιον ὄντα, τὸν ἑαυτῆς λαόν. Ὡς δ’ ἐκ τῆς ἐπὶ πλέον ἐλευθερίας ἐπὶ χαυνότητα καὶ νωθρίαν τὰ καθ’ ἡμᾶς μετηλλάττετο, ἄλλων ἄλλοις διαφθονουμένων καὶ διαλοιδορουμένων καὶ μόνον οὐχὶ ἡμῶν αὐτῶν ἑαυτοῖς προσπολεμούντων ὅπλοις, εἰ οὕτω τύχοι, καὶ δόρασιν τοῖς διὰ λόγων ἀρχόντων τε ἄρχουσι προσρηγνύντων καὶ λαῶν ἐπὶ λαοὺς καταστασιαζόντων τῆς τε ὑποκρίσεως ἀφάτου καὶ τῆς εἰρωνείας ἐπὶ πλεῖστον ὅσον κακίας προιούσης, ἡ μὲν δὴ θεία κρίσις, οἷα φίλον αὐτῇ, πεφεισμένως, τῶν ἀθροισμάτων ἔτι συγκροτουμένων, μένων, ἠρέμα καὶ μετρίως τὴν αὐτῆς ἐπισκοπὴν ἀνεκίνει, ἐκ τῶν ἐν στρατείαις ἀδελφῶν καταρχομένου τοῦ διωγμοῦ· ὡς δ᾿ ἀνεπαισθήτως ἔχοντες οὐχ ὅπως εὐμενὲς καὶ ἵλεω καταστήσεσθαι τὸ θεῖον προυθυμούμεθα, οἷα δέ τινες ἄθεοι ἀφρόντιστα τιστα καὶ ἀνεπίσκοπα τὰ καθ᾿ ἡμᾶς ἡγούμενοι ἄλλας ἐπ᾿ ἄλλαις προσετίθεμεν κακίας οἵ τε δοκουντες ἡμῶν ποιμένες τὸν τῆς θεοσεβείας θεσμὸν παρωσάμενοι ταῖς πρὸς ἀλλήλους ἀνεφλέγοντο φιλονεικίαις, αὐτὰ δὴ ταῦτα μόνα, τὰς ἔριδας καὶ τὰς ἀπειλὰς τόν τε ζῆλον καὶ τὸ πρὸς ἀλλήλους ἔχθος τε καὶ μῖσος ἐπαύξοντες οἷά τε τυραννίδας τὰς φιλαρχίας ἐκθύμως διεκδικοῦντες, τότε δή, τότε κατὰ τὴν φάσκουσαν τοῦ Ἱερεμίου φωνὴν ἐγνόφωσεν ἐν ὀργῇ αὐτοῦ κύριος τὴν θυγατέρα Σιὼν καὶ κατέρριψεν ἐξ οὐράνου δόξασμα Ἰσραὴλ οὐκ ἐμνήσθη τε ὑποποδίου ποδῶν αὐτοῦ ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ κατεπόντισεν κύριος πάντα τὰ ὡραῖα Ἰσραὴλ καὶ καθεῖλεν πάντας τοὺς φραγμοὺς αὐτοῦ, κατά τε τὰ ἐν Ψαλμοῖς προαὐτοῦ θεσπισθέντα κατέστρεφεν τὴν διαθήκην τοῦ δούλου καὶ ἐβεβήλωσεν εἰς γῆν διὰ τῆς τῶν ἐκκλησιῶν τὸ ἁγίασμα αὐτοῦ καὶ καθεῖλεν πάντας τοὺς φραγμοὺς αὐτοῦ, ἔθετο τὰ ὀχυρώματα αὐτοῦ δειλίαν· διήρπασάν τε τὰ πλήθη τοῦ λαοῦ πάντες οἱ διοδεύοντες ὁδόν, καὶ δὴ ἐπὶ τούτοις ὄνειδος ἐγενήθη τοῖς γείτοσιν αὐτοῦ. ὕψωσεν γὰρ τὴν δεξιὰν τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ καὶ ἀπέστρεφεν τὴν βοήθειαν τῆς ῥομφαίας αὐτοῦ καὶ οὐκ ἀντελάβετο αὐτοῦ ἐν τῷ πολέμῳ· ἀλλὰ καὶ κατέλυσεν ἀπὸ καθαρισμοῦ αὐτὸν καὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ εἰς τὴν γῆν κατέρραξεν ἐσμίκρυνέν τε τὰς ἡμέρας τοῦ χρόνου αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ πᾶσιν κατέχεεν αὐτοῦ αἰσχύνην.

De quanta e qual glória, e ao mesmo tempo liberdade, antes da perseguição do nosso [tempo], a palavra da piedade para com o Deus de todas as coisas, anunciada à vida por meio de Cristo, foi julgada digna junto de todos os homens, gregos e bárbaros, é maior do que caberia a nós narrar dignamente. Provas seriam os favores dos que dominavam para com os nossos: aos quais confiavam até os governos das nações, liberando-os da angústia quanto ao sacrificar, por causa da muita amizade que conservavam para com a doutrina. Que é preciso dizer dos das casas imperiais e dos governantes supremos? Estes permitiam aos seus domésticos — esposas e filhos e servos — falarem abertamente, na presença deles, quanto à palavra divina e ao [seu] modo de vida, quase até consentindo que se gloriassem da liberdade da fé; e tinham-nos por especialmente aceitos, mais do que os [seus] companheiros de serviço. Tal era aquele Doroteu, o mais benévolo e mais fiel de todos para com eles, e por isso extraordinariamente mais honrado do que os que estavam em cargos e governos; e, com ele, o afamado Gorgônio, e quantos, do mesmo modo que estes, foram julgados dignos de honra por causa da palavra de Deus. E era de ver de que acolhida gozavam, junto de todos os procuradores e governadores, os dirigentes de cada igreja. E como alguém descreveria aquelas reuniões de miríades de homens, e as multidões dos ajuntamentos em cada cidade, e as concorrências insignes nos lugares de oração? Por causa das quais, já de modo nenhum se contentando com os antigos edifícios, erguiam desde os fundamentos, por todas as cidades, igrejas amplas em extensão. E estas coisas, avançando com os tempos e crescendo dia a dia em aumento e grandeza, nenhuma inveja [as] detinha, nem algum demônio maligno era capaz de enfeitiçá[-las], nem de impedi[-las] por insídias de homens, enquanto a mão divina e celeste cobria e guardava, como digno que era, o seu próprio povo.

Mas quando, pela liberdade excessiva, as nossas coisas se mudaram em frouxidão e indolência — invejando-nos e injuriando-nos uns aos outros, e quase guerreando nós contra nós mesmos, se assim calhasse, com armas e lanças [feitas] de palavras; e chefes chocando-se contra chefes, e povos sublevando-se contra povos, e a hipocrisia indizível e a dissimulação avançando ao máximo da malícia —, então o juízo divino, como lhe é caro, com mão poupada, estando ainda os ajuntamentos reunidos, suave e comedidamente movia a sua visitação, começando a perseguição pelos irmãos que estavam nas milícias. Mas quando, insensíveis, não nos empenhávamos em tornar a divindade benévola e propícia, antes, como uns ateus, julgando as nossas coisas despreocupadas e sem [necessidade de] vigilância, acrescentávamos maldades sobre maldades; e os que pareciam nossos pastores, pondo de lado a norma da piedade, inflamavam-se em porfias uns contra os outros, aumentando somente isto — as contendas e as ameaças, o ciúme e a inimizade e o ódio de uns contra os outros —, e reivindicando com ardor as ambições de mando como tiranias: então, sim, então, segundo a voz de Jeremias que diz, "obscureceu o Senhor, na sua ira, a filha de Sião, e lançou do céu por terra a glória de Israel, e não se lembrou do escabelo dos seus pés no dia da sua ira; mas também submergiu o Senhor todas as belezas de Israel e derrubou todas as suas cercas". E, segundo o que foi predito nos Salmos, "subverteu a aliança do seu servo e profanou por terra — pela destruição das igrejas — o seu santuário, e derrubou todas as suas cercas, e pôs covardia nas suas fortalezas; e saquearam as multidões do povo todos os que passavam pelo caminho, e, além disso, ele se tornou opróbrio para os seus vizinhos. Pois exaltou a direita dos seus inimigos, e desviou o socorro da sua espada, e não o amparou na guerra; mas também o despojou da purificação, e o seu trono arrojou por terra, e encurtou os dias do seu tempo, e, por cima de tudo, derramou vergonha sobre ele."

II

Sobre a destruição das igrejas

II. Συντετέλεσται δῆτα καθ’ ἡμᾶς ἅπαντα, ὁπηνίκα τῶν μὲν προσευκτηρίων τοὺς οἴκους ἐξ ὕφους εἰς ἔδαφος αὐτοῖς θεμελίοις καταρριπτουμένους, τὰς δ’ ἐνθέους καὶ ἱερὰς γραφὰς κατὰ μέσας ἀγορὰς πυρὶ παραδιδομένας αὐτοῖς ἐπείδομεν ὀφθαλμοῖς τούς τε τῶν ἐκκλησιῶν ποιμένας αἰσχρῶς ὧδε κἀκεῖσε κρυπραζομένους, τοὺς δὲ ἀσχημόνως ἁλισκομένους καὶ πρὸς τῶν ἐχθρῶν καταπαιζομένους, ὅτε καὶ κατ’ ἄλλον προφητικὸν λόγον ἐξεχύθη ἐξουδένωσις ἐπ’ ἄρχοντας, καὶ ἐπλάνησεν αὐτοὺς ἐν ἀβάτῳ καὶ οὐχ ὁδῷ. ἀλλὰ τούτων μὲν οὐχ ἡμέτερον διαγράφειν τὰς ἐπὶ τέλει σκυθρωπὰς συμφοράς, ἐπεὶ καὶ τὰς πρόσθεν τοῦ διωγμοῦ διαστάσεις τε αὐτῶν εἰς ἀλλήλους καὶ ἀτοπίας οὐχ ἡμῖν οἰκεῖον μνήμη παραδιδόναι· δι’ δ’ καὶ πλέον οὐδὲν ἱστορῆσαι περὶ αὐτῶν διέγνωμεν ἢ δι’ ὧν ἂν τὴν θείαν δικαιώσαιμεν κρίσιν. οὐκοῦν οὐδὲ τῶν πρὸς τοῦ διωγμοῦ πεπειραμένων ἢ τῶν εἰς ἅπαν τῆς σωτηρίας νεναυαγηκότων αὐτῇ τε γνώμη τοῖς τοῦ κλύδωνος ἐναπορριφέντων βυθοῖ μνήμην ποιήσασθαι προήχθημεν, μόνα δ’ ἐκεῖνα τῆ καθόλου προσθήσομεν ἱστορίᾳ, ἃ πρώτοις μὲν ἡμῖν αὐτοῖς, ἔπειτα δὲ καὶ τοῖς μεθ’ ἡμᾶς γένοιτ’ ἂν πρὸς ὠφελείας. ἴωμεν οὗν ἐντεῦθεν ἤδη τοὺς ἱεροὺς ἀγῶνας τῶν τοῦ θείου λόγου μαρτύρων ὲν ἐπιτομῇ διαγράφοντες. Ἔρος τοῦτο ἦν ἐννεακαιδέκατον τῆς Διοκλητιανοῦ βασιλείας, Δύστρος μήν, λέγοιτο δ’ ἄη οὗτος Μάρτιος κατὰ Ῥωμαίους, ἐν ᾧ τῆς τοῦ σωτηρίου πάθους ἑορτῆς ἐπελαυνούσης πανταχόσε βασιλικὰ γράμματα, τὰς μὲν ἐκκλησία εἰς ἔδαφος φέρειν, τὰς δὲ γραφὰς ἀφανεῖς πυρὶ γενέσθαι προστάττοντα, καὶ τοὺς μὲν ἐπειλημμένους ἀτίμους, τοὺς δ’ ἐν οἰκετίαις, εἰ ἐπιμένοιεν τῆ τοῦ χριστιανισμοῦ προθέσει, ἐλευθερίας προαγορεύοντα. καὶ ἡ μὲν πρώτη καθ’ ἡμῶν γραφὴ τοιαύτη τις ἢν· με οὐ πολὺ δὲ ἑτέρων ἐπιφοιτησάντων γραμμάτων, προσετάττετο τοὺς τῶν ἐκκλησιῶν προέδρους πάντας τοὺς κατὰ πάντα τόπον πρῶτα μὲν δεσμοῖς παραδίδοσθαι, εἶθ’ ὕστερον πάσῃ μηχανῆ θύειν παραδίδοσθαι,

Consumou-se, com efeito, tudo no nosso [tempo], quando vimos, com os próprios olhos, as casas de oração derrubadas do alto até o chão, com os próprios fundamentos, e as divinas e sagradas Escrituras entregues ao fogo no meio das praças, e os pastores das igrejas escondendo-se vergonhosamente aqui e ali, e outros capturados indecorosamente e escarnecidos pelos inimigos — quando também, segundo outra palavra profética, "derramou-se o desprezo sobre os príncipes, e fê-los errar por [terra] intransitável e sem caminho". Mas não é nosso [ofício] descrever as sombrias calamidades finais destes; como também não nos é próprio entregar à memória as dissensões deles entre si antes da perseguição, e os [seus] despropósitos. Por isso decidimos não historiar a respeito deles nada mais do que aquilo por que justificaríamos o juízo divino. Portanto, nem dos que foram tentados pela perseguição, nem dos que naufragaram por completo da salvação, e por própria vontade se lançaram aos abismos do vagalhão, fomos levados a fazer memória; mas acrescentaremos à história geral somente aquelas coisas que possam ser de proveito, primeiro para nós mesmos, depois também para os [que vierem] depois de nós. Vamos, pois, já daqui, descrevendo em epítome os sagrados combates dos mártires da palavra divina.

Era o décimo nono ano do reinado de Diocleciano, o mês de Dístro — este se diria março entre os romanos —, no qual, aproximando-se a festa da paixão salvadora, [espalharam-se] por toda parte cartas imperiais, ordenando arrasar as igrejas até o chão e fazer desaparecer as Escrituras pelo fogo, e proclamando privados de honras os que estivessem em cargos, e privados da liberdade os que estivessem no serviço doméstico, se permanecessem no propósito do cristianismo. E o primeiro escrito contra nós era tal; mas, não muito depois, sobrevindo outras cartas, ordenava-se que os presidentes das igrejas, todos, em todo lugar, primeiro fossem entregues a cadeias, e depois, mais tarde, fossem forçados por todo artifício a sacrificar.

III

Sobre o modo dos que combateram na perseguição

ΙII. τότε δὴ οὖν, τότε πλεῖστοι μὲν δάοι τῶν ἐκκλησιῶν ἄρχοντες, δειναῖς αἰκίαις προθύμως ἐναθλήσαντες, μεγάλων ἀγώνων ἱστορίας ἐπεδείξαντο, μυρίοι δ’ ἄλλοι τὴν Ψυχὴν ὑπὸ δειλίας προναρκήσαντες προχείρως οὕτως ἀπὸ πρώτης ἐξησθένησαν προσβολῆς, τῶν δὲ λοιπῶν ἕκαστος εἴδη διάφορα βασάνων ἐνήλλαττεν, ὃ μὲν μάστιξιν αἰκιζόμενος τὸ σῶμα, ὃ δὲ στρεβλώσεσιν καἰ ξεσμοῖς ἀνυπομονήτοις τιμωρούμενος, ἐφ’ οἷς ἤδη τινὲς οὐκ αἴσιον ἀπηνέγκαντο τοῦ βίου τέλος. ἄλλοι δ’ αὖ πάλιν ἄλλως τὸν ἀγῶνα διεξῄεσαν· ὃ μὲν γάρ τις ἑτέρων βίᾳ συνωθούντων καὶ ταῖς παμμιάροις καὶ ἀνάγνοις προσαγόντων θυσίαις ὡς τεθυκὼς ἀπηλλάττετο, καὶ εἰ μὴ τεθυκὼς ἢν, ὃ δὲ μηδ’ ὅλως προσπελάσας μηδέ τινος ἐναγοῦς ἐφαψάμενος, εἰρηκότων δ’ ἑτέρων ὅτι τεθύκοι, σιωπῇ φέρων τὴν συκοφαντίαν ἀπῄει· ἡμιθνὴς αἰρόμενος ὡς ἂν ἤδη νεκρὸς ἐρρίπτετο, καί τις αὖ πάλιν ἐπ’ ἐδάφους κείμενος μακρὰν ἐσύρετο τοῖν ποδοῖν, ἐν τεθυκόσιν αὐτοῖς ὁ δέ τις ἐβόα καὶ μεγάλῃ διεμαρτύρετο φωνῇ τῆς θυσίας τὴν ἄρνησιν, καὶ εἶναι ἐκεκράγει, τῆ τοῦ σωτηρίου ὁμολογίᾳ λαμπρυνόμενος· ἕτερος τὸ μὴ τεθυκέναι μηδὲ θύσειν ποτὲ διετείνετο. δμὼς δ’ οὗν καὶ οἵδε πολυχειρίᾳ τῆς ἐπὶ τοῦτο τεταγμένης στρατιωτικῆς παρατάξεως κατὰ στόματος παιόμενοι καὶ κατασιγαζόμενοι κατά τε προσώπου καὶ παρειῶν τυπτόμενοι μετὰ βίας ἐξωθοῦντο· οὕτως ἐξ ἅπαντος οἱ τῆς θεοσεβείας ἐχθροὶ τὸ δοκεῖν ἠνυκέναι περὶ πολλοῦ ἐτίθεντο. Ἀλλ’ οὐ καὶ κατὰ τῶν ἁγίων αὐτοῖς μαρτύρων ταῦτα προυχώρει· ὧν εἰς ἀκριβῆ διήγησιν τίς ἄν ἡμῖν ἐξαρκέσειεν λόγος;

Então, sim, então muitíssimos dirigentes das igrejas, tendo lutado com ânimo pronto sob terríveis suplícios, exibiram histórias de grandes combates; mas inúmeros outros, entorpecidos de antemão na alma pela covardia, prontamente assim enfraqueceram ao primeiro assalto. Dos restantes, cada um passava por espécies diversas de tormentos: um, supliciado no corpo com açoites; outro, castigado com torturas de cavalete e raspagens insuportáveis — sob as quais alguns já tiveram um fim de vida nada auspicioso. Outros, por sua vez, atravessavam o combate de outro modo: um, empurrado à força por outros e chegado aos sacrifícios abominabilíssimos e impuros, era despachado como se tivesse sacrificado, ainda que não tivesse sacrificado; outro, nem sequer se tendo aproximado nem tocado nada de sacrílego, mas dizendo outros que ele sacrificara, suportando em silêncio a calúnia, ia embora; outro, erguido meio morto, era lançado fora como se já cadáver; e um outro ainda, jazendo no chão, era arrastado longamente pelos pés, contado entre os que haviam sacrificado. Um, porém, gritava e com grande voz testificava a recusa do sacrifício, e outro clamava que era cristão, glorificando-se na confissão do nome salvador; outro sustentava com força que não sacrificara nem sacrificaria jamais. Contudo, também estes, golpeados na boca pelas muitas mãos da formação militar ordenada para isso, e silenciados à força, espancados no rosto e nas faces, eram empurrados para fora: tão grande valor davam os inimigos da piedade a parecerem, por qualquer meio, ter conseguido. Mas nem assim isso lhes avançava contra os santos mártires; para cuja narração exata, que discurso nos bastaria?

IV

Sobre os celebrados mártires de Deus

IV. μυρίους μὲν γὰρ ἱστορήσαι ἄν τις θαυμαστὴν ὑπὲρ εὐσεβείας τοῦ θεοῦ τῶν ὅλων ἐνδεδειγμένους προθυμίαν, οὐκ ἐξ ὅτουπερ μόνον ὁ κατὰ πάντων ἀνεκινήθη διωγμός, πολὺ πρότερον δὲ καθ’ ὃν ἔτι τὰ τῆς εἰρήνης συνεκροτεῖτο. ἄρτι γὰρ ἄρτι πρῶτον ὡσπερ ἄπο κάρου βαθέος ὑποκινουμένου τοῦ τὴν ἐξουσία εἰληφότος κρύβδην τε ἔτι καὶ ἀφανῶς μετὰ τὸν ἀπὸ Δεκίου καὶ Οὐαλεριανοῦ μεταξὺ χρόνον ταῖς ἐκκλησίαις ἐπιχειροῦντος οὐκ ἀθρόως τε τῷ καθ’ ἡμῶν ἐπαποδυομένου πολέμῳ, ἀλλ’ ἔτι τῶν κατὰ τὰ στρατόπεδα μόνων ἀποπειρωμένου (ταύτῃ γὰρ καὶ τοὺς λοιποὺς ἁλῶναι ῥᾳδίως ᾤετο, εἰ πρότερον ἐκείνων καταγωνισάμενος περιγένοιτο), πλείστους παρῆν τῶν ἐν στρατείαις ὁρᾶν ἀσμενέστατα τὸν ἰδιωτικὸν προασπαζομένους βίον, ὡς ἄν μὴ ἔξαρνοι γένοιντο τῆς περὶ τὸν τῶν ὅλων δημιουργὸν εὐσεβείας. ὡς γὰρ ὁ στρατοπεδάρχης, ὅστις ποτὲ ἢν ἐκεῖνος, ἄρτι πρῶτον ἐνεχείρει τῷ κατὰ τῶν στρατευμάτων διωγμῷ, φυλοκρινῶν καὶ διακαθαίρων τοὺς ἐν τοῖς στρατοπέδοις ἀναφερομένους αἵρεσίν τε διδοὺς ἢ πειθαρχοῦσιν ἦς μετῆν αὐτοῖς ἀπολαύειν τιμῆς ἢ τοὐναντίον στέρεσθαι ταύτης, εἰ ἀντιτάττοιντο τῷ προστάγματι, πλεῖστοι δάοι τῆς Χριστοῦ βασιλείας στρατιῶται τὴν εἰς αὐτὸν ὁμολογίαν, μὴ μελλήσαντες, τῆς δοκούσης δόξης καὶ εὐπραγίας ἧς εἴχοντο, ἀναμφιλόγως προυτίμησαν. ἤδη δὲ σπανίως τούτων εἷς που καὶ δεύτερος οὐ μόνον τῆς ἀξίας τὴν ἀποβολήν, ἀλλὰ καὶ θάνατον τῆς εὐσεβοῦς ἐνστάσεως ἀντικατηλλάττοντο, μετρίως πως ἤδη τότε τοῦ τὴν ἐπι- βουλὴν ἐνεργοῦντος καὶ μέχρις αἵματος ἐπ’ ἐνίων φθάνειν ἐπιτολμῶντος, τοῦ πλήθους, ὡς ἔοικεν, τῶν πιστῶν δεδιττομένου τε αὐτὸν ἔτι καὶ ἀποκναίοντος ἐπὶ τὸν κατὰ πάντων ἀθρόως ἐφορμῆσαι πόλεμον. ὡς δὲ καὶ γυμνότερον ἐπαπεδύετο, οὐδ’ ἔστιν λόγῳ δυνατὸν ἀφηγήσασθαι δάους καὶ ὁποίους θεοῦ μάρτυρας ὀφθαλμοῖς παρῆν ὁρᾶν τοῖς ἀνὰ πάσας τάς τε πόλεις καὶ τὰς χώρας οἰκοῦσιν.

Pois poderia alguém historiar inúmeros que mostraram admirável prontidão pela piedade do Deus de todas as coisas — não só desde que se moveu a perseguição contra todos, mas muito antes, quando ainda se mantinham as coisas da paz. Pois há pouco, bem há pouco, como que despertando de um sono profundo, aquele que recebera o poder [de perseguir], ainda oculta e obscuramente, no tempo intermediário depois de Décio e Valeriano, punha as mãos nas igrejas — não se despindo de uma vez para a guerra contra nós, mas ainda fazendo prova só dos que estavam nos acampamentos militares (pois julgava que assim também os restantes seriam facilmente capturados, se primeiro vencesse a luta contra aqueles); e era possível ver muitíssimos dos que estavam nas milícias abraçando contentíssimos a vida civil, para não se tornarem renegadores da piedade para com o criador de todas as coisas. Pois quando o comandante dos exércitos, quem quer que fosse aquele, há pouco pela primeira vez empreendia a perseguição contra as tropas — separando por classes e purificando os que se alistavam nos acampamentos, e dando a escolher: ou, obedecendo, gozarem da honra que lhes cabia, ou, ao contrário, serem privados dela, se se opusessem à ordem —, muitíssimos soldados do reino de Cristo, sem hesitar, preferiram indubitavelmente a confissão dele à aparente glória e prosperidade a que estavam apegados. E já então, raramente, um ou dois destes recebiam em troca da piedosa firmeza não só a perda da dignidade, mas até a morte — agindo então ainda com certa medida o autor da insídia, e ousando avançar até o sangue só em alguns; temendo-o ainda, ao que parece, a multidão dos fiéis, e fazendo-o recuar de lançar-se de uma vez à guerra contra todos. Mas quando se despiu mais abertamente [para a luta], não é possível narrar com palavras quantos e quais mártires de Deus foi dado ver, com os [próprios] olhos, aos que habitavam por todas as cidades e campos.

V

Sobre os de Nicomédia

V. Αὐτίκα γοῦν τῶν οὐκ ἀσήμων τις, ἀλλὰ καὶ ἄγαν κατὰ τὰς ἐν τῷ βίῳ νενομισμένας ὑπεροχὰς ἐνδοξοτάτων, ἅμα τῷ τὴν κατὰ τῶν ἐκκΛησιῶν ἐν τῇ Νικομηδείᾳ προτεθῆναι γραφήν, ζήλῳ τῷ κατὰ θεὸν ὑποκινηθεὶς διαπύρῳ τε ἐφορμήσας τῇ πίστει, ἐν προφανεῖ καὶ δημοσίῳ κειμένην ὡς ἀνοσίαν καὶ ἀσεβεστάτην ἀνελὼν σπαράττει, δυεῖν ἐπιπαρόντων κατὰ τὴν πόλιν βασιλέων, τοῦ τε πρεσβυτάτου τῶν ἄλλων καὶ τοῦ τὸν τέταρτον ἀπὸ τούτου τῆς ἀρχῆς ἐπικρατοῦντος βαθμόν. ἀλλ’ οὗτος μὲν τῶν τηνικάδε πρῶτος τοῦτον διαπρέψας τὸν τρόπον τε τοιαῦτα οἷα καὶ εἰκὸς ἢν ὑπομείνας ὡς ἄν ἐπὶ τοιούτῳ τολμήματι, τὸ ἄλυπον καὶ ἀτάραχον εἰς αὐτὴν τελευταίαν διετήρησεν ἀναπνοήν.

Logo, pois, um dos não obscuros — antes, dos gloriosíssimos segundo as preeminências reconhecidas nesta vida —, assim que foi afixado em Nicomédia o escrito contra as igrejas, movido por zelo segundo Deus e impelido pela fé ardente, arrancou-o, exposto que estava em lugar visível e público, e rasgou-o, como coisa ímpia e sacrílega — estando presentes na cidade dois imperadores: o mais velho de todos e o que detinha o quarto grau do poder a partir dele. Mas este, o primeiro dos de então que se distinguiu deste modo, tendo suportado o que era de esperar por tal ousadia, conservou a serenidade e a imperturbabilidade até o último alento.

VI

Sobre os das casas imperiais

VI. Πάντων δὲ δάοι τῶν πώποτε ἀνυμνοῦνται θαυμάσιοι καὶ ἐπ’ ἀνδρείᾳ βεβοημένοι εἴτε παρ’ Ἕλλησιν εἴτε παρὰ βαρβάροις, θείους ἤνεγκεν ὁ καιρὸς καὶ διαπρεπεῖς μάρτυρας τοὺς ἀμφὶ τὸν Δωρόθεον βασιλικοὺς παῖδας, οἳ καὶ τῆς ἀνωτάτω παρὰ τοῖς δεσπόταις ἠξιωμένοι τιμῆς γνησίων τε αὐτοῖς διαθέσει τέκνων οὐ λειπόμενοι, μείζονα πλοῦτον ὡς ἀληθῶς ἥγηνται τῆς τοῦ βίου καὶ τρυφῆς τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ὀνειδισμούς τε καὶ πόνους καὶ τοὺς κεκαίνουργημένους ἐπ’ αὐτοῖς πολυτρόπους θανάτους· ὧν ἑνός τινος οἴῳ κέχρηται μνησθέντες τῷ τοῦ βίου τέλει, σκοπεῖν ἐξ αὐτοῦ καὶ τὰ τοῖς ἄλλοις συμβεβηκότα τοῖς ἐντυγχάνουσιν καταλείψομεν. Ἤγετό τις εἰς μέσον κατὰ τὴν προειρημένην πόλιν ἐφ’ ὧν δεδηλώκαμεν ἀρχόντων. θύειν δὴ οὖν προσταχθείς, ὡς ἐνίστατο, γυμνὸς μετάρσιος ἀρθῆναι κελεύεται μάστιξίν τε τὸ πᾶν σῶμα καταξαίνεσθαι, εἰς ὅτε ἡττηθεὶς κάν ἄκων τὸ προσταττόμενον ποιήσειεν. ὡς δὲ καὶ ταῦτα πάσχων ἀδιάτρεπτος ἢν, ὄξος λοιπὸν ἤδη τῶν ὀστέων ὑποφαινομένων σὺν καὶ ἅλατι φύραντες κατὰ τῶν διασαπέντων τοῦ σώματος μερῶν ἐνέχεον· ὡς δὲ καὶ ταύτας ἐπάτει τὰς ἀλγηδόνας, ἐσχάρα τοὐντεῦθεν καὶ πῦρ εἰς μέσον εἵλκετο, καὶ κρεῶν ἐδωδίμων δίκην τὰ λείψανα αὐτῷ τοῦ σώματος ὑπὸ τοῦ πυρὸς οὐκ εἰς ἄθρουν, ὡς ἂν μὴ συντόμως ἀπαλλαγείη, κατὰ βραχὺ δὲ ἀνηλίσκετο, οὐ πρότερον ἀνεῖναι τῶν ἐπιτιθέντων αὐτὸν τῆ πυρᾷ συγχωρουμένων, πρὶν ἂν καὶ μετὰ τοσαῦτα τοῖς προσταττομένοις ἐπινεύσειεν. ὁ δ’ ἀπρὶξ ἐχόμενος τῆς προθέσεως νικηφόρος ἐν αὐταῖς βασάνοις παρέδωκε τὴν Ψυχήν. τοιοῦτον τῶν βασιλικῶν ἑνὸς τὸ μαρτύριον παίδων, ἄξιον ὡς ὄντως καὶ τῆς προσηγορίας· Πέτρος γὰρ ἐκαλεῖτο. Οὐ χείρονα δὲ καὶ τὰ κατὰ τοὺς λοιποὺς ὄντα λόγου φειδόμενοι συμμετρίας παραλείψομεν, τοσοῦτον ἱστορήσαντες ὡς ὅ τε Δωρόθεος καὶ ὁ Γοργόνιος ἑτέροις ἅμα πλείοσιν τῆς βασιλικῆς οἰκετίας τοὺς πολυτρόπους ἀγῶνας βρόχῳ τὴν ζωὴν μεταλλάξαντες, τῆς ἐνθέου νίκης ἀπηνέγκαντο βραβεῖα. Ἐν τούτῳ τῆς κατὰ Νικομήδειαν ἐκκλησίας ὁ τηνικαῦτα προεστὼς Ἄνθιμος διὰ τὴν εἰς χριστὸν μαρτυρίαν τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνεται· τούτῳ δὲ πλῆθος ἄθρουν μαρτύρων προστίθεται, οὐκ οἱδ’ ὅπως ἐν τοῖς κατὰ τὴν Νικομήδειαν Βασιλείοις πυρκαιᾶς ἐν αὐταῖς δὴ ταῖς ἡμέραις ἁφθείσης, ἢν καθ’ ὑπόνοιαν ψευδῆ πρὸς τῶν ἡμετέρων ἐπιχειρηθηναι λόγου διαδοθέντος, παγγενεῖ σωρηδὸν βασιλικῷ νεύματι τῶν τῇδε θεοσεβῶν οἳ μὲν ξίφει κατεσφάττοντο, οἳ δὲ διὰ πυρὸς ἐτελειοῦντο, ὅτε λόγος ἔχει προθυμίᾳ θείᾳ τινὶ καὶ ἀρρήτῳ ἄνδρας ἅμα γυναιξὶν ἐπὶ τὴν πυρὰν καθαλέσθαι· δήσαντες δὲ οἱ δήμιοι ἄλλο τι πλῆθος ἐπὶ σκάφαις τοῖς θαλαττίοις ἐναπέρριπτον βυθοῖς. τοὺς δέ γε βααλικοὺς λικοὺς μετὰ θάνατον παῖδας, γῇ μετὰ τῆς προσηκούσης κηδείας παραδοθέντας, αὖθις ἐξ ὑπαρχῆς ἀνορύξαντες ἐναπορῖψαι θαλάττῃ καὶ αὐτοὺς ᾤοντο δεῖν οἱ νενομισμένοι δεσπόται, ὡς ἄν μὴ ἐν μνήμασιν ἄπο κειμένους προσκυνοῖέν τινες, θεοὺς δὴ αὐτούς, ὥς γε ᾤοντο, λογιζόμενοι. καὶ τὰ μὲν ἐπὶ τῆς Νικομηδείας κατὰ τὴν ἀρχὴν ἀποτελεσθέντα τοῦ διωγμοῦ τοιαῦτα· οὐκ εἰς μακρὸν δ’ ἑτέρων κατὰ τὴν Μελιτηνὴν οὕτω καλουμένην χώραν καὶ αὖ πάλιν ἄλλων ἀμφὶ τὴν Συρίαν ἐπιφυῆναι τῇ βασιλείᾳ πεπειραμένων, τοὺς πανταχόσε τῶν ἐκκλησιῶν προεστῶτας εἱρκταῖς καὶ δεσμοῖς ἐνεῖραι πρόσταγμα ἐφοίτα βασιλικόν. καὶ ἢν ἢ θέα τῶν ἐπὶ τούτοις γινομένων πᾶσαν διήγησιν ὑπεραίρουσα, μυρίου πλήθους ἐν παντὶ τόπῳ καθεργνυμένου καὶ τὰ πανταχῆ δεσμωτήρια, ἀνδροφόνοις καὶ τυμβωρύχοις πάλαι πότερον ἐπεσκευασμένα, τότε πληρούντων ἐπισκόπων καὶ πρεσβυτέρων καὶ διακόνων ἀναγνωστῶν τε καὶ ἐποκιστῶν, ὡς μηδὲ χώραν ἔτι τοῖς ἐπὶ κάκουργίαις κατακρίτοις αὐτόθι λείπεσθαι. Αὖθις δ’ ἑτέρων τὰ πρῶτα γράμματα ἐπικατειληφότων, ἐν οἷς τοὺς κατακλείστους θύσαντας μὲν ἐᾶν βαδίζειν ἐπ’ ἐλευθερίας, ἐνισταμένους δὲ μυρίαις καταξαίνειν προστέτακτο βασάνοις, πῶς ἂν πάλιν ἐνταῦθα τῶν καθ’ ἑκάστην ἐπαρχίαν μαρτύρων ἀριθμήσειέν τις τὸ πλῆθος καὶ μάλιστα τῶν κατὰ τὴν Ἀφικὴν καὶ τὸ Μαύρων ἔθνος Θηβαίδα τε καὶ κατ’ Αἴγυπτον; ἐξ ἦς καὶ εἰς ἑτέρας ἤδη προελθόντες πόλεις τε καὶ ἐπαρχίας διέπρεψαν τοῖς μαρτυρίοις.

E, entre todos quantos jamais foram cantados como admiráveis e afamados pela coragem, entre gregos ou entre bárbaros, o tempo [presente] trouxe divinos e insignes mártires: os servidores imperiais em torno de Doroteu, os quais, julgados dignos da mais alta honra junto dos [seus] senhores, e não ficando atrás, para eles, da afeição de filhos legítimos, tiveram verdadeiramente por riqueza maior do que a glória e o deleite da vida os opróbrios e as fadigas pela piedade, e as mortes multiformes inventadas contra eles. Das quais, lembrando o fim de vida que um só deles teve, deixaremos aos leitores considerar, a partir dele, também o que sucedeu aos outros. Um [deles] era conduzido ao meio, na cidade acima referida, sob os governantes que indicamos. Ordenado, pois, a sacrificar, como resistia, é mandado ser erguido nu ao alto e ter todo o corpo lacerado com açoites, até que, vencido, mesmo contra a vontade fizesse o ordenado. Mas quando, padecendo também isto, permanecia inflexível, misturando então vinagre com sal — aparecendo já os ossos —, derramavam[-no] sobre as partes apodrecidas do corpo; e quando também estas dores ele pisoteava, arrastava-se dali para o meio um braseiro e fogo, e os restos do corpo dele eram consumidos pelo fogo, à maneira de carnes comestíveis — não de uma vez, para que não fosse liberado depressa, mas pouco a pouco; não sendo permitido aos que o punham sobre a pira afrouxar, antes que, mesmo depois de tanto, ele anuísse às ordens. Mas ele, agarrado tenazmente ao propósito, vitorioso, nas próprias torturas entregou a alma. Tal o martírio de um dos servidores imperiais — digno, verdadeiramente, também do nome: pois se chamava Pedro. E as coisas dos restantes, embora não menores, omitiremos, poupando a proporção do discurso — historiando só isto: que Doroteu e Gorgônio, junto com muitos outros da casa imperial, depois de combates multiformes, tendo trocado a vida pelo laço, levaram os prêmios da vitória divina.

Neste [tempo], o então presidente da igreja de Nicomédia, Ântimo, é decapitado pelo testemunho de Cristo; e a este se acrescenta uma multidão compacta de mártires — tendo-se ateado, não sei como, naqueles mesmos dias, um incêndio no palácio de Nicomédia, e tendo-se espalhado, por suspeita falsa, o boato de que fora tentado pelos nossos: por ordem imperial, dos tementes a Deus dali, famílias inteiras, aos montes, uns eram degolados a espada, outros consumados pelo fogo — quando corre a tradição de que, com uma prontidão divina e indizível, homens junto com mulheres saltaram para a pira; e os carrascos, tendo amarrado uma outra multidão em barcas, lançavam-nos aos abismos do mar. E os servidores imperiais depois da morte — entregues à terra com as exéquias convenientes —, de novo, desde o princípio, desenterrando-os, os seus reputados senhores julgaram que se devia lançá-los também ao mar, para que ninguém, [visitando-os] jazendo em túmulos, os adorasse — considerando-os, como pensavam, deuses. E tais as coisas consumadas em Nicomédia no princípio da perseguição. Não muito depois, porém, tendo uns tentado apoderar-se do império na região chamada Melitene, e por sua vez outros na Síria, circulou uma ordem imperial de encarcerar em prisões e cadeias os presidentes das igrejas de toda parte. E o espetáculo do que se seguiu a isto ultrapassa toda narração: encerrando-se em todo lugar uma multidão inumerável, e enchendo então os cárceres de toda parte — outrora preparados para homicidas e violadores de túmulos — bispos e presbíteros e diáconos, leitores e exorcistas, de modo a nem restar mais ali lugar para os condenados por malfeitorias. E de novo, tendo outras cartas alcançado as primeiras — nas quais se ordenava deixar os encarcerados que sacrificassem ir em liberdade, mas dilacerar com inúmeras torturas os que resistissem —, como de novo, aqui, alguém enumeraria a multidão dos mártires de cada província, sobretudo dos da África e da nação dos mouros, da Tebaida e do Egito? Do qual, tendo já saído também para outras cidades e províncias, distinguiram-se pelos martírios.

VII

Sobre os egípcios [martirizados] na Fenícia

VII. Ἲσμεν γοῦν τοὺς ἐξ αὐτῶν διαλάμψαντας ἐν Παλαιστίνῃ, ἴαμεν δὲ καὶ τοὺς ἐν Τύρῳ τῆς Φοινίκης· οὓς τίς ἰδὼν οὐ κατεπλάγη τὰς ἀναρίθμους μάστιγας καὶ τὰς ἐν τούτοις τῶν ὡς ἀληθῶς παραδόξων τῆς Θεοσεβείας ἀθλητῶν ἐνστάσεις τόν τε παραχρῆμα μετὰ τὰς μάστιγας ἐν θηρσὶν ἀνθρωποβόροις ἀγῶνα καὶ τὰς ἐν τούτῳ παρδάλεων καὶ διαφόρων ἄρκτων αὐῶν τε ἀγρίων καὶ πυρὶ καὶ σιθήρῳ κεκαυτηριασμένων βοῶν προσβολὰς καὶ τὰς πρὸς ἓκαστον τῶν θηρίων θαυμασίους τῶν γενναίων ὑπομονάς; οἷς γιγνομένοις καὶ αὐτοὶ παρῆμεν, ὁπηνίκα τοῦ μαρτυρουμένου σωτῆρος ἡμῶν, αὐτοῦ δὴ Ἰησοῦ Χριστοῦ, τὴν θείαν δύναμιν ἐπιδεικνῦσαν ἐναργῶς τε αὑτὴν τοῖς μάρτυσιν ἐπιδεικνῦσαν ἱστορήσαμεν, τῶν ἀνθρωποβόρων ἐπὶ πλείονα χρόνον μὴ προσψαύειν μηδὲ πλησιάζειν τοῖς τῶν θεοφιλῶν σώμασιν ἐπιτολμώντων, ἀλλ’ ἐπὶ μὲν τοὺς ἄλλους, ὅσοι δήπουθεν ἔξωθεν ἐρεθισμοῖς παρώρμων αὐτά, φερομένων, μόνων δὲ τῶν ἱερῶν ἀθλητῶν, γυμνῶν ἑστώτων καὶ ταῖς χεραὶν κατασειόντων ἐπί τε ἁφᾶς αὐτοὺς ἐπισπωμένων (τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἐκελεύετο πράττειν), μηδ’ ὅλως ἐφαπτομένων, ἀλλ’ ἒσθ᾿ ὅπη μὲν καὶ ἐπ’ αὐτοὺς ὁρμώντων, οἷα δὲ πρός τινος θειοτέρας δυνάμεως ἀνακρουομένων καὶ αὖ πάλιν εἰς τοὐπίσω χωρούντων· δ’ καὶ εἰς μακρὸν γινόμενον θαῦμα παρεῖχεν οὐ αμικὸν τοῖς θεωμένοις, ὥστε ἤδη διὰ τὸ ἄπρακτον τοῦ πρώτου δεύτερον καὶ τρίτον προσαφίεσθαι ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ μάρτυρι θηρίον. Καταπλαγῆναι δ’ ἢν τὴν ἐπὶ τούτοις ἀπτόητον τῶν ἱερῶν ἐκείνων καρτερίαν καὶ τὴν ἐν σώμασι νέοις βεβηκυῖαν καὶ ἀδιάτρεπτον ἔνστασιν. ἑώρας γοῦν ἡλικίαν οὐδ’ ὅλων ἐτῶν εἴκοσι δίχα δεσμῶν ἑστῶτος νέου καὶ τὰς μὲν χεῖρας ἐφαπλοῦντος εἰς σταυροῦ τύπον, ἀκαταπλήκτῳ δὲ καὶ ἀτρεμεῖ διανοίᾳ ταῖς πρὸς τὸ θεῖον σχικαίτατα τεταμένου λιταῖς μηδ’ ὅλως τε μεθισταμένου μηδ’ ἀποκλίνοντός ποι τοῦ ἔνθα εἱστήκει τόπου, ἄρκτων καὶ παρδάλεων θυμοῦ καὶ θανάτου πνεόντων σχεδὸν αὐτῆς καθαπτομένων αὐτοῦ τῆς σαρκός, ὢ οὐκ οἱδ’ ὅπως θείᾳ καὶ ἀπορρήτῳ δυνάμει μόνον οὐχὶ φραττομένων τὸ στόμα καὶ αὖθις παλινδρομούντων εἰς τοὐπόσω. καὶ οὗτος μέν τις τοιοῦτος ἢν· πάλιν δ’ ἂν ἑτέρους εἶδες (πέντε γὰρ οἱ πάντες ἐτύγχανον) ἠγριωμένῳ ταύρῳ παραβληθέντας, ὃς τοὺς μὲν ἄλλους τῶν ἔξωθεν προσιόντων τοῖς κέρασιν εἰς τὸν ἀέρα ῥίπτων διεσπάραττεν, ἠμιθνῆτας αἴρεσθαι καταλιπών, ἐπὶ μόνους δὲ θυμῷ καὶ ἀπειλῇ τοὺς ἱεροὺς ὁρμῶν μάρτυρας οὐδὲ πλησιάζειν αὐτοῖς οἷός τε ἦν, κυρίττων δὲ τοῖς ποσὶν καὶ τοῖς κέρασιν τῇδε κἀκεῖσε χρώμενος καὶ διὰ τοὺς ἀπὸ τῶν καυτήρων ἐρεθισμοὺς θυμοῦ καὶ ἀπειλῆς πνέων εἰς τοὐπίσω πρὸς τῆς ἱερᾶς ἀνθείλκετο προνοίας, ὡς μηδὲ τούτου μηδὲν μηδαμῶς αὐτοὺς ἀδικήσαντος, ἕτερα ἄττα αὐτοῖς ἐπαφίεσθαι θηρία. τέλος δ’ οὖν μετὰ τὰς δεινὰς καὶ ποικίλας τούτων προσβολὰς ξίφει κατασφαγέντες οἱ πάντες ἀντὶ γῆς καὶ τάφων τοῖς θαλαττίοις παραδίδονται κύμασιν.

Conhecemos, com efeito, os dentre eles que resplandeceram na Palestina; e conhecemos também os [que resplandeceram] em Tiro da Fenícia. Quem, vendo-os, não ficou pasmado com os açoites inumeráveis e com as firmezas, sob eles, dos verdadeiramente extraordinários atletas da piedade; e, logo depois dos açoites, com o combate entre feras devoradoras de homens, e com os assaltos, nele, de leopardos e de diferentes ursos e de javalis selvagens e de touros cauterizados com fogo e ferro, e com as admiráveis resistências dos nobres [atletas] diante de cada uma das feras? A esses acontecimentos também nós mesmos estivemos presentes, quando observamos o poder divino do nosso Salvador que é testemunhado, o próprio Jesus Cristo, mostrando-se claramente aos mártires: as [feras] devoradoras de homens, por mais tempo, não ousando tocar nem se aproximar dos corpos dos amados de Deus, mas lançando-se contra os outros — quantos, presumivelmente, de fora as instigavam com provocações —; e só os santos atletas, de pé, nus, agitando as mãos e atraindo-as para si a fim de serem tocados (pois isto lhes era ordenado fazer), de modo nenhum eram tocados; e, às vezes, lançando-se elas também contra eles, eram, porém, como que repelidas por um poder mais divino, e de novo recuavam para trás. Isso, acontecendo por longo tempo, oferecia um assombro não pequeno aos que assistiam — a ponto de já, pela inutilidade da primeira, uma segunda e uma terceira fera ser solta contra um só e o mesmo mártir. Era de pasmar a intrépida constância daqueles santos diante disso, e a firmeza inabalável e assentada em corpos jovens. Verias, com efeito, um jovem de nem vinte anos inteiros, de pé sem cadeias, e estendendo as mãos em forma de cruz, e com mente impávida e serena aplicado, com toda a calma, às súplicas à divindade, e de modo nenhum se movendo nem se desviando do lugar onde estava, enquanto ursos e leopardos, respirando fúria e morte, quase tocavam a própria carne dele — e, não sei como, por um poder divino e inefável, tendo quase a boca tapada, corriam de novo para trás. E tal era este. De novo, verias outros (pois eram cinco ao todo) lançados a um touro enfurecido, o qual, aos outros que se aproximavam de fora, lançando[-os] ao ar com os chifres, despedaçava[-os], deixando[-os] serem recolhidos meio mortos; mas, lançando-se com fúria e ameaça só contra os santos mártires, nem era capaz de se aproximar deles: escoiceando com as patas e usando os chifres para cá e para lá, e, por causa das provocações dos cautérios, respirando fúria e ameaça, era, contudo, puxado para trás pela sagrada providência — de modo que, não os tendo este de modo nenhum ferido, outras feras eram soltas contra eles. Por fim, pois, depois dos terríveis e variados assaltos destas, degolados todos à espada, em vez de terra e de túmulos são entregues às ondas do mar.

VIII

Sobre os do Egito

VIII. καὶ τοιοῦτος μὲν ὁ ἀγὼν τῶν κατὰ Τύρον τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ἄθλους ἐν· δειξαμένων Αἰγυπτίων. Θαυμάσειε δ’ ἄν τις αὐτῶν καὶ τοὺς ἐπὶ τῆς οἰκείας γῆς μαρτυρήσαντας, ἔνθα μυρίοι τὸν ἀριθμόν, ἄνδρες ἅμα γυναιξὶν καὶ παισίν, ὑπὲρ τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν διδασκαλίας, τοῦ προσκαίρου ξῆν καταφρονήσαντες, διαφόρους ὑπέμειναν θανάτους, οἳ μὲν αὐτῶν μετὰ ξεσμοὺς καὶ στρεβκλώσεις μάστιγάς τε χαλεπωτάτας καὶ μυρίας ὤας ποικίλας καὶ φρικτὰς ἀκοῦσαι βασάνους πυρὶ παραδοθέντες, οἳ δὲ πελάγει καταβροχθισθέντες, ἄλλοι δ’ εὐθαρσῶς τοῖς ἀποτέμνουσιν τὰς ἑαυτῶν προτείναντες κεφαλάς, οἳ δὲ καὶ ἐναποθανόντες ταῖς βασάνοις, ἕτεροι δὲ λιμῷ διαφθαρέντες, καὶ ἄλλοι πάλιν ἀνασκολοπισθέντες, οἳ μὲν κατὰ τὸ σύνηθες τοῖς κακούργοις, οἳ δὲ καὶ χειρόνως ἀνάπαλιν κάτω κάρα προσηΛωθέντες τηρούμενοί τε ζῶντες, εἰς ὅτε καὶ ἐπ’ αὐτῶν ἰκρίων λιμῷ διαφθαρεῖεν.

E tal o combate dos egípcios que mostraram em Tiro as lutas pela piedade. Mas alguém admiraria também os deles que foram martirizados na própria terra, onde inúmeros, homens junto com mulheres e crianças, pelo ensino do nosso Salvador, desprezando o viver passageiro, suportaram diferentes mortes: uns deles, depois de raspagens e cavaletes e açoites gravíssimos e inúmeras outras torturas, variadas e horripilantes de ouvir, entregues ao fogo; outros, engolidos pelo mar; outros, estendendo com bom ânimo as próprias cabeças aos que [as] decepavam; outros, morrendo nas próprias torturas; outros, consumidos pela fome; e outros ainda, crucificados — uns segundo o costume [usado] para os malfeitores, outros, ainda pior, pregados ao inverso, de cabeça para baixo, e mantidos vivos até perecerem de fome nos próprios patíbulos.

IX

Sobre os da Tebaida

ΙΧ. Πάντα δ’ ὑπεραίρει λόγον καὶ ἃς ὑπέμειναν αἰκίας καὶ ἀλγηδόνας οἱ κατὰ Θηβαίδα μάρτυρες, ὀστράκοις ἀντὶ ὀνύχων ὅλον τὸ σῶμα καὶ μέχρις ἀπαλλαγῆς τοῦ βίου καταξαινόμενοι, γύναιά τε τοῖν ποδοῖν ἐξ ἑνὸς ἀποδεσμούμενα μετέωρά τε καὶ διαέρια κάτω κεφαλὴν μαγγάνοις τισὶν εἰς ὕφος ἀνελκόμενα γυμνοῖς τε παντελῶς καὶ μηδ’ ἐπικεκαλυμμένοις τοῖς σώμασιν θέαν ταύτην αἰ. σχίστην καὶ πάντων ὠμοτάτην καὶ ἅπανθ’ ἀπανθρωποτάτην τοῖς ὁρῶσιν ἅπασιν παρεσχημένα· ἄλλοι δ’ αὖ πάλιν δένδρεσιν καὶ πρέμνοις ἐναπέθνῃσκον δεσμούμενοι· τοὺς γὰρ μάλιστα στερροτάτους τῶν κλά- δων μηχαναῖς τισιν ἐπὶ ταὐτὸ συνέλκοντες εἰς ἑκάτερά τε τούτων τὰ τῶν μαρτύρων ἀποτείνοντες σκέλη, εἰς τὴν ἑαυτῶν ἠφίεσαν τοὺς κλάδους Φέρεσθαι Φύσιν, ἄθρουν τῶν μελῶν διασπασμὸν καθ’ ὧν ταῦτ’ ἐνεχείρουν ἐπινοοῦντες. καὶ ταῦτά γε πάντα ἐνηργεῖτο οὐκ ἐπ’ ὀλίγας ἡμέρας ἢ χρόνον τινὰ βραχύν, ἀλλ’ ἐπὶ μακρὸν ὅλων ἐτῶν διάστημα, ὁτὲ μὲν πλειόνων ἢ δέκα, ὁτὲ δὲ ὑπὲρ τοὺς εἴκοσι τὸν ἀριθμὸν ἀναιρουμένων, ἄλλοτε δὲ οὐχ ἧττον καὶ τριάκοντα, ἤδη δ’ ἐγγύς που ἑξήκοντα, καὶ πάλιν ἄλλοτε ἑκατὸν ἐν ἡμέρᾳ μιᾷ ἄνδρες ἅμα κομιδῆ νηπίοις καὶ γυναιξὶν ἐκτείνοντο, ποικίλαις καὶ ἐναλλαττούσαις τιμωρίαις καταδικαζόμενοι. Ἱστορήσαμεν δὲ καὶ αὐτοὶ ἐπὶ τῶν τόπων γενόμενοι πλείους ἀθρόως κατὰ μίαν ἡμέραν τοὺς μὲν τῆς κεφαλῆς ἀποτομὴν ὑπομείναντας, τοὺς δὲ τὴν διὰ πυρὸς τιμωρίαν, ὡς ἀμβλύνεσθαι φονεύοντα τὸν σίδηρον ἀτονοῦντά τε διαθλᾶσθαι αὐτούς τε τοὺς ἀναιροῦντας ἀποκάμνοντας ἀμοιβαδὸν ἀλλήλους διαδέχεσθαι· ὅτε καὶ θαυμασιωτάτην ὁρμὴν θείαν τε ὡς ἀληθῶς δύναμιν καὶ προθυμίαν τῶν εἰς τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ πεπιστευκότων συνεωρῶμεν. ἅμα γοῦν τῆ κατὰ τῶν προτέρων ἀποφάσει ἐπεπήδων ἄλλοθεν ἄλλοι τῷ πρὸ τοῦ δικαστοῦ βήματι Χριστιανοὺς ἁφᾶς ὁμολογοῦντες, ἀφροντίστως μὲν πρὸς τὰ δεινὰ καὶ τοὺς τῶν πολυειδῶν βασάνων τρόπους διακείμενοι, ἀκαταπλήκτως δὲ παρρησιαζόμενοι ἐπὶ τῆ εἰς τὸν τῶν ὅλων θεὸν εὐσεβείᾳ μετά τε χαρᾶς καὶ γέλωτος καὶ εὐφροσύνης τὴν ὑστάτην ἀπόφασιν τοῦ θανάτου καταδεχόμενοι, ὥστε ψάλλειν καὶ ὕμνους καὶ εὐχαριστίας εἰς τὸν τῶν ὅλων θεὸν μέχρις αὐτῆς ἐσχάτης ἀναπέμπειν ἀναπνοῆς. θαυμάσιοι μὲν οὖν καὶ οὗτοι, ἐξαιρέτως δ’ ἐκεῖνοι θαυμασιώτεροι οἱ πλούτῳ μὲν καὶ εὐγενείᾳ καὶ δόξη λόγῳ τε καὶ φιλοσοφίᾳ διαπρέψαντες, πάντα γε μὴν θέμενοι τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας καὶ τῆς εἰς τὸν σωτῆρα καὶ κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν χριστὸν πίστεως, οἷος Φιλόρωμος ἢν, ἀρχήν τινα οὐ τὴν τυχοῦσαν τῆς κατ’ Ἀλεξάνδρειαν βασιλικῆς διοικήσεως ἐγκεχειρισμένος, ὃς μετὰ τοῦ ἀξιώματος καὶ τῆς Ῥωμαϊκῆς τιμῆς, ὑπὸ στρατιώταις δορυφόρου· μένος, ἑκάστης ἀνεκρίνετο ἡμέρας, Φιλέας τε τῆς Θμουϊτῶν ἐκκΛησίας ἐπίσκοπος, διαπρέψας ἀνὴρ ταῖς κατὰ τὴν πατρίδα πολιτείαις τε καὶ λειτουργίαις ἔν τε τοῖς κατὰ φιλοσοφίαν λόγοις· οἳ καὶ μυρίων ὅσων πρὸς αἵματός τε καὶ τῶν ἄλλων φίλων ἀντιβολούντων, ἔτι μὴν τῶν ἐπ’ ἀξίας ἀρχόντων, πρὸς δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ δικαστοῦ παρακαλοῦντος ὡς ἂν αὐτῶν οἶκτον λάβοιεν φειδώ τε παίδων καὶ γυναικῶν ποιήσοιντο, οὐδαμῶς πρὸς τῶν τοσούτων ἐπὶ τὸ φιλοζωῆσαι μὲν ἑλέσθαι, καταφρονῆσαι δὲ τῶν περὶ ὁμολογίας καὶ ἀρνήσεως τοῦ σωτῆρος ἡμῶν θεσμῶν ὑπήχθησαν, ἀνδρείῳ δὲ λογισμῷ καὶ φιλοσόφῳ μᾶλλον δὲ εὐσεβεῖ καὶ φιλοθέῳ ψυχῇ πρὸς ἀπάσας τοῦ δικαστοῦ τάς τε ἀπειλὰς καὶ τὰς ὕβρεις ἐνστάντες, ἄμφω τὰς κεφαλὰς ἀπετμήθησαν.

Mas ultrapassa todo discurso os ultrajes e dores que suportaram os mártires da Tebaida: raspados no corpo inteiro, com cacos em vez de garras [de ferro], até o desprendimento da vida; e mulherzinhas, amarradas por um dos pés, erguidas ao alto por certas máquinas, suspensas no ar, de cabeça para baixo, com os corpos inteiramente nus e sem nenhuma cobertura, ofereceram a todos os que viam este espetáculo, o mais vergonhoso, o mais cruel e o mais desumano de todos. Outros, de novo, morriam amarrados a árvores e troncos: pois, puxando para o mesmo ponto, com certas máquinas, os ramos mais rijos, e estendendo a cada um deles as pernas dos mártires, soltavam os ramos para voltarem à sua própria posição — inventando o despedaçamento instantâneo dos membros daqueles contra quem empreendiam isto. E tudo isto se praticava não por poucos dias ou algum tempo breve, mas pelo longo espaço de anos inteiros: ora sendo mortos mais de dez, ora acima de vinte, outras vezes não menos de trinta, e já perto de sessenta, e de novo, outra vez, cem homens num só dia, junto com criancinhas de colo e mulheres, condenados a castigos variados e alternados. E nós mesmos, estando nos lugares, observamos muitos, em massa, num só dia: uns suportando a decapitação, outros o castigo pelo fogo — a ponto de embotar-se o ferro que matava e, perdendo o fio, quebrar-se, e de os próprios executores, exaustos, se revezarem uns aos outros; quando também contemplávamos o admirabilíssimo ímpeto e o poder verdadeiramente divino e a prontidão dos que creram no Cristo de Deus. Pois, junto com a sentença contra os primeiros, saltavam de um lado e de outro outros, diante do tribunal do juiz, confessando-se cristãos: despreocupados diante dos horrores e das formas das torturas multiformes, mas falando com intrépida franqueza da piedade para com o Deus de todas as coisas, e recebendo com alegria e riso e regozijo a última sentença de morte — de modo a salmodiar e enviar hinos e ações de graças ao Deus de todas as coisas até o próprio último alento.

Admiráveis, pois, também estes; mas extraordinariamente mais admiráveis aqueles que, tendo-se distinguido por riqueza e nobreza e glória, pela eloquência e pela filosofia, tudo, contudo, puseram em segundo lugar diante da verdadeira piedade e da fé no nosso Salvador e Senhor Jesus Cristo. Tal era Filoromo, investido de um cargo não qualquer da administração imperial de Alexandria, o qual, conforme a [sua] dignidade e a honra romana, escoltado por soldados, era interrogado cada dia; e Fileas, bispo da igreja dos tmuítas, homem que se distinguiu pelos cargos públicos e liturgias na [sua] pátria e pelos discursos de filosofia. Estes — embora inúmeros parentes de sangue e os outros amigos suplicassem, e ainda os magistrados em dignidade, e além disso o próprio juiz exortasse, que tivessem compaixão de si mesmos e poupassem os filhos e as esposas — de modo nenhum foram induzidos, por tantos [apelos], a escolher o amor à vida e a desprezar as normas do nosso Salvador sobre a confissão e a negação; mas, com raciocínio viril e filosófico — ou antes, com alma piedosa e amante de Deus — tendo resistido a todas as ameaças e ultrajes do juiz, ambos foram decapitados.

X

Ensinamentos escritos de Fileas, o mártir, sobre o que se fez em Alexandria

Χ, Ἐπεὶ δὲ καὶ τῶν ἔξωθεν μαθημάτων ἕνεκα πολλοῦ λόγου ἄξιον γενέσθαι τὸν Φιλέαν ἔφαμεν, αὐτὸς ἑαυτοῦ παρίτω μάρτυς, ἅμα μὲν ἑαυτὸν ὅστις ποτ’ ἢν, ἐπιδείξων, ἅμα δὲ καὶ τὰ κατ’ αὐτὸν ἐν τῆ Ἀλεξανδρείᾳ συμβεβηκότα μαρτύρια ἀκριβέστερον μᾶλλον ἢ ἡμεῖς ἱστορήσων διὰ τούτων τῶν λέξεων. ΑΙΙΟ ΤΩΝ ΦΙΛΕΟΥ ΙΙΡΟΣ ΘΜΟΥΙΤΑΣ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ “ Τούτων ἁπάντων ὑποδειγμάτων ἡμῖν καἰ ὑπογραμμῶν καὶ καλῶν γνωρισμάτων ἐν ταῖς θείαις καὶ ἱεραῖς γραφαῖς κειμένων, οὐδὲν μελλάσαντες οἱ μακάριοι σὺν ἡμῖν μάρτυρες, τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα πρὸς τὸν ἐπὶ πάντων θεὸν καθαρῶς τείναντες καὶ τὸν ἐπ’ εὐσεβείᾳ θάνατον ἐν νῷ λαβόντες, ἀπρὶξ τῆς κλήσεως εἴχοντο, τὸν μὲν κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν εὑρόντες ἐνανθρωπήσαντα δι’ ἡμᾶς, ἵνα πᾶσαν μὲν ἁμαρτίαν ἐκκόψῃ, ἐφόδια δὲ τῆς εἰς τὴν αἰώνιον ζωὴν εἰσόδου ἡμῖν κατάθηται· οὐ γὰρ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ’ ἑαυτὸν ἐκένωσεν μορφὴν δούλου λαβών, καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος ἑαυτὸν ἐταπείνωσεν ἕως θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ· δι’ ὃ καὶ ζηλώσαντες τὰ μείζονα χαρίσματα οἱ χριστοφόροι μάρτυρες πάντα μὲν πόνον καὶ παντοίας ἐπινοίας αἰκισμῶν οὐκ εἰς ἅπαξ, ἀλλ’ ἤδη καὶ δεύτερόν τινες ὑπέμειναν, πάσας δὲ ἀπειλὰς οὐ λόγοις μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔργοις τῶν δορυφόρων κατ’ αὐτῶν φιλοτιμουμένων, οὐκ ἐνεδίδουν τὴν γνώμην διὰ τὸ τὴν τελείαν ἀγάπην ἔξω βάλλειν τὸν φόβον· ὧν καταλέγειν τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν ἐφ’ ἑκάστῃ βασάνῳ ἀνδρείαν τίς ἄν ἀρκέσειεν λόγος; ἀνέσεως γὰρ οὔσης ἅπασι τοῖς βουλομένοις ἐνυβρίζειν, οἱ μὲν ξύλοις ἔπαιον, ἕτεροι δὲ ῥάβδοις, ἄλλοι δὲ μάστιξιν, ἕτεροι δὲ πάλιν ἱμᾶσιν, ἄλλοι δὲ σχοινίοις. καὶ ἦν ἡ θέα τῶν αἰκισμῶν ἐνηλλαγμένη καὶ πολλὴν τὴν ἐν αὐτῇ κακίαν ἔχουσα. οἳ μὲν γὰρ ἀπίσω τὼ χεῖρε δεθέντες περὶ τὸ ξύλον ἐξηρτῶντο καὶ μαγγάνοις τισὶ διετείνοντο πᾶν μέλος, εἴθ’ οὕτως διὰ παντὸς τοῦ σώματος ἐπῆγον ἐκ κελεύσεως οἱ βασανισταί, οὐ καθάπερ τοῖς φονεῦσιν ἐπὶ τῶν πλευρῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς γαστρὸς καὶ κνημῶν καὶ παρειῶν τοῖς ἀμυντηρίοις ἐκόλαζον· ἕτεροι δὲ ἀπὸ τῆς στοᾶς μιᾶς χειρὸς ἐξηρτημένοι αἰωροῦντο, πάσης ἀλγηδόνος δεινοτέραν τὴν ἀπὸ τῶν ἄρθρων καὶ μελῶν τάσιν ἔχοντες· ἄλλοι δὲ πρὸς τοῖς κίοσιν ἀντιπρόσωποι ἐδοῦντο, οὐ βεβηκόσιν τοῖς ποσίν, τῷ δὲ βάρει τοῦ σώματος βιαζομένων μετὰ τάσεως ἀνελκομένων τῶν δεσμῶν. καὶ τοῦθ’ ὑπέμενον, οὐκ ἐφ’ ὅσον προσδιελέγετο οὐδ’ αὐτοῖς ἐσχόλαζεν ὁ ἡγεμών, ἀλλὰ μόνον οὐχὶ δι’ ὅλης τῆς ἡμέρας. ὅτε γὰρ καὶ ἐφ’ ἑτέρους μετέβαινεν, τοῖς προτέροις κατελίμπανεν ἐφεδρεύειν τοὺς τῆ ἐξουσίᾳ αὐτοῦ ὑπηρετουμένους, εἴ πού τις ἡττηθεὶς τῶν βασάνων ἐνδιδόναι ἐδόκει, ἀφειδῶς δὲ κελεύων καὶ τοῖς δεσμοῖς προσιένα καὶ μετὰ ταῦτα ψυχορραγῦντας αὐτοὺς κατατιθεμένους εἰς τὴν γῆν ἕλκεσθαι· οὐ γὰρ εἶναι κἄν μέρος φροντίδος αὐτοῖς περὶ ἡμῶν, ἀλλ’ οὕτω καὶ διανοεῖσθαι καὶ πράττειν, ὡς μηκέτ’ ὄντων, ταύτην δευτέραν βάσανον ἐπὶ ταῖς πληγαῖς τῶν ὑπεναντίων ἐφευρόντων. ἦσαν δὲ οἱ καὶ μετὰ τοὺς αἰκισμοὺς ἐπὶ τοῦ ξύλου κείμενοι, διὰ τῶν τεσσάρων διατεταμένοι ἄμφω τὼ πόδε, ὡς καὶ κατὰ ἀνάγκην αὐτοὺς ἐπὶ τοῦ ξύλου ὑπτίους εἶναι, μὴ δυναμένους διὰ τὸ ἔναυλα τὰ τραύματα ἀπὸ τῶν πληγῶν καθ’ ὅλου τοῦ σώματος ἔχειν· ἕτεροι δὲ εἰς τοὔδαφος ῥιφέντες ἔκειντο ὑπὸ τῆς τῶν βασάνων ἀθρόας προσβολῆς, δεινοτέραν τὴν ὄφιν τῆς ἐνεργείας τοῖς ὁρῶσιν παρέχοντες, ποικίλας καὶ διαφόρους ἐν τοῖς σώμασιν φέροντες τῶν βασάνων τὰς ἐπινοίας. τούτων οὕτως ἐχόντων οἳ μὲν ἐναπέθηῃσκον ταῖς βασάνοις, τῆ καρτερίᾳ καταισχύναντες τὸν ἀντίπαλον, οἳ δὲ ἡμιθνῆτες ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ συγκλειόμενοι, μετ’ οὐ πολλὰς ἡμέρας ταῖς ἀλγηδόσι συνεχόμενοι ἐτελειοῦντο, οἱ δὲ λοιποὶ τῆς ἀπὸ τῆς θεραπείας ἐτελειοῦντο, τυχόντες τῷ χρόνῳ καὶ τῇ τῆς φυλακῆς διατριβὴ θαρσαλεώτεροι ἐγίνοντο. οὕτω γοῦν, ἡνίκα προσετέτακτο αἱρέσεως κειμένης ἢ ἐφαψάμενον τῆς ἐναγοῦς θυσίας ἀνενόχλητον εἶναι, τῆς ἐπαράτου ἐλευθερίας παρ’ αὐτῶν τυχόντα, ἢ μὴ θύοντα τὴν ἐπὶ θανάτῳ δίκην ἐκδέεσθαι, οὐδὲν μελλήσαντες ἀσμένως ἐπὶ τὸν θάνατον ἐχώρουν· ῇδεσαν γὰρ τὰ ὑπὸ τῶν ἱερῶν γραφῶν ἡμῖν προορισθέντα. ‘ ὁ γὰρ θυσιάζων,’ φησίν,‘ θεοῖς ἑτέροις ἐξολοθρευθήσεται,’ καὶ ὅτι οὐκ ἔσονταί ἀοῖ θεοὶ ἕτεροι πλὴν ἐμοῦ.’ ’’ τοιαῦται τοῦ ὡς ἀληθῶς φιλοσόφου τε ὁμοῦ καὶ φιλοθέου μάρτυρος αἱ φωναὶ ἃς πρὸ τελευταίας ἀποφάσεως, ὑπὸ τὴν δεσμωτικὴν ἔθ’ ὑπάρχων τάξιν, τοῖς κατὰ τὴν αὐτοῦ παροικίαν ἀδελφοῖς ἐπεστάλκει, ἅμα μὲν τὰ ἐν οἷς ἦν, ἀνατιθέμενος, ἅμα δὲ καὶ παρορμῶν αὐτοὺς ἐπὶ τὸ ἀπρὶξ ἔχεσθαι καὶ μετ’ αὐτὸν δάον οὔπω τελειωθησόμενον τῆς ἐν χριστῷ θεοσεβείας. ἀλλὰ τί χρὴ πολλὰ λέγειν καὶ καινοτέρας ἐπὶ καινοτέραις τῶν ἀνὰ τὴν οἰκουμένην θεοπρεπῶν μαρτύρων ἀθλήσεις παρατίθεσθαι, μάλιστα τῶν οὐκέτι μὲν κοινῷ νόμῳ, πολέμου δὲ τρόπῳ πεπολιορκημένων ;

E, visto que dissemos que Fileas foi digno de muita consideração também pelas ciências profanas, compareça ele mesmo [como] testemunha de si próprio: para mostrar, ao mesmo tempo, quem ele era, e para narrar, mais exatamente do que nós, os martírios ocorridos no seu [tempo] em Alexandria, por estas palavras:

Das cartas de Fileas aos tmuítas: "Estando todos estes exemplos e modelos e belos sinais postos para nós nas divinas e sagradas Escrituras, os bem-aventurados mártires [que estiveram] conosco, sem nada hesitar, tendo estendido puramente o olho da alma para o Deus sobre todas as coisas, e tomado na mente a morte pela piedade, agarraram-se tenazmente à vocação — tendo achado que o nosso Senhor Jesus Cristo se fez homem por nós, para cortar todo pecado e depositar para nós as provisões da entrada na vida eterna. 'Pois não julgou usurpação o ser igual a Deus, mas esvaziou-se a si mesmo, tomando forma de servo; e, achado em figura como homem, humilhou-se a si mesmo até a morte, e morte de cruz.' Pelo que também, tendo emulado os dons maiores, os mártires portadores-de-Cristo suportaram toda fadiga e toda sorte de invenções de suplícios — não uma só vez, mas alguns já até uma segunda; e, rivalizando os guardas em todas as ameaças contra eles, não só com palavras, mas também com obras, não entregavam a [sua] resolução, porque 'o amor perfeito lança fora o temor'. Para enumerar a virtude deles, e a coragem sob cada tortura, que discurso bastaria? Pois, havendo licença para todos os que quisessem ultrajá[-los], uns batiam[-lhes] com paus, outros com varas, outros com açoites, outros ainda com correias, e outros com cordas. E o espetáculo dos suplícios era variado, e tinha em si muita malícia. Uns, com as duas mãos atadas atrás, eram suspensos no madeiro, e com certas máquinas era-lhes distendido cada membro; depois, assim [dispostos], os torturadores, por ordem, avançavam sobre o corpo inteiro — não, como aos homicidas, castigando com os instrumentos só os flancos, mas também o ventre e as pernas e as faces. Outros eram suspensos do pórtico, pendurados por uma só mão, tendo, mais terrível do que qualquer dor, a distensão das articulações e dos membros; outros eram amarrados a colunas, face contra face, sem os pés apoiados, e, forçados pelo peso do corpo, retesavam-se as amarras com a tração. E suportavam isto não [só] enquanto o governador conversava com eles ou lhes dava atenção, mas quase o dia inteiro; pois, quando passava a outros, deixava os que serviam à sua autoridade de vigia sobre os primeiros, [para ver] se algum, vencido pelas torturas, parecesse ceder; mandando sem poupança que também os apertassem com as amarras, e que depois, quando estivessem a exalar a alma, fossem baixados à terra e arrastados. Pois não tinham por nós nem sequer uma parte de cuidado, mas assim pensavam e agiam, como se já não existíssemos — esta segunda tortura, além dos golpes, tendo os adversários inventado. E havia os que, mesmo depois dos suplícios, jaziam no tronco, distendidos pelos quatro furos com ambos os pés, de modo a serem forçados a ficar de costas sobre o madeiro — não podendo [de outro modo], por terem frescas as feridas dos golpes pelo corpo inteiro; e outros, atirados ao chão, jaziam sob o assalto conjunto das torturas, oferecendo aos que viam um espetáculo mais terrível do que a própria execução, trazendo nos corpos as invenções das torturas, variadas e diversas. Estando as coisas assim, uns morriam nas torturas, envergonhando o adversário com a [sua] constância; outros, encerrados meio mortos na prisão, oprimidos pelas dores, depois de não muitos dias eram consumados; e os restantes, obtendo cura do tratamento, com o tempo e com a permanência na prisão tornavam-se mais corajosos. Assim, pois, quando foi ordenado — posta a escolha: ou, tocando o sacrifício sacrílego, ficar sem moléstia, obtendo deles a maldita 'liberdade', ou, não sacrificando, receber a sentença de morte —, sem nada hesitar, de bom grado iam para a morte. Pois sabiam o que nos foi predeterminado pelas sagradas Escrituras: 'pois o que sacrifica', diz, 'a outros deuses será exterminado', e 'não terás outros deuses além de mim.'"

Tais as palavras do mártir, verdadeiramente ao mesmo tempo filósofo e amante de Deus, que, antes da sentença final, estando ainda na condição de preso, dirigiu aos irmãos da sua paróquia — ao mesmo tempo expondo as [circunstâncias] em que estava, e ao mesmo tempo exortando-os a se manterem tenazmente apegados, mesmo depois dele, que dali a pouco seria consumado, à piedade em Cristo. Mas que é preciso dizer muitas coisas, e acrescentar, umas após outras, as lutas sempre mais novas dos mártires dignos de Deus por toda a terra habitada — sobretudo dos que já não [eram tratados] pela lei comum, mas sitiados à maneira de guerra?

XI

Sobre os da Frígia

ΧΙ. Ἤδη γοῦν ὅλην Χριστιανῶν πολίχνην αὔτανδρον ἀμφὶ τὴν Φρυγίαν ἐν κύκλῳ περιβαλόντες ὁπλῖται πῦρ τε ὐφάψαντες κατέφλεξαν αὐτοῖς ἅμα νηπίοις καὶ γυναιξὶ τὸν ἐπὶ πάντων θεὸν ἐπιβοωμένοις, ὅτι δὴ πανδημεὶ πάντες οἱ τὴν πόλιν οἰκοῦντες λογιστής τε αὐτὸς καὶ στρατηγοὶ σὺν τοῖς ἐν τέλει πᾶσιν καὶ ὅλῳ δήμῳ Χριστιανοὺς ἁφᾶς ὁμολογοῦντες, οὐδ’ ὁπωστιοῦν τοῖς προστάττουσιν εἰδωλολατρεῖν ἐπειθάρχουν. καί τις ἕτερος ‘Ρωμαϊκῆς ἀξίας ἐπειλημμένος, Ἄδαυκτος τοὔνομα, γένος τῶν παρ’ Ἰταλοῖς ἐπιαήμων, διὰ πάσης προελθὼν ἀνὴρ τῆς παρὰ βασιλεῦσι τιμῆς, ὡς καὶ τὰς καθόλου διοικήσεις τῆς παρ’ αὐτοῖς καλουμένης μαγιστρότητοός τε καὶ καθολικότητος ἀμέμπτως διελθεῖν, ἐπὶ πᾶσι τούτοις διαπρέψας τοῖς ἐν θεοσεβείᾳ κατορθώμασιν καὶ ταῖς εἰς τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ ὁμολογίαις, τῷ τοῦ μαρτυρίου διαδήματι κατεκοσμήθη, ἐπ’ αὐτῆς τῆς τοῦ καθολικοῦ πράξεως τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας ὑπομείνας ἀγῶνα.

Já, com efeito, uma cidadezinha inteira de cristãos na Frígia, com todos os seus homens, soldados armados, tendo-a cercado em círculo e ateado fogo, incendiaram-na — junto com criancinhas e mulheres que clamavam ao Deus sobre todas as coisas —, porque todos os habitantes da cidade, em massa — o próprio curador e os magistrados, com todos os que estavam em cargos, e o povo inteiro —, confessando-se cristãos, de modo nenhum obedeciam aos que ordenavam idolatrar. E um outro, investido de dignidade romana, de nome Adaucto, de linhagem dos insignes entre os ítalos — homem que avançara por toda honra junto dos imperadores, de modo a percorrer irrepreensivelmente até as administrações gerais do que entre eles se chama magistério e catolicado —, distinguido, além de tudo isto, pelas retidões na piedade e pelas confissões do Cristo de Deus, foi adornado com o diadema do martírio, tendo sustentado o combate pela piedade no próprio exercício do [cargo de] católico [das finanças].

XII

Sobre muitíssimos outros, homens e mulheres, que combateram de diversos modos

ΧΙΙ. Τί με χρὴ νῦν ἐπ’ ὀνόματος τῶν λοιπῶν μνημονεύειν ἢ τὸ πλῆθος τῶν ἀνδρῶν ἀριθμεῖν ἢ τὰς πολυτρόπους αἰκίας ἀναζωγραφεῖν τῶν θαυμασίων μαρτύρων, τοτὲ μὲν πέλυξιν ἀναιρουμένων, οἷα γέγονεν τοῖς ἐπ’ Ἀραβίας, τοτὲ δὲ τὰ σκέλη κατεαγνυμένων, μένων, οἷα τοῖς ἐν Καππαδοκίᾳ συμβέβηκεν, καὶ ποτὲ μὲν κατὰ κεφαλῆς ἐκ τοῖν ποδοῖν εἰς ὕφος ἀναρτωμένων καὶ μαλθακοῦ πυρὸς ὑποκαιομένου τῷ παραπεμπομένῳ καπνῷ τῆς φλεγομένης ὕλης ἀποπνιγομένων, οἷα τοῖς ἐν Μέση τῶν ποταμῶν ἐπήχθη, ποτὲ δὲ ῥῖνας καἰ ὦτα καὶ χεῖρας ἀκρωτηριαζομένων τά τε λοιπὰ τοῦ σώματος μέλη τε καὶ μέρη κρεουργουμένων, οἷα τὰ ἐπ’ Ἀλεξανδρείας ἦν; Τί δεῖ τῶν ἐπ’ Ἀντιοχείας ἀναζωπυρεῖν τὴν μνήμην, ἐσχάραις πυρὸς οὐκ εἰς θάνατον, ἀλλ’ ἐπὶ μακρᾷ τιμωρίᾳ κατοπτωμένων, ἑτέρων θᾶττον τὴν δεξιὰν αὐτῷ πυρὶ καθιέντων ἢ τῆς ἐναγοῦς θυσίας ἐφαπτομένων; ὧν τινες τὴν πεῖραν φεύγοντες, πρὶν ἁλῶναι καὶ εἰς χεῖρας τῶν ἐπιβούλων ἐλθεῖν, ἄνωθεν ἐξ ὑψηλῶν δωμάτων κατεκρήμνισαν, τὸν θάνατον ἅρπαγμα θέμενοι τῆς τῶν δυσσεβῶν μοχθηρίας. καί τις ἱερὰ καὶ θαυμασία τὴν τῆς ψυχῆς ἀρετήν, τὸ δὲ σῶμα γυνὴ καὶ τὰ ἄλλα τῶν ἐπ’ Ἀντιοχείας πλούτῳ καὶ γένει καὶ εὐδοξίᾳ παρὰ πᾶσι βεβοημένη, παίδων ξυνωρίδα παρθένων τῆ τοῦ σώματος ὥρᾳ καὶ ἀκμὴ διαπρεπουσῶν θεσμοῖς εὐσεβείας ἀναθρεψαμένη, ἐπειδὴ πολὺς ὁ περὶ αὐτὰς κινούμενος φθόνος πάντα τρόπον ἀνιχνεύων λανθανούσας περιειργάζετο, εἴτ’ ἐπ’ ἀλλοδαπῆς αὐτὰς διατρίβειν μαθὼν πεφροντισμένως ἐπὶ τὴν Αντιόχειαν ἐκάλει δικτύων τε ἤδη στρατιωτικῶν εἴσω περιβέβληντο, ἐν ἀμηχάνοις ἑαυτὴν καὶ τὰς παῖδας θεασαμένη καὶ τὰ μέλλοντα ἐξ ἀνθρώπων δεινὰ τῷ λόγῳ παραθεῖσα τό τε πάντων δεινῶν καὶ ἀφορητότερον, πορνείας ἀπειλήν, μηδὲ ἄκροις ὠσὶν ὑπομεῖναι δεῖν ἀκοῦσαι ἑαυτῇ τε καὶ ταῖς κόραις παρακελευσαμένη, ἀλλὰ καὶ τὸ προδοῦναι τὰς ψυχὰς τῆ τῶν δαιμόνων δουλείᾳ πάντων ὑπάρχειν θανάτων καὶ πάσης χεῖρον ἀπωλείας Φήσασα, μίαν τούτων ἁπάντων εἶναι λύσιν ὑπετίθετο τὴν ἐπὶ τὸν κύριον καταφυγήν, κἄπειτα ὁμοῦ τῇ γνώμη συνθέμεναι τά τε σώματα περιστείλασαι κοσμίως τοῖς περιβλήμασιν, ἐπ’ αὐτῆς μέσης γενόμεναι τῆς ὁδοῦ, βραχύ τι τοὺς φύλακας εἰς ἀναχώρησιν ὑποπαριτησάμεναι, ἐπὶ παραρρέοντα ποταμὸν ἑαυτὰς ἠκόντισαν. Αἵδε μὲν οὖν ἑαυτάς· ἄλλην δ’ ἐπ’ αὐτῆς Ἀντιοχείας παρθένων τὰ πάντα θεοπρεπῶν καὶ ἀληθῶς ἀδελφῶν, ἐπιδόξων μὲν τὸ γένος, λαμπρῶν δὲ τὸν βίον, νέων τοὺς χρόνους, ὡραίων τὸ σῶμα, σεμνῶν τὴν ψυχήν, εὐσεβῶν τὸν τρόπον, θαυμαστῶν τὴν σπουδήν, ὡς ἂν μὴ φερούσης τῆς γῆς τὰ τοιαῦτα βαστάζειν, θαλάττῃ ῥίπτειν ἐκέλευον οἱ τῶν δαιμόνων θεραπευταί. Ταῦτα μὲν οὖν παρὰ τοῖσδε· τὰ φρικτὰ δὲ ἀκοαῖς κατὰ τὸν Πόντον ἕπασχον ἕτεροι, καλάμοις ὀξέσιν τοῖν χεροῖν ἐξ ἄκρων ὀνώχων τοὺς δακτύλους διαπειρόμενοι, καὶ ἄλλοι, πυρὶ μολίβδου διατακέντος, βρασσούσῃ καὶ πεπυρακτωμένῃ τῇ ὕλη τὰ νῶτα καταχεόμενοι καὶ τὰ μάλιστα ἀναγκαιότατα τοῦ σώματος κατοπτώμενοι, διά τε τῶν ἀπορρήτων ἕτεροι μελῶν τε καὶ σπλάγχνων αἰσχρὰς καὶ ἀσυμπαθεῖς καὶ οὐδὲ λόγῳ ῥητὰς ὑπέμενον πάθας, ἃς οἱ γενναῖοι καὶ νόμιμοι δικασταὶ τὴν ἁφῶν ἐπιδεικνύμενοι δεινότητα, ὥσπερ τινὰ σοφίας ἀρετήν, φιλοτιμότερον ἐπενόουν, αἰεὶ ταῖς καινότερον φιλοτιμότερον αἰκίαις, ὥσπερ ἐν ἀγῶνος βραβείοις, ἀλλήλους ὑπερεξάγειν ἁμιλλώμενοι. Τὰ δ’ οὗν τῶν συμφορῶν ἕσχατα, ὅτε δὴ ἀπειρηκότες ἐπὶ τῆ τῶν κακῶν ὑπερβολῇ καὶ πρὸς τὸ κτείνειν ἀποκαμόντες πλησμονήν τε καὶ κόρον τῆς τῶν αἱμάτων ἐκχύσεως ἐσχηκότες, ἐπὶ τὸ νομιζόμενον αὐτοῖς χρηστὸν καὶ φιλάνθρωπον ἐτρέποντο, ὡς μηδὲν μὲν ἔτι δοκεῖν δεινὸν καθ’ ἡμῶν περιεργάζεσθαι· μὴ γὰρ καθήκειν φασὶν αἵμασιν ἐμφυλίοις μιαίνειν τὰς πόλεις μηδ’ ὠμότητι τὴν ἀνωτάτω διαβάλλειν τῶν κρατούντων ἀρχήν, εὐμενῆ τοῖς πᾶσιν ὑπάρχουσαν καὶ πραεῖαν, δεῖν δὲ μᾶλλον τῆς φιλανθρώπου καὶ βασιλικῆς ἐξουσίας εἰς πάντας ἐκτείνεσθαι τὴν εὐεργεσίαν, μηκέτι θανάτῳ κολαζομένους· λελύσθαι γὰρ αὐτῶν καθ’ ἡμῶν ταύτην τὴν τιμωρίαν διὰ τὴν τῶν κρατούντων φιλανθρωπίαν. τηνικαῦτα ὀφθαλμοὺς ἐξορύττεσθαι καὶ τοῖν σκελοῖν πηροῦσθαι θάτερον προσετάττετο. ταῦτα γὰρ ἢν αὐτοῖς τὰ φιλάνθρωπα καὶ τῶν καθ’ ἡμῶν τιμωριῶν τὰ κουφότατα, ὥστε ἤδη ταύτης ἕνεκα τῆς τῶν ἀσεβῶν φιλανθρωπίας οὐκέτ’ εἶναι δυνατὸν ἐξειπεῖν τὸ πλῆθος τῶν ὑπὲρ πάντα λόγον τοὺς μὲν δεξιοὺς ὀφθαλμοὺς ξίφει πρότερον ἐκκοπτομένων κἄπειτα τούτους πυρὶ καυτηριαζομένων, τοὺς δὲ λαιοὺς πόδας κατὰ τῶν ἀγκυλῶν αὖθις καυτῆρσιν ἀχρειουμένων μετά τε ταῦτα τοῖς κατ’ ἐπαρχίαν χαλκοῦ μετάλλοις οὐχ ὑπηρεσίας τοσοῦτον δάον κακώσεως καὶ ταλαιπωρίας ἕνεκεν καταδικαζομένων πρὸς ἅπασί τε τούτοις ἄλλων ἄλλοις ἀγῶσιν, οὓς μηδὲ δυνατόν νικᾷ γὰρ πάντα λόγον τὰ κατ’ αὐτοὺς ἀνδραγαθήματα), περιπεπτωκοτων. Εν δὴ τούτοις ἐφ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης διαλάμψαντες οἱ μεγαλοπρεπεῖς τοῦ Χριστοῦ μάρτυρες τοὺς μὲν ἁπανταχοῦ τῆς ἀνδρείας αὐτῶν ἐπόπτας εἰκότως κατεπλήξαντο, τῆς δὲ τοῦ σωτῆρος θείας ὡς ἀληθῶς καὶ ἀπορρήτου δυνάμεως ἐμφανῆ δι’ ἑαυτῶν τὰ τεκμήρια παρεστήσαντο. ἑκάστου μὲν οὖν ἐπ’ ὀνόματος μνημονεύειν μακρὸν ἄν εἴη, μή τί γε τῶν ἀδυνάτων.

Que necessidade tenho agora de lembrar os demais por nome, ou de enumerar a multidão dos homens, ou de pintar os suplícios multiformes dos admiráveis mártires? — ora mortos a machado, como aconteceu aos da Arábia; ora com as pernas quebradas, como sucedeu aos da Capadócia; e ora suspensos ao alto de cabeça para baixo, pelos pés, e, aceso por baixo um fogo brando, sufocados pela fumaça que subia da matéria em chama, como se procedeu contra os da Mesopotâmia; ora amputados de narizes e orelhas e mãos, e retalhadas como carne de açougue as demais partes e membros do corpo, como se fazia em Alexandria? Que é preciso reacender a memória dos de Antioquia — assados em braseiros de fogo, não até a morte, mas para longo castigo; e outros, baixando a própria mão direita ao fogo mais depressa do que tocariam o sacrifício sacrílego? Dos quais alguns, fugindo à provação, antes de serem capturados e virem às mãos dos insidiadores, precipitaram-se do alto de edifícios elevados, tendo por presa a morte, [arrancada] à perversidade dos ímpios.

E uma santa e admirável na virtude da alma, mulher no corpo, e afamada junto de todos, entre os de Antioquia, pela riqueza, pela linhagem e pela boa reputação, tendo criado nas normas da piedade uma parelha de filhas virgens, distinguidas pela flor e pelo viço do corpo — visto que a muita inveja movida em torno delas as rastreava por todo modo, escondidas, e se afadigava [em achá-las]; e depois, sabendo que moravam em terra estranha, deliberadamente as chamou a Antioquia, e elas já estavam envolvidas dentro das redes dos soldados —, vendo a si mesma e às filhas em situação sem saída, e tendo posto em palavras diante delas os horrores que viriam da parte dos homens, e a ameaça, de todos os horrores a mais insuportável, a de prostituição, exortando a si mesma e às moças a que não deviam suportar ouvi-la nem com a ponta dos ouvidos, e dizendo que entregar as almas à escravidão dos demônios era pior do que todas as mortes e toda destruição, propôs que a única libertação de tudo isso era a fuga para o Senhor; e então, tendo juntas concordado no parecer, e composto os corpos ordenadamente com as vestes, chegadas ao próprio meio do caminho, pediram discretamente aos guardas um breve afastamento, e lançaram-se ao rio que corria ao lado. Estas, pois, a si mesmas [se lançaram]; e um outro [par] de virgens, na própria Antioquia, em tudo dignas de Deus e verdadeiramente irmãs, ilustres pela linhagem, esplêndidas pela vida, jovens pelos anos, belas pelo corpo, graves pela alma, piedosas pelo modo de viver, admiráveis pelo zelo — como se a terra não suportasse carregar tais [criaturas] —, os servidores dos demônios mandaram lançá-las ao mar. Estas coisas, pois, entre estes.

E coisas horripilantes aos ouvidos padeceram outros no Ponto: perfurados nos dedos das duas mãos, com canas agudas, desde as pontas das unhas; e outros, derretido chumbo ao fogo, tinham a matéria fervente e incandescida derramada pelas costas, e assadas as partes mais indispensáveis do corpo; e outros suportaram, nos membros secretos e nas entranhas, padecimentos vergonhosos, impiedosos e nem dizíveis em palavras, que os nobres e legais juízes, exibindo a sua truculência como uma virtude de sabedoria, inventavam com ambição de glória — rivalizando em superar-se uns aos outros com suplícios sempre mais novos, como em prêmios de um concurso. Mas as últimas das calamidades [vieram] quando, exaustos pela excessividade dos males, e cansados de matar, e saciados e fartos do derramamento de sangues, voltaram-se para o que consideravam bondoso e humano, de modo a parecer não mais tramar nada de terrível contra nós: pois diziam não convir manchar as cidades com sangues de concidadãos, nem difamar de crueldade o supremo governo dos que dominavam, benévolo e manso para com todos — antes, dever a beneficência da autoridade humana e imperial estender-se a todos, não mais sendo [ninguém] castigado com a morte; pois estava abolido este castigo contra nós, por causa da humanidade dos que dominavam. Então se ordenava que fossem arrancados os olhos e mutilada uma das pernas: pois isto era, para eles, o humano, e o mais leve dos castigos contra nós. De modo que já, por causa desta "humanidade" dos ímpios, não é mais possível declarar a multidão — acima de todo cálculo — dos que primeiro tinham o olho direito cortado à espada e depois cauterizado a fogo, e os pés esquerdos inutilizados de novo com cautérios pelos jarretes, e depois disso eram condenados às minas de cobre da província, não tanto para o serviço quanto para o mau trato e a miséria; e, além de tudo isto, de [tantos] outros que caíram em outros combates, que nem é possível enumerar — pois as suas façanhas vencem todo discurso. Nestes [combates], os magníficos mártires de Cristo, tendo resplandecido por toda a terra habitada, com razão pasmaram por toda parte as testemunhas oculares da sua coragem, e apresentaram por si mesmos as provas manifestas do poder verdadeiramente divino e inefável do nosso Salvador. Mencionar cada um por nome seria longo, para não dizer impossível.

XIII

Sobre os presidentes da igreja que mostraram com o próprio sangue a genuinidade da piedade que representavam

XIII. Τῶν δὲ κατὰ τὰς ἐπισήμους πόλεις μαρτυρησάντων ἐκκλησιασταικῶν ἀρχόντων πρῶτος ἡμῖν ἐν εὐσεβῶν στήλαις τῆς χριστοῦ βασιλείας ἀνηγορεύσθω μάρτυς ἐπίσκοπος τῆς Νικομηδέων πόλεως, τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθείς, Ἄνθιμος, δ’ ἐπ’ Ἀντιοχείας μαρτύρων τὸν πάντα βίον ἄριστος πρεσβύτερος δέουσι τὸν ἀριθμὸν πεσσαράκοντα τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνεται, Αἰγύπτιοί τε αὐτόθι Πήλευς καὶ Νεῖλος ἐπίσκοποι μεθ’ ἑτέρων τὴν διὰ πυρὸς ὑπέμειναν τελευτήν. καὶ τὸ μέγα δὲ κλέος τῆς Καισαρέων παροικίας ἐν τούτοις ἡμῖν μνημονευέσθω Πάμφιλος πρεσβύτερος, τῶν καθ’ ἡμᾶς θαυμασιώτατος, οὗ τῶν ἀνδραγαθημάτων τὴν ἀρετὴν κατὰ τὸν δέοντα καιρὸν ἀναγράφομεν. τῶν δ’ ἐπ’ Ἀλεξανδρείας καθ’ ὅλης τε Αἰγύπτου καὶ Θηβαΐδος διαπρεπῶς τελειωθέντων πρῶτος Πέτρος, αὐτῆς Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπος, θεῖόν τι χρῆμα διδασκάλων τῆς ἐν Χριστῷ θεοσεβείας, ἀναγεγράφθω, καὶ τῶν σὺν αὐτῷ πρεσβυτέρων Φαῦστος καὶ Δῖος καὶ Ἀμμώνιος, τέλειοι Χριστοῦ μάρτυρες, Φιλέας τε καὶ Ἡσύχιος καὶ Παχύμιος καὶ Θεόδωρος, τῶν ἀμφὶ τὴν Αἴγυπτον ἐκκλησιῶν ἐπίσκοποι, μυρίοι τε ἐπὶ τούτοις ἄλλοι διαφανεῖς, οἳ πρὸς τῶν κατὰ χώραν καὶ τόπον παροικιῶν μνημονεύονται· ὧν ἀνὰ τὴν πᾶσαν οἰκουμένην ὑπὲρ τῆς εἰς τὸ θεῖον εὐσεβείας ἠγωνισμένων γραφῆ παραδιδόναι τοὺς ἄθλους ἐπ’ ἀκριβές τε ἕκαστα τῶν περὶ αὐτοὺς συμβεβηκότων ἱστορεῖν οὐχ ἡμέτερον, τῶν δ’ ὄφει τὰ πράγματα παρειληφότων ἴδιον ἂν γένοιτο· οἷς γε μὴν αὐτὸς παρεγενόμην, τούτους καὶ τοῖς μεθ’ ἡμᾶς γνωρίμους δι’ ἑτέρας ποιήσομαι γραφῆς. κατά γε μὴν τὸν παρόντα λόγον τὴν παλινῳδίαν τῶν περὶ ἡμᾶς εἰργασμένων τοῖς εἰρημένοις ἐπισυνάψω τά τε ἐξ ἀρχῆς τοῦ διωγμοῦ συμβεβηκότα, χρησιμώτατα τυγχάνοντα τοῖς ἐντευξομένοις. Τὰ μὲν οὖν πρὸ τοῦ καθ’ ἡμῶν πολέμου τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας, ἐν δάοις δὴ χρόνοις τὰ τῶν ἀρχόντων φίλιά τε ἦν ἡμῖν καὶ εἰρηναῖα, ὁπόσης ἀγαθῶν εὐφορίας καὶ εὐετηρίας ἠξίωτο, τίς ἄν ἐξαρκέσειεν λόγος διηγήσασθαι; ὅτε καὶ οἱ μάλιστα τῆς καθόλου κρατοῦντες ἀρχῆς δεκαετηρίδας καὶ εἰκοσαετηρίδας ἐκπλήσαντες, ἐν ἑορταῖς καὶ πανηγύρεσιν φαιδροτάταις τε θαλίαις καὶ εὐφροσύναις μετὰ πάσης εὐσταθοῦς διετέλουν εἰρήνης. Οὕτω δ’ αὐτοῖς ἀπαραποδίστως αὐξούσης καὶ ἐπὶ μέγα ὁσημέραι προϊούσης τῆς ἀθρόως τῆς πρὸς ἡμᾶς εἰρήνης μεταθέμενοι, πόλεμον ἄσπονδον ἐγείρουσιν· οὔπω δ’ αὐτοῖς τῆς τοιᾶσδε κινήσεως δεύτερον ἔτος πεπλήρωτο, καί τι περὶ τὴν ὅλην ἀρχὴν νεώτερον γεγονὸς τὰ πάντα πράγματα ἀνατρέπει. νόσου γὰρ οὐκ αἰσίας τῷ πρωτοστάτῃ τῶν εἰρημένων ἐπισκηψάσης, ὑφ’ ἧς ἤδη καὶ τὰ τῆς διανοίας εἰς ἕκστασιν αὐτῷ παρήγετο, σὺν τῷ μετ’ αὐτὸν δευτερείοις τετιμημένῳ μένω τὸν δημώδη καὶ ἰδιωτικὸν ἀπολαμβάνει βίον· οὔπω δὲ ταῦθ’ οὕτω πέπρακτο, καὶ διχῇ τὰ πάντα τῆς ἀρχῆς διαιρεῖται, πρᾶγμα μηδ’ ἄλλοτέ πω πάλαι γεγονὸς μνήμῃ παραδεδομένον. χρόνου δ’ οὐ πλείστου μεταξὺ γενομένου βασιλεὺς Κωνστάντιος τὸν πάντα βίον πραότατα καὶ τοῖς ὑπηκόοις εὐνοικώτατα τῷ τε θείῳ λόγῳ προσφιλέστατα διαθέμενος, παῖδα γνήσιον Κωνσταντῖνον αὐτοκράτορα καὶ Σεβαστὸν ἀνθ’ ἑαυτοῦ καταλιπών, κοινῷ φύσεως νόμῳ τελευτᾷ τὸν βίον, πρῶτός τε ἐν θεοῖς ἀνηγορεύετο παρ’ αὐτοῖς, ἁπάσης μετὰ θάνατον, ὅση βασιλεῖ τις ἂν ὠφείλετο, τιμῆς ἠξιωμένος, χρηστότατος καὶ ἠπιώτατος βασιλέων· ὃς δὴ καὶ μόνος τῶν καθ’ ἡμᾶς ἐπαξίως τῆς ἡγεμονίας τὸν πάντα τῆς ἀρχῆς διατελέσας χρόνον καὶ τἄλλα τοῖς πᾶσι δεξιώτατον καὶ εὐεργετικώτατον παρασχὼν ἑαυτόν τοῦ τε καθ’ ἡμῶν πολέμου μηδαμῶς ἐπικοινωνήσας, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὑπ’ αὐτὸν θεοσεβεῖς ἀβλαβεῖς καὶ ἀνεπηρεάστους Φυλάξας καὶ μήτε τῶν ἐκκλησιῶν τοὺς οἴκους καθελὼν μήθ’ ἕτερόν τι καθ’ ἡμῶν καινουργήσας, τέλος εὔδαιμον καὶ τρισμακάριον ἀπείληφεν τοῦ βίου, μόνος ἐπὶ τῆς αὐτοῦ βασιλείας εὐμενῶς καὶ ἐπιδόξως ἐπὶ διαδόχῳ γνησίῳ παιδὶ πάντα σωφρονεστάτῳ τε καὶ εὐσεβεστάτῳ τε· λευτήσας. τούτου παῖς Κωνσταντῖνος εὐθὺς ἀρχόμενος βασιλεὺς τελεώτατος καὶ Σεβαστὸς πρὸς τῶν στρατοπέδων καὶ ἔτι πολὺ τούτων πρότερον πρὸς αὐτοῦ τοῦ παμβασιλέως θεοῦ ἀναγορευθείς, ζηλωτὴν ἑαυτὸν τῆς πατρικῆς περὶ τὸν ἡμέτερον λόγον εὐσεβείας κατεστήσατο. καὶ οὗτος μὲν τοιοῦτος· Λικίννιος δ’ ἐπὶ τούτοις ὑπὸ κοινῆς ψήφου τῶν κρατούντων αὐτοκράτωρ καὶ Σεβαστὸς ἀναπέφηνεν. ταῦτα Μαξιμῖνον δεινῶς ἐλύπει, μόνον Καίσαρα παρὰ πάντας εἰς ἔτι τότε χρηματίζοντα· ὃς δὴ οὖν τὰ μάλιστα τυραννικὸς ὤν παραρπάσας ἑαυτῷ τὴν ἀξίαν, Σεβαστὸς ἦν, αὐτὸς ὑφ’ ἑαυτοῦ γεγονώς. ἐν τούτῳ δὲ Κωνσταντίνῳ μηχανὴν θανάτου συρράπτων ἁλοὺς ὁ μετὰ τὴν ἀπόθεσιν ἐπανῃρῆσθαι δεδηλωμένος αἰσχίστῳ καταστρέφει θανάτῳ· πρώτου δὲ τούτου τὰς ἐπὶ τιμῇ γραφὰς ἀνδριάντας τε καὶ δάα τοιαῦτα ἐπ’ ἀναθέσει νενόμισται, ὡς ἀνοσίου καὶ δυσσεβεστάτου καθῄρουν.

Dos chefes eclesiásticos martirizados nas cidades insignes, o primeiro que devemos proclamar, nas estelas dos piedosos, [como] mártir do reino de Cristo, seja Ântimo, bispo da cidade dos nicomedenses, decapitado; e, dos mártires de Antioquia, [o] melhor por toda a vida, um presbítero [lacuna no texto-fonte: o trecho sobre os mártires de Antioquia, da Fenícia e da Palestina está truncado na fonte digital] […] faltando [pouco] para quarenta em número, é decapitado; e ali os egípcios Peleu e Nilo, bispos, com outros, suportaram a morte pelo fogo. E entre estes seja por nós lembrada também a grande glória da paróquia dos cesareenses, Pânfilo, presbítero, o mais admirável dos do nosso [tempo], cuja excelência de façanhas registraremos no tempo devido. E, dos que foram consumados com distinção em Alexandria e por todo o Egito e a Tebaida, seja inscrito primeiro Pedro, bispo da própria Alexandria, divino tesouro dos mestres da piedade em Cristo; e, dos presbíteros com ele, Fausto e Dio e Amônio, mártires perfeitos de Cristo; e Fileas e Hesíquio e Paquímio e Teodoro, bispos das igrejas do Egito; e, além destes, inúmeros outros ilustres, que são lembrados pelas paróquias de cada região e lugar. Dos que por toda a terra habitada combateram pela piedade para com a divindade, transmitir por escrito as lutas, e historiar com exatidão cada uma das coisas que lhes sucederam, não é nosso [ofício] — seria próprio dos que viram os fatos com os olhos; mas aqueles a que eu mesmo estive presente, esses tornarei conhecidos também aos [que vierem] depois de nós, por outro escrito. Na presente exposição, porém, ligarei ao que foi dito a retratação do que foi praticado contra nós, e o que sucedeu desde o princípio da perseguição — coisas utilíssimas aos que [as] lerem.

Antes da guerra contra nós, pois, [nos tempos] em que o governo dos romanos nos era amigo e pacífico, de quanta fartura de bens e prosperidade ele foi julgado digno, que discurso bastaria para narrar? Quando também os supremos detentores do poder universal, completando decênios e vintênios [de reinado], passavam o tempo em festas e solenidades, em banquetes esplendíssimos e regozijos, com toda paz estável. Mas, crescendo-lhes assim, sem impedimento, o poder, e avançando dia a dia para a grandeza, de repente mudaram da paz para conosco e levantam uma guerra sem tréguas. E ainda não se lhes completara o segundo ano de tal movimento, quando algo de inesperado, ocorrido em torno do governo inteiro, subverte todos os negócios. Pois, tendo desabado sobre o primeiro dos referidos [Diocleciano] uma doença nada auspiciosa, pela qual até a sua razão era desviada para o transtorno, junto com o que fora honrado com o segundo lugar depois dele [Maximiano], retoma a vida comum e privada. E ainda não se fizera isto assim, e o conjunto do governo divide-se em dois — coisa que nunca antes, em tempo algum, fora transmitida à memória.

Não muito tempo depois, o imperador Constâncio — que dispôs toda a vida mansíssima e benevolíssimamente para com os súditos, e amicíssimamente para com a palavra divina —, tendo deixado o filho legítimo Constantino [como] imperador e Augusto em seu lugar, pela lei comum da natureza termina a vida; e foi o primeiro proclamado entre os deuses junto deles, julgado digno, depois da morte, de toda honra que se poderia dever a um imperador — o mais bondoso e o mais manso dos imperadores. Ele, o único dos do nosso [tempo] que passou todo o tempo do [seu] governo de modo digno da soberania, e que em tudo o mais se mostrou favorabilíssimo e beneficentíssimo para com todos, e que da guerra contra nós de modo nenhum participou — antes, guardou ilesos e livres de vexame os tementes a Deus sob ele, e nem derrubou os edifícios das igrejas, nem inovou outra coisa alguma contra nós —, recebeu um fim de vida feliz e três vezes bem-aventurado: o único que morreu no seu próprio reinado benevolamente e com glória, [deixando] por sucessor um filho legítimo, em tudo prudentíssimo e piedosíssimo. O filho deste, Constantino, logo no começo proclamado imperador perfeitíssimo e Augusto pelas tropas — e, muito antes disto, pelo próprio Deus, o Rei de todos —, estabeleceu-se emulador da piedade paterna para com a nossa palavra. Tal era este. E, depois disto, Licínio, por voto comum dos que dominavam, foi proclamado imperador e Augusto. Isto afligia terrivelmente Maximino, que até então era intitulado somente César entre todos. Ele, pois, sendo tirânico ao extremo, tendo arrebatado para si a dignidade, era Augusto, feito [tal] por si mesmo. Neste ínterim, aquele que, como se mostrou, retomara [o poder] depois da abdicação [Maximiano], apanhado tramando maquinação de morte contra Constantino, morre de morte vergonhosíssima; e dele, primeiro, destruíram as inscrições honoríficas e as estátuas e tudo quanto se costuma erigir em dedicatória, como de um homem sacrílego e impiíssimo.

XIV

Sobre o caráter dos inimigos da piedade

XIV. τούτου παῖς Μαξέντιος, ὁ τὴν ἐπὶ Ῥώμης τυραννίδα τυραννίδα συστησάμενος, μὲν τὴν καθ’ ἡμᾶς πίστιν ἐπ’ ἀρεσκείᾳ καὶ κολακείᾳ τοῦ δήμου ‘Ρωμαίων καθυπεκρίνατο ταύτῃ τε τοῖς ὑπηκόοις τὸν κατὰ χριστιανῶν ἀνεῖναι προστάττει διωγμόν, εὐσέβειαν ἐπιμορφάζων καὶ ὡς ἄν δεξιὸς καὶ πολὺ πρᾶος παρὰ τοὺς προτέρους φανείη· οὐ μὴν οἷος ἕσεσθαι ἠλπίσθη, τοιοῦτος ἔργοις ἀναπέφηνεν, εἰς πάσας δ’ ἀνοσιουργίας ὀκείλας, οὐδὲν ὅ τι μιαρίας ἔργον καὶ ἀκολασίας πάρα· λέλοιπεν, μοιχείας καὶ παντοίας ἐπιτελῶν φθοράς. διαζευγνύς γέ τοι τῶν ἀνδρῶν τὰς κατὰ νόμον γαμετάς, ταύταις ἐνυβρίζων ἀτιμότατα, τοῖς ἀνδράσιν αὖθις ἀπέπεμπεν, καὶ ταῦτ’ οὐκ ἀσήμοις οὐδ’ ἀφανέσιν ἐγχειρῶν ἐπετήδευεν, ἀλλ’ αὐτῶν δὴ μάλιστα τῶν τὰ πρῶτα τῆς ‘Ρωμαίων συγκλήτου βουλῆς ἀπενηνεγμένων ἐμπαροινῶν τοῖς ἐξοχωτάτοις. οἱ πάντες δ’ αὐτὸν ὑποπεπτηχότες, δῆμοι καὶ ἄρχοντες, ἔνδοξοί τε καὶ ἄδοξοι, δεινῇ κατετρύχοντο τυραννίδι, καὶ οὐδ’ ἠρεμούντων καὶ τὴν πικρὰν φερόντων δουλείαν ἀπαλλαγή τις ὅμως ἢν τῆς τοῦ τυράννου Φονώσης ὠμότητος. ἐπὶ σμικρᾷ γοῦν ἤδη ποτὲ προφάσει τὸν δῆμον εἰς φόνον τοῖς ἀμφ’ αὐτὸν δορυφόροις ἐκδίδωσιν, καὶ ἐκτείνετο μυρία τοῦ δήμου Ῥωμαίων πλήθη, ἐπὶ μέσης τῆς πόλεως, οὐ Σκυθῶν οὐδὲ βαρβάρων ἀλλ’ αὐτῶν τῶν οἰκείων δόρασι καὶ πανοπλίαις· συγκήτικῶν γε μὴν φόνος ὁπόσος δι’ ἐπιβουλὴν ἐνηργεῖτο τῆς οὐσίας, οὐδ’ ἐξαριθμήσασθαι δυνατόν, ἄλλοτε ἄλλαις πεπλασμέναις αἰτίαις μυρίων ἀναιρουμένων. ἡ δὲ τῶν κακῶν τῷ τυράννῳ κορωνὶς ἐπὶ γοητείαν ἤλαυνεν, μαγικαῖς ἐπινοίαις τοτὲ μὲν γυναῖκας ἐγκύμονας ἀνασχίζοντος, τοτὲ δὲ νεογνῶν σπλάγχνα βρεφῶν διερευνωμένου τε κατασφάττοντος καί τινας ἀρρητοποιίας ἐπὶ δαιμόνων προκλάσεις καὶ ἀποτροπιασμὸν τοῦ πολέμου συνισταμένου· διὰ τούτων γὰρ αὐτῷ τὰ τῆς νίκης κατορθωθήσεσθαι ἡ πᾶσα ἐτύγχανεν ἐλπίς. Οὖτος μὲν οὗν ἐπὶ Ῥώμαης τυραννῶν οὐδ’ ἔστιν εἰπεῖν οἷα δρῶν τοὺς ὑπηκόους κατεδουλοῦτο, ὡς ἤδη καὶ τῶν ἀναγκαίων τροφῶν ἐν ἐσχάτῃ σπάνει καὶ ἀπορίᾳ καταστῆναι, ὅσην ἐπὶ Ῥώμης οὐδ’ ἄλλοτε οἱ καθ’ ἡμᾶς γενέσθαι μνημονεύουσιν. Ὁ δ’ ἐπ’ ἀνατολῆς τύραννος Μαξιμῖνος, ὡς ἂν πρὸς ἀδελφὸν τὴν κακίαν, πρὸς τὸν ἐπὶ Ῥώμης φιλίαν κρύβδην σπενδόμενος, ἐπὶ πλεῖστον χρόνον λανθάνειν ἐφρόντιζεν· φωραθείς γέ τοι ὕστερον δίκην τίννυσι τὴν ἀξίαν. ἢν δὲ θαυμάσαι ὅπως καὶ οὗτος τὰ συγγενῆ καὶ ἀδελφά, μᾶλλον δὲ κακίας τὰ πρῶτα καὶ τὰ νικητήρια τῆς τοῦ κατὰ Ρώμην τυράννου κακοτροπίας γοήτων τε γὰρ καὶ μάγων οἱ πρῶτοι τῆς ἀνωτάτω EUSEBIUS παρ’ αὐτῷ τιμῆς ἠξίωντο, ψοφοδεοῦς ἐς τὰ μάλιστα καὶ δεισιδαιμονεστάτου καθεστῶτος τήν τε περὶ τὰ εἴδωλα καὶ τοὺς δαίμονας περὶ πολλοῦ τιθεμένου πλάνην· μαντειῶν γοῦν δίχα καὶ χρησμῶν οὐδὲ μέχρις ὄνυχος ὡς εἰπεῖν τολμᾶν τι κινεῖν οἷός τε ἦν· οὗ χάριν καὶ τῷ καθ’ ἡμῶν σφοδρότερον ἢ οἱ πρόσθεν καὶ πυκνότερον ἐπετίθετο διωγμῷ, νεὼς κατὰ πᾶσαν πόλιν ἐγείρειν καὶ τὰ χρόνου μήκει καθῃρημένα τεμένη διὰ σπουδῆς ἀνανεοῦσθαι προστάττων ἱερέας τε εἰδώλων κατὰ πάντα τόπον καὶ πόλιν καὶ ἐπὶ τούτων ἑκάστης ἐπαρχίας ἀρχιερέα τῶν ἐν πολιτείαις ἕνα γέ τινα τῶν μάλιστα ἐμφανῶς διὰ πάσης ἐμπρέψαντα λειτουργίας μετὰ στρατιωτικοῦ στίφους καὶ δορυφορίας ἐκτάσσων ἀνέδην τε πᾶσιν γόησιν, ὡς ἂν εὐσεβέσιν καὶ θεῶν προσφιλέσιν, ἡγεμονίας καὶ τὰς μεγίστας προνομίας δωρούμενος. ἐκ δὴ τούτων ὁρμώμενος, πόλιν μὲν οὐ μίαν οὐδὲ χώραν, ὅλας δὲ ἄρδην τὰς ὑπ’ αὐτὸν ἐπαρχίας χρυσοῦ καὶ ἀργύρου καὶ χρημάτων ἀμυθήτων εἰσπράξεσιν ἐπισκήψεσίν τε βαρυτάταις καὶ ἄλλοτε ἄλλαις καταδίκαις ἠνία καὶ κατεπίεζεν. τῶν γε μὴν εὐπόρων τὰς ἐκ προγόνων περιποιηθείσας οὐσίας ἀφαιρούμενος, πλούτους ἀθρόως καὶ σωροὺς χρημάτων τοῖς ἀμφ’ αὐτὸν κόλαξιν ἐδωρεῖτο. παροινίας γε μὴν καὶ μέθης ἐς τοσαύτην ἠνέχθη φοράν, ὡς ἐν τοῖς πότοις παρακόπτειν καὶ τῶν φρενῶν παρεξίστασθαι τοιαῦτά τε μεθύοντα προστάττειν, οἷα ἀνανήψαντα αὐτὸν τῆ ὑστεραίᾳ εἰς μετάμελον ἄγειν· κραιπάλης δὲ καὶ ἀσωτίας μηδενὶ καταλιπὼν ὑπερβολήν, κακίας διδάσκαλον τοῖς ἀμφ’ αὐτὸν ἄρχουσί τε καὶ ἀρχομένοις ἑαυτὸν καθίστη, θρύπτεσθαι μὲν τὸ στρατιωτικὸν διὰ πάσης τρυφῆς τε καὶ ἀκολασίας ἐνάγων, ἡγεμόνας δὲ καὶ στρατοπεδάρχας δι’ ἁρπαγῶν καὶ πλεονεξίας χωρεῖν κατὰ τῶν ὑπηκόων μόνον οὐχὶ συντυραννοῦντας αὐτῷ προκαλούμενος. τί δεῖ τὰς ἐμπαθεῖς τἀνδρὸς αἰσχρουργίας μνημονεύειν ἢ τῶν πρὸς αὐτοῦ μεμοιχευμένων ἀπαριθμεῖσθαι τὴν πληθύν; οὐκ ἢν γέ τοι πόλιν αὐτὸν παρελθεῖν μὴ οὐχὶ ἐκ παντὸς φθορὰς γυναικῶν παρθένων τε ἁρπαγὰς εἰργασμένον. κατὰ πάντων γέ τοι αὐτῷ ταῦτα προυχώρει, μὴ ὅτι μόνων Χριστιανῶν· οἳ θανάτου καταφρονήσαντες παρ’ οὐθὲν αὐτοῦ τὴν τοσαύτην ἔθεντο τυραννίδα. οἱ μὲν γὰρ ἄνδρες ἀνατλάντες πῦρ καὶ σίδηρον καὶ προσηλώσεις θῆράς τε ἀγρίους καὶ θαλάττης βυθοὺς ἀποτομάς τε μελῶν καὶ καυτῆρας καὶ ὀφθαλμῶν κεντήσεις τε καὶ ἐξορύξεις καὶ τοῦ παντὸς σώματος ἀκρωτηριασμοὺς λιμόν τε ἐπὶ τούτοις καὶ μέταλλα καὶ δεαμά, ἐπὶ πάντων μᾶλλον ὑπομονὴν τὴν ὑπὲρ εὐσεβείας ἐνεδείξαντο ἢ τὸ τὸ αέβας τὸ εἰς θεὸν εἰδώλοις ἀντικατηλλάξαντο· αἱ δ’ αὗ γυναῖκες οὐχ ἧττον τῶν ἀνδρῶν ὑπὸ τῆς τοῦ θείου λόγου διδασκαλίας ἠρρενωμέναι, αἲ μὲν τοὺς αὐτοὺς τοῖς ἀνδράσιν ἀγῶνας ὑποστᾶσαι ἴσα τῆς ἀρετῆς ἀπηνέγκαντο βραβεῖα, αἰ δὲ ἐπὶ φθορὰν ἑλκόμεναι θᾶττον τὴν ψυχὴν θανάτῳ ἢ τὸ σῶμα τῇ φθορᾷ παραδεδώκασιν. μόνη γοῦν τῶν ὑπὸ τοῦ τυράννου μεμοιχευμένων Χριστιανὴ τῶν ἐπ’ Ἀλεξανδρίας ἐπισημοτάτη τε καὶ λαμπροτάτη τὴν ἐμπαθῆ καὶ ἀκόλαστον Μαξιμίνου ψυχὴν δι’ ἀνδρειοτάτου παραστήματος ἐξενίκησεν, ἔνδοξος μὲν τὰ ἄλλα πλούτῳ τε καὶ γένει καὶ παιδείᾳ, πάντα γε μὴν δεύτερα σωφροσύνης τεθειμένη· ἢν καὶ πολλὰ λιπαρήσας, κτεῖναι μὲν ἑτοίμως θνῄσκειν ἔχουσαν οὐχ οἷός τε ἦν, τῆς ἐπιθυμίας μᾶλλον τοῦ θυμοῦ κατακρατούσης αὐτοῦ, φυγῇ δὲ ζημιώσας πάσης ἀφείλετο τῆς οὐσίας. μυρίαι δὲ ἄλλαι πρὸς τῶν κατ’ ἔθνος ἀρχόντων, πορνείας ἀπειλὴν μηδ’ ἀκοῦσαι δεδυνημέναι, πᾶν εἶδος βασάνων καὶ στρεβλώσεων καὶ θανατηφόρου κολάσεως ὑπέστησαν. Θαυμασταὶ μὲν οὖν καὶ αὗται, ὑπερφυῶς γε μὴν θαυμασιωτάτη ἡ ἐπὶ ‘Ρώμης εὐγενεστάτη τῷ ὄντι καὶ σωφρονεστάτη γυνὴ πασῶν αἷς ἐμπαροινεῖν ὁ ἐκεῖσε τύραννος Μαξέντιος, τὰ ὅμοια Μαξιμίνῳ δρῶν, ἐπειρᾶτο. ὡς γὰρ ἑπιστάντας τῷ οἴκῳ τοὺς τὰ τοιαῦτα τῷ τυράννῳ διακονουμένους ἐπύθετο Χριστιανὴ δὲ καὶ αὕτη ἦν), τόν τε ἄνδρα αὐτῆς, καὶ ταῦτα Ῥωμαίων ὄντα ἔπαρχον, τοῦ δέους ἕνεκα λαβόντας ἄγειν αὐτὴν ἐπιτρέψαντα, ἐς βραχὺ ὑποπαραιτησαμένη, ὡς ἂν δὴ κατακοσμηθείη τὸ σῶμα, εἴσεισιν ἐπὶ τοῦ ταμιείου καὶ μονωθεῖσα ξίφος καθ’ ἑαυτῆς πήγνυσιν, θανοῦσά τε παραχρῆμα, τὸν μὲν νεκρὸν τοῖς προαγωγοῖς καταλιμπάνει, ἔργοις δ’ αὐτοῖς ἁπάσης φωνῆς γεγωνοτέροις, ὅτι μόνον χρημάτων ἀήττητόν τε καὶ ἀνώλεθρον ἡ παρὰ Χρστιανοῖς ἀρετὴ πέφυκεν, εἰς πάντας ἀνθρώπους τούς τε νῦν ὄντας καὶ τοὺς μετὰ ταῦτα γενησομένους ἐξέφηνεν. τοσαύτη δῆτα κακίας φορὰ ὑφ’ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν συνηνέχθη καιρὸν πρὸς τῶν δύο τυράννων ἀνατολὴν καὶ δύσιν διειληφότων κατεργασθεῖσα· τίς δ’ ἂν τὴν τῶν τοσούτων διερευνώμενος αἰτίαν διατάξαι μὴ οὐχὶ τὸν καθ’ ἡμῶν διωγμὸν ἀποφήνασθαι ἀποφήνασθαι: ὅτε γε μάλιστα οὐ πρότερον τὰ τῆς τοσῆσδε πέπαυτο συγχύσεως ἢ Χριστιανοὺς τὰ τῆς παρρησίας ἀποΛαβεῖν .

O filho deste [Maximiano], Maxêncio, o que constituiu a tirania em Roma, no princípio simulou a nossa fé, para agradar e adular o povo dos romanos, e por isso ordena aos súditos afrouxar a perseguição contra os cristãos — fingindo piedade, e para parecer favorável e muito manso em comparação com os anteriores. Não se mostrou, porém, nas obras, tal como se esperou que seria; antes, encalhando em todas as obras sacrílegas, não deixou de lado nenhuma obra de imundície e devassidão, cometendo adultérios e corrupções de toda sorte. Separando, com efeito, dos maridos as esposas legítimas, ultrajava-as do modo mais desonroso e as devolvia de novo aos maridos; e empenhava-se em fazer isto não a [gente] obscura e apagada, mas insultando principalmente os mais eminentes dos que levavam os primeiros lugares do senado dos romanos. Todos, acovardados diante dele — povos e magistrados, ilustres e sem glória —, eram esmagados por terrível tirania; e, nem mesmo ficando quietos e suportando a amarga escravidão, havia contudo livramento algum da crueldade sanguinária do tirano. Por um pretexto já bem pequeno, certa vez, entregou o povo à matança pelos guardas em volta dele, e eram mortas inúmeras multidões do povo romano, no meio da cidade, pelas lanças e armaduras não de citas nem de bárbaros, mas dos próprios [concidadãos]. E quanta matança de senadores se efetuava por insídia contra os [seus] bens, nem é possível calcular — inúmeros mortos, ora por umas, ora por outras causas forjadas. Mas o coroamento dos males levava o tirano à feitiçaria: com propósitos mágicos, ora abrindo mulheres grávidas, ora esquadrinhando e degolando as entranhas de bebês recém-nascidos, e compondo invocações inomináveis de demônios e ritos de conjuração da guerra — pois toda a [sua] esperança estava em que, por esses meios, alcançaria a vitória. Este, pois, tiranizando em Roma, nem é possível dizer o que fazia para escravizar os súditos, de modo que já até os alimentos necessários chegaram a extrema escassez e penúria, tanta quanta, em Roma, os do nosso [tempo] não se lembram de ter havido em outra ocasião.

E o tirano do oriente, Maximino, tendo feito às escondidas um pacto de amizade com o de Roma, como com um irmão na maldade, cuidava de escondê-lo pelo maior tempo possível; mas, descoberto mais tarde, pagou a pena merecida. Era de admirar como também este [conseguiu] as coisas congêneres e irmãs — ou antes, os primeiros prêmios e a palma da vitória sobre a malignidade do tirano de Roma. Pois os primeiros dos feiticeiros e magos eram por ele julgados dignos da mais alta honra, tendo-se tornado medroso ao extremo e supersticiosíssimo, e dando grande valor ao erro acerca dos ídolos e dos demônios: sem adivinhações e oráculos, com efeito, não era capaz de ousar mover, por assim dizer, nem a ponta de uma unha. Por causa disso, aplicava-se à perseguição contra nós mais violenta e mais assiduamente do que os anteriores: ordenando erguer templos em cada cidade e renovar com zelo os recintos sagrados arruinados pelo comprimento do tempo; e instituindo sacerdotes de ídolos em todo lugar e cidade, e, sobre estes, [como] sumo sacerdote de cada província, algum dos que mais manifestamente se haviam distinguido em todos os serviços públicos, com escolta militar e guarda; e a todos os feiticeiros, sem reserva, como se piedosos e caros aos deuses, presenteando governos e os maiores privilégios. Partindo disso, afligia e oprimia não uma cidade, nem uma região, mas por inteiro todas as províncias sob ele, com exações de ouro e prata e de riquezas indizíveis, e com imposições gravíssimas e condenações ora umas, ora outras. Tirando dos abastados os bens adquiridos dos antepassados, doava, de uma vez, riquezas e montões de dinheiro aos aduladores em volta dele. E chegou a tal excesso de desatino e embriaguez que, nas bebedeiras, deslizava da razão e saía de si, e, ébrio, dava ordens tais que, sóbrio, no dia seguinte, o levavam ao arrependimento. E, não deixando a ninguém superá-lo em crápula e dissolução, estabeleceu-se a si mesmo mestre de maldade para os governantes e governados em volta dele: induzindo o exército a amolecer-se por todo deleite e devassidão, e convidando governadores e comandantes de tropas a avançar contra os súditos com rapinas e cobiças, quase como co-tiranos com ele. Que é preciso lembrar as torpezas passionais do homem, ou enumerar a multidão das adulteradas por ele? Não podia ele, com efeito, passar por uma cidade sem ter praticado, a todo custo, corrupções de mulheres e raptos de virgens. E isto lhe avançava contra todos, exceto somente contra os cristãos: os quais, desprezando a morte, em nada tiveram tamanha tirania dele. Pois os homens, tendo suportado fogo e ferro e cravações, e feras selvagens e abismos do mar, e amputações de membros e cautérios, e picadas e extrações de olhos, e mutilações do corpo inteiro, e, além disto, fome e minas e cadeias, em tudo mostraram antes a perseverança pela piedade do que trocar por ídolos a reverência para com Deus. E as mulheres, por sua vez, não menos que os homens viril­izadas pelo ensino da palavra divina: umas, tendo sustentado os mesmos combates que os homens, levaram os mesmos prêmios da virtude; outras, arrastadas para a corrupção, entregaram mais depressa a alma à morte do que o corpo à corrupção. A única, com efeito, das adulteradas pelo tirano [que resistiu], cristã, das mais insignes e ilustres de Alexandria, venceu a alma passional e devassa de Maximino com atitude coraljosíssima: gloriosa em tudo o mais pela riqueza, pela linhagem e pela educação, mas tudo tendo posto em segundo lugar diante da castidade; e ele, tendo[-a] muito assediado, não foi capaz de matá-la, embora pronta a morrer — pois a cobiça o dominava mais do que a ira —, mas, punindo[-a] com o exílio, apoderou-se de todos os [seus] bens. E inúmeras outras, não tendo podido nem ouvir a ameaça de prostituição, suportaram, da parte dos governadores de cada província, toda espécie de torturas e cavaletes e castigo mortal.

Admiráveis, pois, também estas; mas extraordinariamente a mais admirável de todas [foi] a mulher de Roma, verdadeiramente a mais nobre e a mais casta de todas quantas o tirano de lá, Maxêncio, fazendo coisas iguais a Maximino, tentou ultrajar. Pois, quando soube que estavam à porta da [sua] casa os que serviam ao tirano em tais coisas (e era também ela cristã), e que o seu marido, e isso sendo prefeito dos romanos, por medo consentira que a tomassem e levassem, tendo pedido licença por um instante, como para adornar o corpo, entra no quarto e, a sós, crava contra si mesma uma espada; e, morrendo imediatamente, deixa o cadáver aos proxenetas, e, por obras mais sonoras do que toda voz, manifestou a todos os homens, aos de agora e aos que virão depois, que a virtude que há entre os cristãos é a única posse invencível e indestrutível. Tamanha carga de maldade, pois, acumulou-se num só e mesmo tempo, perpetrada pelos dois tiranos que tinham repartido o oriente e o ocidente. E quem, investigando a causa de tantos [males], hesitaria em declará-la a perseguição contra nós? — mormente quando tamanha confusão não cessou antes que os cristãos recobrassem a liberdade.

XV

Sobre o que sucedeu aos de fora

XV. Διὰ παντός γέ τοι τοῦ κατὰ τὸν διωγμὸν δεκαέτους χρόνου τῶν εἰς ἐπιβουλὴν καὶ πόλεμον τὸν κατ’ ἀλλήλων οὐδὲν αὐτοὺς διαλέλοιπεν. ἄπλωτα μὲν τὰ κατὰ θάλατταν ἦν οὐδ’ ἐξῆν ποθεν καταπλεύσαντας μὴ οὐχὶ πάσαις αἰκίαις ὑπάγεσθαι ατρεβλουμένους μένους καὶ τὰς πλευρὰς καταξαινομένους βασάνοις τε παντοίαις, μὴ ἄρα παρὰ τῶν δι’ ἐναντίας ἐχθρῶν ἥκοιεν, ἀνακρινομένους καὶ τέλος σταυροῖς ἢ τῆ διὰ πυρὸς ὑπαγομένους κολάσει· ἀσπίδων ἐπὶ τούτοις καὶ θωρήκων παρασκευαὶ βελῶν τε καὶ δοράτων καὶ τῆς ἄλλης πολεμικῆς παρατάξεως ἑτοιμασίαι τριήρων τε καὶ τῶν κατὰ ναυμαχίαν ὅπλων κατὰ πάντα συνεκροτοῦντο τόπον οὐδ’ ἢν ἄλλο τι παντί τῳ προσδοκᾶν ἢ πολέμων κατὰ πᾶσαν ἔφοδον ἡμέραν. τούτοις καὶ ὁ μετὰ ταῦτα λιμός τε καὶ λοιμὸς ἐγκατασκήπτει, περὶ ὧν κατὰ καιρὸν ἱστορήσομεν τὰ δέοντα.

Durante todo o tempo dos dez anos da perseguição, com efeito, não lhes faltou nada em insídia e guerra de uns contra os outros. O mar era inavegável, e não era possível a quem desembarcasse de algum lugar não ser submetido a todos os ultrajes — torcido no cavalete e raspado nos flancos, e interrogado sob torturas de toda sorte, [para saber] se não viria da parte dos inimigos do lado oposto — e, por fim, levado a cruzes ou ao castigo pelo fogo. Além disto, preparações de escudos e couraças, e aprontos de dardos e lanças e do restante aparato bélico, e de trirremes e das armas para batalha naval reuniam-se em todo lugar, e ninguém podia esperar outra coisa senão um assalto de guerra a cada dia. A isto sobrevêm ainda, depois, a fome e a peste, sobre as quais historiaremos o devido no tempo oportuno.

XVI

Sobre a mudança das coisas para melhor

ΧVI. Τοιαῦτ' ἦν τὰ διὰ παντὸς τοῦ διωγμοῦ παρατετακότα, δεκάτῳ μὲν ἔτει σὺν θεοῦ χάριτι παντελῶς πεπαυμένου, λωφᾶν γε μὴν μετ’ ὄγδοον ἔτος ἐναρξαμένου. ὡς γὰρ τὴν εἰς ἡμᾶς ἐπισκοπὴν εὐμενῆ καὶ ἵλεω ἡ θεία καὶ οὐράνιος χάρις ἐνεθδίκνυτο, τότε δῆτα καὶ οἱ καθ’ ἡμᾶς ἄρχοντες, αὐτοὶ δὴ ἐκεῖνοι δι’ ὧν πάλαι τὰ τῶν καθ’ ἡμᾶς ἐνηργεῖτο πολέμων, παραδοξότατα μεταθέμενοι τὴν γνώμην, παλινῳδίαν ἦδον Χρηστοῖς περὶ ἡμῶν προγράμμασιν καὶ διατάγμασιν ἡμερωτάτοις τὴν ἐπὶ μέγα ἁφθεῖσαν τοῦ διωγμοῦ πυρκαϊὰν σβεννύντες. οὐκ ἀνθρώπινον δέ τι τούτου κατέστη αἴτιον οὐδ᾿ οἶκτος, ὡς ἄν φαίη τις, ἢ φιλανθρωπία τῶν ἀρχόντων· πολλοῦ δεῖ· πλείω γὰρ ὁσημέραι καὶ χαλεπώτερα ἀρχῆθεν καὶ εἰς ἐκεῖνο τοῦ καιροῦ τὰ καθ᾿ ἡμῶν αὐτοῖς ἐπενοεῖτο, ποικιλωτέραις μηχαναῖς ἄλλοτε ἄλλως τὰς καθ᾿ ἡμῶν αἰκίας ἐπικαινουργούντων· ἀλλ᾿ αὐτῆς γε τῆς θείας προνοίας ἐμφανὴς ἐπίσκεψις, τῷ μὲν αὐτῆς καταλλαττομένης λαῷ, τῷ δ᾿ αὐθέντη τῶν κακῶν ἐπεξιούσης καὶ πρωτοστάτῃ τῆς τοῦ παντὸς διωγμοῦ κακίας ἐπιχολουμένης. καὶ γὰρ εἴ τι ταῦτ᾿ ἐχρῆν κατὰ θείαν γενέσθαι κρίσιν, ἀλλά οὐαί, φησὶν ὁ λόγος, δι᾿ οὑ δ᾿ ἄν τὸ σκάνδαλον ἔρχηται.” μέτεισιν δ᾿ οὖν αὐτὸν θεήλατος κόλασις, ἐξ αὐτῆς αὐτοῦ καταρξαμένη σαρκὸς καὶ μέχρι τῆς ψυχῆς προελθοῦσα. ἀθρόα μὲν γὰρ περὶ τὰ μέσα τῶν ἀπορρήτων τοῦ σώματος ἀπόστασις στασις αὐτῷ γίνεται, εἶθ᾿ ἕλκος ἐν βάθει συριγγῶδες καὶ τούτων ἀνίατος νομὴ κατὰ τῶν ἐνδοτάτω σπλάγχνων· ἀφ᾿ ὧν ἄλεκτόν τι πλῆθος σκωλήκων βρύειν θανατώδη τε ὀδμὴν ἀποπνεῖν, τοῦ παντὸς ὄγκου τῶν σωμάτων ἐκ πολυτροφίας αὐτῷ καὶ πρὸ τῆς νόσου εἰς ὑπερβολὴν πλήθους πιμελῆς μεταβεβληκότος, ἢν τότε κατασαπεῖσαν ἀφόρητον καὶ φρικτοτάτην τοῖς πλησιάζουσιν παρέχειν τὴν θέαν. ἰατρῶν δ᾿ οὖν οἳ μὲν οὐδ᾿ ὅλως ὑπομεῖναι τὴν τοῦ δυσώσοθς ὑπερβάλλουσαν ἀτοπίαν οἷοί τε, κατεσφάττοντο, οἳ δὲ διῳδηκότος τοῦ παντὸς ὄγκου καὶ εἰς ἀνέλπιστον σωτηρίας ἀποπεπτωκότος μηδὲν ἐπικουρεῖν δυνάμενοι, ἀνηλεῶς ἐκτείνοντο.

Tais eram as coisas estendidas ao longo de toda a perseguição — que no décimo ano, com a graça de Deus, cessou por completo, tendo começado a amainar depois do oitavo ano. Pois, quando a graça divina e celeste mostrou a [sua] visitação benévola e propícia sobre nós, então, sim, também os governantes do nosso [tempo] — aqueles mesmos por quem de há muito se efetuavam as guerras contra nós —, mudando de parecer do modo mais extraordinário, entoavam uma palinódia, apagando, com editos benignos a nosso respeito e com decretos mansíssimos, o incêndio da perseguição ateado até tão alto. Mas não foi causa disto algo humano, nem compaixão, como diria alguém, ou humanidade dos governantes — longe disso: pois cada dia mais numerosas e mais duras coisas contra nós eram por eles maquinadas, desde o princípio e até aquele momento, inovando os ultrajes contra nós, ora de um modo, ora de outro, com artifícios mais variados —; mas [foi] a visitação manifesta da própria providência divina, que se reconciliava com o seu povo, e procedia contra o autor dos males, irando-se contra o primeiro responsável pela maldade de toda a perseguição. Pois, ainda que fosse preciso que estas coisas acontecessem por juízo divino, contudo "ai", diz a palavra, "daquele por quem o escândalo vem". Persegue-o, pois, um castigo enviado por Deus, que começou pela sua própria carne e avançou até a alma. Pois de repente forma-se-lhe um abscesso no meio das partes secretas do corpo, depois uma úlcera fistulosa em profundidade; e a corrosão incurável destas [avançava] pelas entranhas mais interiores; das quais fervilhava uma indizível multidão de vermes, e exalava um cheiro mortífero — visto que toda a massa dos seus corpos, por excesso de comida, mesmo antes da doença, se transformara numa quantidade transbordante de gordura, a qual então, apodrecida, oferecia aos que se aproximavam um espetáculo insuportável e horripilantíssimo. Dos médicos, pois, uns, incapazes de suportar de todo a excessiva anomalia do mau cheiro, eram degolados; outros, nada podendo socorrer, inchada toda a massa e caída em desesperança de salvação, eram mortos impiedosamente.

XVII

Sobre a retratação dos que dominavam

XVII. καὶ δὴ τοσούτοις παλαίων κακοῖς συναίσθησιν τῶν κατὰ τῶν θεοσεβῶν αὐτῷ τετολμημένων ἴσχει, συναγαγὼν δ’ οὖν εἰς ἑαυτὸν τὴν διάνοιαν, πρῶτα μὲν ἀνθομολογεῖται τῷ τῶν ὅλων θεῷ, εἶτα τοὺς ἀμφ’ αὐτὸν ἀνακαλέσας, μηδὲν ὑπερθεμένους τὸν κατὰ Χριστιανῶν ἀποπαῦσαι διωγμὸν νόμῳ τε καὶ δόγματι βασιλικῷ τὰς ἐκκλησίας αὐτῶν οἰκοδομεῖν ἐπισπέρχειν καὶ τὰ συνήθη δισπράττεσθαι, εὐχὰς ὑπὲρ τοῦ βασιλείου ποιουμένους, προστάττει. αὐτίκα γοῦν ἔργου τῷ λόγῳ παρηκολουθηκότος, ἥπλωτο κατὰ πόλεις βασιλικὰ διατάγματα, τὴν παλινῳδίαν τῶν καθ’ ἡμᾶς τοῦτον περιέχοντα τὸν τρόπον· “Αὐτοκράτωρ Καῖσαρ Γαλέριος Οὐαλέριος Μαξιμιανὸς ἀνίκητος Σεβαστός, ἀρχιερεὺς μέγιστος, Γερμανικὸς μέγιστος, Αἰγυπτιακὸς μέγιστος, Θηβαϊκὸς μέγιστος, Σαρματικὸς μέγιστος πεντάκις, Περσῶν μέγιστος δίς, ἑξάκις, Ἀρμενίων μέγιστος, Μηδῶν μέγιστος, Αδιαβηνῶν μέγιστος, δημαρχικῆς ἐξουσίας τὸ εἰκοστόν, αὐτοκράτωρ τὸ ἐννεακαιδέκατον, ὕπατος τὸ ὄγδοον, πατὴρ πατρίδος, ἀνθύπατος· καὶ Αὐτοκράτωρ Καῖσαρ Φλαύιος Οὐαλέριος Κωνσταντῖνος εὐσεβὴς εὐτυχὴς ἀνίκητος Σεβαστός, ἀρχιερεὺς μέγιστος, δημαρχικῆς ἐξουσίας, αὐτοκράτωρ τὸ πέμπτον, ὕπατος, πατὴρ πατρίδος, ἀνθύπατος. καὶ Αὐτοκράτωρ Καῖσαρ Οὐαλέριος Λικιννιανὸς Λικίννιος εὐσεβὴς εὐτυχὴς ἀνίκητος Σεβαστός, ἀρχιερεὺς μέγιστος, δημαρχικῆς ἐξουσίας ουσίας τὸ τέταρτον, αὐτοκράτωρ τὸ τρίτον, ὕπατος, πατὴρ πατρίδος, ἀνθύπατος, ἐπαρχιώταις ἰδίοις χαίρειν.] “Μεταξὺ τῶν λοιπῶν, ἅπερ ὑπὲρ τοῦ χρησίμου καὶ λυσιτελοῦς τοῖς δημοσίοις διατυπούμεθα, ἡμεῖς μὲν βεβουλήμεθα πρότερον κατὰ τοὺς ἀρχαίους νόμους καὶ τὴν δημοσίαν ἐπιστήμην τὴν τῶν Ῥωμαίων ἅπαντα ἐπανορθώσασθαι καὶ πρόνοιαν ποιήσασθαι ἵνα καὶ οἱ Χριστιανοί, οἵτινες τῶν γονέων τῶν ἑαυτῶν καταλελοίπασιν τὴν αἵρεσιν, εἰς ἀγαθὴν πρόθσιν ἐπανέλθοιεν· ἐπείπερ τινὶ λογισμῷ τοσαύτη αὐτοὺς πλεονεξία κατεσχήκει καὶ ἄνοια κατειλήφει ὡς μὴ ἕπεσθαι τοῖς ὑπὸ τῶν πάλαι καταδειχθεῖσιν, ἅπερ ἴσως πρότερον καὶ οἱ γονεῖς αὐτῶν ᾖσαν καταστήσαντες, ἀλλὰ κατὰ τὴν αὐτῶν πρόθεσιν καὶ ὡς ἕκαατος ἐβούλετο, οὕτως ἑαυτοῖς καὶ νόμους ποιῆσαι καὶ τούτους παραφυλάσσειν καὶ ἐν διαφόροις διάφορα πλήθη συνάγειν. τοιγαροῦν τοιούτου ὑφ’ ἡμῶν προστάγματος παρακολουθήσαντος ὥατε ἐπὶ τὰ ὑπὸ τῶν ἀρχαίων κατασταθέντα ἑαυτοὺς μεταστήσαιεν, πλεῖστοι μὲν κινδύνῳ ὑποβληθέντες, πλεῖστοι δὲ ταραχθέντες παντοίους θανάτους ὑπέφερον· καὶ ἐπειδὴ τῶν πολλῶν τῆ αὐτῇ ἀπονοίᾳ διαμενόντων ἑωρῶμεν μήτε τοῖς θεοῖς τοῖς ἐπουρανίοις τὴν ὀφειλομένην θρῃσκείαν προσάγειν αὐτοὺς μήτε τῷ τῶν χριστιανῶν προσέχειν, ἀφορῶντες εἰς τὴν ἡμετέραν φιλανθρωπίαν καὶ τὴν διηνεκῆ συνήθειαν δι’ ἧς εἰώθαμεν ἅπασιν ἀνθρώποις συγγνώμην ἀπονέμειν, καὶ ἐν τούτῳ τὴν συγχώρησιν τὴν ἡμετέραν ἐπεκτεῖναι δεῖν ἐνομίσαμεν, ἵνα αὗθις αὖθισ Χριστιανοὶ καὶ τοὺς οἴκους ἐν οἷς συνήγοντο, συνθῶσιν οὕτως ὥστε μηδὲν ὑπεναντίον τῆς ἐπιστήμης αὐτοὺς πράττειν. δι’ ἑτέρας δὲ ἐπιστολῆς τοῖς δικασταῖς δηλώσομεν τί αὐτοὺς παραφθλάξασθαι δεήσει· ὅθεν κατὰ ταύτην τὴν συγχώρησιν τὴν ἡμετέραν ὀφείλουσιν τὸν ἑαυτῶν θεὸν ἱκετεύειν περὶ τῆς σωτηρίας τῆς ἡμετέρας καὶ τῶν δημοσίων καὶ τῆς ἑαυτῶν, ἵνα κατὰ πάντα τρόπον καὶ τὰ δημόσια παρασχεθῇ ὑγιῆ καὶ ἀμέριμνοι ξῆν ἐν τῇ ἑαυτῶν ἑστίᾳ δυνηθῶσι." Ταῦτα κατὰ τὴν Ῥωμαίων φωνήν, ἐπὶ τὴν Ελλάδα γλῶτταν κατὰ τὸ δυνατὸν μεταληφθέντα, τοῦτον εἶχεν τὸν τρόπον. τί δὴ οὗν ἐπὶ τούτοις γίνεται, ἐπιθεωρῆσαι καιρός. THE APPENDIX TO BOOK VIII (found in codd. AER). 1 Ἀλλ’ ὁ μὲν τῆς γραφῆς αἴτιος μετὰ τὴν τοιάνδε ὁμολογίαν αὐτίκα καὶ οὐκ εἰς μακρὸν τῶν ἀλγηδόνων ἀπαλλαγεὶς μεταλλάττει τὸν βίον. τοῦτον δὴ λόγος ἔχει πρῶτον αἴτιον τῆς τοῦ διωγμοῦ καταστῆναι συμφορᾶς, ἔτι πάλαι πρὸ τῆς τῶν λοιπῶν βασιλέων κινήσεως τοὺς ἐν στρατείαις Χριστιανοὺς καὶ πρώτους γε ἁπάντων τοὺς ἐπὶ τοῦ ἰδίου οἴκου παρατρέπειν ἐκβεβιασμένον καὶ τοὺς μὲν ἐκ τῆς στρατιωτικῆς ἀξίας ἀποκινοῦντα, τοὺς δὲ ἀτιμότατα καθυβρίζοντα, ἤδη δὲ καὶ θάνατον ἑτέροις ἐπαρτῶντα καὶ τοὔσχατόν γε τοὺς τῆς βασιλείας κοινωνοὺς ἐπὶ τὸν κατὰ πάντων ἀνακεκινηκότα διωγμόν· ὧν καὶ αὐτῶν οὐκ ἄξιον τὸ τοῦ βίου τέλος παραδοῦναι σιωπῇ. τεττάρων οὖν τὴν κατὰ πάντων διειληχότων ἀρχήν, οἳ μὲν χρόνῳ καὶ τιμὴ προηγούμενοι οὐδ’ ὅλοις δυεῖν ἔτεσιν ἐπιγενόμενοι τῷ διωγμῷ μεθίστανται τῆς βασιλείας, ᾖ καὶ πρόσθεν ἡμῖν δεδήλωται, καὶ δὴ τὸν ἐπίλοιπον τοῦ βίου χρόνον δημώδει καὶ ἰδιωτικῷ τρόπῳ διαγενόμενοι τέλος τοιόνδε τῆς ζωῆς εἰλήχασιν, ὁ μὲν τιμῇ τε καὶ χρόνῳ τῶν πρωτείων ἠξιωμένος μακρᾷ καὶ ἐπιλυποτάτῃ τῇ τοῦ σώματος ἀσθενείᾳ διεργασθείς, ὁ δὲ τὰ δεύτερα αὐτοῦ φέρων ἀγχόνῃ τὴν ζωὴν ἀπορρήξας, κατά τινα δαιμονίαν προσημείωσιν τοῦτο παθὼν διὰ πλείατας αὐτῷ τετολμημένας ῥᾳδιουργίας. τῶν δὲ μετὰ τούτους ὁ μὲν ὕστατος, ὃν δὴ καὶ ἀρχηγὸν τοῦ παντὸς ἔφαμεν γεγονέναι διωγμοῦ, τοιαῦτα οἷα καὶ προδεδηλώκαμεν πέπονθεν, ὁ δὲ τοῦτον προάγων χρηστότατος καὶ ἠπιώτατος βασιλεὺς Kωνατάντιος, ἐπαξίως τῆς ἡγεμονίας τὸν ἅπαντα τῆς ἀρχῆς διατελέσας χρόνον [ἀλλὰ] καὶ τἄλλα τοῖς πᾶσι δεξιώτατον καὶ εὐεργετικώτατον παπασχὼν ἑαυτόν, ἀτὰρ καὶ τοῦ καθ᾿ ἡμῶν πολέμου ἔξω γενόμενος καὶ τοὺς ὑπ᾿ αὐτὸν θεοσεβεῖς ἀβλαβεῖς καὶ ἀνεπηρεάατους διαφυλάξας καὶ μήτε τοὺς οἴκους τῶν ἐκκλησιῶν καθελὼν μήθ᾿ ἕτερόν τι μηδ᾿ ὅλως καθ᾿ ἡμῶν ἐπικαινουργήσας, τέλος εὔδαιμον καὶ τριαμακάριον ὄντως ἀπείληφεν τοῦ βίου, μόνος ἐπὶ τῆς αὐτοῦ βασιλείας εὐμενῶς καὶ ἐπιδόξως ἐπὶ διαδόχῳ τῆς βααιλείας γνησίῳ παιδὶ τὰ πάντα αωφρονεατάτῳ καὶ εὐσεβεστάτῳ τελευτήαας· δς εὐθὺς ἀρχόμενος βασιλεὺς τελεώτατος καὶ Σεβαατὸς πρὸς τῶν στρατοπέδων ἀναγορευθείς, ζηλωτὴν ἑαυτὸν τῆς πατρικῆς περὶ τὸν ἡμέτερον λόγον εὐσεβείας κατεστήσατο. τοιαύτη τῶν προαναγεγραμμένων τεττάρων ἡ τοῦ βίου ἔκβασις, κατὰ παρηλλαγμένους χρόνους γεγενημένη. τούδὴ μόνος ἔτι λιπὼν ὁ μικρῷ πρόαθεν ἡμῖν εἰρημένος αὺν τοῖς μετὰ ταῦτα εἰς τὴν ἀρχὴν εἰαποιηθεῖαι τὴν προδεδηλωμένην ἐξομολόγηαιν διὰ τοῦ προεκτεθέντος ἐγγράφου λόγου τοῖς πᾶσι φανερὰν κατεστήσαντο.

E, lutando com tantos males, ele chega à consciência das coisas ousadas contra os tementes a Deus. Recolhendo, pois, a mente em si mesmo, primeiro confessa abertamente ao Deus de todas as coisas; depois, tendo chamado os que estavam em volta dele, ordena que, sem nenhum adiamento, façam cessar a perseguição contra os cristãos, e que por lei e decreto imperial os apressem a edificar as suas igrejas e a praticar os [ritos] costumeiros, fazendo orações pela casa imperial. Logo, pois, tendo a obra acompanhado a palavra, foram publicados pelas cidades decretos imperiais, contendo deste modo a retratação das coisas contra nós:

"O Imperador César Galério Valério Maximiano, invicto Augusto, pontífice máximo, Germânico máximo, Egipcíaco máximo, Tebaico máximo, Sarmático máximo cinco vezes, Pérsico máximo duas vezes, Cárpico máximo seis vezes, Armênico máximo, Médico máximo, Adiabênico máximo, [investido] do poder tribunício pela vigésima vez, imperador pela décima nona, cônsul pela oitava, pai da pátria, procônsul; e o Imperador César Flávio Valério Constantino, pio, feliz, invicto Augusto, pontífice máximo, [investido] do poder tribunício, imperador pela quinta vez, cônsul, pai da pátria, procônsul; e o Imperador César Valério Liciniano Licínio, pio, feliz, invicto Augusto, pontífice máximo, [investido] do poder tribunício pela quarta vez, imperador pela terceira, cônsul, pai da pátria, procônsul, aos habitantes das suas províncias, saudações.

"Entre as demais coisas que dispomos para o útil e proveitoso dos interesses públicos, nós quiséramos antes corrigir todas as coisas segundo as antigas leis e a ordem pública dos romanos, e prover para que também os cristãos, que abandonaram a convicção dos seus próprios pais, voltassem a um bom propósito. Visto que, por algum raciocínio, tamanha obstinação os dominara, e tamanha insensatez os tomara, que não seguiam as coisas mostradas pelos antigos — as quais talvez os seus próprios pais primeiro haviam estabelecido —, mas, segundo o seu próprio propósito e como cada um queria, assim faziam leis para si mesmos e as observavam, e reuniam multidões diversas em lugares diversos; por isso, tendo-se seguido uma ordem nossa no sentido de que se transferissem para as coisas estabelecidas pelos antigos, muitíssimos foram submetidos a perigo, e muitíssimos, perturbados, sofreram mortes de toda sorte. E, visto que, permanecendo os muitos na mesma demência, víamos que nem prestavam aos deuses celestes o culto devido, nem atendiam ao do [Deus] dos cristãos: atentando para a nossa humanidade e para o costume perene pelo qual temos por hábito conceder perdão a todos os homens, julgamos que também neste caso se devia estender prontíssimamente a nossa indulgência — para que de novo haja cristãos, e componham as casas em que se reuniam, de tal modo que nada façam de contrário à ordem [pública]. Por outra carta mostraremos aos juízes o que lhes será preciso observar. Donde, conforme esta nossa indulgência, deverão suplicar ao seu deus pela nossa salvação, e pela dos interesses públicos, e pela sua própria — para que, por todo modo, também os negócios públicos se mantenham sãos, e eles possam viver sem inquietação no seu próprio lar."

Estas coisas, na língua dos romanos, transpostas para a língua grega conforme o possível, tinham este teor. Que acontece, pois, depois disto, é tempo de observar.

[Apêndice]

Mas o autor do escrito, depois de tal confissão, logo — e não muito depois —, liberado das dores, troca a vida. Corre a tradição de que este foi o primeiro causador da calamidade da perseguição: já de há muito, antes do movimento dos demais imperadores, tendo-se esforçado por desviar [da fé] os cristãos que estavam nas milícias, e primeiro de todos os da sua própria casa — removendo uns da dignidade militar, ultrajando outros do modo mais desonroso, e já suspendendo a morte sobre outros; e, por fim, tendo incitado os sócios do império à perseguição contra todos. Dos quais mesmos não é digno entregar ao silêncio o fim da vida. Dos quatro, pois, que haviam repartido o poder sobre todos, os que precediam em tempo e honra, não dois anos inteiros depois de sobrevir a perseguição, retiram-se do império, como já antes mostramos; e, tendo passado o restante tempo da vida à maneira comum e privada, tiveram tal fim da vida: o que fora julgado digno do primeiro lugar em honra e tempo [Diocleciano], consumido por longa e tristíssima fraqueza do corpo; e o que levava o segundo lugar depois dele [Maximiano], tendo estrangulado a vida com um laço — padecendo isto conforme certa predição demoníaca, por causa das muitíssimas maldades ousadas por ele. E dos [que vieram] depois destes, o último [Galério] — aquele que dissemos ter sido o instigador de toda a perseguição — padeceu as coisas que já mostramos; mas o que o precedia, o bondosíssimo e mansíssimo imperador Constâncio, tendo passado todo o tempo do [seu] governo de modo digno da soberania, e em tudo o mais se mostrado a todos favorabilíssimo e beneficentíssimo, e tendo ficado fora da guerra contra nós, e guardado os tementes a Deus sob ele ilesos e livres de vexame, e nem derrubado as casas das igrejas, nem inovado absolutamente nada contra nós, recebeu um fim de vida verdadeiramente feliz e três vezes bem-aventurado — o único que morreu no seu próprio reinado benevolamente e com glória, [deixando] por sucessor do império um filho legítimo, em tudo prudentíssimo e piedosíssimo. Este [Constantino], logo no começo proclamado pelas tropas imperador perfeitíssimo e Augusto, estabeleceu-se emulador da piedade paterna para com a nossa palavra. Tal a saída da vida dos quatro acima descritos, ocorrida em tempos diferentes. Destes, pois, o único ainda restante [dos perseguidores], o que mencionamos pouco acima [Galério], com os que depois disso foram adotados no poder, tornou manifesta a todos, pelo texto escrito antes exposto, a confissão antes mostrada.

Livro Nono

I

Sobre a fingida afrouxada [da perseguição]

Θ Ι. Τὰ μὲν δὴ τῆς παλινῳδίας τοῦ προτεθέντος βασιλικοῦ νεύματος ἥπλωτο τῆς Ἀσίας πάντη καὶ πανταχοῦ κατά τε τὰς ἀμφὶ ταύτην ἐπαρχίας· ὧν τοῦτον ἐπιτελεαθέντων τὸν τρόπον αξιμῖνος, ὁ ἐπ’ ἀνατολῆς τύραννος, δυααεβέατατος εἰ καί τις ἄλλος, καὶ τῆς εἰς τὸν τῶν ὅλων θεὸν εὐσεβείας πολεμιώτατος γεγονώς, οὐδαμῶς τοῖς γραφεῖσιν ἀρεαθείς, ἀντὶ τοῦ προτεθέντος γράμματος λόγῳ προατάττει τοῖς ὑπ’ αὐτὸν ἄρχουσιν τὸν καθ’ ἡμῶν ἀνεῖναι πόλεμον. ἐπεὶ γὰρ αὐτῷ μὴ ἐξῆν ἄλλως τῆ τῶν κρειττόνων ἀντιλέγειν κρίαει, τὸν προεκτεθέντα νόμον ἐν παραβύατῳ θεὶς καὶ ὅπως ἐν τοῖς ὑπ’ αὐτὸν μέρεσιν μὴ εἰς προῦπτον ἀχθείη, φροντίσας, ἀγράφῳ προστάγματι τοῖς ὑπ’ αὐτὸν ἄρχουσιν τὸν καθ’ ἡμῶν διωγμὸν ἀνεῖναι προστάττει· οἳ δὲ τὰ τῆς παρακελεύσεως ἀλλήλοις διὰ γραφῆς ὑποαημαίνουαιν . ὁ γοῦν παρ’ αὐτοῖς τῷ τῶν ἐξοχωτάτων ἐπάρχων ἀξιώματι τετιμημένος Σαβῖνος πρὸς τοὺς κατ’ ἔθνος ἡγουμένους τὴν βααιλέως ἐμφαίνει γνώμην διὰ Ῥωμαϊκῆς ἐπιατολῆς· ἦς καὶ αὐτῆς ἡ ἑρμηνεία τοῦτον περιέχει τὸν τρόπον· “ Λιπαρωτάτη καὶ καθωσιωμένῃ απουδῇ ἡ θειότης τῶν δεσποτῶν ἡμῶν θειοτάτων αὑτοκρατόπων τῶν ἀνθρώπων τὰς διανοίας πρὸς τὴν ὁαίαν καὶ ὀρθὴν τοῦ ξῆν ὁδὸν περιαγαγεῖν ἔτι πάλαι ὥρισεν, ὅπως καὶ οἱ ἀλλοτρίᾳ Ῥωμαίων συνηθείᾳ ἀκολουθεῖν δοκοῦντες τὰς ὀφειλομένας θρῃακείας τοῖς ἀθανάτοις θεοῖς ἐπιτελοῖεν· ἀλλ’ ἡ τινῶν ἔνατααις καὶ τραχυτάτη βουλὴ εἰς τοσοῦτον περιέστη ὡς μήτε λογισμῷ δικαίῳ τῆς κελεύσεως δύνασθαι ἐκ τῆς ἰδίας προθέαεως ἀναχωρεῖν μήτε τὴν ἐπικειμένην τιμωπίαν αὐτοὺς ἐκφοβεῖν. ἐπειδὴ τοίνυν συνέβαινεν ἐκ τοῦ τοιούτου τρόπου πολλοὺς εἰς κίνδυνον ἑαυτοὺς περιβάλλειν, κατὰ τὴν προσοῦσαν εὐγένειαν τῆς εὐαεβείας ἡ θειότης τῶν δεαποτῶν ἡμῶν τῶν δυνατωτάτων αὐτοκρατόρων ἀλλότριον εἶναι τῆς προθέσεως τῆς θειοτάτης τῆς ἰδίας δοκιμάξουσα τὸ ἐκ τῆς τοιαύτης αἰτίας εἰς τοαοῦτον κίνδυνον τοὺς ἀνθρώπους περιβάλλειν, ἐκέλευσεν διὰ τῆς ἐμῆς καθοαιώαεως τῆ σῇ ἀγχινοίᾳ διαχαράξαι ἵν εἴ τις τῶν χριατιανῶν τοῦ ἰδίου ἔθνους τὴν θρησκείαν μετιὼν εὑρεθείη, τῆς κατ’ αὐτοῦ ἐνοχλήσεως καὶ τοῦ κινδύνου αὐτὸν ἀποατήσειας καὶ μή τινα ἐκ ταύτης τῆς προφάαεως τιμωρίᾳ κολαστέον νομίσειας, ὁπότε τῇ τοῦ τοσούτου χρόνου αυνελεύαει συνέστη αὐτοὺς μηδενὶ τρόπῳ πεπεῖσθαι δεδυνῆσθαι ὅπως ἀπὸ τῶν τοιούτων ἐνατάαεων ἀναχωρήσαιεν . γραφαὶ τοιγαροῦν πρὸς τοὺς λογιατὰς καὶ τοὺς στρατηγοὺς καὶ τοὺς πραιποσίτους τοῦ πάγου ἑκάστης πόλεως ἡ σὴ ἐπιστρέφεια ὀφείλει ἵνα γνοῖεν περαιτέρω αὐτοῖς τούτου τοῦ γράμματος φροντίδα ποιεῖαθαι μὴ προαήκειν.’’ Ἐπὶ τούτοις οἱ κατ’ ἐπαρχίαν τὴν τῶν γραφέντων αὐτοῖς ἐπαληθεύειν προαίρεσιν νενομικότες, λογισταῖς καὶ στρατηγοῖς καὶ τοῖς κατ’ ἀγροὺς ἐπιτεταγμένοις τὴν βασιλικὴν διὰ γραμμάτων ἑμφανῆ γνώμην· οὐ μόνον δ’ αὐτοῖς διὰ γραφῆς ταῦτα προυχώρει, καὶ ἔργοις δὲ πολὺ πρότερον, ὡς ἂν νεῦμα βααιλικὸν εἰς πέρας ἄγοντες, δάους εἶχον δεσμωτηρίοις καθειργμένους διὰ τὴν εἰς τὸ θεῖον ὁμολογίαν, εἰς φανερὸν προάγοντες ἠλευθέρουν, ἀνιέντες τούτων δὴ αὐτῶν τοὺς ἐν μετάλλοις ἐπὶ τιμωρίᾳ δεδομένους· τοῦτο γὰρ ἐπ’ ἀληθείας βασιλεῖ δοκεῖν ὑπειλήφααιν ἠπατημένοι. καὶ δὴ τούτων οὕτως ἐπιτελεσθὲν ἀθρόως οἷόν τι φῶς ἐκ ζοφερᾶς νυκτὸς ἐκλάμφαν , κατὰ πᾶσαν πόλιν συγκροτουμένας παρῆν ὁρᾶν ἐκκλησίας συνόδους τε παμπληθεῖς καὶ τὰς ἐπὶ τούτων ἐξ ἔθ’ οὑς ἐπιτελουμένας ἀγωγάς· καταπέπληκτο δ’ οὐ σμικρῶς ἐπὶ τούτοις πᾶς τις τῶν ἀπίστων ἐθνῶν, τῆς τοσαύτης μεταβολῆς τὸ παράδοξον ἀποθαυμάζων μέγαν τε καὶ μόνον ἀληθῆ τὸν χριστιανῶν θεὸν ἐπιβοώμενος. τῶν δ’ ἡμετέρων οἴ μὲν τὸν τῶν διωγμῶν ἀγῶνα πιστῶς καὶ ἀνδρικῶς διηθληκότες τὴν πρὸς ἅπαντας αὖθις ἀπελάμβανον παρρησίαν, ὅσοι δὲ τὰ τῆς πίστεως νενοσηκότες τὰς Ψυχὰς ἐτύγχανον κεχειμασμένοι, ἀσμένως περὶ τὴν ἁφῶν θεραπείαν ἔσπευδον, ἀντιβολοῦντες καὶ σωτηρίας δεξιὰν τοὺς ἐρρωμένους αἰτούμενοι τόν τε θεὸν ἵλεων αὐτοῖς γενέσθαι καθικετεύοντες· εἶτα δὲ καὶ οἱ γενναῖοι τῆς θεοσεβείασ ἀθληταὶ τῆς εἰς τὰ μέταλλα κακοπαθείας ἐλευθερούμενοι ἐπὶ τὰς αὐτῶν ἐστέλλοντο, γαῦροι καὶ φαιδροὶ διὰ πάσης ἰόντες πόλεως εὐφροσύνης τε ἀλέκτου καὶ ἢν οὐδὲ λόγῳ δυνατὸν εὐφροσύνης παρρησίας ἔμπλεοι. στίφη δ’ οὖν πολυάνθρωπα κατὰ μέσας λεωφόρους καὶ ἀγορὰς ᾠδαῖς καὶ ψαλμοῖς τὸν θεὸν ἀνυμνοῦντα τὰ τῆς πορείας ἤνυεν, καὶ τοὺς μετὰ τιμωρίας ἀπηνεατάτης μικρῷ πρόσθεν δεσμίους τῶν πατρίδων ἀπεληλαμένους εἶδες ἂν ἱλαροῖς καὶ γεγηθόσι προσώποις τὰς αὐτῶν ἑστίας ἀπολαμβάνοντας, ὡς καὶ τοὺς πρότερον καθ᾿ ἡμῶν φονῶντας τὸ θαῦμα παρὰ πᾶσαν ὁρῶντας ἐλπίδα, συγχαίρειν τοῖς γεγενη μενοις.

As coisas da palinódia do decreto imperial acima exposto foram publicadas por toda a Ásia, em toda parte, e pelas províncias em torno dela. Consumadas estas coisas deste modo, Maximino, o tirano do oriente — impiíssimo como nenhum outro, e feito o mais hostil à piedade para com o Deus de todas as coisas —, de modo nenhum satisfeito com o que fora escrito, em vez da carta exposta ordena de viva voz aos governantes sob ele afrouxar a guerra contra nós. Pois, como não lhe era lícito de outro modo contradizer o juízo dos superiores, tendo posto de lado, num canto, a lei antes exposta, e cuidado para que, nas regiões sob ele, não fosse trazida à vista, por ordem não escrita manda aos governantes sob ele afrouxarem a perseguição contra nós; e eles indicam por escrito, uns aos outros, o teor da instrução. Sabino, com efeito, o honrado entre eles com a dignidade dos eminentíssimos prefeitos, manifesta aos governadores de cada província o parecer do imperador, por uma carta em latim; cuja tradução tem este teor:

"Com zelo constantíssimo e consagradíssimo, a divindade dos nossos senhores, os diviníssimos imperadores, já de há muito determinou conduzir as mentes de todos os homens para o caminho santo e reto do viver, de modo que também os que pareciam seguir costume alheio ao dos romanos prestassem aos deuses imortais os cultos devidos. Mas a obstinação e a duríssima resolução de alguns chegou a tal ponto, que nem por justo raciocínio da ordem podiam ser afastados do seu próprio propósito, nem o castigo iminente os atemorizava. Visto, portanto, que sucedia, por esse modo, muitos lançarem-se a si mesmos ao perigo, a divindade dos nossos senhores, os potentíssimos imperadores, conforme a nobreza da piedade que lhes é própria, julgando alheio ao seu diviníssimo propósito lançar os homens, por tal causa, a tamanho perigo, ordenou, por meio da minha devoção, escrever à tua sagacidade que, se algum dos cristãos for achado seguindo o culto da sua própria nação, o afastes da moléstia e do perigo contra ele, e não julgues dever punir alguém com castigo por este pretexto — visto que, pelo decurso de tanto tempo, se comprovou que de nenhum modo puderam ser persuadidos a afastar-se de tais obstinações. Deve, portanto, a tua solicitude escrever aos curadores e aos magistrados e aos prepostos do distrito de cada cidade, para que saibam que não lhes convém, para além desta carta, ocupar-se do assunto."

Diante disto, os [governantes] de cada província, julgando que era verdadeiro o propósito do que lhes fora escrito, manifestam por cartas a curadores e magistrados e encarregados dos campos o parecer imperial; e não só por escrito lhes avançavam estas coisas, mas muito antes também por obras: como que levando a termo o aceno imperial, a quantos tinham encerrados em cárceres pela confissão da divindade, trazendo[-os] à luz, libertavam, soltando destes mesmos os que tinham sido entregues às minas para castigo — pois supunham, enganados, que isto de verdade parecia [bem] ao imperador. E, tendo isto assim se consumado, de repente, como uma luz que brilha de uma noite tenebrosa, era possível ver, em cada cidade, igrejas reunidas, e sínodos numerosíssimos, e as práticas celebradas nelas segundo o costume. E cada um dos gentios incrédulos ficava não pouco pasmado com isto, admirando o extraordinário de tamanha mudança, e proclamando grande e único verdadeiro o Deus dos cristãos. E, dos nossos, os que haviam atravessado fiel e virilmente o combate das perseguições recobravam de novo a franqueza diante de todos; e quantos estavam enfermos quanto à fé e tinham as almas batidas pela tempestade, com alegria apressavam-se em busca da sua cura, suplicando e pedindo aos sãos a mão direita da salvação, e implorando que Deus lhes fosse propício. Depois, também os nobres atletas da piedade, libertados do mau trato nas minas, voltavam para as suas casas: altivos e radiantes, indo por todas as cidades, cheios de regozijo indizível e de uma franqueza que nem em palavras é possível [exprimir]. Multidões compactas, pois, pelo meio das estradas e das praças, louvando a Deus com cânticos e salmos, completavam a viagem; e os que pouco antes, com castigo cruelíssimo, tinham sido expulsos das pátrias, prisioneiros, terias visto recobrando os seus lares com rostos alegres e exultantes — de modo que até os que antes clamavam morte contra nós, vendo a maravilha contra toda expectativa, se congratulavam com o acontecido.

II

Sobre a mudança subsequente [para pior]

ΙΙ. Ταῦτα δ᾿ οὐκέθ᾿ οἷός τε φέρειν ὁ τύραννος μιαόκαλος καὶ πάντων ἀγαθῶν ἐπίβουλος ὑπάρχων, ὃν ἔφαμεν τῶν ἐπ᾿ ἀνατολῆς ἄρχειν μερῶν, οὐδ᾿ ὅλους ἐπὶ μῆνας ἓξ τοῦτον ἐπιτελεῖαθαι τὸν τρόπον ἠνέσχετο. ὅσα δ᾿ οὖν πρὸς ἁωατροπὴν ῥοπὴν τῆς εἰρήνης μηχανώμενος πρῶτον μὲν εἴργειν ἡμᾶς τῆς ἐν τοῖς κοιμητηρίοις συνόδου διὰ προφάσεως πειρᾶται, εἶτα διά τινων πονηρῶν ἀνδρῶν αὐτὸς ἑαυτῷ καθ᾿ ἡμῶν πρεσβεύεται, τοὺς Ἀντιοχέων πολίτας παρορμήσας ἐπὶ τὸ μηδαμῶς τινα Χριστιανῶν τὴν αὐτῶν οἰκεῖν ἐπιτρέπεαθαι πατρίδα ὡς ἐν μεγίστῃ δωρεᾷ παρ᾿ αὐτοῦ τυχεῖν ἀξιῶσαι, καὶ ἑτέρους δὲ ταὐτὸν ὑποβαλεῖν διαπράξααθαι· ὧν πάντων ἀρχηγὸς ἐπ᾿ αὐτῆς Ἀντιοχείας ἐπιφύεται Θεότεκνος, δεινὸς καὶ γόης καὶ πονηρὸς ἀνὴρ καὶ τῆς προσωνυμίας ἀλλότριος· ἐδόκει δὲ λογιστεύειν τὰ κατὰ τὴν πόλιν.

Mas isto já não era capaz de suportar o tirano odiador-do-bem e insidiador de tudo o que é bom — aquele que dissemos governar as partes do oriente —, e nem por seis meses inteiros tolerou que as coisas se passassem deste modo. Maquinando, pois, tudo quanto [pudesse] para a subversão da paz, primeiro tenta, sob pretexto, impedir-nos da reunião nos cemitérios; depois, por meio de certos homens perversos, envia embaixadas a si mesmo contra nós: tendo instigado os cidadãos de Antioquia a pedir-lhe, como grandíssimo favor, que de modo nenhum se permitisse a algum dos cristãos habitar a pátria deles, e tendo sugerido que outros fizessem o mesmo. De todos estes o autor brota na própria Antioquia: Teotecno, homem terrível, feiticeiro e perverso, e alheio ao [seu] nome ["filho de Deus"]; e parecia exercer a curadoria dos negócios da cidade.

III

Sobre o ídolo recém-fabricado em Antioquia

ΙΙΙ. Πλεῖατα δ᾿ οὖν οὗτος καθ᾿ ἡμῶν στρατευσάμενος καὶ πάντα τρόπον τοὺς ἡμετέρους ὥσπερ τινὰς φῶρας ἀνοσίους ἐκ μυχῶν θηρεῦσαι διὰ σπουδῆς πεποιημένος πάντα τε ἐπὶ διαβολῇ καὶ κατηγορίᾳ τῆ καθ’ ἡμῶν με μηχανὴ μένος μεμηχανημένος, θανάτου δὲ αἴτιος μυρίοις ὅσοις γεγονώς, τελευτῶν εἴδωλόν τι Δῖός Φιλίου μαγγανείαις τισὶν καὶ γοητείαις ἱδρύεται, τελετάς τε ἀνάγνους αὐτῷ καὶ μυήσεις ἀκαλλιερήτους ἐξαγίστους τε καθαρμοὺς ἐπινοήσας, μέχρι καὶ βασιλέως τὴν τερατείαν δι’ ὧν ἐδόκει χρησμῶν ἐπεδείκνυτο. καὶ δὴ καὶ οὗτος κολακείᾳ τῇ καθ’ ἡδονὴν τοῦ κρατοῦντος ἐπεγείρει κατὰ Χριστιανῶν τὸν δαίμονα καὶ τὸν θεὸν δὴ κελεῦσαί φησιν ὑπερορίους τῆς πόλεως καὶ τῶν ἀμφὶ τὴν πόλιν ἀγρῶν ὡς ἂν ἐχθροὺς αὐτῷ χριστιανοὺς ἀπελάσαι.

Este, pois, tendo guerreado muitíssimo contra nós, e por todo modo se empenhado em caçar os nossos dos [seus] esconderijos, como a ladrões sacrílegos, e tudo maquinado para calúnia e acusação contra nós, e tornado causador de morte para inúmeros, por fim erige um ídolo de Zeus Fílio, com certas artes mágicas e feitiçarias; e, tendo inventado para ele iniciações impuras e mistérios de mau agouro e purificações abomináveis, exibia a [sua] charlatanice até diante do imperador, pelos oráculos que [o ídolo] parecia [dar]. E este, com efeito, por adulação ao prazer do soberano, desperta o demônio contra os cristãos, e diz que o deus, sim, ordenara expulsar os cristãos, como inimigos dele, para fora dos limites da cidade e dos campos em torno da cidade.

IV

Sobre os memoriais contra nós

IV. Τούτῳ δὲ πρώτῳ κατὰ γνώμην πράξαντι πάντες οἱ λοιποὶ τῶν ἐν τέλει τὰς ὑπὸ τὴν αὐτὴν ἀρχὴν πόλεις οἰκοῦντες τὴν ὁμοίαν ὁρμῶνται ψῆφον ποιήσασθαι, προσφιλὲς εἶναι τοῦτο βασιλεῖ τῶν κατ’ ἐπαρχίαν ἡγεμόνων συνεωρακότων καὶ τοῦτ’ αὐτὸ διαπράξασθαι τοῖς ὑπηκόοις ὑποβεβληκότων· ὧν δὴ καὶ αὐτῶν τοῖς ψηφίσμασιν δι’ ἀντιγραφῆς ἀσμενέστατα ἐπινεύσαντος τοῦ τυράννου, αὖθις ἐξ ὑπαρχῆς ὁ καθ’ ἡμῶν ἀνεφλέγετο διωγμός. Ἱερεῖς δῆτα κατὰ πόλιν τῶν ξοάνων καὶ ἐπὶ τούτοις ἀρχιερεῖς πρὸς αὐτοῦ Μαξιμίνου οἱ μάλιστα ταῖς πολιτείαις διαπρέψαντες καὶ διὰ πασῶν ἔνδοξοι γενόμενοι καθίσταντο, οἷς καὶ πολλή τις εἰσήγετο σπουδὴ περὶ τὴν τῶν θεραπευομένων πρὸς αὐτῶν θρῃσκείαν. ἡ γοῦν ἔκτοπος τοῦ κρατοῦντος δεισιδαιμονία, συνελόντι φάναι, πάντας τοὺς ὑπ’ αὐτὸν ἄρχοντάς τε καὶ ἀρχομένους εἰς τὴν αὐτοῦ χάριν πάντα πράττειν καθ’ ἡμῶν ἐνῆγεν, ταύτην αὐτῷ χάριν μεγίστην ἀνθ’ ὧν ἐνόμιζον πρὸς αὐτοῦ τεύξεσθαι εὐεργεσιῶν, ἀντιδωρουμένων, τὸ καθ’ ἡμῶν φονᾶν καί τινας εἰς ἡμᾶς καινοτέρας κακοηθείας ἐνδείκνυσθαι.

Tendo este [Teotecno] sido o primeiro a agir segundo o [seu] parecer, todos os demais dos que estavam em cargos, habitando as cidades sob o mesmo governo, lançam-se a fazer o mesmo voto — tendo os governadores de cada província percebido que isto era caro ao imperador, e sugerido aos súditos que fizessem exatamente isso. E, tendo o tirano anuído contentíssimo, por rescrito, aos memoriais deles, de novo, desde o princípio, reacendia-se a perseguição contra nós. Sacerdotes dos ídolos, com efeito, em cada cidade, e, sobre estes, sumos sacerdotes, eram estabelecidos pelo próprio Maximino — os que mais se haviam distinguido nos cargos públicos e se tornado gloriosos em todos; aos quais também se infundia grande zelo pelo culto dos [deuses] por eles servidos. A extravagante superstição do soberano, numa palavra, induzia todos os que estavam sob ele, governantes e governados, a fazer tudo contra nós para lhe ganhar o favor — retribuindo-lhe, em troca dos benefícios que julgavam obter dele, esta enorme graça: sedento de sangue contra nós, e exibir contra nós certas malignidades sempre mais novas.

V

Sobre as atas forjadas

V. Πλασάμενοι δῆτα Πιλάτου καὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ὑπομνήματα πάσης ἔμπλεα κατὰ τοῦ Χριστοῦ βλασφημίας, γνώμη τοῦ μείζονος ἐπὶ πᾶσαν διαπέμπονται τὴν ὑπ’ αὐτὸν ἀρχὴν διὰ προγραμμάτων παρακελευόμενοι κατὰ πάντα τόπον, ἀγρούς τε καὶ πόλεις, ἐν ἐκφανεῖ ταῦτα τοῖς πᾶσιν ἐκθεῖναι τοῖς τε παισὶ τοὺς γραμματοδιδασκάλους ἀντὶ μαθημάτων ταῦτα μελετᾶν καὶ διὰ μνήμης κατέχειν παραδιδόναι. Ὧν τοῦτον ἐπιτελουμένων τὸν τρόπον, ἕτερος στρατοπεδάρχης, ὃν δοῦκα Ῥωμαῖοι προσαγορεύουσιν, ἀνὰ ἀνὰ τὴν Δαμασκὸν τῆς Φοινίκης ἐπίρρητά τινα γυναικάρια ἐξ ἀγορᾶς ἀνάρπαστα ποιήσας, βασάνους αὐταῖς αὐταῖς ἠπείλει, λέγειν ἐγγράφως ἐπαναγκάζων, ὡς δὴ εἴησάν ποτε Χριστιαναὶ συνειδεῖέν τε αὐτοῖς ἀθεμιτουργίας ἐν αὐτοῖς τε τοῖς κυριακοῖς πράττειν αὐτοὺς τὰ ἀκόλαστα καὶ ὅσα ἄλλα λέγειν αὐτὰς ἐπὶ διαβολῇ τοῦ δόγματος ἤθελεν· ὧν καὶ οὗτος ἐν ὑπομνήμασιν τὰς φωνὰς ἐντεθείσας βασιλεῖ κοινοῦται, καὶ δὴ προστάξαντος εἰς πάντα τόπον καὶ πόλιν καὶ ταῦτα δημοσιοῦται τὰ γράμματα.

Tendo, pois, forjado atas de Pilatos e do nosso Salvador, cheias de toda blasfêmia contra o Cristo, por decisão do superior enviam-nas a todo o domínio sob ele, ordenando por editos que em todo lugar, campos e cidades, fossem expostas abertamente a todos, e que os mestres-escola as dessem às crianças, em vez de lições, para estudar e reter de memória. Enquanto isto se cumpria deste modo, um outro comandante militar — que os romanos chamam dux —, em Damasco da Fenícia, tendo feito arrebatar da praça certas mulherzinhas de má fama, ameaçava-as com torturas, forçando[-as] a declarar por escrito que outrora teriam sido cristãs, e que estavam a par de infâmias entre eles [os cristãos] — que nas próprias [assembleias] dominicais praticavam devassidões, e quanto mais quisesse que elas dissessem para calúnia da doutrina. Este também comunica ao imperador as palavras delas registradas em atas; e, por ordem dele, também estes escritos se publicam em todo lugar e cidade.

VI

Sobre os martirizados neste tempo

VI. ἀλλ’ ὃ μὲν οὐκ εἰς μακρὸν αὐτόχειρ ἑαυτοῦ γεγονὼς ὁ στρατάρχης δίκην τίννυσιν τῆς κακοτροπίας. Ημῶν δ’ αὖ φυγαὶ πάλιν ἀνεκινοῦντο καὶ διωγμοὶ χαλεποὶ τῶν τε κατὰ πάσας ἐπαρχίας ἡγουμένων αὖθις δειναὶ καθ’ ἡμῶν ἐπαναστάσεις, ὡς καί τινας ἁλόντας τῶν περὶ τὸν θεῖον λόγον ἐπιφανῶν ἀπαραίτητον τὴν ἐπὶ θανάτῳ ψῆφον καταδέξασθαι. Ὧν τρεῖς ἐν Ἐμίσῃ πόλει τῆς Φοινίκης Χριστιανοὺς σφᾶς ὁμολογήσαντες, θηρίων βορᾷ παραδίδονται· ἐπίσκοπος ἢν ἐν τούτοις Σιλβανός, ἡλικίαν ὑπέργηρως, ἐν ὅλοις ἔτεσιν τεσσαράκοντα τὴν λειτουργίαν διηνυκώς. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον καὶ Πέτρος τῶν κατ’ Ἀλεξάνδρειαν παροικιῶν προστὰς ἐπιφανέστατα, θεῖον ἐπισκόπων χρῆμα βίου τε ἀρετῆς ἕνεκα καὶ τῆς τῶν ἱερῶν λόγων συνασκήσεως, ἐξ οὐδεμιᾶς ἀνάρπαστος γεγονὼς αἰτίας, μηδεμιᾶς προλαβούσης ἀνάρπαστος ἀθρόως οὕτως καὶ ἀλόγως, ὡς ἂν Μαξιμίνου προστάξαντος, τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνεται, σὺν αὐτῷ δὲ καὶ τῶν κατ’ Αἴγυπτον ἐπισκόπων ἄλλοι πλείους ταὐτὸν ὑπομένουσιν . Λουκιανός τε, ἀνὴρ τὰ πάντα ἄριστος βίῳ τε ἐγκρατεῖ καὶ τοῖς ἱεροῖς μαθήμασιν συγκεκροτημένος, τῆς κατὰ Ἀντιόχειαν παροικίας πρεσβύτερος, ἀχθεὶς ἐπὶ τῆς Νικομηδέων πόλεως, ἔνθα τηνικαῦτα βασιλεὺς διατρίβων ἐτύγχανεν, παρασχών τε ἐπὶ τοῦ ἄρχοντος τὴν ὑπὲρ ἦς προΐστατο διδασκαλίας ἀπολογίαν, δεσμωτηρίῳ παραδοθεὶς κτίννυται. Τοσαῦτα δῆτα ἐν βραχεῖ τῷ μισοκάλῳ Μαξιμίνῳ καθ’ ἡμῶν συνεσκεύαστο, ὡς τοῦ προτέρου δοκεῖν πολλῷ χαλεπώτερον τοῦτον ἡμῖν ἐπεγηγέρθαι διωγμόν.

Mas ele, não muito depois, tendo-se tornado assassino de si mesmo, o [tal] comandante paga a pena da [sua] malignidade. E, para nós, de novo se moviam banimentos e perseguições duras, e de novo terríveis investidas dos governadores de todas as províncias contra nós — de modo que alguns dos ilustres na palavra divina, capturados, receberam sem apelação a sentença de morte. Destes, três, na cidade de Emesa da Fenícia, tendo-se confessado cristãos, são entregues por pasto às feras; entre eles havia um bispo, Silvano, de idade avançadíssima, que exercera o ministério por quarenta anos inteiros. E, pelo mesmo tempo, também Pedro, que presidia ilustríssimamente as paróquias de Alexandria — divino tesouro de bispos, pela virtude da vida e pelo exercício das sagradas letras —, arrebatado sem nenhuma causa, sem nenhuma acusação prévia, assim de repente e sem razão, como que por ordem de Maximino, é decapitado; e com ele muitos outros dos bispos do Egito suportam o mesmo. E Luciano, homem em tudo excelente, pela vida continente e consolidado nos sagrados conhecimentos, presbítero da paróquia de Antioquia, conduzido à cidade dos nicomedenses — onde então o imperador se achava demorando —, e tendo apresentado diante do governante a defesa do ensino que representava, entregue ao cárcere, é morto. Tantas coisas, pois, em breve [tempo], foram armadas contra nós pelo odiador-do-bem Maximino, que esta perseguição parecia ter-se levantado contra nós muito mais dura do que a primeira.

VII

Sobre o [edito] contra nós gravado em estelas

VII. Ἀνὰ μέσας γέ τοι τὰς πόλεις, ὃ μηδὲ ἄλλοτέ ποτε, ψηφίσματα πόλεων καθ’ ἡμῶν καὶ βασιλικῶν πρὸς ταῦτα διατάξεων ἀντιγραφαὶ στήλαις ἐντετυπωμένα χαλκαῖς ἀνωρθοῦντο, οἵ τε παῖδες ἀνὰ τὰ διδασκαλεῖα Ἰησοῦν καὶ Πιλάτον καὶ τὰ ἐφ’ ὕβρει πλασθέντα ὑπομνήματα διὰ στόματος κατὰ πᾶσαν ἔφερον ἡμέραν. Ἐνταῦθά μοι ἀναγκαῖον εἶναι φαίνεται αὐτὴν δὴ ταύτην τὴν ἐν στήλαις ἀνατεθεῖσαν τοῦ Μαξιμίνου γραφὴν ἐντάξαι, ἵν᾿ ὁμοῦ τῆς τε τοῦ θεομισείας ἡ ἀλαζὼν καὶ ὑπερήφανος αὐθάδεια φανερὰ κατασταίη καὶ τῆς παρὰ πόδας αὐτὸν μετελθούσης ἱερᾶς δίκης ἡ ἄυπνος κατὰ τῶν ἀσεβῶν μιδοπονηρία, πρὸς ἦς ἐλαθεὶς οὐκ εἰς μακρὸν τἀναντία περὶ ἡμῶν ἐβουλεύσατό τε καὶ δι’ ἐγγράφων νόμων ἐδογμάτισεν. ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΗΕ ΜΑΞΙΜΙΝΟΥ ΠΡΟΣ ΤΑ ΚΑΘ᾿ ΗΜΩΝ ΨΗΦΙΣΜΑΤΑ ΑΝΤΙΓΡΑΦΗΣ ΑΠΟ ΕΝ ΤΥΡΩΙ ΣΤΗΛΗΣ ΜΕΤΑΛΗΦΘΕΙΣΗΣ “Ἤδη ποτὲ ἡ ἀσθενὴς θρασύτης τῆς ἀνθρωπίνησ διανοίας ἴσχυσεν πᾶσαν πλάνης ἀμαυρότητα καὶ ὁμίχλην ἀποσεισαμένη καὶ ἀνασκεδάσασα, ἥτις πρὸ τούτου οὐ τοσοῦτον τῶν ἀσεβῶν ὅσον τῶν ἀθλίων ἀνθρώπων τὰς αἰσθήσεις ὀλεθρίῳ ἀγνοίας σκότῳ ἐνειληθείσς ἐπολιόρκει, ἐπιγνῶναι ὡς τῆ τῶν ἀθανάτων θεῶν φιλαγάθῳ προνοίᾳ διοικεῖται καὶ σταθεροποιεῖται· ὅπερ πρᾶγμα ἄπιστόν ἐστιν εἰπεῖν ὄπως κεχαρισμένον ὅπως τε ἥδιστον καὶ προσφιλὲς ἡμῖν γέγονεν ὡς μέγιστον δεῖγμα τῆς θεοφιλοῦς ὑμῶν προαιρέσεως δεδωκέναι, ὁπότε καὶ πρὸ τούτου οὐδενὶ ἄγνωστον ἦν ὁποίας παρατηρήσεως καὶ θεοσεβείας πρὸς τοὺς ἀθανάτους θεοὺς ἐτυγχάνετε ὄντες, οἷς οὐ φιλῶν καὶ ὑποκένων ῥημάτων πίστις, ἀλλὰ συνεχὴς 1 καὶ παράδοξος 2 ἔργων ἐπισήμων γνωρίζεται. διόπερ ἐπαξίως ἡ ὑμετέρα πόλις θεῶν ἀθανάτων [φόβον]3 ἵδρυμά καὶ οἰκητήριον ἐπικαλοῖτο· πολλοῖς γοῦν παραδείγμασιν καταφαίνεται τῆ τῶν οὐρανίων θεῶν αὐτὴν ἐπιδημίᾳ ἀνθεῖν. ἰδοὺ τοίνυν ἡ ὑμετέρα πόλις πάντων τῶν ἰδίᾳ διαφερόντων αὐτῆς ἀμελήσασα καὶ τὰς πρότερον τῶν ὑπὲρ αὐτῆς πραγμάτων δεήσεις παριδοῦσα, ὅτε πάλιν ᾔσθετο τοὺς τῆς ἐπαράτου ματαιότητος γεγονότας ἕρπειν ἄρχεσθαι καὶ ὥσπερ ἀμεληθεῖσαν καὶ κεκοιμημένην πυρὰν ἀναζωπυρουμένων τῶν πυρσῶν μεγίστας πυρκαϊὰς ἀναπληροῦσαν, εὐθέως πρὸς τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν, ὥσπερ πρὸς μητρόπολιν πασῶν θεοσεβειῶν, χωρίς τινος μελλήσεως κατέφυγεν , ἴασίν τινα καὶ βοήθειαν ἀπαιτοῦσα· ἥντινα διάνοιαν σωτηριώδη διὰ τὴν πίστιν τῆς ὑμετέρας θεοσεβείας τοὺς θεοὺς ὑμῖν ἐμβεβληκέναι δῆλόν ἐστιν. ἐκεῖνος τοιγαροῦν, ἐκεῖνος ὁ ὕφιστος καὶ μέγιστος Ζεύς, ὁ προκαθήμενος τῆς λαμπροτάτης ὑμῶν πόλεως, ὁ τοὺς πατρῴους ὑμῶν θεοὺς καὶ γυναῖκας καὶ τέκνα καὶ ἐστίαν καὶ οἴκους ἀπὸ πάσης ὀλεθρίου φθορᾶς ῥυόμενος, ταῖς ὑμετέραις ψυχαῖς τὸ σωτήριον ἐνέπνευσεν βούλημα, ἐπιδεικνὺς καὶ ἐμφαίνων ὅπως ἐξαίρετόν ἐστιν καὶ λαμπρὸν καὶ σωτηριῶδες μετὰ τοῦ ὀφειλομένου σεβάσματος τῆ θρῃσκείᾳ καὶ ταῖς ἱεροθῃσκείαις τῶν ἀθανάτων θεῶν προσιέναι. τίς γὰρ οὕτως ἀνόητος ἢ νοῦ παντὸς ἀλλότριος εὑρεθῆναι δύναται, ὃς οὐκ αἴσθεται τῆ φιλαγάθῳ τῶν θεῶν σπουδῇ συμβαίνειν μήτε τὴν γῆν τὰ παραδιδόμενα αὐτῇ σπέρματα ἀρνεῖσθαι τὴν τῶν γεωργῶν ἐλπίδα κενῇ προσδοκίᾳ σφάλλουσαν, μηδ’ αὖ ἀσεβοῦς πολέμου πρόσοφιν ἀνεπικωλύτως ἐπὶ γῆς στηρίζεσθαι καὶ φθαρείσης τῆς τοῦ οὐρανοῦ εὐκρασίας αὐχμῶντα τὰ σώματα πρὸς θάνατον κατασύρεσθαι, μηδὲ μὴν ἀμέτρων ἀνέμων πνεύμασι τὴν θάλασσαν κυμαίνουσαν κορυφοῦσθαι, μηδέ γε καταιγίδας ἀπροσδοκήτους καταρρηγνυμένας ὀλέθριον χειμῶνα ἐπεγείρειν, ἔτι τοίνυν μηδὲ τὴν τροφὸν ἁπάντων καὶ μητέρα γῆν ἀπὸ τῶν κατωτάτω λαγόνων ἑαυτῆς ἐν φοβερῷ τρόμῳ καταδυομένην μηδέ γε τὰ ἐπικείμενα ὄρη χασμάτων γινομένων καταλύεσθαι, ἅπερ πάντα καὶ τούτων ἔτι πολλῷ χαλεπώτερα κατὰ πρὸ τούτου πολλάκις γεγονέναι οὐδεὶς ἀγνοεῖ. καὶ ταῦτα σύμπαντα διὰ τὴν ὀλέθριον πλάνην τῆς ὑποκένου ματαιότητος τῶν ἀθεμίτων ἐκείνων ἀνθρώπων ἐγίνετο, ἡνίκα κατὰ τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἐπεπόλαζεν καὶ σχεδὸν εἰπεῖν τὰ πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης αἰσχύναις ἐπίεζεν. τούτοις μεθ’ ἕτερα ἐπιλέγει· “ ἐφοράτωσαν ἐν τοῖς πλατέσιν ἤδη πεδίοις ἀνθοῦντα τὰ λήια καὶ τοῖς ἀστάχυσιν ἐπικυμαίνοντα καὶ τοὺς λειμῶνας δι’ εὐομβρίαν φυαῖς καὶ ἄνθεσιν λαμπομένους καὶ τὴν τοῦ ἀέρος κατάστασιν εὔκρατόν τε καὶ πραοτάτην ἀποδοθεῖσαν, χαιρέτωσαν λοιπὸν ἅπαντες διὰ τῆς ἡμετέρας εὐσεβείας ἱερουργίας τε καὶ τιμῆς τῆς τοῦ δυνατωτάτου καὶ στερροτάτου ἀέρος ἐξευμενισθείης 1 καὶ διὰ τοῦτο τῆς εὐδινοτάτης εἰρήνης βεβαίως μεθ’ ἡσυχίας ἀπολαύοντες ἡδυνέσθωσαν. καὶ ὅσοι τῆς τυφλῆς ἐκείνης πλάνης καὶ περιόδου παντάπασιν ὠφεληθέντες εἰς ὀρθὴν καὶ καλλίστην διάνοιαν ἐπανῆλθον, μειζόνως μὲν οὗν χαιρέτωσαν ὡς ἂν ἐκ χειμῶνος ἀπροσδοκήτου ἢ νόσου βαρείας ἀποσπασθέντες καὶ ἡδεῖαν εἰς τοὐπιὸν ζωῆς ἀπόλαυσιν καρπωσάμενοι· εἰ δὲ τῇ ἐπαράτῳ αὐτῶν ματαιότητι ἐπιμένοιεν, πολλῷ πόρρωθεν τῆς ὑμετέρας πόλεως καὶ περιχώρου, καθὼς ἠξιώσατε, ἀποχωρισθέντες ἐξελαθήτωσαν, ἵν᾿ οὕτως κατ’ ἀκολουθίαν τῆς ἀξιεπαίνου περὶ τοῦτο σπουδῆς παντὸς μιάσματος καὶ ἀσεβείας ἀποχωρισθεῖσα ἡ ὑμετέρα πόλις καὶ τὴν ἔμφυτον αὐτῇ πρόθεσιν μετὰ τοῦ ὀφειλομένου σεβάσματος ταῖς τῶν ἀθανάτων θεῶν ἱερουργίαις ὑπακούοι. Ἵνα δὲ εἰδῆτε ὅσῳ προσφιλὴς ἡμῖν γέγονεν ἢ περὶ τούτου ἀξίωσις ὑμῶν, καὶ χωρὶς ψηφισμάτων καὶ χωρὶς δεήσεως αὐθαιρέτῳ βουλήσει ἡ ἡμετέρα προθυμοτάτη φιλαγαθίας ψυχή, ἐπιτρέπομεν τῆ ὑμετέρᾳ καθοσιώσει ὁποίαν δ’ ἂν βουληθῆτε μεγαλοδωρεὰν ἀντὶ ταύτης ὑμῶν τῆς φιλοθέου προθέσεως αἰτῆσαι. καὶ ἤδη μὲν τοῦτο ποιεῖν καὶ λαβεῖν ἀξιώσατε· τεύξεσθε γὰρ αὐτῆς χωρίς τινος ὑπερθέσεως· ἥτις παρασχεθεῖσα τῆ ὑμετέρᾳ πόλει εἰς ἅπαντα τὸν αἰῶνα τῆς περὶ τοὺς ἀθανάτους θεοὺς φιλοθέου εὐσεβείας παρέξει μαρτυρίαν, τοῦ δὲ ὑμᾶς ἀξίων ἐπάθλων τετυχηκέναι παρὰ τῆς ἡμετέρας φιλαγαθίας ταύτης ὑμῶν ἕνεκεν τῆς τοῦ βίου προαιρέσεως υἱοῖς τε καὶ ἐκγόνοις ὑμετέροις ἐπιδειχθήσεται.” Ταῦτα δὴ καθ’ ἡμῶν κατὰ πᾶσαν ἐπαρχίαν ἀνεστηλίτευτο, πάσης ἐλπίδος, τὸ γοῦν ἐπ’ ἀνθρώποις, ἀγαθῆς τὰ καθ’ ἡμᾶς ἀποκλείοντα· ὡς κατ’ αὐτὸ δὴ τὸ θεῖον ἐκεῖνο λόγιον, εἰ δυνατόν, ἐπὶ τούτοις καὶ τοὺς ἐκλεκτοὺς αὐτοὺς σκανδαλίζεσθαι. ἢδη γέ τοι σχεδὸν τῆς παρὰ τοῖς παρὰ τοῖς πλείστοις ἀποψυχούσης προσδοκίας, ἀθρόως, καθ᾿ ὁδὸν ἔτι τὴν πορείαν ἔν τισιν χώραις διανυόντων τῶν τὴν προκειμένην καθ᾿ ἡμῶν γραφὴν διακόνουμένων, ὁ τῆς ἰδίας ἐκκλησίας ὑπέρμαχος θεὸς μόνον οὐχὶ τὴν τοῦ τυράννου καθ᾿ ἡμῶν ἐπιστομίζων μεγαλαυχίαν, τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οὐράνιον συμμαχίαν ἐπεδείκνυτο.

No meio das cidades — o que nunca antes [se vira] —, memoriais de cidades contra nós e rescritos de ordenações imperiais em resposta erguiam-se, gravados em estelas de bronze; e as crianças, nas escolas, traziam na boca, cada dia, Jesus e Pilatos e as atas forjadas para ultraje. Aqui parece-me necessário inserir este mesmo escrito de Maximino afixado em estelas, para que ao mesmo tempo fique manifesta a presunção jactanciosa e soberba da [sua] inimizade contra Deus, e o insone ódio-ao-mal, contra os ímpios, da sagrada justiça que o perseguiu de perto — impelido pela qual, não muito depois, deliberou o contrário a nosso respeito e o decretou por leis escritas.

Cópia da tradução do rescrito de Maximino em resposta aos memoriais contra nós, transcrito da estela de Tiro: "Já enfim a débil audácia da mente humana teve força para, sacudindo e dissipando toda a escuridão e névoa do erro — que antes sitiava os sentidos dos homens, não tanto ímpios quanto infelizes, envoltos no tenebroso e mortal [manto] da ignorância —, reconhecer que [o mundo] é regido e firmado pela benfazeja providência dos deuses imortais. Coisa que é incrível dizer quão grata, quão dulcíssima e cara nos foi: [por] terdes dado a maior prova da vossa disposição amiga dos deuses — quando já antes disto a ninguém era desconhecido de que observância e temor para com os deuses imortais vos achais possuídos: [temor] que se reconhece não por fé de palavras nuas e vazias, mas por contínuas e insignes obras notáveis. Pelo que dignamente a vossa cidade se chamaria assento e morada dos deuses imortais; ao menos, por muitos exemplos fica claro que ela floresce pela presença dos deuses celestes. Eis, portanto, que a vossa cidade, descuidando de todos os [assuntos] que particularmente lhe dizem respeito, e deixando de lado os anteriores pedidos sobre os seus próprios negócios, quando percebeu de novo que os daquela maldita vaidade começavam a rastejar — e, como uma pira negligenciada e adormecida, reavivando-se os tições, tornava a formar enormes incêndios —, imediatamente, sem nenhuma demora, refugiou-se junto à nossa piedade, como junto a uma metrópole de todas as religiões, exigindo alguma cura e socorro. E é evidente que este pensamento salutar vo-lo lançaram os deuses, por causa da fé da vossa religiosidade. Aquele, portanto — aquele altíssimo e máximo Zeus, o que preside a vossa esplendíssima cidade, o que livra de toda destruição funesta os vossos deuses pátrios, as mulheres e os filhos, o lar e as casas —, soprou nas vossas almas a vontade salvadora, mostrando e manifestando quão excelente e esplêndido e salutar é achegar-se, com a devida veneração, ao culto e às sagradas cerimônias dos deuses imortais. Pois quem pode ser achado tão insensato, ou tão alheio a todo entendimento, que não perceba que é pelo benfazejo empenho dos deuses que sucede nem a terra recusar as sementes que lhe são confiadas, frustrando a esperança dos lavradores com vã expectativa; nem a visão de guerra ímpia fincar-se sem impedimento sobre a terra e, corrompida a boa temperatura do céu, corpos ressequidos serem arrastados à morte; nem o mar, encapelado por sopros de ventos desmedidos, encrespar-se; nem tempestades inesperadas, desabando, despertar borrasca funesta; nem ainda a terra, nutriz e mãe de todos, afundar-se, desde as suas entranhas mais profundas, em terrível tremor, nem os montes que lhe estão em cima desfazer-se nos abismos abertos — coisas todas que, e ainda muito mais graves do que estas, ninguém ignora terem acontecido muitas vezes antes disto. E todas estas coisas aconteciam por causa do erro funesto da vaidade oca daqueles homens nefandos, quando [ele] grassava nas suas almas e, por assim dizer, oprimia com vergonhas quase toda a terra habitada."

A isto, depois de outras coisas, acrescenta: "Contemplem, nos largos campos, as searas já florescendo e ondulando de espigas, e os prados, pela boa chuva, brilhando de plantas e flores, e a condição do ar restituída, temperada e mansíssima; alegrem-se, enfim, todos, porque, pela nossa piedade, pelas sacras cerimônias e pela honra [prestada], a potência do potentíssimo e duríssimo Ar foi propiciada, e por isso gozem seguros, com tranquilidade, da paz mais serena, e se deleitem. E quantos, inteiramente beneficiados, daquele cego erro e extravio voltaram a um pensamento reto e belíssimo, alegrem-se ainda mais — como arrancados de uma tempestade inesperada ou de uma doença grave, e colhendo para o futuro doce fruição da vida. Mas, se permanecerem na sua maldita vaidade, sejam separados e expulsos para muito longe da vossa cidade e arredores, como pedistes; para que assim, em consequência do vosso louvável zelo nisto, a vossa cidade, separada de toda mancha e impiedade, atenda, com a veneração devida e conforme o propósito que lhe é inato, às sacras cerimônias dos deuses imortais. E, para que saibais quão cara nos foi esta vossa petição a este respeito, mesmo sem memoriais e sem súplica, por vontade espontânea, a nossa alma prontíssima em benfazer permite à vossa devoção pedir a grande dádiva que quiserdes, em troca deste vosso propósito amigo dos deuses. E já vos digneis fazê-lo e recebê-la: pois a obtereis sem nenhum adiamento; a qual, concedida à vossa cidade, fornecerá para todo o sempre testemunho da piedade amiga dos deuses para com os deuses imortais, e mostrará aos vossos filhos e descendentes que alcançastes da nossa benevolência os prêmios merecidos, por causa desta vossa escolha de vida."

Estas coisas contra nós foram afixadas em estelas por todas as províncias, excluindo os nossos negócios de toda boa esperança — ao menos quanto ao que depende dos homens —, de modo que, segundo aquele divino oráculo, se possível, com isto até os próprios eleitos se escandalizassem. E já, quase expirando a expectativa entre a maioria, de repente — quando os incumbidos de divulgar o dito escrito contra nós ainda completavam a viagem, pelo caminho, em algumas regiões —, o Deus defensor da sua própria igreja, quase que amordaçando a jactância do tirano contra nós, mostrou a [sua] aliança celeste em nosso favor.

VIII

Sobre o que sucedeu depois disto, na fome, na peste e nas guerras

VIII. Οἱ μὲν οὗν ἐξ ἔθους ὄμβροι τε καὶ ὑετοὶ χειμαδίου τῆς ὥρας ὑπαρχούσης τὴν ἐπὶ γῆς ἀνεῖχον αυνήθη φοράν, λιμὸς δ᾿ ἀδόκητος ἐπισκήπτει καὶ λοιμὸς ἐπὶ τούτῳ καί τινος ἑτέρου νοσήματος—ἕλκος δὲ ἦν φερωνύμως τοῦ πυρώδους ἕνεκεν ἄνθραξ προσαγορευόμενον—ἐπιφορά, ὃ καὶ καθ᾿ ὅλων μὲν ἕρπον τῶν σωμάτων σφαλεροὺς ἐνεποίει τοῖς πεπονθόσι κινδύνους, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ κατὰ τῶν ὀφθαλμῶν διαφερόντως ἐπὶ πλεῖστον γινόμενον μυρίους ὂσους ἄνδρας ἅμα γυναιξὶν καὶ παισὶν πηροὺς ἀπειργάζετο. Τούτοις προσεπανίσταται τῷ τυράννῳ ὁ πρὸς Αρμενίους πόλεμος, ἄνδρας ἐξ ἀρχαίου φίλους τε καὶ συμμάχους ῾Ρωμαίων, οὓς καὶ αὐτοὺς Χριστιανοὺς καὶ τὴν εἰς τὸ θεῖον εὐσέβειαν διὰ σπουδῆς ποιουμένους ὁ θεομισὴς εἰδώλοις θύειν καὶ δαίμοσιν ἐπαναγκάσαι πεπειραμένος, ἐχθροὺς ἀντὶ φίλων καὶ πολεμίους ἀντὶ συμμάχων κατεστήσατο. Ἀθρόως δὴ ταῦτα πάντα ὑφ᾿ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν συρρεύσαντα καιρόν, τῆς τοῦ τυράννου θρασύτητος τὴν κατὰ τοῦ θείου μεγαλαυχίαν διήλεγξεν, ὅτι δὴ τῆς περὶ τὰ εἴδωλα αὐτοῦ σπουδῆς καὶ τῆς καθ’ ἡμῶν ἕνεκα πολιορκίας μὴ λιμὸν μηδὲ λοιμὸν μηδὲ μὴν πόλεμον ἐπὶ τῶν αὐτοῦ συμβῆναι καιρῶν ἐθρασύνετο. ταῦτα δ’ οὗν ὁμοῦ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ ἐπελθόντα, καὶ τῆς αὐτοῦ καταστροφῆς περιειλήφει τὰ προοίμια. αὐτὸς μὲν οὖν περὶ τὸν πρὸς Ἀρ’. μενίους πόλεμον ἅμα τοῖς αὐτοῦ στρατοπέδοις κατεπονεῖτο, τοὺς δὲ λοιποὺς τῶν τὰς ὑπ’ αὐτὸν πόλεις οἰκούντων δεινῶς ὁ λιμός τε ἅμα καὶ ὁ λοιμὸς κατετρυχέτην, ὡς ἑνὸς μέτρου πυρῶν δισχιλίας καὶ πεντακοσίας Ἀττικὰς ἀντικαταλλάττεσθαι. μυρίοι μὲν οὖν ἐτύγχανον οἱ κατὰ πόλεις θνῇσκοντες, πλείους δὲ τούτων οἱ κατ’ ἀγρούς τε καὶ κώμας, ὡς ἤδη καὶ τὰς πάλαι τῶν ἀγροίκων πολυάνδρους ἀπογραφὰς μικροῦ δεῖν παντελῆ παθεῖν ἐξάλειψιν, ἀθρόως ἀθρόως ἁπάντων ἐνδείᾳ τροφῆς καὶ λοιμώδει νόσῳ διεφθαρμένων. τινὲς μὲν οὖν τὰ ἑαυτῶν φίλτατα βραχυτάτης τροφῆς τοῖς εὐπορωτέροις ἀπεμπολᾶν ἠξίουν, ἄλλοι δὲ τὰς κτήσεις κατὰ βραχὺ διαπιπράσκοντες εἰς ἐσχάτην ἐνδείας ἀπορίαν ἤλαυνον, ἤδη δέ τινες σμικρὰ χόρτου διαμασώμενοι σπαράγματα καί τινας ἀνέδην φθοροποιοὺς ἐσθίοντες πόας, τὴν τῶν σωμάτων ἕξιν λυμαινόμενοι διώλλυντο. καὶ γυναίων δὲ τῶν κατὰ πόλεις εὐγενίδων τινὲς εἰς ἀναίσχυντον ἀνάγκην πρὸς τῆς ἀπορίας ἐλαθεῖσαι, μεταιτεῖν ἐπὶ τῶν ἀγορῶν προεληΛύθεσαν, τῆς πάλαι ἐλευθερίου τροφῆς ὑπόδειγμα διὰ τῆς περὶ τὸ πρόσωπον αἰδοῦς καὶ τῆς ἀμφὶ τὴν περιβολὴν κοσμιότητος ὑποφαίνουσαι. καὶ οἳ μὲν ἀπεσκληκότες ὥσπερ εἴδωλα νεκρὰ ὧδε κἀκεῖσε ψυχορραγοῦντες ἐνσειόμενοί τε καὶ περιολισθαίνοντες ὑπ’ ἀδυναμίας τοῦ στῆναι κατέπιπτον ἐν μέσαις τε πλατείαις πρηνεῖς ἡπλωμένοι ὀρέξαι σφίσιν μικρὸν τρύφος ἄρτου κατηντιβόλουν καὶ τὴν ψυχὴν πρὸς ἐσχάαις ἔχοντες ἀναπνοαῖς πεινῆν ἐπεβόων, πρὸς μόνην ταύτην τὴν ὀδυνηροτάτην φωνὴν εὐσθενεῖς καθιστάμενοι· οἵ δὲ τὴν πληθὺν τῶν αἰτούντων καταπληττόμενοι, δάοι τῶν εὐπορωτέρων ἐδόκουν εἶναι, μετὰ τὸ μυρία παρασχεῖν εἰς ἀπηνῆ λοιπὸν καὶ ἄτεγκτον ἐχώρουν διάθεσιν, τὰ αὐτὰ τοῖς αἰτοῦ· αἷν οὔπω οὔπω καὶ αὐτοὶ πείσεσθαι προσδοκῶντες ὥστ᾿ ἤδη κατὰ μέσας ἀγορὰς καὶ νεκρὰ καὶ γυμνὰ σώματα ἐφ’ ἡμέραις πλείοσιν ἄταφα διερριμμένα θέαν τοῖς ὁρῶσιν οἰκτροτάτην παρέχειν. ἤδη γέ τοι καὶ κυνῶν τινες ἐγίνοντο βορά, δι’ ἢν μάλιστα αἰτίαν οἱ ζῶντες ἐπὶ τὴν κυνοκτονίαν ἐτράποντο δέει τοῦ μὴ λυσσήσαντας ἀνθρωποφαγίαν ἐργάσασθαι. οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ ὁ λοιμὸς πάντας οἴκους ἐπεβόσκετο, μάλιστα δ’ οὓς ὁ λιμὸς διὰ τὸ εὐπορεῖν τροφῶν οὐχ οἷός ἢν ἑκτρῖψαι· οἱ γοῦν ἐν περιουσίαις, ἄρχοντες καὶ ἡγεμόνες καὶ μυρίοι τῶν ἐν τέλει, ὥσπερ ἐπίτηδες τῆ λοιμώδει νόσῳ πρὸς τοῦ λιμοῦ καταλελειμμένοι, ὀξεῖαν καὶ ὠκυτάτην ὑπέμενον τελευτήν. πάντα δ’ οὖν οἰμωγῶν ἦν ἀνάπλεα, κατὰ πάντας τε στενωποὺς ἀγοράς τε καὶ πλατείας οὐδ’ ἄλλο τι θεωρεῖν ἢ θρήνους μετὰ τῶν συνήθων αὐτοῖς αὐλῶν τε καὶ κτύπων. τοῦτον δὴ τὸν τρόπον δυσὶν ὅπλοις τοῖς προδεδηλωμένοις λοιμοῦ τε ὁμοῦ καὶ λιμοῦ στρατεύσας, ὅλας ὁ θάνατος ἐν ὀλίγῳ γενεὰς ἐνεμήθη, ὡς ὁρᾶν ἤδη δυεῖν καὶ τριῶν σώματα νεκρῶν ὑπὸ μίαν ἐκφορὰν πρὸ· κομιζόμενα. τοιαῦτα τῆς Μαξιμίνου μεγαλαυχίας καὶ τῶν κατὰ πόλεις καθ’ ἡμῶν ψηφισμάτων τὰ ἐπίχειρα ἢν, ὅτε καὶ τῆς χριστιανῶν περὶ πάντα απουδῆς τε καὶ εὐσεβείας πᾶαιν ἔθνεσιν διάδηλα κατέστη τὰ τεκμήρια. μόνοι γοῦν ἐν τηλικαύτη κακῶν περιστάσει τὸ συμπαθὲς καὶ φιλάνθρωπον ἔργοις αὐτοῖς ἐπιδεικνύμενοι, διὰ πάσης ἡμέρας οἳ μὲν τῆ τῶν θνῃσκόντων μυριάδες δ’ ἦσαν οἷς οὔτις ἢν ὁ ἐπιμελησόμενος) κηδείᾳ τε καὶ ταφῇ προσεκαρτέρουν, οἳ δὲ τῶν ἀνὰ πᾶσαν τὴν πόλιν πρὸς τοῦ λιμοῦ κατατρυχομένων μένων τὴν πληθὺν ὑπὸ μίαν σύωαξιν ἀθροίζοντες ἄρτους διένεμον τοῖς πᾶσιν, ὡς περιβόητον εἰς πάντας ἀνθρώπους καταστῆναι τὸ πρᾶγμα θεόν τε τῶν Χριστιανῶν δοξάξειν εὐσεβεῖς τε καὶ μόνους θεοσεβεῖς τούτους ἀληθῶς πρὸς αὐτῶν ἐλεγχθέντας τῶν πραγμάτων ὁμολογεῖν. Ἐφ' οἷς τοῦτον ἐπ’ ιτελου μένοις τὸν τρόπον ὁ μέγας καὶ οὐράνιος χριστιανῶν ὑπέρμαχος θεὸς τὴν κατὰ πάντων ἀνθρώπων διὰ τῶν δεδηλωμένων ἐπιδειξάμενος ἀπειλὴν καὶ ἀγανάκτησιν ἀνθ’ ὧν εἰς ἡμᾶς ὑπερβαλλόντως ἐνεδείξαντο , τὴν εὐμενῆ καὶ φαιδρὰν τῆς αὐτοῦ περὶ ἡμᾶς προνοίας αὖθις ἡμῖν αὐγὴν ἀπεδίδου, ὡς ἐν βαθεῖ σκότῳ πάρα· δοξότατα φῶς ἡμῖν ἐξ αὐτοῦ καταλάμπων εἰρήνης ἐκφανές τε τοῖς πᾶσιν καθιστὰς θεὸν αὐτὸν τῶν καθ’ ἡμᾶς ἐπίσκοπον διὰ παντὸς γεγονέναι πραγμάτων, μαστίζοντα μὲν καὶ διὰ τῶν περιστάσεων κατὰ καιρὸν ἐπιστρέφοντα τὸν αὐτοῦ λαὸν πάλιν τ’ αὗ μετὰ τὴν αὐτάρκη παιδείαν ἵλεω καὶ εὐμενῆ τοῖς εἰς αὐτὸν τὰς ἐλπίδας ἔχουσιν ἀναφαινόμενον. ΙΧ. Οὕτω δῆτα Κωνσταντίνου, ὃν βασιλέα ἐκ βασιλέως εὐσεβῆ τε ἐξ εὐσεβεστάτου καὶ πάντα σωφρονεστάτου γεγονέναι προειρήκαμεν, Λικιννίου τε τοῦ μετ’ αὐτόν, συνέσει καὶ εὐσεβείᾳ τετιμημένων, πρὸς τοῦ παμβασιλέως θεοῦ τε τῶν ὅλων καὶ σωτῆρος κατὰ τῶν δυσσεβεστάτων τυράννων ἀνεγηγερμένου πολέμου τε νόμῳ παραταξαμένου, θεοῦ συμμαχοῦντος σωτῆρος δύο θεοφιλῶν κατὰ τῶν δύο δυσσεβεστάτων τυράννων ἀνεγηγερμένων πολέμου τε νόμῳ παραταξαμέων, θεοῦ συμμαχοῦντος αὐτοῖς παραδοξότατα, πίπτει μὲν ἐπὶ Ῥώμης ὑπὸ Κωνσταντῖνον Μαξέντιος, ὁ δ’ ἐπ’ ἀνατολῆς οὐ πολὺν ἐπιζήσας ἐκείνῳ χρόνον, αἰσχίστῳ καὶ αὐτὸς ὑπὸ Λικίννιον οὔπω μανέντα τότε καταστρέφει θανάτῳ. Πρότερός γε μὴν ὁ καὶ τιμῇ καὶ τάξει τῆς βασιλείας πρῶτος Κωνσταντῖνος τῶν ἐπὶ Ῥώμης κατατυραννουμένων μένων φειδὼ λαβών, θεὸν τὸν οὐράνιον τόν τε τούτου λόγον, αὐτὸν δὴ τὸν πάντων σωτῆρα Ἰησοῦν χριστόν, σύμμαχον δι’ εὐχῶν ἐπικαλεσάμενος, πρόεισιν πανστρατιᾷ, Ῥωμαίοις τὰ τῆς ἐκ προγόνων ἐλευθερίας προμνώμενος. Μαξεντίου δῆτα μᾶλλον ταῖς κατὰ γοητείαν μηχαναῖς ἢ τῆ τῶν ὑπηκόων ἐπιθαρσοῦντος εὐνοίᾳ, προελθεῖν γε μὴν οὐδ’ ὅσον πυλῶν τοῦ ἄατε ἐπιτολμῶντος, ὁπλιτῶν δ’ ἀνηρίθμῳ πλήθει καὶ στρατοπέδων λόχοις μυρίοις πάντα τόπον καὶ χώραν καὶ πόλιν, ὅση τις ἐν κύκλῳ τῆς Ῥωμαίων καὶ Ἰταλίας ἁπάαης ὑπ᾿ αὐτῷ δεδούλωτο, φραξαμένου, ὁ τῆς ἐκ θεοῦ αυμμαχίας ἀνημμένος βασιλεὺς ἐπιὼν πρώτη καὶ δευτέρᾳ καὶ τρίτῃ τοῦ τυράννου παρατάξει εὖ μάλα τε πάσας ἑλών, πρόεισιν ἐπὶ πλεῖστον ὅσον τῆς Ἰταλίας ἤδη τε αὐτῆς ῾Ρώμης ἄγχιστα ἦν· εἶθ᾿ ὡς μὴ τοῦ τυράννου χάριν ῾Ρωμαίοις πολεμεῖν ἀναγκάζοιτο, θεὸς αὐτὸς τισιν ὥσπερ τὸν τύραννον πορρωτάτω πυλῶν ἐξέλκει καὶ τὰ πάλαι δὴ κατὰ ἀαεβῶν ὡς ἐν μύθου λόγῳ παρὰ τοῖς πλείστοις ἀπιατούμενα, πιστά γε μὴν πιατοῖς ἐν ἱεραῖς βίβλοις ἐατηλιτευμένα, αὐτῇ ἐναργείᾳ πᾶσιν ἁπλῶς εἰπεῖν, πιστοῖς καὶ ἀπίατοις, ὀφθαλμοῖς τὰ παράδοξα παρειληφόαιν , ἐπιστώσατο. ὥαπερ γοῦν ἐπ᾿ αὐτοῦ Μωυσέως καὶ τοῦ πάλαι θεοσεβοῦς Ἑβραίων γένους “ ἅρματα Φαραὼ καὶ τὴν δύναμιν αὐτοῦ ἔρριψεν εἰς θάλασσαν, ἐπιλέκτους ἀναβάτας τριστάτας· κατεπόθηααν ἐν θαλάσσῃ. ἐρυθρᾷ, πόντος ἐκάλυψεν αὐτούς,” κατὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ Mαξέντιος οἵ τε ἀμφ᾿ αὐτὸν ὁπλῖται καὶ δορυφόροι “ἔδυσαν εἰς βυθὸν ὡς εἰ λίθος,” ὁπηνίκα νῶτα δοὺς τῇ ἐκ θεοῦ μετὰ Kωναταντίνου δυνάμει, τὸν πρὸ τῆς πορείας διῄει ποταμόν, ὃν αὐτὸς σκάφεσιν ζεύξας καὶ εὖ μάλα γεφυρώσας μηχανὴν ὀλέθρου καθ᾿ ἑαυτοῦ αυνεατήσατο· ἐφ᾿ ᾧ ἦν εἰπεῖν “λάκκον ὤρυξεν καὶ ἀνέακαφεν αὐτόν, καὶ ἐμπεσεῖται εἰς βόθρον ὃν εἰργάσατο. ἐπιστρέφει ὁ πόνος αὐτοῦ εἰς κεφαλὴν αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ κορυφὴν αὐτοῦ ἢ ἀδικία αὐτοῦ καταβήαεται.” Ταύτῃ δῆτα τοῦ ἐπὶ τοῦ ποταμοῦ ζεύγματος διαλυθέντος, ὑφιζάνει μὲν ἡ διάβασις, χωρεῖ δ᾿ ἀθρόως αὔτανδρα κατὰ τοῦ βυθοῦ τὰ σκάφη, καὶ αὐτός γε πρῶτος ὁ δυσσεβέστατος, εἶτα δὲ καὶ οἱ ἀμφ’ αὐτὸν ὑπασπισταί, ᾖ τὰ θεῖα προαναφωνεῖ λόγια, ἔδυσαν ὡς εἰ μόλιβδος ἐν ὕδατι σφοδρῷ· ὥστε εἰκότως εἰ μὴ λόγοις ἔργοις δ’ οὗν ὁμοίως τοῖς ἀμφὶ τὸν μέγαν θεράποντα Μωυσέα τοὺς παρὰ θεοῦ τὴν νίκην ἀραμένους αὐτὰ δὴ τὰ κατὰ τοῦ πάλαι δυσσεβοῦς τυράννου ὧδέ πως ἄν ὑμνεῖν καὶ λέγειν “ᾄσωμεν τῷ κυρίῳ, ἐνδόξως γὰρ δεδόξασται. ἵππον καὶ ἀναβάτην ἔρριφεν εἰς θάλασσαν· βοηθὸς καὶ σκεπαστής μου κύριος, ἐγένετό μοι εἰς σωτηρίαν” καὶ “τίς ὅμοιός ἀοῖ ἐν θεοῖς, κύριε, τίς ὅμοιός ἀοῖ; δεδοξασμένος ἐν ἁγίοις, θαυμαστὸς ἐν δόξαις, ποιῶν τέρατα. ταῦτα καὶ ὅσα τούτοις ἀδελφά τε καὶ ἐμφερῆ Κωνσταντῖνος τῷ πανηγεμόνι καὶ τῆς νίκης αἰτίῳ θεῷ αὐτοῖς ἔργοις ἀνυμνήσας, ἐπὶ Ῥώμης μετ’ ἐπινικίων εἰσήλαυνεν, πάντων ἀθρόως αὐτὸν ἅμα κομιδῆ νηπίοις καὶ γυναιξὶν τῶν τε ἀπὸ τῆς συγκλήτου βουλῆς καὶ τῶν ἄλλως διασημοτάτων σὺν παντὶ δήμῳ Ῥωμαίων φαιδροῖς ὄμμασιν αὐταῖς ψυχαῖς οἷα λυτρωτὴν σωτῆρά τε καὶ εὐεργέτην μετ’ εὐφημιῶν καὶ ἀπλήστου χαρᾶς ὑποδεχομένων· ὃ δ’ ὥσπερ ἔμφυτον τὴν εἰς θεὸν εὐσέβειαν κεκτημένος, ] μηδ’ ὅλως ἐπὶ ταῖς βοαῖς ὑποσαλευόμενος μένος μηδ’ ἐπαιρόμενος τοῖς ἐπαίνοις, εὗ μάλα τῆς ἐκ θεοῦ συνῃσθημένος βοηθείας, αὐτίκα τοῦ σωτηρίου τρόπαιον πάθους ὑπὸ χεῖρα ἰδίας εἰκόνος ἀνατεθῆναι προστάττει, καὶ δὴ τὸ σωτήριον σημεῖον ἐπὶ τῇ δεξιᾷ κατέχοντα αὐτὸν ἐν τῷ μάλιστα τῶν ἐπὶ Ῥώμης δεδημοσιευμένῳ τόπῳ στήσαντας αὐτὴν δὴ ταύτην προγραφὴν ἐντάξαι ῥήμασιν αὐτοῖς τῇ Ῥωμαίων ἐγκελεύεται φωνὴ “τούτῳ τῷ σω- ] τηριώδει σημείῳ, τῷ ἀληθεῖ ἐλέγχῳ τῆς ἀνδρείας τὴν πόλιν ὑμῶν ἀπὸ ζυγοῦ τοῦ τυράννου διασωθεῖσαν ἠλευθέρωσα, ἔτι μὴν καὶ τὴν σύγκλητον καὶ τὸν δῆμον Ῥωμαίων τῆ ἀρχαίᾳ ἐπιφανείᾳ καὶ λαμπρότητι ἐλευθερώσας ἀποκατέστησα.” καὶ δὴ ἐπὶ τούτοις αὐτός τε Κωνσταντῖνος καὶ σὺν αὐτῷ βασιλεὺς Λικίννιος, οὔπω τότε ἐφ’ ἢν ὕστερον ἐκπέπτωκεν μανίαν τὴν διάνοιαν ἐκτραπείς, θεὸν τὸν τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων αὐτοῖς αἴτιον εὐμενίσαντες, ἄμφω μιᾷ βουλῆ καὶ γνώμη νόμον ὑπὲρ χριστιανῶν τελεώτατον πληρέστατα διατυποῦνται, τυποῦνται, καὶ τῶν πεπραγμένων εἰς αὐτοὺς ἐκ θεοῦ τὰ παράδοξα τά τε τῆς κατὰ τοῦ τυράννου νίκης καὶ τὸν νόμον αὐτὸν Μαξιμίνῳ, τῶν ἐπ’ ἀνατολῆς ἐθνῶν ἔτι δυναστεύοντι φιλίαν τε πρὸς αὐτοὺς ὑποκοριζομένῳ, διαπέμπονται. ὃ δ’ οἷα τύραννος περιαλγὴς ἐφ’ οἷς ἔγνω, γεγενημένος, εἶτα μὴ δοκεῖν ἑτέροις εἶξαι βουλόμενος μηδ’ αὖ παρεκθέσθαι τὸ κελευσθὲν δέει τῶν προστεταχότων ὡς ἂν ἐξ ἰδίας αὐθεντίας τοῖς ὑπ’ αὐτὸν ἡγεμόσιν τοῦτο πρῶτον ὑπὲρ Χριστιανῶν ἐπάναγκες διαχαράττει χαράττει τὸ γράμμα, τὰ μηδέπω ποτὲ πρὸς αὐτοῦ πεπραγμένα ἐπιπλάστως αὐτὸς καθ’ ἑαυτοῦ ψευδόμενος. ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ ΤΟΥ ΤΥΡΑΝΝΟΥ

As chuvas costumeiras, pois, e os aguaceiros — sendo a estação de inverno — retinham o seu fluxo habitual sobre a terra, e uma fome inesperada desaba, e, sobre ela, uma peste, e o assalto de uma outra doença: uma úlcera chamada, com nome apropriado, pelo [seu caráter] ígneo, "carbúnculo" — a qual, rastejando pelo corpo inteiro, produzia perigos graves aos que padeciam; mas, atacando sobretudo os olhos, em altíssimo grau, deixava cegos inúmeros homens, junto com mulheres e crianças. Além disto, levanta-se contra o tirano a guerra contra os armênios, homens desde antigo amigos e aliados dos romanos — aos quais, sendo também eles cristãos e praticando com zelo a piedade para com a divindade, o inimigo-de-Deus, tendo tentado forçar a sacrificar a ídolos e demônios, tornou inimigos em vez de amigos, e adversários em vez de aliados. Todas estas coisas, de repente confluindo num só e mesmo tempo, refutaram a jactância da audácia do tirano contra a divindade: porque ele se vangloriava de que, por causa do seu zelo pelos ídolos e do assédio contra nós, nem fome nem peste, nem tampouco guerra, teriam sobrevindo nos seus tempos. Estas coisas, pois, vindo juntas e ao mesmo tempo, continham os prelúdios da sua queda. Ele próprio, com efeito, com os seus exércitos, era esgotado na guerra contra os armênios; e, aos demais habitantes das cidades sob ele, a fome e a peste, juntas, esmagavam-nos terrivelmente, a ponto de uma só medida de trigo ser trocada por duas mil e quinhentas dracmas áticas. Inúmeros, pois, eram os que morriam nas cidades, e mais ainda os [que morriam] nos campos e aldeias — de modo que já os antigos registros censitários dos camponeses, cheios de homens, pouco faltou para sofrer completo apagamento, destruídos quase todos de uma vez pela falta de alimento e pela doença pestilenta. Alguns, pois, achavam por bem vender aos mais abastados os seus [entes] mais queridos por brevíssimo alimento; outros, vendendo as posses pouco a pouco, chegavam à última penúria da indigência; e já alguns, mastigando pequenos pedaços de capim e comendo indistintamente certas ervas venenosas, arruinavam a compleição dos corpos e pereciam. E também algumas das mulheres nobres das cidades, impelidas pela penúria a uma necessidade sem pudor, saíram a mendigar pelas praças, deixando entrever, pela vergonha do rosto e pelo decoro do vestir, o exemplo da antiga criação livre. E uns, ressequidos como espectros mortos, aqui e ali agonizando, cambaleando e escorregando, por incapacidade de ficar de pé caíam, e, estendidos de bruços no meio das ruas, suplicavam que lhes estendessem um pequeno pedaço de pão, e, tendo a alma nos últimos alentos, gritavam que tinham fome — para só este doloríssimo grito tendo forças. Outros, os que pareciam ser dos mais abastados, pasmados com a multidão dos que pediam, depois de dar inúmeras [esmolas], passavam enfim a uma disposição dura e impiedosa, esperando também eles, dali a pouco, sofrer o mesmo que os que pediam; de modo que já, no meio das praças e das vielas, corpos mortos e nus, atirados insepultos por muitos dias, ofereciam aos que viam um espetáculo lastimosíssimo. Alguns, com efeito, tornavam-se já pasto até de cães; e por esta causa, sobretudo, os vivos se voltaram à matança de cães, com medo de que, enraivecidos, se fizessem antropófagos. E não menos a peste devorava todas as casas, sobretudo aquelas que a fome, por terem fartura de alimentos, não era capaz de esmagar: os que estavam na abundância — governantes e governadores e inúmeros dos que estavam em cargos —, como que de propósito deixados pela fome para a doença pestilenta, suportavam um fim agudo e rapidíssimo. Tudo, pois, estava cheio de gemidos; e, por todas as vielas, praças e ruas, não [havia] outra coisa para contemplar senão lamentações, com as flautas e os batimentos de costume nelas. Deste modo, guerreando com as duas armas antes indicadas, a peste junto com a fome, a morte devorou famílias inteiras em pouco [tempo], de modo a ver-se já os corpos de dois e três mortos levados num só cortejo fúnebre.

Tais os salários da jactância de Maximino e dos memoriais das cidades contra nós — quando também se tornaram evidentes a todas as nações as provas do zelo e da piedade dos cristãos em tudo. Sozinhos, com efeito, em tamanha circunstância de males, mostrando por obras a compaixão e a humanidade: durante o dia inteiro, uns perseveravam no cuidado e no sepultamento dos que morriam (pois eram miríades, para os quais não havia quem cuidasse); outros, reunindo numa só assembleia a multidão dos esmagados pela fome por toda a cidade, distribuíam pães a todos — de modo que o fato se tornou célebre entre todos os homens, e glorificavam o Deus dos cristãos, e confessavam que eles, convencidos pelos próprios fatos, [eram] piedosos e os únicos verdadeiramente tementes a Deus. Depois destas coisas assim consumadas, o grande e celeste Deus, defensor dos cristãos, tendo mostrado por meio do que foi indicado a [sua] ameaça e indignação contra todos os homens, em retribuição do que exageradamente mostraram contra nós, restituía-nos de novo o raio benévolo e radiante da sua providência para conosco: como em profunda escuridão, do modo mais extraordinário fazendo brilhar sobre nós a luz da paz [vinda] dele, e tornando manifesto a todos que o próprio Deus foi, o tempo todo, o supervisor dos nossos negócios — açoitando e convertendo, pelas circunstâncias, no tempo oportuno, o seu povo, e de novo, depois da educação suficiente, mostrando-se propício e benévolo aos que têm nele as esperanças.

IX

Sobre a vitória dos imperadores amados de Deus

ΙXΑ. “ Ἱόβιος Μαξιμῖνος Σεβαστὸς Σαβίνῳ. καὶ παρὰ τῇ σῇ ατιβαρότητι καὶ παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις φανερὸν εἶναι πέποιθα τοὺς δεσπότας ἡμῶν Διοκλητιανὸν καὶ Μαξιμιανόν, τοὺς ἡμετέρους πατέρας, ἡνίκα συνεῖδον σχεδὸν ἅπαντας ἀνθρώπους καταλειφθείσης τῆς τῶν θεῶν θρῃσκείας τῷ ἔθνει τῶν Χριστιανῶν ἑαυτοὺς ὀρθῶς διατεταχέναι πάντας ἀνθρώπους τοὺς ἀπὸ τῆς τῶν αὐτῶν θεῶν τῶν ἀθανάτων θρῃσκείας ἀναχωρήσαντας προδήλῳ κολάσει καὶ τιμωρίᾳ εἰς τὴν θρησκείαν τῶν θεῶν ἀνακληθῆναι. ἀλλ’ ὅτε ἐγὼ εὐτυχῶς τὸ πρῶτον εἰς τὴν ἀνατολὴν παρεγενόμην καὶ ἔγνων εἴς τινας τόπους πλείστους τῶν ἀνθρώπων τὰ δημόσια ὠφελεῖν δυναμένους ὑπὸ τῶν δικαστῶν διὰ τὴν προειρημένην αἰτίαν ἐξορίζεσθαι, ἑκάστῳ τῶν δικαστῶν ἐντολὰς δέδωκα ὥστε μηδένα τούτων τοῦ λοιποῦ προσφέρεσθαι τοῖς ἐπαρχιώταις ἀπηνῶς, ἀλλὰ μᾶλλον κολακείᾳ καὶ προτροπαῖς πρὸς τὴν τῶν θεῶν θρῃσκείαν αὐτοὺς ἀνακαλεῖν. τηνικαῦτα οὖν, ὅτε ἀκολούθως τῇ κελεύσει τῆ ἐμῇ ὑπὸ τῶν δικαστῶν ἐφυλάττετο τὰ προστεταγμένα, συνέβαινεν μηδένα ἐκ τῶν τῆς ἀνατολῆς μερῶν μήτε ἐξόριστον μήτε ἐνύβριστον γίνεσθαι, ἀλλὰ μᾶλλον ἐκ τοῦ μὴ βαρέως κατ’ αὐτῶν τι γίνεσθαι εἰς τὴν τῶν θεῶν θρησκείαν ἀνακεκλῆσθαι· μετὰ δὲ ταῦτα, ὅτε τῷ παρελθόντι ἐνιαυτῷ εὐτυχῶς ἐπέβην εἰς τὴν Νικομήδειαν κἀκεῖ διετέλουν, παρεγένοντο πολῖται τῆς αὐτῆς πόλεως πρός με ἅμα μετὰ τῶν ξοάνων τῶν θεῶν μειζόνως δεόμενοι ἵνα παντὶ τρόπῳ τὸ τοιοῦτον ἔθνος μηδαμῶς ἐπιτρέποιτο ἐν τῆ αὐτῶν πατρίδι οἰκεῖν. ἀλλ’ ὅτε ἔγνων πλείστους τῆς αὐτῆς θρῃσκείας ἄνδρας ἐν αὐτοῖς τοῖς μέρεσιν οἰκεῖν, οὕτως αὐτοῖς τὰς ἀποκρίσεις ἀπένεμον ὅτι τῆ μὲν αἰτήσει αὐτῶν ἀσμένως χάριν ἔσχηκα, ἀλλ’ οὐ παρὰ πάντων τοῦτο αἰτηθὲν κατεῖδον· εἰ μὲν οὖν τινες εἶεν τῇ αὐτὴ δεισιδαιμονίᾳ διαμένοντες, οὕτως ἕνα ἕκαστον ἐν τῆ ἰδίᾳ προαιρέσει τὴν βούλησιν ἔχειν καὶ εἰ βούλοιντο, τὴν τῶν θεῶν θρησκείαν ἐπιγινώσκειν. ὅμως καὶ τοῖς τῆς αὐτῆς πόλεως Νικομηδεῦσιν καὶ ταῖς λοιπαῖς πόλεσιν, αἳ καὶ αὐταὶ εἰς τοσοῦτον τὴν ὁμοίαν αἴτησιν περισπουδάστως πρός με πεποιήκασιν, δηλονότι ἵνα μηδεὶς τῶν χριστιανῶν ταῖς πόλεσιν ἐνοικοίη, ἀνάγκην ἔσχον προσφιλῶς αὐτοκράτορες ὅτι αὐτὸ τοῦτο καὶ οἱ ἀρχαῖοι αὐτοκράτορες πάντες διεφύλαξαν καὶ αὐτοῖς τοῖς θεοῖς, δι’ οὓς πάντες ἄνθρωποι καὶ αὐτὴ ἡ τῶν δημοσίων διοίκησις συνίσταται, ἤρεσεν [οὖν] ὥστε τὴν τοσαύτην αἴτησιν, ἢν ὑπὲρ τῆς θρῃσκείας τοῦ θείου αὐτῶν ἀναφέρουσιν, βεβαιώσαιμι. “Τοιγαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα καὶ τῇ σῇ καθοσιώσει πρὸ τούτου τοῦ χρόνου διὰ γραμμάτων ἐπέσταλται καὶ δι’ ἐντολῶν ὁμοίως κεκέλευσται ἵνα μὴ κατὰ τῶν ἐπαρχιωτῶν τὸ τοιοῦτον ἔθος διαφυλάξαι ἐπιμεληθέντων μηδὲν τραχέως, ἀλλὰ ἀνεξικάκως καὶ συμμέτρως συμπεριφέροιντο αὐτοῖς, ὅμως ἵνα μήτε ὑπὸ τῶν βενεφικιαρίων μήτε ὑπ’ ἄλλων τῶν τυχόντων ὕβρεις μήτε σεισμοὺς ὑπομένοιεν, ἀκόλουθον ἐνόμισα καὶ τούμνῆσαι τοῖς γράμμασιν τὴν σὴν στιβαρότητα ὑπομνῆσαι ὅπως ταῖς κολακείαις καὶ ταῖς προτροπαῖς μᾶλλον τὴν τῶν θεῶν ἐπιμέλειαν τοὺς ἡμετέρους ἐπαρχιώτας ποιήσειας ἐπιγινώσκειν· ὅθεν εἴ τις τῇ αὐτοῦ προαιρέσει τὴν θρῃσκείαν τῶν θεῶν ἐπιγνωστέον προσλάβοι, τούτους ὑποδέχεσθαι προσήκει· εἰ δέ τινες τῆ ἰδίᾳ θρησκείᾳ ἀκολουθεῖν βούλοιντο, ἐν τῇ αὐτῶν ἐξουσίᾳ καταλείποις. διόπερ ἡ σὴ καθοσίωσις τὸ ἐπιτραπέν σοι διαφυλάττειν ὀφείλει, καὶ μηδενὶ ἐξουσία δοθῇ δοθῇ τοὺς ἡμετέρους ἐπαρχιώτας ὕβρεσι καὶ σεισμοῖς ἐπιτρῖψαι, ὁπότε, ὥσπερ προγέγραπται, ταῖς προτροπαῖς μᾶλλον καὶ ταῖς κολακείαις πρὸς τὴν τῶν θεῶν θρησκείαν τοὺς ἡμετέρους ἐπαρχιώτας προσήκει ἀνακαλεῖν. ἵνα δὲ αὕτη ἡμῶν ἡ κέλευσις εἰς γνῶσιν πάντων τῶν ἐπαρχιωτῶν τῶν ἡμετέρων ἔλθῃ, διατάγματι ὑπὸ σοῦ προτεθέντι τὸ κεκελευσμένον ὀφείλεις δηλῶσαι.” Tαῦθ᾿ ὑπὸ τῆς ἀνάγκης ἐκβεβιασμένος, ἀλλ’ οὐ κατὰ γνώμην τὴν αὐτοῦ ἐκβεβιασμένος, οὐκέτ’ ἀληθὴς οὐδ’ ἀξιόπιστος παρὰ τοῖς πᾶσιν ἢν τῆς πρόσθεν ἤδη μετὰ τὴν ὁμοίαν συγχώρησιν παλιμβόλου καὶ διεψευσμένης αὐτοῦ γνώμης ἕνεκα. οὔκουν ἐτόλμα τις τῶν ἡμετέρων σύνοδον συγκροτεῖν οὐδ’ ἑαυτὸν ἐν φανερῷ καταστήσασθαι, ὅτι μηδὲ τοῦτ’ ἤθελεν αὐτῷ τὸ γράμμα, αὐτὸ μόνον τὸ ἀνεπηρέαστον ἡμῖν ἐπιτρέπον φυλάττεσθαι, οὐ μὴν συνόδους ἐπικελεῦον ποιεῖσθαι οὐδ’ οἴκους ἐκκλησιῶν οἰκοδομεῖν οὐδ’ ἄλλο τι τῶν ἡμῖν συνήθων διαπράττεσθαι. καίτοι γε ταῦθ’ οἱ τῆς εἰρήνης καὶ εὐσεβείας προήγοροι αὐτῷ τε ἐπιτρέπειν ἐπεστάλκεσαν καὶ τοῖς ὑπ’ αὐτοὺς ἅπασιν διὰ προγραμμάτων καὶ νόμων συγκεχωρήκεσαν· οὐ μὴν ὁ δυσσεβέστατός γε ταύτῃ ἐνδοῦναι προῄρητο, εἰ μὴ ὅτε πρὸς τῆς θείας συνελαθεὶς δίκης ὕστατόν γε ἄκων ἐπὶ τοῦτ’ ἤχθη.

Assim, pois, tendo Constantino — que, dissemos antes, nasceu imperador de imperador, e piedoso de [pai] piedosíssimo e em tudo prudentíssimo — e Licínio, o depois dele, honrados pela inteligência e pela piedade, dois amados de Deus, sido levantados pelo Rei de todos, Deus de todas as coisas e Salvador, contra os dois tiranos impiíssimos, e tendo travado a guerra em regra, com Deus combatendo ao lado deles do modo mais extraordinário, cai em Roma, sob Constantino, Maxêncio; e o do oriente [Maximino], não tendo sobrevivido muito tempo àquele, morre também ele de morte vergonhosíssima, sob Licínio — que ainda não enlouquecera então.

Antes, porém, Constantino, o primeiro em honra e posição no império, tendo-se compadecido dos tiranizados em Roma, e invocado por orações, como aliado, o Deus celeste e o seu Verbo, o próprio Salvador de todos, Jesus Cristo, avança com todo o exército, propondo aos romanos [restituir] a liberdade herdada dos antepassados. Maxêncio, pois, confiando mais nos artifícios de feitiçaria do que na benevolência dos súditos, e não ousando avançar nem sequer para fora das portas da cidade, fortificara com multidão inumerável de soldados armados e com inúmeras coortes de tropas todo lugar e região e cidade quantos, ao redor de Roma e da Itália inteira, estavam por ele escravizados. O imperador apoiado na aliança de Deus, avançando contra a primeira, a segunda e a terceira formação do tirano, e tomando-as facilmente todas, avança pela maior parte da Itália, e já estava pertíssimo da própria Roma. Depois, para que ele não fosse forçado, por causa do tirano, a guerrear contra os romanos, o próprio Deus, como com cadeias, arrasta o tirano para longuíssimo das portas; e as coisas de outrora contra os ímpios — descridas pela maioria como em fábula, mas críveis aos crentes, gravadas nos livros sagrados —, pela própria evidência, a todos, simplesmente dizendo, crentes e incrédulos, que receberam com os olhos as maravilhas, ele [as] confirmou. Assim como, pois, no [tempo] do próprio Moisés e da antiga raça temente a Deus dos hebreus, "os carros de Faraó e o seu exército lançou-os ao mar, e os seus escolhidos cavaleiros, os capitães; foram tragados no mar Vermelho, o pélago os cobriu" — do mesmo modo também Maxêncio, e os soldados e guardas em volta dele, "afundaram no abismo como pedra", quando, dando as costas ao poder [vindo] de Deus que estava com Constantino, atravessava o rio que estava no caminho — o qual ele mesmo, tendo[-o] unido com barcas e muito bem coberto de pontes, constituiu [como] máquina de destruição contra si mesmo; sobre o que se poderia dizer: "cavou um fosso e o aprofundou, e cairá na cova que fez. A sua fadiga voltará sobre a sua cabeça, e sobre a sua coroa descerá a sua injustiça." Assim, pois, desfeita a juntura sobre o rio, afunda a passagem, e vão de uma vez ao fundo, com os homens e tudo, as barcas — e primeiro ele mesmo, o impiíssimo, depois também os escudeiros em volta dele, como os divinos oráculos predizem: "afundaram como chumbo em água impetuosa". De modo que dignamente, se não com palavras, ao menos com obras, semelhantes aos do grande servo Moisés, os que de Deus alcançaram a vitória poderiam hinear e dizer estas mesmas coisas [ditas] contra o ímpio tirano de outrora: "cantemos ao Senhor, pois gloriosamente se glorificou; cavalo e cavaleiro lançou ao mar; auxiliador e protetor tornou-se-me para salvação"; e "quem [é] semelhante a ti entre os deuses, Senhor, quem [é] semelhante a ti? Glorificado entre os santos, admirável em glórias, fazedor de prodígios."

Estas coisas, e quantas [são] irmãs e semelhantes a estas, Constantino, tendo[-as] hineado, pelas próprias obras, a Deus, o soberano de tudo e causador da vitória, entrava em Roma com cantos de triunfo — acolhendo-o todos em massa, com criancinhas e mulheres, os do senado e os demais mais insignes, com todo o povo dos romanos, de olhos radiantes, do fundo das almas, como libertador, salvador e benfeitor, entre aclamações e alegria insaciável. Mas ele, como possuindo inata a piedade para com Deus, de modo nenhum abalado pelos gritos nem exaltado pelos louvores, e bem consciente do socorro [vindo] de Deus, ordena imediatamente que um troféu da paixão salvadora seja posto sob a mão da sua própria estátua; e, tendo-o erguido, segurando na direita o sinal salvador, no lugar mais público de Roma, manda inscrever esta mesma inscrição, com estas palavras, na língua dos romanos: "Por este sinal salutar, a verdadeira prova da coragem, salvei e libertei a vossa cidade do jugo do tirano; e ainda, tendo[-os] libertado, restabeleci o senado e o povo dos romanos no antigo esplendor e brilho."

E depois disto, o próprio Constantino, e com ele o imperador Licínio — que ainda não desviara então a mente para a loucura em que depois caiu —, tendo propiciado a Deus, o autor de todos os bens para eles, ambos, com uma só vontade e parecer, promulgam uma lei perfeitíssima e completíssima em favor dos cristãos; e enviam a Maximino — que ainda dominava as nações do oriente e lhes afetava amizade — tanto [o relato d]as maravilhas feitas por Deus para com eles, e da vitória sobre o tirano, quanto a própria lei. E ele, como tirano, ficou atormentadíssimo com o que soube; depois, não querendo parecer ceder a outros, nem tampouco suprimir a ordem, por medo dos que a haviam prescrito, como que por autoridade própria redige aos governadores sob ele, à força, esta primeira carta em favor dos cristãos — mentindo fingidamente, contra si mesmo, coisas que nunca haviam sido feitas por ele.

Cópia da tradução da carta do tirano: "Jóvio Maximino Augusto a Sabino. Tanto junto à tua gravidade quanto junto a todos os homens, confio estar manifesto que os nossos senhores Diocleciano e Maximiano, nossos pais, quando perceberam que quase todos os homens, abandonado o culto dos deuses, se haviam agregado à nação dos cristãos, retamente ordenaram que todos os homens que se retiraram do culto dos mesmos deuses imortais fossem chamados de volta ao culto dos deuses por castigo e punição manifestos. Mas, quando eu vim pela primeira vez, felizmente, ao oriente, e soube que em alguns lugares muitíssimos homens capazes de ser úteis aos negócios públicos eram desterrados pelos juízes pela causa acima dita, dei ordens a cada um dos juízes de que nenhum deles, dali em diante, procedesse duramente com os provincianos, mas antes os chamasse de volta ao culto dos deuses com afagos e exortações. Então, pois, quando, conforme a minha ordem, as prescrições eram observadas pelos juízes, sucedia que nenhum das partes do oriente era desterrado nem ultrajado, mas antes, por não se fazer nada de pesado contra eles, eram chamados de volta ao culto dos deuses. Depois disto, quando no ano passado, felizmente, entrei em Nicomédia e ali me demorava, vieram a mim cidadãos da mesma cidade, com as imagens dos deuses, pedindo com grande instância que de nenhum modo se permitisse a tal nação habitar na pátria deles. Mas, quando soube que muitíssimos homens da mesma religião habitavam naquelas mesmas partes, assim lhes dava as respostas: que de bom grado agradecia o pedido deles, mas via que isto não era pedido por todos; se, pois, alguns houvesse que permanecessem na mesma superstição, que assim cada um mantivesse a vontade no seu próprio arbítrio, e, se quisessem, reconhecessem o culto dos deuses. Contudo, tanto aos nicomedenses da mesma cidade quanto às demais cidades — que também elas, com tanto empenho, me dirigiram o mesmo pedido, a saber, que nenhum dos cristãos habitasse nas cidades —, tive necessidade de responder amistosamente que isto mesmo também todos os antigos imperadores guardaram, e que aprouve aos próprios deuses — pelos quais todos os homens e a própria administração dos negócios públicos subsistem — que eu confirmasse tal pedido, que apresentavam em favor do culto da sua divindade.

"Portanto, ainda que muito especialmente à tua devoção, antes deste tempo, tenha sido enviado por cartas, e igualmente ordenado por instruções, que contra os provincianos que cuidassem de guardar tal costume nada se procedesse com aspereza, mas que com paciência e comedimento se comportassem com eles: contudo, para que nem da parte dos beneficiários nem de quaisquer outros suportem ultrajes ou extorsões, julguei consequente lembrar, por estas cartas, à tua gravidade que faças os nossos provincianos reconhecer o cuidado dos deuses antes com afagos e exortações. Donde, se alguém, por seu próprio arbítrio, decidir que se deve reconhecer o culto dos deuses, convém acolhê-los; mas, se alguns quiserem seguir o seu próprio culto, deixa[-os] no seu próprio poder. Pelo que a tua devoção deve guardar o que te foi confiado, e a ninguém seja dado poder de esmagar os nossos provincianos com ultrajes e extorsões — visto que, como acima está escrito, convém chamar os nossos provincianos ao culto dos deuses antes com exortações e afagos. E, para que esta nossa ordem chegue ao conhecimento de todos os nossos provincianos, deves manifestar o que foi ordenado num edito por ti publicado."

Estas coisas, forçado pela necessidade, mas não segundo o seu próprio parecer, tendo[-as] concedido, já não era tido por veraz nem digno de crédito junto de todos, por causa do seu parecer volúvel e mentiroso já depois da concessão semelhante anterior. Nenhum dos nossos, portanto, ousava reunir assembleia nem apresentar-se em público, porque nem isto a carta lhe queria [conceder]: permitia somente isto — que fôssemos guardados de vexame —, não ordenando fazer reuniões, nem edificar casas de igrejas, nem praticar qualquer outra das coisas para nós costumeiras. E contudo os proclamadores da paz e da piedade [Constantino e Licínio] lhe haviam escrito que [o] permitisse, e a todos os [súditos] sob eles [o] haviam concedido por editos e leis. Mas o impiíssimo não escolhera ceder nisto — senão quando, acossado pela justiça divina, por último, contra a vontade, foi levado a isso.

X

Sobre o fim da vida dos tiranos, e de que palavras usaram antes da morte

X. Ἐκπεριῆλθεν δ’ αὐτὸν τοιαύτη τις αἰτία. τὸ μέγεθος τῆς οὐ κατ’ ἀξίαν ἐπιτραπείσης ἡγεμονίας αὐτῷ μὴ οἷός τε φέρειν, ἀλλὰ δι’ ἀπειρίαν σώφρονος καὶ βασιλικοῦ λογισμοῦ ἀπειροκάλως τοῖς πράγμασιν ἐγχειρῶν ἐπὶ πᾶσίν τε ὑπερηφανίας μεγαλαυχίᾳ τὴν ψυχὴν ἀλόγως ἀρθείς, ἤδη καὶ κατὰ τῶν τῆς βασιλείας κοινωνῶν, τὰ πάντα αὐτοῦ προφερόντων γένει καὶ τροφῆ καὶ παιδείᾳ ἀξιώματι τε καὶ συνέσει καὶ τῷ γε πάντων Κορυφαιοτάτῳ, σωφροσύνῃ καὶ τῇ περὶ τὸν ἀληθῆ θεὸν εὐσεβείᾳ, τολμᾶν ὥρμητο ἀναγορεύειν. καὶ πρῶτον ἑαυτὸν ταῖς τιμαῖς ἀναγορεύειν. ἐπιτείνας δ’ εἰς ἀπόνοιαν τὰ τῆς μανίας, συνθήκας ἃς πρὸς Λικίννιον πεποίητο, παρασπονδήσας, πόλεμον ἄσπονδον αἴρεται· εἶτ’ ἐν βραχεῖ τὰ πάντα κυκήσας πᾶσάν τε πόλιν ἐκταράξας καὶ πᾶν στρατόπεδον, μυριάδων τὸ πλῆθος ἀνηρίθμων, συναγαγών, ἕξεισιν εἰς μάχην αὐτῷ παραταξάμενος, δαιμόνων ἐλπίσιν, ὧν δὴ ᾤετο θεῶν, καὶ ταῖς τῶν ὁπλιτῶν μυριάσιν τὴν ψυχὴν ἐπηρμένος. Καὶ δὴ συμβαλὼν εἰς χεῖρας, ἔρημος τῆς ἐκ θεοῦ καθίσταται ἐπισκοπῆς, τῆς νίκης ἐξ αὐτοῦ τοῦ πάντων ἑνὸς καὶ μόνου θεοῦ τῷ τότε κρατοῦντι πρυτανευθείσης. ἀπόλλυσι δὴ πρῶτον τὸ ἐφ’ ᾧ πεποίθει ὁπλιτικόν, τῶν τε ἀμφ’ αὐτὸν δορυφόρων γυμνὸν καὶ πάντων ἔρημον αὐτὸν καταλελοιπότων τῷ τε κρατοῦντι προσπεφευγότων, ὑπεκδὺς ὁ δείλαιος ὡς τάχιστα τὸν οὐ πρέποντα αὐτῷ βασιλικὸν κόσμον, δειλῶς καὶ δυσγενῶς καὶ ἀνάνδρως ὑποδύνει τὸ πλῆθος κἄπειτα διαδιδράσκει κρυπταζόμενός τε ἀνὰ τοὺς ἀγροὺς καὶ τὰς κώμας μόλις τῶν πολεμίων τὰς χεῖρας, τὰ τῆς σωτηρίας αὐτῷ προμνώμενος, διέξεισιν, ἔργοις αὐτοῖς εὖ μάλα πιστοὺς καὶ ἀληθεῖς τοὺς θείους ἀποφήνας χρησμούς, ἐν οἷς εἴρηται “ οὐ σῴζεται βασιλεὺς διὰ πολλὴν δύναμιν, καὶ γίγας οὐ σωθήσεται ἐν πλήθει ἰσχύος αὐτοῦ· ψευδὴς ἵππος εἰς σωτηρίαν, ἐν δὲ πλήθει δυνάμεως αὐτοῦ οὐ σωθήσεται. ἰδοὺ οἱ ὀφθαλμοὶ κυρίου ἐπὶ τοὺς φοβουμένους αὐτόν, τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς σὐτῶν.” οὕτω δῆτα αἰσχύνης ἔμπλεως ὁ τύραννος ἐπὶ τὰ καθ’ ἑαυτὸν ἐλθὼν μέρη, πρῶτα μὲν ἐμμανεῖ θυμῷ πολλοὺς ἱερεῖς καὶ προφήτας τῶν πάλαι θαυμαζομένων αὐτῷ θεῶν, ὧν δὴ τοῖς χρησμοῖς ἀναρριπισθεὶς τὸν πόλεμον ἤρατο, ὡς ἂν γόητας καὶ ἀπατεῶνας καὶ ἐπὶ πᾶσιν προδότας τῆς αὐτοῦ γενομένους σωτηρίας ἀναιρεῖ· εἶτα δὲ δοὺς δόξαν τῷ Χριστιανῶν θεῷ νόμον τε τὸν ὑπὲρ ἐλευθερίας αὐτῶν τελεώτατα καὶ πληρέστατα διαταξάμενος, δυσθανατήσας αὐτίκα μηδεμιᾶς αὐτῷ χρόνου δοθείσης προθεσμίας τελευτᾷ τὸν βίον. Ὁ δὲ καταπεμφθεὶς ὑπ’ αὐτοῦ νόμος τοιοῦτος ἢν· ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΗΣ ΤΟΥ ΤΥΡΑΝΝΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΣ ΕK ΡΩΜΑΙΚΗΣ ΕIΣ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΜΕΤΑΛΗΦΘΕΙΣΗΣ “ Αὐτοκράτωρ Καῖσαρ Γάϊος Οὐαλέριος Μαξιμῖνος, Γερμανικός, Σαρματικός, εὐσεβὴς εὐτυχὴς ἀνίκητος Σεβαστός. κατὰ πάντα τρόπον ἡμᾶς διηνεκῶς τῶν ἐπαρχιωτῶν τῶν ἡμετέρων τοῦ χρησίμου προνοεῖσθαι καὶ ταῦτα αὐτοῖς βούλεσθαι παρέχειν, οἷς τὰ λυσιτελῆ πάντων μάλιστα κατορθοῦται καὶ ὅσα τῆς λυσιτελείας καὶ τῆς χρησιμότητός ἐστιν τῆς κοινῆς αὐτῶν καὶ ὁποῖα πρὸς τὴν δημοσίαν λυσιτέλειαν ἁρμόξει καὶ ταῖς ἑκάστων διανοίαις προσφιλῆ τυγχάνει, οὐδένα ἀγνοεῖν, ἀλλ’ ἕκαστον ἀνατρέχειν ἐπ’ αὐτὸ τὸ γινόμενον γινώσκειν τε ἕκαστον τῶν ἀνθρώπων καὶ ἔχειν ἐν ἑαυτῷ δῆλον εἶναι πιστεύομεν. ὁπότε τοίνυν πρὸ τούτου δῆλον γέγονεν τῇ γνώσει τῇ ἡμετέρᾳ ἐκ ταύτης τῆς προφάσεως ἐξ ἧς κεκελευσμένον ἢν ὑπὸ τῶν θειοτάτων Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ, τῶν γονέων τῶν ἡμετέρων, τὰς συνόδους τῶν χριστιανῶν ἐξηρῆσθαι, πολλοὺς σεισμοὺς καὶ ἀποστερήσεις ὑπὸ τῶν ὀφφικιαλίων γεγενῆσθαι, καὶ εἰς τοὐπιὸν δὲ τοῦτο προχωρεῖν κατὰ τῶν ἐπαρχιωτῶν τῶν ἡμετέρων, ὧν μάλιστα πρόνοιαν τὴν προσήξκουσαν γίνεσθαι σπουδάζομεν, τῶν οὐσιῶν τῶν ἰδίων αὐτῶν κατατριβομένων, δοθέντων γραμμάτων πρὸς τοὺς ἡγεμόνας ἑκάστης ἐπαρχίας τῷ παρελθόντι ἐνιαυτῷ ἐνομοθετήσαμεν ἵν’ εἴ τις βούλοιτο τῷ τοιούτῳ ἔθει ἢ τῇ αὐτῇ φυλακῆ τῆς θρῃσκείας ἕπεσθαι, τοῦτον ἀνεμποδίστως ἔχεσθαι τῆς προθέσεως τῆς ἑαυτοῦ ὑπὸ μηδενὸς ἐμποδίζεσθαι μηδὲ κωλύεσθαι καὶ εἶναι αὐτοῖς εὐχέρειαν δίχα τινὸς φόβου καὶ ὑποψίας τοῦθ’ ὅπερ ἑκάστῳ ἀρέσκει, ποιεῖν. πλὴν οὐδὲ νῦν λαθεῖν ἡμᾶς ἐδυνήθη ὅτι τινὲς τῶν δικαστῶν παρενεθυμοῦντο τὰς ἡμετέρας κελεύσεις καὶ διατάξειν τοὺς ἡμετέρους ἀνθρώπους περὶ τὰ προστάγματα τὰ ἡμέτερα παρεσκεύασαν καὶ ὀκνηρότερον προσιέναι ταύταις ταῖς θρῃσκίαις αἷς ἢν ἀρεστὸν αὐτοῖς, ἐποίησαν. ”Ἵνα τοίνυν εἰς τὸ ἑξῆς πᾶσα ὑποψία ἢ ἀμφιβολία τοῦ φόβου περιαιρεθῇ, τοῦτο τὸ διάταγμα προτεθῆναι ἐνομοθετήσαμεν, ἵνα πᾶσιν δῆλον γένηται ἐξεῖναι τούτοις οἵτινες ταύτην τὴν αἵρεσιν καὶ τὴν θρῃσκείαν μετιέναι βούλονται, ἐκ ταύτης τῆς δωρεᾶς τῆς ἡμετέρας, καθὼς ἕκαστος βούλεται ἢ ἡδέα αὐτῷ ἐστιν, οὕτως προσιέναι τῇ θρῃσκείᾳ ταύτῃ ἢν ἐξ ἔθους θρῃσκεύειν εἵλετο. καὶ τὰ κυριακὰ δὲ τὰ οἰκεῖα ὅπως κατασκευάζοιεν, συγκεχώρηται. ἵνα μέντοι καὶ μείζων γένηται ἡ ἡμετέρα δωρεά, καὶ τοῦτο νομοθετῆσαι κατηξιώσαμεν ἵνα εἴ τινες οἰκίαι καὶ χωρία ἃ, τοῦ δικαίου τοῦ τῶν Χριστιανῶν πρὸ τούτου ἐτύγχανον ὄντα, ἐκ τῆς κελεύσεως τῶν γονέων τῶν ἡμετέρων εἰς τὸ δίκαιον μετέπεσεν τοῦ φίσκου ἢ ὑπό τινος κατελήφθη πόλεως, εἴτε διάπρασις τούτων γεγένηται εἴτε εἰς χάρισμα δέδοταί τινι, ταῦτα πάντα εἰς τὸ ἀρχαῖον δίκαιον τῶν Χριστιανῶν ἀνακληθῆναι ἐκελεύσαμεν, γα καὶ ἐν τούτῳ τῆς ἡμετέρας εὐσεβείας καὶ τῆς προνοίας αἴσθησιν πάντες λάβωσιν.” Αὖται τοῦ τυράννου φωναί, οὐδ’ ὅλον ἐνιαυτὸν τῶν κατὰ χριστιανῶν ἐν στήλαις ἀνατεθειμένων αὐτῷ διαταγμάτων ὑστερήσασαι, καὶ παρ’ ᾧ γε μικρῷ πρόσθεν δυσσεβεῖς ἐδοκοῦμεν καὶ ἄθεοι καὶ παντὸς ὄλεθροι τοῦ βίου, ὡς μὴ ὅτι γε πόλιν, ἀλλ’ οὐδὲ χώραν οὐδ’ ἐρημίαν οἰκεῖν ἐπιτρέπεσθαι, παρὰ τούτῳ διατάξεις ὑπὲρ Χριστιανῶν καὶ νομοθεσίαι συνετάττοντο, καὶ οἱ πρὸ βραχέος πυρὶ καὶ σιδήρῳ θηρίων τε καὶ οἰωνῶν βορᾷ πρὸ ὀφθαλμῶν αὐτοῦ διαφθειρόμενοι καὶ πᾶν εἶδος κολάσεως καὶ τιμωρίας ἀπαλλαγῆς τε βίου οἰκτρότατα ὡς ἂν ἄθεοι καὶ δυσσεβεῖς ὑπομένοντες, οὗτοι νῦν πρὸς τοῦ αὐτοῦ καὶ θρῃσκεύειν ὁμολογοῦνται θρῃσκείαν καὶ ἐπισκευάζειν κυριακὰ ἐπιτρέπονται, καὶ δικαίων τινῶν αὐτοῖς μετεῖναι αὐτὸς ὁ τύραννος ὁμολογεῖ. Καὶ δὴ τοιαῦτα ἐξομολογησάμενος, ὥσπερ τινὸς τυχὼν εὐεργεσίας τούτων δὴ αὐτῶν ἕνεκα, ἧττον ἢ παθεῖν αὐτὸν χρῆν δήπου παθών, ἀθρόᾳ θεοῦ πληγεὶς μάστιγι ἐν δευτέρᾳ τοῦ πολέμου συμβολῇ καταστρέφει· γίνεται δ’ αὐτῷ τὰ τῆς καταστροφῆς οὐχ οἷα στρατηγοῖς πολεμάρχαις ὑπὲρ ἀρετῆς καὶ γνωρίμων πολλάκις ἀνδριζομένοις ἐν πολέμῳ τὴν εὐκλεῆ τελευτὴν εὐθαρσῶς ὑπομεῖναι συνέβη, ἀλλὰ γὰρ ἅτε τις δυσσεβὴς καὶ θεομάχος, τῆς παρατάξεως ἔτ᾿ αὐτῷ πρὸ τοῦ πεδίου συνεστώσης μένων αὐτὸς καὶ κρυοραζόμεωος, τὴν προσήκουσαν τιμωρίαν ὑπέχει, ἀθρόᾳ θεοῦ πληγεὶς καθ’ ὅλου τοῦ σώματος μάστιγι, ὡς ἀλγηδόσιν δειναῖς καὶ περιωδυνίαις ἐλαυνόμενον πρηνῆ καταπεσεῖν, λιμῷ φθειρόμενον τάς τε σάρκας ὅλας ἀοράτῳ καὶ θεηλάτῳ πυρὶ τηκόμενον, ὡς διαρρεύσαντα τὸ μὲν πᾶν εἶδος τῆς παλαιᾶς μορφῆς ἀφανισθῆναι, ξηρῶν δ’ αὐτὸ μόνον ὀστέων οἷόν τι μακρῷ χρόνῳ κατεσκεΛετευμένον εἴδωλον ὑπολειφθῆναι, ὡς μηδ’ ἄλλο τι νομίζειν τοὺς παρόντας ἢ τάφον αὐτῷ τῆς ψυχῆς γεγονέναι τὸ σῶμα, ἐν ἤδη νεκρῷ καὶ παντελῶς ἀπορρεύσαντι κατορωρυγμένης. σφοδρότερον δ’ ἔτι μᾶλλον τῆς θέρμης αὐτὸν ἐκ βάθους μυελῶν καταφλεγούσης, προπησῶσιν μὲν αὐτῷ τὰ ὄμματα καὶ τῆς ἰδίας λήξεως ἀποπεσόντα πηρὸν αὐτὸν ἀφίησιν, ὃ δ’ ἐπὶ τούτοις ἔτ’ ἐμπνέων ἀνθομολογούμενος τῷ κυρίῳ θάνατον ἐπεκαλεῖτο, καὶ τὸ πανύστατον ἐνδίκως ταῦτα τῆς κατὰ τοῦ Χριστοῦ παροινίας χάριν ὁμολογήσας παθεῖν, τὴν ψυχὴν ἀφίησιν.

Cercou-o, pois, tal causa. Não sendo capaz de suportar a grandeza do governo que lhe fora confiado sem merecimento, mas, por inexperiência de raciocínio prudente e imperial, empreendendo os negócios sem tato, e, acima de tudo, erguido sem razão na alma pela jactância da soberba, ousou já ir adiante contra os sócios do império — que em tudo o superavam, pela linhagem, pela criação, pela educação, pela dignidade, pela inteligência, e, o mais alto de tudo, pela prudência e pela piedade para com o verdadeiro Deus —, ousando proclamar-se a si mesmo primeiro nas honras. E, estendendo a loucura até a demência, rompendo o tratado que fizera com Licínio, levanta uma guerra sem tréguas. Depois, em breve [tempo], tendo tudo revolvido e transtornado toda cidade, e reunido todo o exército — uma multidão de miríades inumeráveis —, sai para a batalha, posto em formação contra ele [Licínio], erguida a alma nas esperanças dos demônios, os que julgava deuses, e nas miríades dos soldados. E, tendo vindo às mãos, fica privado da supervisão de Deus, sendo a vitória dirigida, pelo próprio Deus único de todos, ao que então dominava [Licínio]. Perde primeiro a infantaria em que confiara; e, tendo-o os guardas em volta dele deixado nu e desprovido de tudo, e fugido para o vencedor, o miserável, despindo o mais depressa possível o ornamento imperial que não lhe convinha, covarde, vil e desviril­mente mergulha na multidão; e depois foge, escondendo-se pelos campos e aldeias, mal escapando das mãos dos inimigos, procurando para si a salvação — tendo mostrado, pelas próprias obras, bem fiéis e verdadeiros os divinos oráculos em que se disse: "não se salva um rei pela [sua] muita força, e um gigante não se salvará na multidão do seu vigor; enganoso [é] o cavalo para salvação, e na multidão do seu poder não se salvará. Eis que os olhos do Senhor [estão] sobre os que o temem, sobre os que esperam na sua misericórdia, para livrar da morte as suas almas." Assim, pois, cheio de vergonha, o tirano, tendo chegado às suas próprias regiões, primeiro, com furor enlouquecido, mata muitos sacerdotes e profetas dos deuses outrora por ele admirados — por cujos oráculos, atiçado, levantara a guerra —, como charlatães e enganadores e, acima de tudo, traidores da sua salvação; depois, tendo dado glória ao Deus dos cristãos, e ordenado uma lei em favor da liberdade deles, do modo mais perfeito e mais completo, sem que lhe fosse dado nenhum prazo de tempo, morrendo mal, termina a vida. E a lei por ele baixada era esta:

Cópia da tradução da ordenação do tirano em favor dos cristãos, transposta do latim para a língua grega: "O Imperador César Gaio Valério Maximino, Germânico, Sarmático, pio, feliz, invicto Augusto. Que nós, por todo modo, continuamente, cuidamos do proveito dos nossos provincianos, e queremos conceder-lhes aquelas coisas pelas quais o interesse de todos sobretudo se assegura, e quantas são do interesse e utilidade comum deles, e as que convêm ao proveito público e são caras à mente de cada um — cremos que ninguém o ignora, mas que cada um que recorra aos próprios fatos sabe e tem em si por evidente. Visto, portanto, que antes disto se tornou claro ao nosso conhecimento que, sob o pretexto de que fora ordenado pelos diviníssimos Diocleciano e Maximiano, nossos pais, suprimirem-se as reuniões dos cristãos, muitas extorsões e espoliações foram cometidas pelos oficiais, e que isto avançava, para o futuro, contra os nossos provincianos — de quem sobretudo nos empenhamos que haja o cuidado conveniente —, consumindo-se os bens próprios deles: no ano passado, dadas cartas aos governadores de cada província, legislamos que, se alguém quisesse seguir tal costume ou a mesma observância de culto, este se mantivesse sem impedimento no seu próprio propósito, por ninguém fosse impedido nem tolhido, e tivessem eles a facilidade, sem nenhum temor e suspeita, de fazer o que a cada um apraz. Contudo, nem agora pôde escapar-nos que alguns dos juízes desprezavam as nossas ordens, e fizeram os nossos homens duvidar das nossas prescrições, e os tornaram mais hesitantes em achegar-se àqueles cultos que lhes eram do agrado.

"Para que, portanto, no futuro, toda suspeita ou ambiguidade de temor seja removida, legislamos que este decreto fosse publicado, para que a todos se torne claro que é lícito, aos que querem seguir esta seita e este culto, por esta nossa dádiva, conforme cada um quer ou lhe é agradável, achegar-se a este culto que por costume escolheu praticar. E foi-lhes concedido também que construam as suas casas do Senhor [kyriaká]. E, para que seja ainda maior a nossa dádiva, dignamo-nos legislar também isto: que, se algumas casas e terrenos que antes disto pertenciam por direito aos cristãos, por ordem dos nossos pais passaram para o direito do fisco, ou foram tomados por alguma cidade — quer se tenha feito venda deles, quer tenham sido dados de presente a alguém —, todos estes mandamos que sejam devolvidos ao antigo direito dos cristãos, para que também nisto todos percebam a nossa piedade e providência."

Estas as palavras do tirano, que não chegaram sequer um ano inteiro depois das ordenações contra os cristãos afixadas por ele em estelas; e, junto daquele para quem, pouco antes, parecíamos ímpios e ateus e destruidores de toda a vida — a ponto de não se nos permitir habitar, não digo cidade, mas nem campo, nem deserto —, junto deste redigiam-se ordenações e legislações em favor dos cristãos; e os que pouco antes eram destruídos, diante dos olhos dele, por fogo e ferro, por pasto de feras e de aves, e suportavam toda espécie de castigo e punição e de saída da vida, lastimosíssimamente, como ateus e ímpios — estes agora, pelo mesmo, são reconhecidos [no direito de] cultuar o [seu] culto, e recebem permissão de construir casas do Senhor, e o próprio tirano confessa que lhes cabem certos direitos. E, tendo confessado tais coisas, como se tivesse alcançado algum benefício exatamente por causa delas — padecendo menos, decerto, do que devia padecer —, ferido de um golpe repentino de Deus, morre no segundo encontro da guerra. Mas a sua morte não foi como a de generais comandantes que, lutando virilmente na guerra, pela virtude e pelos amigos, muitas vezes suportam com bom ânimo o fim glorioso; antes, como um ímpio e inimigo-de-Deus, ficando ele em casa e escondendo-se, enquanto a sua formação ainda estava de pé no campo, paga o castigo conveniente: ferido de um golpe repentino de Deus pelo corpo inteiro, de modo que, acossado por dores terríveis e agonias, caiu de bruços, consumido pela fome, derretidas todas as carnes por um fogo invisível e enviado por Deus — de modo que, dissolvida, toda a forma da [sua] antiga figura desapareceu, e ficou só, de ossos secos, como um espectro reduzido a esqueleto por longo tempo, de modo que os presentes não julgavam outra coisa senão que o corpo se lhe tornara túmulo da alma, enterrada num [corpo] já morto e completamente dissolvido. E, abrasando-o a febre ainda mais violentamente, do fundo dos tutanos, saltam-lhe os olhos, e, caídos do seu próprio lugar, deixam-no cego. Contudo, ainda respirando depois disto, e confessando ao Senhor, invocava a morte; e, por derradeiro, tendo confessado que padecia justamente estas coisas por causa dos seus desatinos contra o Cristo, entrega a alma.

XI

Sobre a destruição final dos inimigos da piedade

Xl. Οὕτω δῆτα Mαξιμίνου ἐκποδὼν γενομένου, ὃς μόνος ἔτι λείπων τῶν τῆς θεοσεβείας ἐχθρῶν, ἁπάντων χείριστος ἀναπέφηνεν, τὰ μὲν τῆς τῶν ἐκκλησιῶν ἀνανεώσεως ἐκ θεμελίων χάριτι θεοῦ τοῦ παντοκράτορος ἠγείρετο ὅ τε τοῦ χριστοῦ λόγος, εἰς δόξαν τοῦ τῶν ὅλων θεοῦ διαλάμπων, μείζονα τῆς τρόσθεν ἀπελάμβανεν παρρησίαν, τὰ δὲ τῆς δυσσεβείας τῶν τῆς θεοσεβείας ἐχθρῶν αἰσχύνης ἐσχάτης καὶ ἀτιμίας ἐνεπίμπλατο. πρῶτός τε γὰρ Μαξιμῖνος αὐτὸς κοινὸς ἁπάντων πολέμιος ὑπὸ τῶν κρατούντων ἀναγορευθείς, δυσσεβέστατος καὶ δυσωυμώτατος καὶ θεομισέστατος τύραννος διὰ προγραμμάτων δημοσίων ἀνεστηλίτευτο, γραφαί τε ὅσαι εἰς τιμὴν αὐτοῦ τε καἰ τῶν αὐτοῦ παίδων κατὰ πᾶσαν ἀνέκειντο πόλιν, αἰ μὲν ἐξ ὕφους εἰς ἔδαφος ῥιπτούμεναι συνετρίβοντο, αἰ δὲ τὰς προσόψεις ἠχρειοῦντο σκοτεινῷ χρώματι καταμελανούμεναι, ἀνδριάντων τε ὁμοίως ὁπόσοι εἰς αὐτοῦ τιμὴν διανεστήκεσαν, ὡσαύτως ῥιπτούμενοι συνετρίβοντο, γέλως καὶ παιδιὰ τοῖς ἐνυβρίζειν καὶ ἐμπαροινεῖν ἐθέλουσιν ἐκκείμενοι. Εἶτα δὲ καὶ τῶν ἄλλων τῆς θεοσεβείας ἐχθρῶν πᾶσαι τιμαὶ περιῃροῦντο, ἐκτείνοντο δὲ καὶ πάντες οἱ τὰ Μαξιμίνου φρονοῦντες, ὅσοι μάλιστα τῶν ἐν ἀρχικοῖς ἀξιώμασιν ὑπ’ αὐτοῦ τετιμημένοι τῇ πρὸς αὐτὸν κολακείᾳ σοβαρῶς ἐνεπαροίνησαν τῷ καθ’ ἡμᾶς λόγῳ· οἷος ἢν ὁ παρὰ πάντας αὐτῷ τιμιώτατος καὶ αἰδεσιμώτατος ἑταίρων τε γνησιώτατος Πευκέτιος, δὶς ὕπατος καὶ τρὶς ὕπατος καἰ τῶν καθόλου λόγων ἔπαρχος πρὸς αὐτοῦ καθεσταμένος, Κουλκιανός τε ὡσαύτως διὰ πάσης ἀρχικῆς προελθὼν ἐξουσίας, ὁ καὶ αὐτὸς μυρίοις τοῖς κατ’ Αἴγυπτον χριστιανῶν ἐλλαμπρυνάμενος αἵμασιν, ἄλλοι τε ἐπὶ τούτοις οὐκ ὀλίγοι, δι’ ὧν μάλιστα τὰ τῆς Μαξιμίνου τυραννίδος ἐκραταιοῦτό τε καὶ ηὔξετο. Εκάλει δὲ ἄρα καὶ Θεότεκνον ἡ δίκη, οὐδαμῶς τὰ κατὰ Χριστιανῶν αὐτῷ πεπραγμένα λήθη παραδιδοῦσα. ἐπὶ μὲν γὰρ τῷ κατ’ Ἀντιόχειαν ἱδρυθέντι πρὸς αὐτοῦ ξοάνῳ δόξας εὐημερεῖν, ἤδη καὶ ἡγεμονίας ἠξίωτο παρὰ Μαξιμίνου, Λικίννιος δ’ ἐπιβὰς τῆς Ἀντιοχέων πόλεως φώραν τε γοήτων ποιησάμενος, τοὺς τοῦ νεοπαγοῦς ξοάνου προφήτας καὶ ἱερεῖς βασάνοις ᾐκίζετο, τίνι λόγῳ τὴν ἀπάτην καθυποκρίνοιντο, πυνθανόμενος· ὡς δ’ ἐπικρύπτεσθαι αὐτοῖς πρὸς τῶν βασάνων συνελαυνομένοις ἀδύνατον ἢν, ἐδήλουν δὲ τὸ πᾶν μυστήριον ἀπάτην τυγχάνειν τέχνῃ τῇ Θεοτέκνου μεμηχανημένην, τοῖς πᾶσιν τὴν ἀξίαν ἐπιθεὶς δίκην, πρῶτον αὐτὸν Θεότεκνον, εἶτα δὲ καὶ τοὺς τῆς γοητείας κοινωνοὺς μετὰ πλείστας ὅσας αἰκίας θανάτῳ παραδίδωσιν. τούτοις ἅπασιν προσετίθεντο καὶ οἱ Μαξιμίνου παῖδες, οὓς ἤδη καὶ τῆς βασιλικῆς τιμῆς τῆς τε ἐν πίναξιν καὶ γραφαῖς ἀναθέσεως πεποίητο κοινωνούς· οἱ συγγένειαν δὲ τοῦ τυράννου τὸ πρὶν αὐχοῦντες καὶ πάντας ἀνθρώπους καταδυναστεύειν ἐπηρμένοι τὰ αὐτὰ τοῖς προδεδηλωμένοις μετὰ τῆς ἐσχάτης ἀτιμίας ἔπασχον, ἐπεὶ μὴ ἐδέξαντο παιδείαν μηδὲ ἔγνωσαν μηδὲ συνῆκαν τὴν φάσκουσαν ἐν ἱεροῖς λόγοις παρακέλευσιν “ μὴ πεποίθετε ἑ ἐπ’ ἄρχοντας, ἐπὶ υἱοὺς ἀνθρώπων, οἷς οὐκ ἔστιν σωτηρία· ἐξελεύσεται τὸ πνεῦμα αὐτοῦ καὶ ἀποστρέψει τὴν γῆν αὐτοῦ· ἐν ἐκείνῃ τῆ ἡμέρᾳ ἀπολοῦνται πάντες οἱ διαλογισμοὶ αὐτῶν.” οὕτω δῆτα τῶν δυσσεβῶν ἐκκαθαρθέντων, μόνοις ἐφυλάττετο τὰ τῆς προσηκούσης βασιλείας βέβαιά τε καὶ ἀνεπίφθονα Κωνσταντίνῷ καὶ Λικιννίῳ· οἳ τῶν πρόσθεν ἁπάντων ἐκκαθάραντες τοῦ βίου τὴν θεοεχθρίαν, τῶν ἐκ θεοῦ πρυτανεθέντων ἀγαθῶν αὐτοῖς ᾖσθημένως τὸ φιλάρετον καὶ θεοφιλὲς τό τε πρὸς τὸ θεῖον εὐσεβὲς καὶ εὐχάριστον διὰ τῆς ὑπὲρ χριστιανῶν ἐνεδείξαντο νομοθεσίας. 1

Assim, pois, removido do caminho Maximino — o qual, único ainda restante dos inimigos da piedade, se mostrara o pior de todos —, as coisas da renovação das igrejas, desde os fundamentos, pela graça de Deus todo-poderoso, erguiam-se, e a palavra do Cristo, resplandecendo para glória do Deus de todas as coisas, recebia franqueza maior do que antes; e as coisas da impiedade dos inimigos da piedade enchiam-se da mais extrema vergonha e desonra. Pois, primeiro, o próprio Maximino, proclamado pelos que dominavam inimigo comum de todos, foi afixado em editos públicos [como] tirano impiíssimo, abominabilíssimo e odiadíssimo-de-Deus; e, das inscrições que em honra dele e dos seus filhos estavam expostas em cada cidade, umas, lançadas do alto ao chão, eram despedaçadas; outras eram inutilizadas nos rostos, enegrecidas com tinta escura; e as estátuas, igualmente, quantas se haviam erguido em honra dele, do mesmo modo lançadas [por terra], eram quebradas, expostas [como] riso e brincadeira aos que quisessem ultrajar e escarnecer. Depois, também dos outros inimigos da piedade todas as honras eram removidas; e eram mortos também todos os partidários de Maximino — sobretudo quantos, honrados por ele com dignidades de governo, por adulação a ele haviam desatinado insolentemente contra a nossa doutrina. Tal era o mais honrado e mais reverenciado por ele entre todos, e o mais genuíno dos [seus] companheiros, Peucécio, duas e três vezes cônsul, por ele estabelecido prefeito das contas gerais; e igualmente Culciano, que passara por toda autoridade de governo, o mesmo que se ufanou de inúmeros sangues de cristãos no Egito; e, além destes, não poucos outros, pelos quais sobretudo a tirania de Maximino se fortalecia e crescia.

E chamava também Teotecno a justiça, de modo nenhum entregando ao esquecimento o que ele fizera contra os cristãos. Pois, parecendo prosperar por causa do ídolo por ele erigido em Antioquia, já fora até julgado digno de um governo por Maximino; mas Licínio, tendo entrado na cidade dos antioquenos e feito uma caça aos feiticeiros, supliciava com torturas os profetas e sacerdotes do ídolo recém-fabricado, perguntando por que artifício simulavam o engano. E, quando lhes foi impossível encobrir, acossados pelas torturas, e declararam que todo o mistério era um engano maquinado pela arte de Teotecno, tendo imposto a todos a justa pena, entrega à morte primeiro o próprio Teotecno, depois também os sócios da [sua] feitiçaria, com muitíssimos suplícios. A todos estes se acrescentavam também os filhos de Maximino, que ele já fizera participantes da honra imperial e da exposição em quadros e pinturas. E os que antes se gabavam do parentesco do tirano, e se exaltavam para oprimir todos os homens, padeciam as mesmas coisas que os antes indicados, com a extrema desonra — pois não receberam a educação, nem conheceram nem compreenderam a exortação que diz nas sagradas palavras: "não confieis em príncipes, em filhos de homens, nos quais não há salvação; sairá o seu espírito, e voltará à sua terra; naquele dia perecerão todos os seus pensamentos." Assim, pois, purgados os ímpios, as coisas do reino que lhes convinha guardavam-se firmes e sem inveja somente a Constantino e Licínio; os quais, tendo antes de tudo purgado da vida a inimizade-contra-Deus, conscientes dos bens que Deus lhes dispensara, mostraram o [seu] amor à virtude e a Deus, e a [sua] piedade e gratidão para com a divindade, pela legislação em favor dos cristãos.

Livro Décimo

I

Sobre a paz que nos foi dispensada por Deus

Ι I. Θεῷ δὴ χάρις ἐπὶ πᾶσιν τῷ παντοκράτορι καὶ βασιλεῖ τῶν ὅλων, πλείστη δὲ καὶ τῷ σωτῆρι καὶ λυτρωτῇ τῶν ψυχῶν ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ, δι’ οὗ τὰ τῆς εἰρήνης ἔκ τε τῶν ἔξωθεν ὀχληρῶν καὶ τῶν κατὰ διάνοιαν βέβαια καὶ ἀσάλευτα φυλάττεσθαι ἡμῖν διὰ παντὸς εὐχόμεθα. Ἅμα δὲ εὐχαῖς καὶ τὸν δέκατον ἐν τούτῳ τοῖς προδιεξοδευθεῖσιντῆς Ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας ἐπιθέντες τόμον, ἀοῖ τοῦτον ἐπιγράφομεν, ἱερώτατέ μοι Παυλῖνε, ὥσπερ ἐπισφράγισμά σε τῆς ὑποθέσεως ἀναβοώμενοι, εἰκότως δ’ ἐν ἀριθμῷ τελείῳ τὸν τέλειον ἐνταῦθα καὶ πανηγυρικὸν τῆς τῶν ἐκκλησιῶν κλησιῶν ἀνανεώσεως λόγον κατατάξομεν, θείῳ πνεύματι πειθαρχοῦντες ὧδέ πως ἐγκελευομένῳ “ᾄσατε τῷ κυρίῳ ᾆσμα καινόν, ὅτι θαυμαστὰ ἐποίησεν· ἔσωσεν αὐτῷ ἡ δεξιὰ αὐτοῦ καὶ ὁ βραχίων ὁ ἅγιος αὐτοῦ· ἐγνώρισεν κύριος τὸ σωτήριον αὐτοῦ, ἐναντίον τῶν ἐθνῶν ἀπεκάλυψεν τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ’ Καὶ δὴ τῷ λογίῳ προστάττοντι τὸ καινὸν ᾆσμα διὰ τοῦδε νῦν ἀκολούθως ἐπιφωνῶμεν ὅτι δὴ μετὰ τὰς δεινὰς καὶ σκοτεινὰς ἐκείνας ὄφεις τε καὶ διηγήσεις τοιαῦτα νῦν ὁρᾶν καὶ τοιαῦτα πανηγυρίζειν ἠξιώθημεν, οἷα τῶν πρὸ ἡμῶν πολλοὶ τῷ ὄντι δίκαιοι καὶ θεοῦ μάρτυρες ἐπεθύμησαν ἐπὶ γῆς ἰδεῖν, καὶ οὐκ εἶδον, καὶ ἀκοῦσαι, καὶ οὐκ ἤκουσαν. ἀλλ’ οἳ μὲν ἦ τάχος σπεύσαντες τῶν πολὺ κρειτ- τόνων ἔτυχον ἐν αὐτοῖς οὐρανοῖς καὶ παραδείσῳ τῆς ἐνθέου τρυφῆς ἀναρπασθέντες, ἡμεῖς δὲ καὶ τάδε μείζονα ἢ καθ’ ἡμᾶς ὑπάρχειν ὁμολογοῦντες, ὑπερεκπεπλήγμεθα μὲν τῆς τοῦ αἰτίου μεγαλοδωρεᾶς τὴν χάριν, θαυμάζομεν δὲ εἰκότως ὅλης ψυχῆς δυνάμει σέβοντες καὶ ταῖς ἀναγράπτοις προρρήσεσιν ἀλήθειαν ἐπιμαρτυροῦντες, δι’ ὧν εἴρηται· “δεῦτε καὶ ἴδετε τὰ ἔργα κυρίου, ἃ ἔθετο τέρατα ἐπὶ τῆς γῆς, ἀνταναιρῶν πολέμους μέχρι τῶν περάτων τῆς γῆς· τόξον συντρίψει καὶ συγκλάσει ὅπλον, καὶ θυρεοὺς κατακαύσει ἐν πυρί’’· ἐφ’ οἷς ἐναργῶς εἰς ἡμᾶς πεπληρωμένοις χαίροντες, τὸν ἐφεξῆς συνείρωμεν λόγον. Ἠφάνιστο μὲν δὴ καθ’ ὃν δεδήλωται τρόπον πᾶν τὸ τῶν θεομισῶν γένος καὶ τῆς ἀνθρώπων ἀθρόως ὄφεως οὕτως ἐξαλήλειπτο, ὡς πάλιν ῥῆμα θεῖον τέλος ἔχειν τὸ λέγον· “εἶδον ἀσεβῆ ὑπερυψούμενον καὶ ὑπεραιρόμενον ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου· καὶ παρῆλθον, καὶ ἰδοὺ οὐκ ἢν, καὶ ἐζήτησα τὸν τόπον αὐτοῦ, καὶ οὐχ εὑρέθη”. ἡμέρα δὲ λοιπὸν ἤδη φαιδρὰ καὶ διαυγής, μηδενὸς νέφους αὐτὴν ἐπισκιάζοντος, φωτὸς οὐρανίου βολαῖς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην ἅπασαν ταῖς ἐκκλησίαις τοῦ Χριστοῦ κατηύγαζεν, οὐδέ τις ἢν καὶ τοῖς ἔξωθεν τοῦ καθ’ ἡμᾶς θιάσου φθόνος συναπολαύειν εἰ μὴ τῶν ἴσων, ἀπορροῆς δ’ οὖν ὅμως καὶ μετουσίας τῶν θεόθεν ἡμῖν πρυτανευθέντων.

Graças, pois, por tudo, a Deus, o todo-poderoso e Rei de todas as coisas; e as maiores também ao Salvador e Redentor das nossas almas, Jesus Cristo — por quem oramos que as coisas da paz, [livre] tanto das perturbações de fora quanto das da mente, nos sejam guardadas firmes e inabaláveis para sempre. E, juntando às orações também este décimo tomo da História Eclesiástica aos que antes foram percorridos, é a ti que o dedicamos, ó meu sacratíssimo Paulino, proclamando-te como que selo de toda a obra; e com razão disporemos aqui, em número perfeito, o discurso perfeito e panegírico da renovação das igrejas, obedecendo ao Espírito divino que assim exorta: "cantai ao Senhor um cântico novo, porque fez maravilhas; salvou-o a sua direita e o seu santo braço; fez o Senhor conhecida a sua salvação, diante das nações revelou a sua justiça." E, conforme o oráculo que ordena, entoemos agora, em consequência, o cântico novo — porque, depois daquelas terríveis e tenebrosas visões e narrações, fomos julgados dignos de ver agora tais coisas, e de celebrar tais coisas, quais muitos dos [que vieram] antes de nós, verdadeiramente justos e mártires de Deus, desejaram ver sobre a terra, e não viram, e ouvir, e não ouviram. Mas eles, apressando-se velozmente, alcançaram as coisas muito melhores, arrebatados nos próprios céus e no paraíso do deleite divino; nós, porém, confessando que também estas coisas são maiores do que o nosso [merecimento], ficamos pasmados ante a graça da magnificência do [seu] Autor, e admiramo[-la] com razão, venerando[-o] com a força de toda a alma, e testemunhando a verdade das predições escritas, nas quais se disse: "vinde e vede as obras do Senhor, que prodígios pôs sobre a terra, removendo as guerras até os confins da terra; quebrará o arco e despedaçará a arma, e queimará os escudos no fogo." Alegrando-nos por estas coisas claramente cumpridas em nós, prossigamos o discurso em sequência.

Estava, pois, aniquilada, do modo que se mostrou, toda a raça dos inimigos-de-Deus, e apagada assim, de uma vez, da vista dos homens — de modo que, de novo, uma palavra divina tem cumprimento, a que diz: "vi o ímpio sobreexaltado e elevando-se como os cedros do Líbano; e passei, e eis que não era; e busquei o seu lugar, e não foi achado." E um dia, enfim, radiante e límpido, sem nenhuma nuvem que o sombreasse, iluminava com raios de luz celeste, por toda a terra habitada, as igrejas do Cristo; e nem aos de fora do nosso tíaso havia inveja alguma de gozar junto, se não das mesmas coisas, ao menos de um eflúvio e participação das que por Deus nos foram dispensadas.

II

Sobre a renovação das igrejas

ΙΙ. Πᾶσι μὲν οὖν ἀνθρώποις τὰ ἐκ τῆς τῶν τυράννων καταδυναστείας ἐλεύθερα ἢν, καὶ τῶν προτέρων ἀπηλλαγμένοι κακῶν, ἄλλος ἄλλως μόνον ἀληθῆ θεὸν τὸν τῶν εὐσεβῶν ὑπέρμαχον ὡμολόγει· μάλιστα δ’ ἡμῖν τοῖς ἐπὶ τὸν Χριστὸν τοῦ θεοῦ τὰς ἐλπίδας ἀνηρτημένοις ἄλεκτος παρῆν εὐφροσύνη καί τις ἔνθεος ἄνθεος ἐπήνθει χαρὰ πάντα τόπον τὸν πρὸ μικροῦ ταῖς τῶν τυράννων δυσσεβείαις σεβείαις ἠριπωμένον ὥαπερ ἐκ μακρᾶς καὶ θανατηφόρου λύμης ἀναβιώσκοντα θεωμένοις νεώς τε αὖθις ἐκ βάθρων εἰς ὕφος ἄπειρον ἐγειρομένους καὶ πολὺ κρείττονα τὴν ἀγλαΐαν τῶν πάλαι πεπολιορκημένων ἀπολαμβάνοντας. Ἀλλὰ καὶ βασιλεῖς οἱ ἀνωτάτω συνεχέσι ταῖς ὑπὲρ Χριστιανῶν νομοθρδίσις τὰ τῆς ἐκ θεοῦ μεγαλοδωρεᾶς ἡμῖν εἰς μακρὸν ἔτι καὶ μεῖξον ἐκράτυνον, ἐφοίτα δὲ καὶ εἰς πρόσωπον ἐπισκόποις βασιλέως γράμματα καὶ τιμαὶ καὶ χρημάτων δόσεις· ὧν οὐκ ἀπὸ τρόπου γένοιτ’ ἂν κατὰ τὸν προσήκοντα καιρὸν τοῦ λόγου, ὥσπερ ἐν ἱερᾷ στήλῃ, τῇδε τῆ βίβλῳ τὰς φωνὰς ἐκ τῆς Ῥωμαίων ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα γλῶσσαν μεταληφθείσας ἐγχαράξαι, ὡς ἂν καὶ τοῖς μεθ’ ἡμᾶς ἅπασιν φέροιντο διὰ μνήμης.

Para todos os homens, pois, estavam livres as coisas da opressão dos tiranos, e, livrados dos males anteriores, um de um modo, outro de outro, confessava [como] único verdadeiro Deus o defensor dos piedosos; mas sobretudo para nós, os que tínhamos as esperanças suspensas no Cristo de Deus, havia regozijo indizível, e uma alegria divina florescia para os que contemplávamos todo lugar — pouco antes arruinado pelas impiedades dos tiranos — como que revivendo de uma longa e mortífera devastação, e templos de novo erguendo-se dos alicerces a uma altura imensa, e recebendo esplendor muito maior do que o dos antigos [templos] sitiados. Mas também os imperadores supremos, por contínuas legislações em favor dos cristãos, consolidavam-nos, ainda mais longa e grandemente, as coisas da magnificência de Deus para conosco; e chegavam também, pessoalmente aos bispos, cartas do imperador, e honras, e doações de dinheiro; das quais não seria fora de propósito, no tempo conveniente do discurso, gravar neste livro, como em estela sagrada, as palavras, transpostas da língua dos romanos para a grega, para que sejam conservadas na memória também por todos os [que vierem] depois de nós.

III

Sobre as dedicações [dos templos] em todo lugar

ΙΙΙ. Ἐπὶ δὴ τούτοις τὸ πᾶσιν εὐκταῖον ἡμῖν καὶ ποθούμενον συνεκροτεῖτο θέαμα, ἐγκαινίων ἑορταὶ κατὰ πόλεις καὶ τῶν ἄρτι νεοπαγῶν προσευκτηρίων ἀφιερώσεις, ἐπισκόπων ἐπὶ ταὐτὸν συνηλύσεις, τῶν πόρρωθεν ἐξ ἀλλοδαπῆς συνδρομαί, λαῶν εἰς λαοὺς φιλοφρονήσεις, τῶν ριστοῦ σώματος μελῶν εἰς μίαν συνιόντων ἁρμονίαν ἕνωσις. συνήγετο γοῦν ἀκολούθως προρρήσει προφητικῇ μυστικῶς τὸ μέλλον προσημαινούσῃ ὀστέον πρὸς ὀστέον καὶ ἁρμονία πρὸς ἁρμονίαν καὶ δάα θεσπίζων ὁ λόγος δι’ αἰνιγμάτων ἀψευδῶς προανετείνατο, μία τε ἦν θείου πνεύματος διὰ πάντων τῶν μελῶν χωροῦσα δύναμις καὶ ψυχὴ τῶν πάντων μία καὶ προθυμία πίστεως ἢ αὐτὴ καὶ εἷς ἐξ ἁπάντων θεολογίας ὕμνος, ναὶ μὴν καὶ τῶν ἡγουμένων ἐντελεῖς θρησκεῖαι ἱερουργίαι τε τ·ῶν ἱερωμένων καὶ θεοπρεπεῖς ἐκκλησίας θεσμοί, ὧδε μὲν ψαλμῳδίαις καὶ ταῖς λοιπαῖς τῶν θεόθεν ἡμῖν παραδοθεισῶν φωνῶν ἀκροάσεσιν, ὧδε δὲ θείαις καὶ μυστικαῖς ἐπιτελουμέναις διακονίαις, σωτηρίου τε ἢν πάθους ἀπόρρητα σύμβολα. ὁμοῦ δὲ πᾶν γένος ἡλικίας ἄρρενός τε καὶ θήλεος φύσεως ὅΛη διανοίας ἰσχύι δι’ εὐχῶν καὶ εὐχαριστίας γεγηθότι νῷ καὶ ψυχῇ τὸν τῶν ἀγαθῶν παραίτιον θεὸν ἐγέραιρον. Ἐκίνει δὲ καὶ λόγους ἅπας τῶν παρόντων ἀρχόντων πανηγυρικούς, ὡς ἑκάστῳ παρῆν δυνάμεως, θειάζων τὴν πανήγυριν,

Depois disto, formava-se o espetáculo por todos nós orado e desejado: festas de dedicação pelas cidades e consagrações dos oratórios recém-construídos; reuniões de bispos para o mesmo [fim]; concursos dos de longe, de terra estranha; benevolências de povos para com povos; unificação dos membros do corpo de Cristo, concorrendo numa só harmonia. Reunia-se, pois, conforme a predição profética que misticamente pré-significava o futuro, osso com osso e juntura com juntura, e quanto a palavra, vaticinando por enigmas, sem mentira antecipou. Uma só era a força do Espírito divino que percorria todos os membros, e uma só a alma de todos, e o mesmo ardor da fé, e um só, de todos, o hino de teologia; e, sim, também os cultos completos dos que presidiam, e as sacras cerimônias dos sacerdotes, e os ritos da igreja convenientes a Deus — aqui com salmodias e as demais audições das palavras que de Deus nos foram transmitidas, ali com os divinos e místicos serviços celebrados; e havia os símbolos inefáveis da paixão salvadora. E juntos, todo gênero de idade, de natureza masculina e feminina, com toda a força da mente, por orações e ação de graças, com mente e alma exultantes, honravam a Deus, o autor dos [seus] bens. E cada um dos presidentes presentes movia também discursos panegíricos, conforme a capacidade que cada um tinha, divinizando a solenidade.

IV

Panegírico sobre o esplendor dos negócios [da igreja]

ΙV. καί τις ἐν μέσῳ παρελθὼν τῶν μετρίως ἐπιεικῶν, λόγου σύνταξιν πεποιημένος, ὡς ἐν ἐκκλησίας ἀθροίσματι, πλείστων ἐπιπαρόντων ποιμένων ἐν ἡσυχίᾳ καὶ κόσμῳ τὴν ἀκρόασιν παρεχομένων, ἑνὸς εἰς πρόσωπον τὰ πάντα ἀρίστου καὶ θεοφιλοῦς ἐπισκόπου, οὗ διὰ σπουδῆς ὁ μάλιστα τῶν ἀμφὶ τὸ Φοινίκων ἔθνος διαπρέπων ἐν Τύρῳ νεὼς φιλοτίμως ἐπεσκεύαστο, τοιόνδε παρέσχε λόγον. ΠΑΝΗΓΥΡlKOΣ ΕΠΙ TΗΙ TΩΝ ΕKKΑΗΣ1ΩΝ ΟΙΚΟΔΟΜΗΙ ΠΑΥΑΙΝΩΙ ΤΥΡΙΩΝ ΕΠΙΣΚΟΠΩΙ ΠΡΟΣΠΕΦΩΝΗΜΕΝΟΣ “Ὦ φίλοι θεοῦ καὶ ἱερεῖς οἱ τὸν ἅγιον ποδήρη καὶ τὸν οὐράνιον τῆς δόξης ατέφανον τό τε χρῖαμα τὸ ἔνθεον καὶ τὴν ἱερατικὴν τοῦ ἁγίου πνεύματος στολὴν περιβεβλημένοι, σύ τε, ὦ νέον ἁγίου νεὼ θεοῦ σεμνολόγημα, γεραιρᾷ μὲν φρονήαει παρὰ θεοῦ τετιμημένε, νέας δὲ καὶ ἀκμαζούσης ἀρετῆς ἔργα πολυτελῆ καὶ πράξεις ἐπιδεδειγμένε, ᾧ τὸν ἐπὶ γῆς οἶκον αὐτὸς ὁ τὸν αύμπαντα κόσμον περιέχων θεὸς δείμασθαι καὶ ἀνανεοῦν Χριατῷ τῷ μονογενεῖ καὶ πρωτογενεῖ δὲ αὐτοῦ λόγῳ τῆ τε ἁγίᾳ τούτου καὶ θεοπρεπεῖ νύμφη γέρας ἐξαίρετον δεδώρηται, εἴτε τις νέον σε Bεσελεηλ θείας ἀρχιτέκτονα ακηνῆς ἐθέλοι καλεῖν εἴτε Σολομῶνα καινῆς καὶ πολὺ κρείττονος Ἱερουσαλὴμ βασιλέα εἴτε καὶ νέον Ζοροβάβελ τὴν πολὺ κρείττονα δόξαν τῆς προτέρας τῷ νεῷ τοῦ θεοῦ περιτιθέντα, ἀλλὰ καὶ ὑμεῖς, ὦ τῆς ἱερᾶς ἀγέλης Χριατοῦ θρέμματα, λόγων ἀγαθῶν ἑατία, αωφροσύνης παιδευτήριον καὶ θεοσεβείας σεμνὸν καὶ θεοφιλὲς ἀκροατήριον· πάλαι μὲν ἡμῖν τὰς παραδόξους θεοσημίας καὶ 5 τῶν τοῦ κυρίου θαυμάτων τὰς εἰς ἀνθρώπους εὐεργεσίας διὰ θείων ἀναγνωσμάτων ἀκοῇ παραδεχομένοις ὕμνους εἰς θεὸν καὶ ᾠδὰς ἀναπέμπειν ἐξῆν λέγειν παιδευομένοις ὁ θεός, ἐν τοῖς ὠσὶν ἡμῶν ἠκούσαμεν, οἱ πατέρες ἡμῶν ἀνήγγειλαν ἡμῖν ἔργον δ᾿ εἰργάσω ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῶν, ἐν ἡμέραις ἀρχαίαις᾿· ἀλλὰ νῦν γε οὐκέτ᾿ ἀκοαῖς οὐδὲ λόγων φήμαις τὸν βραχίονα τὸν ὑφηλὸν τήν τε οὐράνιον δεξιὰν τοῦ παναγάθου καὶ παμβασιλέως ἡμῶν θεοῦ παραλαμβάνουσιν, ἔργοις δ’ ὡς ἔπος εἰπεῖν καὶ αὐτοῖς ὀφθαλμοῖς τὰ πάλαι μνήμη παραδεδομένα πιστὰ καὶ ἀληθῆ καθορωμένοις, δεύτερον ὕμνον ἐπινίκιον πάρεστιν ἀναμέλπειν ἐναρ- γῶς τε ἀναφωνεῖν καὶ λέγειν ἴ’ καθάπερ ἠκούσαμεν, οὕτως καὶ εἴδομεν ἐν πόλει κυρίου τῶν δυνάμεων, ἐν πόλει τοῦ θεοῦ ἡμῶν.’ ποίᾳ δὲ πόλει ἢ τῇδε τῇ νεοπαγεῖ καὶ θεοτεύκτῳ; ἥτις ἐστὶν ἐκκλησία θεοῦ ζῶντος, στῦλος καὶ ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας, περὶ ἧς καὶ ἄλλο τι θεῖον λόγιον ὧδέ πως εὐαγγελίζεται ‘δεδοξασμένα ἐλαλήθη περὶ ἀοῦ, ἡ πόλις τοῦ θεοῦ’· ἐΦ᾿ ἣν τοῦ παναγάθου συγκροτήσαντος ἡμᾶς θεοῦ διὰ τῆς τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ χάριτος, τῶν ἀνακεκλημένων ἕκαστος ὑμνείτω μόνον οὐχὶ βοῶν καὶ λέγων εὐφράνθην ἐπὶ τοῖς εἰρηκόσιν μοι Εἰς οἶκον κυρίου πορευσόμεθα᾿ καὶ κύριε, ἠγάπησα εὐπρέπειαν οἴκου ἀοῦ καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου,᾿ καὶ μὴ μόνον γε ὁ καθεῖς, ἀλλὰ καὶ οἱ πάντες ἀθρόως ἑνὶ πνεύματι καὶ μιᾷ ψυχῇ γεραίροντες ἀνευφημῶμεν, μέγας κύριος ἐπιλέγοντες ‘καὶ αἰνετὸς σφόδρα ἐν πόλει τοῦ θεοῦ ἡμῶν, ἐν ὄρει ἁγίῳ αὐτοῦ.’ καὶ γὰρ οὗν μέγας ὡς ἀληθῶς, καὶ μέγας ὁ οἶκος αὐτοῦ, ὑψηλὸς καὶ ἐπιμήκης καὶ ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· μέγας κύριος ὁ ποιῶν θαυμάσια μόνος· μέγας ὁ ποιῶν μεγάλα καὶ ἀνεξιχνίαστα ἔνδοξά τε καὶ ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός· μέγας ὁ ἀλλοιῶν καιροὺς καὶ χρόνους, μεθιστῶν βασιλεῖς καὶ καθιστῶν, ἐγείρων ἀπὸ γῆς πτωχὸν καὶ κοπρίας ἀνιστῶν πένητα. καθεῖλεν δυνάστας ἀπὸ θρόνων, καὶ ὕψωσεν ταπεινοὺς ἀπὸ γῆς· πεινῶντας ἐνέπλησεν ἀγαθῶν, καὶ βραχίονας ὑπερηφάνων συνέτριψεν, οὐ πιστοῖς μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀπίστοις τῶν παλαιῶν διηγημάτων τὴν μνήμην πιστωσάμενος, ὁ θαυματουργός, ὁ μεγαλουργός, ὁ τῶν ὅλων δεσπότης, ὁ τοῦ σύμπαντος κόσμου ὁ παντοκράτωρ, ὁ πανάγαθος, ὁ εἷς καὶ μόνος θεός, ᾧ τὸ καινὸν ᾆσμα μέλπωμεν προσυπακούοντες ‘τῷ ποιοῦντι θαυμάσια μόνῳ, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ· τῷ πατάξαντι βασιλεῖς μεγάλους καὶ ἀποκτείναντι βασιλεῖς κραταιούς, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ· ὅτι ἐν τῆ ταπεινώσει ἡμῶν ἐμνήσθη ἡμῶν καὶ ἐλυτρώσατο ἡμᾶς ἐκ τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν.’ ”καὶ τὸν μὲν τῶν ὅλων πατέρα τούτοις ἀνευφημοῦντες μή ποτε διαλείποιμεν· τὸν δὲ τῶν ἀγαθῶν ἡμῖν δεύτερον αἴτιον, τὸν τῆς θεογνωσίας εἰσηγητήν, τὸν τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας διδάσκαλον, τὸν τῶν ἀσεβῶν ὀλετῆρα, τὸν τυπαννοκτόνον, τὸν τοῦ βίου διορθωτήν, τὸν ἡμῶν τῶν ἀπεγνωσμένων σωτῆρα Ἰησοῦν ἀνὰ στόμα φέροντες γεραίρωμεν, ὅτι δὴ μόνος, οἷα παναγάθου πατρὸς μονώτατος ὑπάρχων πανάγαθος παῖς, γνώμη τῆς πατρικῆς φιλανθρωπίας τῶν ἐν φθορᾷ κάτω που κειμένων ἡμῶν εὖ μάλα προθύμως ὑποδὺς τὴν φύσιν, οἶά τις ἰατρῶν ἄριστος τῆς τῶν καμνόντων ἕνεκεν αωτηρίας ὁρῇ μὲν δεινά, θιγγάνει δ’ ἀηδέων ἐπ’ ἀλλοτρίῃσί τε ξυμφορῇσιν ἰδίας καρποῦται λύπας,’ οὐ νοσοῦντας αὐτὸ μόνον οὐδ’ ἕλκεσι δεινοῖς καὶ σεσηπόσιν ἤδη τραύμασιν πιεζομένους, ἀλλὰ καὶ ἐν νεκροῖς κειμένους ἡμᾶς ἐξ αὐτῶν μυχῶν τοῦ θανάτου αὐτὸς ἑαυτῷ διεσώσατο, ὅτι μηδ’ ἄλλῳ τῳ τῶν κατ’ οὐρανὸν τοσοῦτον παρῆν ἰσχύος, ὡς τῆ τῶν τοσούτων ἀβλαβῶς διακονήσασθαι σωτηρίᾳ. μόνος δ’ οὗν καὶ τῆς ἡμῶν αὐτῶν βαρυπαθοῦς φθορᾶς ἐφαψάμενος, μόνος τοὺς ἡμετέρους ἀνατλὰς πόνους, μόνος τὰ πρόστιμα τῶν ἡμετέρων ἡμιθνῆτας, ἀλλὰ καὶ πάμπαν ἐν μνήμασι καὶ τάφοις μυσαροὺς ἤδη καὶ ὀδωδότας ἀναλαβὼν πάλαι τε καὶ νῦν σπουδῇ τῇ φιλανθρώπῳ παρὰ πᾶσαν τὴν οὗτινος οὖν ἡμῶν τε αὐτῶν ἐλπίδα σῴζει τε καὶ τῶν τοῦ πατρὸς ἀγαθῶν ἀφθονίαν μεταδίδωσιν, ὁ ζωοποιός, ὁ φωταγωγός, ὁ μέγας ἡμῶν ἰατρὸς καὶ βασιλεὺς καὶ κύριος, ὁ Χριστὸς τοῦ θεοῦ. ἀλλὰ τότε μὲν ἅπαξ ἐν νυκτὶ ζοφερᾷ καὶ σκότῳ βαθεῖ δαιμόνων ἀλιτηρίων πλάνῃ καἰ θεομισῶν πνευμάτων ἐνεργείαις πᾶν τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος κατορωρυγμένον <ὁρῶν> αὐτὸ ἐπιφανείς, ὡς ἂν κηροῦ διατακέντος ταῖς αὐτοῦ βολαῖς τοῦ φωτός, τὰς πολυδέτους τῶν τῶν ἀσεβημάτων ἡμῶν σειρὰς διελύσατο. “Νῦν δ’ ἐπὶ τῇ τοσαύτη χάριτι καὶ εὐεργεσίᾳ τοῦ μισοκάλου φθόνου καὶ φιλοπονήρου δαίμονος μόνον οὐχὶ διαρρηγνυμένου καὶ πάσας αὐτοῦ τὰς θανατοποιοὺς καθ’ ἡμῶν ἐπιστρατεύοντος δυνάμεις καὶ τὰ μὲν πρῶτα κυνὸς δίχην λυττῶντος τοὺς ὀδόντας ἐπὶ τοὺς ἀφιεμένους κατ’ αὐτοῦ λίθους προσαράττοντος καὶ τὸν κατὰ τῶν ἀμυνομένων θυμὸν ἐπὶ τὰ ἄψυχα βλήματα καθιέντος, τοῖς τῶν λίθοις καὶ ταῖς τῶν οἴκων ἀψύχοις ὕλαις τὴν θηριώδη μανίαν ἐπερείσαντος ἐρημίαν τε, ὥς γε δὴ αὐτὸς ἑαυτῷ ᾤετο, τῶν ἐκκλησιῶν ἀπεργασαμένου, εἶτα δὲ δεινὰ συρίγματα καὶ τὰς ὀφιώδεις αὐτοῦ φωνὰς τοτὲ μὲν ἀσεβῶν τυράννων ἀπειλαῖς, τοτὲ δὲ βλασφήμοις δυσσεβῶν ἀρχόντων διατάξεσιν ἀφιέντος καὶ προσέτι τὸν αὐτοῦ θάνατον ἐξερευγομένου καὶ τοῖς ἰώδεσι καὶ ψυχοφθόροις δηλητηρίοις τὰς ἁλισκομένας πρὸς αὐτοῦ φυχὰς φαρμάττοντος καὶ μόνον οὐχὶ νεκροῦντος ταῖς τῶν νεκρῶν εἰδώλων νεκροποιοῖς θυσίαις πάντα τε ἀνθρωπόμορφον θῆρα καὶ πάντα τρόπον ἄγριον καθ’ ἡμῶν ὑποσαλεύοντος, αὗθις ἐξ ὑπαρχῆς ὁ τῆς μεγάλης βουλῆς ἄγγελος, ὁ μέγας ἀρχιστράτηγος τοῦ θεοῦ, μετὰ τὴν αὐτάρκη διαγυμνασίαν ἢν οἱ μέγιστοι τῆς αὐτοῦ βασιλείας στρατιῶται διὰ τῆς πρὸς ἅπαντα ὑπομονῆς καὶ καρτερίας ἐνεδείξαντο, ἀθρόως οὕτως φανείς, τὰ μὲν ἐχθρὰ καὶ πολέμια εἰς ἀφανὲς καὶ τὸ μηθὲν κατεστήσατο, ὡς μηδὲ πώποτε ὠνομάσθαι δοκεῖν, τὰ δ’ αὐτῷ φίλα καὶ οἰκεῖα δόξης ἐπέκεινα παρὰ πᾶσιν, οὐκ ἀνθρώποις μόνον, ἀλλ’ ἤδη καὶ δυνάμεσιν οὐρανίοις ἡλίῳ τε καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις καὶ τῷ σύμπαντι οὐρανῷ τε καὶ κόσμῳ προήγαγεν, ὥστε ἤδη, ὃ μηδὲ ἄλλοτέ πω, τοὺς πάντων ἀνωτάτω βασιλέας ἧς λελόγχασι παρ’ αὐτοῦ τιμῆς συνῃσθημένως νεκρῶν μὲν εἰδώλων καταπτύειν προσώποις, πατεῖν δ’ ἄθεσμα δαιμόνων θέσμια καὶ παλαιᾶς ἀπάτης πατροπαραδότου καταγελᾶν, ἕνα δὲ αὐτὸν μόνον θεὸν τὸν κοινὸν ἁπάντων καὶ ἑαυτῶν εὐεργέτην γνωρίζειν χριστόν τε τοῦ θεοῦ παῖδα παμβασιλέα τῶν ὅλων ὁμολογεῖν σωτῆρά τε αὐτὸν ἐν στήλαις ἀνσγορεύειν, ἀνεξαλείπτῳ μνήμῃ τὰ κατορθώματα καὶ τὰς κατὰ τῶν ἀσεβῶν αὐτοῦ νίκας μέση τῇ βασιλευούσῃ τῶν ἐπὶ γῆς πόλει βασιλικοῖς Χαρακτῆρσι προσεγγράφοντας, ὥστε μόνον τῶν ἐξ αἰῶνος Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν ἡμῶν σωτῆρα καὶ πρὸς αὐτῶν τῶν ἐπὶ γῆς ἀνωτάτω οὐχ οἷα κοινὸν ἐξ ἀνθρώπων βασιλέα γενόμενον ὁμολογεῖσθαι, ἀλλ’ οἷα τοῦ καθ’ ὅλων θεοῦ παῖδα γνήσιον καὶ αὐτὸν θεὸν προσκυνεῖσθαι. “Καὶ εἰκότως· τίς γὰρ τῶν πώποτε βασιλέων τοσοῦτον ἀρετῆς ἠνέγκατο, ὡς πάντων τῶν ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων ἀκοὴν καὶ γλῶτταν ἐμπλῆσαι τῆς αὐτοῦ προσηγορίας; τίς βασιλεὺς νόμους εὐσεβεῖς οὕτω καὶ σώφρονας διαταξάμενος ἀπὸ περάτων γῆς καὶ εἰς ἄκρα τῆς ὅλης οἰκουμένης εἰς ἐπήκοον ἅπασιν ἀνθρώποις ἀναγινώσκεσθαι διαρκῶς ἐκράτυνεν; τίς ἀνημέρων ἐθνῶν ἔθη βάρβαρα καὶ ἀνήμερα τοῖς ἡμέροις αὐτοῦ καὶ φιλανθρωποτάτοις παρέυσε νόμοις; τίς αἰῶσιν ὅλοις ὑπὸ πάντων πολεμούμενος τὴν ὑπὲρ ἄνθρωπον ἀρετὴν ἐπεδείξατο, ὡς ἀνθεῖν ὁσημέραι καὶ νεάζειν διὰ παντὸς τοῦ βίου; τίς ἔθνος τὸ μηδὲ ἀκουσθὲν ἐξ αἰῶνος οὐκ ἐν γωνίᾳ ποι γῆς λεληθός, ἀλλὰ καθ’ ὅλης τῆς ὑφ’ ἥλιον ἱδρύσατο; τίς εὐσεβείας ὅπλοις οὕτως ἐφράξατο τοὺς στρατιώτας, ὡς ἀδάμαντος τὰς φυχὰς κραταιοτέρους ἐν τοῖς πρὸς τοὺς ἀντιπάλους ἀγῶσιν διαφαίνεσθαι; τίς βασιλέων ἐς τοσοῦτον κρατεῖ καὶ στρατηγεῖ μετὰ θάνατον καὶ τρόπαια κατ’ ἐχθρῶν ἵστησιν καὶ πάντα τόπον καὶ χώραν καὶ πόλιν, Ἑλλάδα τε καὶ βάρβαρον, βασιλικῶν οἴκων αὐτοῦ πληροῖ καὶ θείων ναῶν ἀφιερώμασιν, οἷα τάδε τὰ τοῦδε τοῦ νεὼ περικαλλῆ κοσμήματά τε καὶ ἀναθήματα; ἃ καὶ αὐτὰ σεμνὰ μὲν ὡς ἀληθῶς καὶ μεγάλα ἐκπλήξεως τε καὶ θαύματος ἄξια καὶ οἷα τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν βασιλείας ἐναργῆ δείγματα, ὅτι καὶ νῦν αὐτὸς εἶπεν καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο καὶ ἐκτίσθησαν τίσθησαν τί γὰρ καὶ ἔμελλεν τοῦ παμβασιλέως καὶ πανηγμόνος καὶ αὐτοῦ θεοῦ λόγου ἐνστήσεσθαι τῷ νεύματι;), οχολῆς τε λόγων οἰκείας εἰς ἀκριβῆ θεωρίαν τε καὶ ἑρμηνείαν τυγχάνει δεόμενα· οὐ μὴν δάα καὶ οἷα τὰ τῆς τῶν πεπονηκότων προθυμίας κέκριται παρ’ αὐτῷ τῷ θεολογουμένῳ τὸν ἔμψυχον πάντων ὑμῶν καθορῶντι ναὸν καὶ τὸν ἐκ ζώντων λίθων καὶ βεβηκότων οἶκον ἐποπτεύοντι εὗ καὶ ἀσφαλῶς ἱδρυμένον ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου λίθου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὃν ἀπεδοκίμασαν μὲν οὐχ οἱ τῆς παλαιᾶς καὶ μηκέτ’ οὔσης ἐκείνης μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς εἰς ἔτι νῦν τῶν πολλῶν ἀνθρώπων οἰκοδομῆς κακοὶ κακῶν ὄντες ἀρχιτέκτονες, δοκιμάσας δ’ ὁ πατὴρ καὶ τότε καὶ νῦν εἰς κεφαλὴν γωνίας τῆσδε τῆς κοινῆς ἡμῶν ἐκκλησίας ἱδρύσατο. τοῦτον δὴ οὖν τὸν ἐξ ὑμῶν αὐτῶν ἐπεσκευασμένον ζῶντος θεοῦ ζῶντα ναόν, τὸ μέγιστον καὶ ἀληθεῖ λόγῳ θεοπρεπὲς ἱερεῖόν φημι, οὗ τὰ ἐνδοτάτω ἄδυτα τοῖς πολλοῖς ἀθεώρητα καὶ ὄντως ἅγια καὶ τῶν ἁγίων ἅγια, τίς ἂν ἐποπτεύσας ἐξειπεῖν τολμήσειεν; τίς δὲ κάν εἰσκύψαι περιβόλων ἱερῶν εἴσω δυνατός, ὅτι μὴ μόνος ὁ μέγας τῶν ὅλων ἀρχιερεύς, ᾧ μόνῳ θέμις πάσης λογικῆς ψυχῆς τὰ ἀπόρρητα διερευνᾶσθαι; τάχα δὲ καὶ ἄλλῳ ἄλλῳ δευτερεύειν μετὰ τοῦτον ἑνὶ μόνῳ τῶν ἴσων ἐφικτόν, τῷδε τῷ προκαθημένῳ τῆσδε τῆς στρατιᾶς ἡγεμόνι, ὃν αὐτὸς ὁ πρῶτος καὶ μέγας ἀρχιερεὺς δευτερείοις τῶν τῇδε ἱερείων τιμήσας, ποιμένα τῆς ὑμετέρας ἐνθέου ποίμνης κλήρῳ καὶ κρίσει τοῦ πατρὸς τὸν ὑμέτερον λαχόντα λαόν, ὡς ἂν θεραπευτὴν καὶ ὑποφήτην αὐτὸς ἑαυτοῦ κατετάξατο, τὸν νέον Ἀαρὼν ἢ Μελχισεδεκ ἀφωμοιωμένον τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ μένοντά τε καὶ πρὸς αὐτοῦ τηρούμενον εἰς τὸ διηνεκὲς ταῖς κοιναῖς ἁπάντων ἡμῶν εὐχαῖς. τούτῳ δὴ οὖν ἐξέστω μόνῳ μετὰ τὸν πρῶτον καὶ μέγιστον ἀρχιερέα, εἰ μὴ τὰ πρῶτα, τὰ δεύτερα γοῦν ὅμως ὁρᾶν τε καὶ ἐπισκοπεῖν τῆς ἐνδοτάτω τῶν ὑμετέρων φυχῶν θεωρίας, πείρᾳ μὲν καὶ χρόνου μήκει ἕκαστον ἀκριβῶς ἐξητακότι σπουδῇ τε τῆ αὐτοῦ καὶ ἐπιμελείᾳ τοὺς πάντας ὑμᾶς ἐν κόσμῳ καὶ λόγῳ τῷ κατ’ εὐσέβειαν διατεθειμένῳ δυνατῷ τε ὄντι μᾶλλον ἁπάντων, ὧν αὐτὸς σὺν θείᾳ δυνάμει κατηρτίσατο, τούτων τοῖς ἔργοις ἐφαμίλλως ἀποδοῦναι τοὺς λόγους. “ Ὁ μὲν οὖν πρῶτος καὶ μέγας ἡμῶν ἀρχιερεὺς ὅσα βλέπει τὸν πατέρα ποιοῦντα, ταῦτα, φησίν, ὁμοίως καὶ ὁ υἱὸς ποιεῖ· ὃ δὲ καὶ αὐτὸς ὡς ἄν ἐπὶ διδάσκαλον τὸν πρῶτον καθαροῖς νοὸς ὄμμασιν ἀφορῶν, ὅσα βλέπει ποιοῦντα, ὡς ἂν ἀρχετύποις χρώμενος παραδείγμασιν, τούτων τὰς εἰκόνας, ὡς ἔνι μάλιστα δυνατόν, εἰς τὸ ὁμοιότατον δημιουργῶν ἀπειργάσατο, οὐδὲν ἐκείνω καταλιπὼν τῶ Βεσελεηλ, ὃν αὐτὸς ὁ θεὸς πνεύματος ἐμπλήσας σοφίας καὶ συνέσεως καὶ τῆς ἄλλης ἐντέχνου καὶ ἔπι. γνώσεως, τῆς τῶν οὐρανίων τύπων διὰ συμβόλων ναοῦ κατασκευῆς δημιουργὸν ταύτῃ δ’ οὖν καὶ ὅδε Χριστὸν ὅλον, τὸν λόγον, τὴν σοφίαν, τὸ φῶς ἐν τῇ αὐτὸς αὐτοῦ ἀγαλματοφορῶν ψυχῇ, οὐδ’ ἔστιν εἰπεῖν οἵᾳ μεγαλοφροσύνῃ πλουσίᾳ τε καὶ ἀπλήστῳ διανοίας χειρὶ καὶ οὺν οἵᾳ πάντων ὑμῶν φιλοτιμίᾳ, τῆ τῶν εἰσφορῶν μεγαλοψυχίᾳ τῆς αὐτῆς αὐτῷ προθέσεως κατὰ μηδένα τρόπον ἀπολειφθῆναι φιλονεικότερον μεγαλοφρονουμένων, τὸν μεγαλοπρεπῆ τόνδε θεοῦ τοῦ ὑψίστου νεὼν τῷ τοῦ κρείττονος παραδείγματι, ὡς ἂν ὁρώμενον μὴ ὁρωμένου, τὴν φύσιν ἐμφερῆ συνεστήσατο, χῶρον μὲν τόνδε, ὅ τι καὶ ἄξιον εἰπεῖν πρῶτον ἁπάντων, πάσης οὐ καθαρᾶς ὕλης ἐχθρῶν ἐπιβουλαῖς κατακεχωσμένον οὐ παριδὼν οὐδὲ τῇ τῶν αἰτίων παραχωρήσας κακίᾳ, ἐξὸν ἐφ’ ἕτερον ἐλθόντα, μυρίων ἄλλων εὐπορουμένων τῇ πόλει, ῥᾳστώνην εὕρασθαι τοῦ πόνου καὶ πραγμάτων ἀπηλλάχθαι. ὃ δὲ πρῶτον αὑτὸν ἐπὶ τὸ ἔργον ἐγείρας, εἶτα δὲ τὸν σύμπαντα λαὸν προθυμίᾳ ῥώσας καὶ μίαν ἐξ ἁπάντων μεγάλην χεῖρα συναγαών, πρῶτον ἆθλον ἠγωνίζετο, αὐτὴν δὴ μάλιστα τὴν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν πεπολιορκημένην, αὐτὴν τὴν προπονήσασαν καὶ τοὺς αὐτοὺς ἡμῖν καὶ πρὸ ἡμῶν διωγμοὺς ὑπομείνασαν, τὴν μητρὸς δίκην τῶν τέκνων ἐρημωθεῖσαν ἐκκλησίαν συναπολαῦσαι δεῖν οἰόμενος τῆς τοῦ παναγάθου μεγαλο- δωρεᾶς. ἐπειδὴ γὰρ τοὺς παῖδας αὖθις ὁ μέγας ποιμήν, τοὺς θῆρας καὶ τοὺς λύκους καὶ πᾶν ἀπηνὲς καὶ ἄγριον γένος ἀποσοβήσας καὶ τὰς μύλας τῶν λεόντων, ᾖ φησιν τὰ θεῖα λόγια, συντρίψας, ἐπὶ ταὐτὸν αὖθις συνελθεῖν ἠξίωσεν, δικαιότατα καὶ τῆς ποίμνης τὴν μάνδραν ἀνίστη τοῦ καταισχῦναι ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητὴν καὶ ὡς ἄν ἔλεγχον ταῖς θεομάχοις τῶν ἀσεβῶν προαγάγοι τόλμαις. καὶ νῦν οἳ μὲν οὐκ εἰαὶν οἱ θεομισεῖς, ὅτι μηδὲ ἦσαν, ἐς βραχὺ δὲ ταράξαντες καὶ ταραχθέντες, εἶθ’ ὑποσχόντες τιμωρίαν οὐ μεμπτὴν τῇ δίκη, ἑαυτοὺς καὶ φίλους καὶ οἴκους ἄρδην ἀναστάτους κατέστησαν, ὡς τὰς πάλαι στήλαις ἱεραῖς καταγραφείσας προρρήσεις ἔργοις πιστὰς ὁμολογεῖσθαι, δι’ ὧν τά τε ὤα ὁ θεῖος ἐπαληθεύει λόγος, ἀτὰρ καὶ τάδε περὶ αὐτῶν ἀποφαινόμενος ‘ῥομφαίαν ἐσπάσαντο οἱ ἁμαρτωλοί, ἐνέτειναν τόξον αὐτῶν τοῦ καταβαλεῖν πτωχὸν καὶ πένητα, τοῦ αφάξαι τοὺς εὐθεῖς τῆ καρδίᾳ· ἢ ῥομφαία αὐτῶν εἰέλθοι εἰς τὰς καρδίας αὐτῶν καὶ τὰ τόξα αὐτῶν συντριβείη’ καὶ πάλιν ἀπώλετο τὸ μνημόσυνον αὐτῶν μετ’ ἤχου,’ καὶ τὸ ὄνομα αὐτῶν ἐξήλειπται εἰς τὸν αἰῶνα καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος,’ ὅτι δὴ καὶ ἐν κακοῖς γενόμενοι ‘ ἐκέκραξαν, καὶ οὐκ ἢν ὁ σῴζων· πρὸς κύριον, καὶ οὐκ εἰσήκουσεν αὐτῶν, ἀλλ’ οἳ μὲν συνεποδίσθησαν καὶ ἔπεσαν, ἡμεῖς δὲ ἀνέστημεν καὶ ἀνωρθώθημεν’· καὶ τό γ’ ἐν τούτοις κύριε, ἐν τῆ πόλει σου τὴν εἰκόνα αὐτῶν ἐξουδενώσεις’ ἀληθὲς ὑπ’ ὀφθαλμοῖς πάντων ἀναπέφανται. ”Áλλ’ οἳ μὲν γιγάντων τρόπον θεομαχίαν ἐνστησάμενοι τοιαύτην εἰλήχασιν τὴν τοῦ βίου καταστροφήν· τῆς δ’ ἐρήμου καὶ παρ’ ἀνθρώποις ἀπεγνωσμένης οἷα τὰ ὁρώμενα τῆς κατὰ θεὸν ὑπομονῆς τὰ τέλη, ὡς ἀναφωνεῖν αὐτῇ τὴν πρὸ. φητείαν Ἡσαΐου ταῦτα εὐφράνθητι, ἔρημος διφῶσα ἀγαλλιάοθω ἔρημος καὶ ἀνθείτω ὡς κρίνον· καὶ ἐξανθήσει καὶ ἀγαλλιάσεται τὰ ἔρημα. ἰαχήσατε, χεῖρες ἀνειμέναι καὶ γόνατα παραλελυμένα· παρακαλέσατε, ὀλιγόψυχοι τῆ διανοίᾳ, ἰσχύσατε, μὴ φοβεῖσθε. ἰδοὺ ὁ θεὸς ἡμῶν κρίσιν ἀνταποδίδωσιν καὶ ἀνταποδώσει, αὐτὸς ἥξει καὶ σώσει ἡμᾶς· ὅτι, φησίν, ἐρράγη ἐν τῇ ἐρήμῳ ὕδωρ, καὶ φάραγξ ἐν γῇ διψώσῃ, καὶ ἡ ἄνυδρος ἕαται εἰς ἕλη, καὶ εἰς τὴν διψῶσαν γῆν πηγὴ ὕδατος ἔσται.’ ἴ’ καὶ τάδε μὲν λόγοις πάλαι προθεσπισθέντα βίβλοις ἱεραῖς καταβέβλητο, τά γε μὴν ἔργα οὐκέτ’ ἀκοαῖς, ἀλλ’ ἔργοις ἡμῖν παραδέδοται. ἡ ἔρημος ἥδε, ἡ ἄνυδρος, ἡ χήρα καὶ ἀπερίστατος, ἧς ὡς ἐν δρυμῷ ξύλων ἀξίναις ἐξέκοψαν τὰς πύλας, τὸ αὐτὸ ἐν πέλυκι καὶ λαξευτηρίῳ συνέτριψαν αὐτήν, ἦς καὶ τὰς βίβλους διαφθείραντες ἐνεπύρισαν ἐν πυρὶ τὸ ἁγιαστήριον τοῦ θεοῦ, εἰς τὴν γῆν ἐβεβήλωσαν τὸ σκήνωμα τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, ἢν ἐτρύγησαν πάντες οἱ παραπορευόμενοι τὴν ὁδὸν προκαθελόντες αὐτῆς τοὺς φραγμούς, ἢν ἐλυμήνατο ὗς ἐκ δρυμοῦ καὶ μονιὸς ἄγριος κατενεμήσατο, Χριστοῦ δυνάμει παραδόξῳ νῦν, ὅτε θέλει γέγονεν ὡς κρίνον· ἐπεὶ καὶ τότε αὐτοῦ νεύματι, ὡς ἀν’ προκηδομένου πατρὸς, ἐπαιδεύετο· ὂν γὰρ ἀγαπᾷ κύριος, παιδεύει, μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται. μέτρῳ δῆτα κατὰ τὸ δέον ἐπιστραφεῖσα, αὖθις ἄνωθεν ἐξ ὑπαρχῆς ἀγαλλιᾶν προστάττεται ἐξανθεῖ τε ὡς κρίνον καὶ τῆς ἐνθέου εὐωδίας εἰς πάντας ἀποπνεῖ ἀνθρώπους, ὅτι, φησίν, ἐρράγη ἐν τῆ ἐρήμῳ ὕδωρ τὸ νᾶμα τῆς θείας τοῦ σωτηρίου λουτροῦ παλιγγενεσίας, καὶ νῦν γέγονεν ἡ πρὸ μικροῦ ἔρημος εἰς ἕλη, καὶ εἰς τὴν διφῶσαν γῆν ἔβρυσεν πηγὴ ὕδατος ζῶντος, ἴσχυσάν τε ὡς ἀληθῶς χεῖρες αἱ τὸ πρὶν ἀνειμέναι, καὶ τῆς τῶν χειρῶν ἰσχύος ἔργα τάδε τὰ μεγάλα καὶ ἐναργῆ δείγματα· ἀλλὰ καὶ τὰ πάλαι σεσαθρωμένα καὶ παρειμένα γόνατα τὰς οἰκείας ἀπολαβόντα βάσεις, τὴν ὁδὸν τῆς θεογνωσίας εὐθυποροῦντα βαδίζει, ἐπὶ τὴν οἰκείαν ποίμνην τοῦ παναγάθου ποιμένος σπεύδοντα. εἰ δὲ καὶ ταῖς τῶν τυράννων ἀπειλαῖς τὰς φυχάς τινες ἀπενάρκησαν, οὐδὲ τούτους ὁ σωτήριος ἀθεραπεύτους παρορᾷ λόγος, εὖ μάλα δὲ καὶ αὐτοὺς ἰώμενος ἐπὶ τὴν τοῦ θείου παράκλησιν παρορμᾷ λέγων· ἴ’ παρακαλέσατε, οἱ ὀλιγόψυχοι τῇ διανοίᾳ, ἰσχύσατε, μὴ φοβεῖσθε.’ τούτων δεῖν ἀπολαῦσαι τὴν διὰ θεὸν γενομένην ἔρημον τοῦ λόγου προαγορεύοντος, ἐπακούσας ὀξείᾳ διανοίας ἀκοῇ οὗτος ὁ νέος ἡμῶν καὶ καλὸς Ζοροβαβελ μετὰ τὴν πικρὰν ἐκείνην αἰχμαλωσίαν καὶ τὸ βδέλυγμα τῆς ἐρημώσεως, οὐ παριδὼν τὸ πτῶμα νεκρόν, πρώτιστα πάντων παρακλήσεσιν καὶ λιταῖς ἵλεω τὸν πατέρα μετὰ τῆς κοινῆς ὑμῶν ἁπάντων ὁμοφροσύνης καταστησάμενος καὶ τὸν μόνον νεκρῶν ξωοποιὸν αύμμαχον παραλαβὼν συνεργόν, τὴν πεσοῦσαν ἐξήγειρεν προαποκαθάρας καὶ προθεραπεύσας τῶν κακῶν, καὶ στολὴν οὐ τὴν ἐξ ἀρχαίου παλαιὰν αὐτῇ περιτέθεικεν, ἀλλ’ ὁποίαν αὖθις παρὰ τῶν θείων χρησμῶν ἐξεπαιδεύετο, σαφῶς ὧδε λεγόντων καὶ ἔσται ἡ δόξα τοῦ οἴκου τούτου ἡ ἐσχάτη ὑπὲρ τὴν προτέραν.’ Ταύτῃ δ’ οὖν πολὺ μείζονα τὸν χῶρον ἅπαντα περιλαβών, τὸν μὲν ἔξωθεν ὠχυροῦτο περίβολον τῷ τοῦ παντὸς περιτειχίσματι, ὡς ἄν ἀσφαλέστατον εἴη τοῦ παντὸς ἕρκος· πρόπυλον δὲ μέγα καὶ εἰς ὕφος ἐπηρμένον πρὸς αὐτὰς ἀνίσχοντος ἡλίου ἀκτῖνας ἀναπετάσας, ἤδη καὶ τοῖς μακρὰν περιβόλων ἔξω ἱερῶν ἑστῶσιν τῆς τῶν παρέσχεν ἀφθονίαν θέας, μόνον οὐχὶ καὶ τῶν ἀλλοτρίων τῆς πίστεως ἐπὶ τὰς πρώτας εἰσόδους ἐπιστρέφων τὰς ὄφεις, ὡς ἂν μὴ παρατρέχοι τις ὅτι μὴ τὴν ψυχὴν κατανυγεὶς πρότερον μνήμη τε πρὶν ἐρημίας καὶ τῆς νῦν παραδόξου θαυματουρυίας, ὑφ’ ἧς τάχα καὶ ἑλκυσθήσεσθαι κατανυγέντα καὶ πρὸς αὐτῆς τῆς ὄφεως ἐπὶ τὴν εἴσοδον προτραπήσεσθαι ἤλπισεν. εἴσω δὲ παρελθόντι ἐλθόντι πυλῶν οὐκ εὐθὺς ἐφῆκεν ἀνάγνοις καὶ ἀνίπτοις ποσὶν τῶν ἔνδον ἐπιβαίνειν ἁγίων, δια- λαβὼν δὲ πλεῖστον ὅσον τὸ μεταξὺ τοῦ τε νεὼ καὶ τῶν πρώτων εἰαόδων, τέτταρσι μὲν πέριξ ἐγκαρσίοις κατεκόσμησεν στοαῖς, εἰς τετράγωνόν τι σχῆμα περιφράξας τὸν τόπον, κίοσι πανταχόθεν ἐπαιρομέναις· ὧν τὰ μέσα διαφράγμασι τοῖς ἀπὸ ξύλου δικτυωτοῖς ἐς τὸ σύμμετρον ἥκουσι μήκους περικλείσας, μέσον αἴθριον ἠφίει εἰς τὴν τοῦ οὐρανοῦ κάτοψιν, λαμπρὸν καὶ ταῖς τοῦ φωτὸς ἀκτῖσιν ἀνειμένον ἀέρα παρέχων. ἱερῶν δ’ ἐνταῦθα καθαρσίων ἐτίθει σύμβολα, κρήνας ἄντικρυς εἰς πρόσωπον ἐπισκευάζων τοῦ νεὼ πολλῷ τῷ χεύματι τοῦ νάματος τοῖς περιβόλων ἱερῶν ἐπὶ τὰ ἔσω προϊοῦσιν τὴν ἀπόρυψιν παρεχομένας. καὶ πρώτη μὲν εἰσιόντων αὕτη διατριβή, κόσμον ὁμοῦ καὶ ἀγλαίαν τῷ παντὶ τοῖς τε τῶν πρώτων εἰσαγωγῶν ἔτι δεομένοις κατάλληλον τὴν μονὴν παρεχομένη. “Ἀλλὰ γὰρ καὶ τὴν τούτων θέαν παραμειφάμένος, πλείοαιν ἔτι μᾶλλον τοῖς ἐνδοτάτω προπύλοις τὰς ἐπὶ τὸν νεὼν παρόδους ἀναπεπταμένας ἐποίει, ὑπὸ μὲν ταῖς ἡλίου βολαῖς αὖθις τρεῖ πύλας ὑφ᾿ ἓν καταθεὶς πλευρόν, ὧν πολὺ τὰς παρ᾿ ἑκάτερα μεγέθει τε καὶ πλάτει πλεονεκτεῖν τῇ μέσῃ χαριαάμενος παραπήγμααί τε χαλκοῦ σιδηροδέτοις καὶ ποικίλμασιν ἀναγλύφοις διαφερόντως αὐτὴν φαιδρύνας, ὡς ἂν βααιλίδι ταύτῃ τοὺς δορυφόρους ὑπέζευξεν· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ταῖς παρ᾿ ἑκάτερα τοῦ παντὸς νεὼ στοαῖς τὸν τῶν προπύλων ἀριθμὸν διατάξας, ἄνωθεν ἐπὶ ταύταις ἄλλῳ πλείονι φωτὶ διαφόρους τὰς ἐπὶ τὸν οἶκον εἰαβολὰς ἐπενόει, ταῖς ἀπὸ ξύλου λεπτουργίαις καὶ τὸν περὶ αὐτὰς κόσμον καταποικίλλων. “τὸν δὲ βασίλειον οἶκον πλουσιωτέραις ἤδη καὶ δαψιλέσι ταῖς ὕλαις ὠχύρου, ἀφθόνῳ φιλοτιμίᾳ τῶν ἀναλωμάτων χρώμενος· ἔνθα μοι δοκῶ περιττὸν εἶναι τοῦ δομήματος μήκη τε καὶ πλάτη καταγράφειν, τὰ φαιδρὰ ταῦτα κάλλη καὶ τὰ λόγου κρείττονα μεγέθη τήν τε τῶν ἔργων ἀποατίλβουααν ὄφιν τῷ λόγῳ διεξιόντι ὕφη τε τὰ οὐρανομήκη καὶ τὰς τούτων ὑπερκειμένας πολυτελεῖς τοῦ Λιβάνου κέδρους, ὧν οὐδὲ τὸ θεῖον λόγιον τὴν μνήμην ἀπεαιώπησεν εὐφρανθήσεται᾿ φάσκον ‘τὰ ξύλα τοῦ κυρίου, καὶ αἱ κέδροι τοῦ Λιβάνου ἃς ἐφύτευσεν. “Tί με δεῖ νῦν τῆς πανσόφου καὶ ἀρχιτεκτονικῆς 4 διατάξεως καὶ τοῦ κάλλους τῆς ἐφ᾿ ἑκάστου μέρους ὑπερβολῆς ἀκριβολογεῖαθαι τὴν ὑφήγησιν, ὅτε τῆς ὄψεως τὴν διὰ τῶν ὤτων ἀποκλείει μάθησιν ἡ μαρτυρία; ἀλλὰ γὰρ ὧδε καὶ τὸν νεὼν ἐπιτελέσας θρόνοις τε τοῖς ἀνωτάτω εἰς τὴν τῶν προέδρων τιμὴν καὶ προσέτι βάθροις ἐν τάξει τοῖς καθ’ ὅλου κατὰ τὸ πρέπον κοσμήσας ἐφ’ ἅπασίν τε τὸ τῶν ἁγίων ἅγιον θυσιαστήριον ἐν μέσῳ θείς, αὗθις καὶ τάδε, ὡς ἂν εἴη τοῖς πολλοῖς ἄβατα, τοῖς ἀπὸ ξύλου περιέφραττε δικτύοις εἰς ἄκρον ἐντέχνου λεπτουργίας ἐξησκημένοις, ὡς θαυμάσιον τοῖς ὁρῶσιν παρέχειν τὴν θέαν. “Ἀλλ’ οὐδὲ τοὔδαφος ἄρα εἰς ἀμελὲς ἔκειτο αὐτῷ· καὶ τόδε γοῦν λίθῳ μαρμάρῳ εὖ μάλα κόσμῳ παντὶ λαμπρύνας, ἤδη λοιπὸν καὶ ἐπὶ τὰ ἐκτὸς τοῦ νεὼ μετῄει, ἐξέδρας καὶ οἴκους τοὺς παρ’ ἑκάτερα μεγίστους ἐπισευάζων ἐντέχνως ἐπὶ ταὐτὸν εἰς πλευρὰ τῷ βασιλείῳ συνεζευγμένους μένους καὶ ταῖς ἐπὶ τὸν μέσον οἶκον εἰσβοΛαῖς ἡνωμένους· ἃ καὶ αὐτὰ τοῖς ἔτι καθάρσεως καὶ περιρραντηρίων τῶν διὰ ὕδατος καὶ ἁγίου πνεύματος ἐγχρῂζουσιν ὁ εἰρηνικώτατος ἡμῶν Σολομὼν ὁ τὸν νεὼν τοῦ θεοῦ δειμάμενος ἀπειργάζετο, ὡς μηκέτι λόγον, ἀλλ’ ἔργον γεγονέναι τὴν ἄνω λεχθεῖσαν προφητείαν· γέγονεν ἴ’ γὰρ καὶ νῦν ὡς ἀληθῶς ἐστιν ἡ δόξα τοῦ οἴκου τούτου ἡ ἐσχάτη ὑπὲρ τὴν προτέραν. “Ἔδει γὰρ καὶ ἀκόλουθον ἦν τοῦ ποιμένος αὐτῆς καὶ δεσπότου ἅπαξ τὸν ὑπὲρ αὐτῆς θάνατον κάτα· δεξαμένου καὶ μετὰ τὸ πάθος, δ’ χάριν αὐτῆς ῥυπῶν ἐνεδύσατο σῶμα ἐπὶ τὸ λαμπρὸν καὶ ἔνδόξον μεταβεβληκότος ἀυτὴν τε σάρκα τὴν λυθεῖσαν ἐκ φθορᾶς εἰς ἀφθαρσίαν ἀγαγόντος, καὶ τήνδε ὁμοίως τῶν τοῦ σωτῆρος οἰκονομιῶν ἐπαύρασθαι, ὅτι δὴ καὶ τούτων πολὺ κρείττονα λαβοῦσα παρ’ αὐτοῦ τὴν ἐπαγγελίαν, τὴν πολὺ μείζονα δόξαν τῆς παλιγγενεσίας ἐν ἀφθάρτου σώματος ἀναστάσάσει μετὰ φωτὸς ἀγγέλων χορείας ἐν τοῖς οὐρανῶν ἐπέκεινα τοῦ θεοῦ βασιλείοις σὺν αὐτῷ Χρισῷ Ἰησοῦ τῷ πανευερυέετῃ καὶ σωτῆρι διαρκῶς ἐπὶ τοὺς ἑξῆς αἰῶνας ἀπολαβεῖν ποθεῖ. ἀλλὰ γὰρ τέως ἐπὶ τοῦ παρόντος τούτοις ἡ πάλαι χήρα καὶ ἔρημος θεοῦ χάριτι περιβληθεῖσα τοῖς ἄνθεσιν γέγονεν ἀληθῶς ὡς κρίνον, ᾖ φησιν ἡ προφητεία, καὶ τὴν νυμφικὴν ἀναλαβοῦσα στολὴν τόν τε τῆς εὐπρεπείας περιθεμένη στέφανον οἷα χορεύειν διὰ Ησαΐου παιδεύεται τὰ χαριστήρια τῷ βασιλεῖ θεῷ φωναῖς εὐφήμοις γεραίρουσα, αὐτῆς λεγούσης ἴ’ ἐπακούωμεν ‘ἀγαλλιάσθω ἡ ψυχή μου ἐπὶ κυρίῳ· ἐνέδυσεν γάρ με ἱμάτιον σωτηρίου καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης· περιέθηκέν μοι ὡς νυμφίῳ μίτραν, καὶ ὡς νύμφην κατεκόσμησέν με κόσμῳ· καὶ ὡς γῆν αὔξουσαν τὸ ἄνθος αὐτῆς, καὶ ὡς κῆπος τὰ σπέρματα αὐτοῦ ἀνατελεῖ, οὕτως κύριος κύριος ἀνέτειλεν δικαιοσύνην καὶ ἀγαλλίαμα ἐνώπιον τῶν ἐθνῶν.’ “τούτοις μὲν οὗν αὕτη χορεύει· οἵοις δὲ καὶ ὁ ἴ’ νυμφίος, λόγος ὁ οὐράνιος, αὐτὸς Ἰησοῦς Χριστὸς αὐτὴν ἀμείβεται, ἄκουε λέγοντος κυρίου μὴ φοβοῦ ὅτι κατῃσχύνθης μηδὲ ἐντραπῇς ὅτι ὠνειδίσθης· ὅτι αἰσχύνην αἰώνιον ἐπιλήσῃ καὶ ὄνειδος τῆς χηρείας ἀοῦ οὐ μὴ μνησθήσῃ, οὐχ ὡς γυναῖκα ἐγκαταλελειμμένην καὶ ὀλιγόψυχον κέκληκέν σε κύριος οὐδ’ ὡς γυναῖκα ἐκ νεότητος μεμισημένην. εἶπεν ὁ θεός ἀοῦ· χρόνον μικρὸν ἐγκατέλιπόν σε, καὶ ἐν ἐλέῳ μεγάλῳ ἐλεήσω ἄε· ἐν θυμῷ μικρῷ ἀπέστρεφε τὸ πρόσωπόν μου ἀπὸ ἀοῦ, καὶ ἐν ἐλέῳ αἰωνίῳ ἐλεήσω ἄε· εἶπεν ὁ ῥυσάμενός ἄε κύριος. ἐξεγείρου, ἐξεγείρου, ἡ πιοῦσα ἐκ χειρὸς ὸ ποτήριον τοῦ θυμοῦ αὐτοῦ· τὸ ποτήριον γὰρ τῆς πτώσεως, τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ μου, ἐξέπιες καὶ ἐξεκένωσας. καὶ οὐκ ἦν ὁ παρακαλῶν σε ἀπὸ πάντων τῶν τέκνων ἀοῦ ὧν ἔτεκες, καὶ οὐκ ἢν ὁ ἀντιλαμβανόμενος τῆς χειρός σου. ἰδοὺ εἴληφα ἐκ τῆς χειρός ἀοῦ τὸ ποτήριον τῆς πτώσεως, τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ μου, καὶ οὐ προσθήσεις ἔτι πιεῖν αὐτό· καὶ δώσω αὐτὸ εἰς τὰς χεῖρας τῶν ἀδίκη· σάντων ἄε καὶ τῶν ταπεινωσάντων σε. ἐξεγείρου, ἐξεγείρου, ἔνδυσαι τὴν ἰσχύν, ἔνδυσαι τὴν δόξαν ἀοῦ· ἐκτίναξαι τὸν χοῦν καὶ ἀνάστηθι. κάθισον, ἔκλυσαι τὸν δεσθὸν τοῦ τραχήλου ἀοῦ. ἆρον κύκλῳ τοὺς ὀφθαλμούς ἀοῦ καὶ ἴδε συνηγμένα τὰ τέκνα σου· ἰδοὺ συνήχθησαν καὶ ἦλθον πρός σε· ζῶ ἐγώ, λέγει κύριος, ὅτι πάντας αὐτοὺς ὡς κόσμον ἐνδύσῃ καὶ περιθήσῃ αὐτοὺς ὡς κόσμον νύμφης. ὅτι τὰ ἔρημά σου καὶ τὰ διεφθαρμένα καὶ τὰ καταπεπτωκότα νῦν στενοχωρήσει ἀπὸ τῶν κατοικούντων σε, καὶ μακρυνθήσουται ἀπὸ σοῦ οἱ καταπίνοντές σε. ἐροῦσιν γὰρ εἰς τὰ ὧτά σου οἱ υἱοί σου οὓς ἀπολώλεκας ‘στενός μοι ὁ τόπος, ποίησόν μοι τόπον ἵνα κατοικήσω,’ καὶ ἐρεῖς ἐν τῆ καρδίᾳ σου ἴ’ τίς ἐγέννησέν μοι τούτους; ἐγὼ δὲ ἄτεκνος καὶ χήρα τούτους δὲ τίς ἐξέθρεψέν μοι; ἐγὼ δὲ κατελείφθην μόνη, οὗτοι δέ μοι ποῦ ἦσαν;’ Ταῦτα Ἡσαΐας προεθέσπισεν, ταῦτα πρόπαλαι περὶ ἡμῶν ἐν ἱεραῖς βίβλοις καταβέβλητο, χρῆν δέ που τούτων τὴν ἀψεύδειαν ἤδη ποτὲ ἔργοις παραλαβεῖν. ἀλλὰ γὰρ τοιαῦτα τοῦ νυμφίου λόγου πρὸς τὴν ἑαυτοῦ νύμφην τὴν ἱερὰν καὶ ἁγίαν ἐκκλησιαν ἐπιφωνοῦντος, εἰκότως ὁ νυμφοστόλος ὅδε αὐτήν, τὴν ἔρημον, τὴν πτῶμα κειμένην, τὴν παρὰ ἀνθρώποις ἀνέλπιδα, ταῖς κοιναῖς ἁπάντων ἡμῶν εὐχαῖς χεῖρας τὰς ὑμῶν αὐτῶν ὀρέξας ἐξήγειρεν καὶ ἐξαωέστησεν θεοῦ τοῦ παμβασιλέως νεύματι καὶ τῆς Ἰησοῦ Χριστοῦ δυνάμεως ἐπιφανείᾳ τοι. αὐτὴν τε ἀναστήσας κατεστήσατο, οἵαν ἐκ τῆς τῶν ἱερῶν χρησμῶν καταγραφῆς ἐδιδάσκετο. “Θαῦμα μὲν οὖν μέγιστον τοῦτο καὶ πέρα πάσης ἐκπλήξεως, μάΛιστα τοῖς ἐπὶ μόνη τῆ τῶν ἔξωθεν φαντασίᾳ τὸν νοῦν προσανέχουσιν· θαυμάτων δὲ θαυμασιώτεπα τά τε ἀρχέτυπα καὶ τούτων τὰ πρωτότνπα καὶ θεοπρεπῆ παραδείγματα, τὰ τῆς ἐνθέου φημὶ καὶ λογικῆς ἐν Ψυχαῖς οἰκοδομῆς ἀνανεώματα· ἣν αὐτὸς ὁ θεόπαις κατ’ εἰκόνα τὴν αὐτὸς αὐτοῦ δημιουργήσας πάντη τε καὶ κατὰ πάντα τὸ θεοείκελον δεδωρημένος, ἄφθαρτον φύσιν, ἀσώματον, λογικήν, πάσης γεώδους ὕλης ἀλλοτρίαν, αὐτουοερᾶν οὐσίαν, ἅπαξ τὸ πρῶτον ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι συστησάμενος, νύμφην ἁγίαν καὶ νεὼν πανίερον ἑαυτῷ τε καὶ τῷ πατρὶ κατιργάσατο· ειρυάσατο· ὃ καὶ σαφῶς αὐτὸς ὁμολογῶν ἐκφαίνει, λέγων ‘ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ ἔσομαι αὐτῶν θεὸς καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός.’ καὶ τοιαύτη μὲν ἡ τελεία καὶ κεκαθαρμένη ψυκή, ἀρχῆθεν οὕτω γεγενημένη, οἵα τὸν οὐράνιον λόγον ἀγαλματοφορεῖν. Αλλὰ γὰρ φθόνῳ καὶ ζήλῳ τοῦ φιλοπονήρου δαίμονος φιλοπαθὴς καὶ φθκιοπόνηρος ἐξ αὐτεξουσίου αἱρέσεως γενομένη, ὑπαναχωρήσαντος αὐτῆς τοῦ θείου ὡς ἂν ἔρημος προστάτου, εὐάλωτος καὶ εἰς ἐπιβουλὴν εὐχερὴς τοῖς ἐκ μακροῦ διαφθονουμένοις ἀπελήλεγκται, ταῖς τε τῶν ἀοράτων ἐχθρῶν καὶ νοητῶν πολεμίων ἑλεπόλεσι καὶ μηχαναῖς καταβληθεῖσα, πτῶμα ἐξαίσιον καταπέπτωκεν, ὡς ὅσον οὐδ’ ἐπὶ λίθῳ λίθον τῆς ἀρετῆς ἑστῶτα ἐν αὐτῇ διαμεῖναι, ὅλην δὲ δι’ ὅλου χαμαὶ κεῖσθαι νεκράν, τῶν περὶ θεοῦ φυσικῶν ἐννοιῶν πάμπαν ἀπεστερημένη. πεπτωκυῖαν δῆτα αὐτὴν ἐκείνην τὴν κατ’ εἰκόνα θεοῦ κατασκευασθεῖσαν ἐλυμήνατο οὐχ ὗς οὗτος ὁ ἐκ δρυμοῦ τοῦ παρ’ ἡμῖν ὁρατοῦ, ἀλλά τις φθοροποιὸς δαίμων καὶ θῆρες ἄγριοι νοητοί, οἳ καὶ τοῖς πάθεσιν οἷα πεπυρακτωμένοις τῆς ἁφῶν κακίας βέλεσιν αὐτὴν ἐξυφάψαντες, ἐνεπύρισαν ἐν πυρὶ τὸ θεῖον ὄντως ἀγιαστήριον τοῦ θεοῦ εἰς τὴν γῆν τε ἐβεβήλωσαν τὸ σκήνωμα τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, εἶτα πολλῷ τῷ προσχώματι τὴν ἀθλίαν κατορύξαντες, εἰς ἀνέλπιστον πάσης περιέτρεψαν σωτηρίας. Αλλ’ ὅ γε κηδεμὼν αὐτῆς λόγος ὁ θεοφεγγὴς καὶ σωτήριος τὴν κατ’ ἀξίαν δίκην τῶν ἁμαρτημάτων ὑποσχοῦσαν αὖθις ἐξ ὑπαρχῆς ἀνελάμβανεν, πατρὸς παναγάθου φιλανθρωπίᾳ πειθόμενος. αὐτὰς δὴ οὗν πρώτας τὰς τῶν ἀνωτάτω βασιλευόντων ψυχὰς προελόμενος, τῶν μὲν δυσσεβῶν καὶ ὀλεθρίων πάντων αὐτῶν τε τῶν δεινῶν καὶ θεομισῶν τυράννων τὴν οἰκουμένην ἅπασαν δι’ αὐτῶν τῶν θεοφιλεστάτων ἐκαθήρατο· εἶτα δὲ τοὺς αὐτῷ γνωρίμους ἄνδρας, τοὺς πάλαι διὰ βίου ἱερωμένους αὐτῷ, κρύβδην γε μὴν ὡς ἐν κακῶν χειμῶνι πρὸς τῆς αὐτοῦ σκέπης καλυπτομένους, εἰς φανερὸν ἀγαγὼν καὶ ταῖς τοῦ πατρὸς μεγαλοδωρεαῖς ἐπαξίως τιμήσας, αὖθις καὶ διὰ τούτων τὰς μικρῷ πρόσθεν ἐρρυπωμένας ψυχὰς ὕλης τε παντοίας καὶ χώματος ἀσεβῶν ἐπιταγμάτων συμπεφορημένας ὄρυξι καὶ δικέλλαις ταῖς πληκτικαῖς τῶν μαθημάτων διδασκαλίαις ἐξεκάθηρέν τε καὶ ἀπέσμηξεν, λαμπρόν τε καὶ διαυγῆ τῆς πάντων ὑμῶν διανοίας τὸν χῶρον ἀπειργασμένος, ἐνταῦθα λοιπὸν τῷ πανσόφῳ καὶ θεοφιλεῖ τῷδε παραδέδωκεν ἡγεμόνι· ὃς τά τε ἄλλα κριτικὸς καὶ ἐπιλογιστικὸς τυγχάνων τήν <τε> τῶν αὐτῷ ψυχῶν εὖ διαγινώσκων καὶ φυλοκρινῶν διάνοιαν, ἐκ πρώτης ὡς εἰπεῖν ἡμέρας οἰκοδομῶν οὔπω καὶ εἰς δεῦρο πέπαυται, τοτὲ μὲν διαυγῆ τὸν χρυσόν, τοτὲ δὲ δόκιμον καὶ καθαρὸν τὸ ἀργύριον καὶ τοὺς τιμίους καὶ πολυτελεῖς λίθους ἐν πᾶσιν ὑμῖν ἁρμόττων, ὡς ἱερὰν αὖθις καὶ μυστικὴν ἔργοις τοῖς εἰς ὑμᾶς ἀποπληροῦν προφητείαν, δι’ ἦς εἴρηται ἰδοὺ ἐγὼ ἑτοιμάζω ἀοῖ ἄνθρακα τὸν λίθον ἀοῦ καὶ τὰ θεμέλιά σου σάπφειρον καὶ τὰς ἐπάλξεις ἀοῦ ἴασπιν καὶ τὰς πύλας σου λίθους κρυστάλλου καὶ τὸν περίβολόν ἀοῦ λίθους ἐκλεκτοὺς καὶ πάντας τοὺς υἱούς ἀοῦ διδακτοὺς θεοῦ καὶ ἐν πολλῇ εἰρήνῃ τὰ τέκνα ἀοῦ· καὶ ἐν δικαιοσύνῃ οἰκοδομηθήσῃ. “Δικαιοσύνῃ δῆτα οἰκοδομῶν, κατ’ ἀξίαν τοῦ παντὸς λαοῦ διῄρει τὰς δυνάμεις, οἷς μὲν τὸν ἔξωθεν αὐτὸ μόνον περιφράττων περίβολον, τὴν ἀπλανῆ πίστιν περιτειχίσας (πολὺς δὲ ὁ καὶ μέγας λεώς, οὐδὲν κρεῖττον φέρειν οἰκοδόμημα διαρκῶν), οἷς δὲ τὰς ἐπὶ τὸν οἶκον ἐπιτρέπων εἰσόδους, θυραυλεῖν καὶ ποδηγεῖν τοὺς εἰσιόντας κατατάττων, οὐκ ἀπεικότως τοῦ νεὼ πρόπυλα νενομισμένους, ἄλλους δὲ πρώτοις τοῖς ἔξωθεν ἀμφὶ τὴν αὐλὴν ἐκ τετραγώνου κίοσιν ὑπεστήριξεν, ταῖς πρώταις τῶν τεττάρων εὐαγγελίων τοῦ γράμματος προσβολαῖς ἐμβιβάζων· τοὺς δ’ ἤδη ἀμφὶ τὸν βασίλειον οἶκον ἑκατέρωσε παραζεύγνυσιν, ἔτι μὲν κατηχουμένους καὶ ἐν αὔξη καὶ προκοπῇ καθεατῶτας, οὐ μὴν πόρρω που καὶ μακρὰν τῆς τῶν ἐνδοτάτω θεοπτίας τῶν πιστῶν διεζενγμένους. ἐκ δὴ τούτων τὰς ἀκηράτους ψυχὰς θείῳ λουτρῷ χρυσοῦ δίκην ἀποσμηχθείσας παραλαβών, κἀνταῦθα τοὺς μὲν κίοσιν τῶν ἐξωτάτω πολὺ κρείττοσιν ἐκ τῶν ἐνδοτάτω μυστικῶν τῆς γραφῆς δογμάτων ὑποστηρίξει, τοῖς δὲ πρὸς τὸ φῶς ἀνοίγμασιν ὑποστηρίζει, προπύλῳ μὲν ἑνὶ μεγίστῳ τῆς τοῦ παμβασιλέως ἑνὸς καὶ μόνου θεοῦ δοξολογίας τὸν πάντα νεὼν κατακοσμῶν, Χριστοῦ δὲ καὶ ἁγίου πνεύματος παρ’ ἑκάτερα τῆς τοῦ πατρὸς αὐθεντίας τὰς δευτέρας αὐγὰς τοῦ φωτὸς παρασχόμενος· τῶν τε λοιπῶν διὰ τοῦ παντὸς οἴκου ἄφθονον καὶ πολὺ διάφορον τῆς καθ’ ἕκαστον ἀληθείας τὸ σαφὲς καὶ φωτεινὸν ἐνδεικνύμενος, πάντῃ δὲ καὶ πανταχόθεν τοὺς ζῶντας καὶ βεηκότας καὶ εὐπαγεῖς τῶν ψυχῶν λίθους ἐγκρίνας, τὸν μέγαν καὶ βασιλικὸν ἐξ ἁπάντων οἶκον ἐπισκευάζεται λαμπρὸν καὶ φωτὸς ἔμπλεω τά τε ἔνδοθεν καὶ τὰ ἐκτός, ὅτι μὴ ψυχὴ μόνον καὶ διάνοια, καὶ τὸ σῶμα δὲ αὐτοῖς ἁγνείας καὶ σωφροσύνης πολυανθεῖ κόσμῳ κατηγλάϊσιο. “Ἔνεισιν δ’ ἐν τῷδε τῷ ἱερῷ καὶ θρόνοι βάθρα τε μυρία καὶ καθιστήρια, ἐν ὅσαις ψυχαῖς τὰ τοῦ θείου πνεύματος ἐφιζάνει δωρήματα, οἷα καὶ πάλαι ὤφθη τοῖς ἀμφὶ τοὺς ἱεροὺς ἀποστόλους, οἷς ἐφάνησαν διαμεριζόμεναι γλῶσσαι ὡς εἰ πυρὸς ἀκάθισέν τε ἐφ’ ἕνα ἕκαστον αὐτῶν. ἀλλ’ ἐν μὲν τῷ πάντων ἄρχοντι ἴσως αὐτὸς ὅλος ἐγκάθηται χριστός, ἐν δὲ τοῖς μετ’ αὐτὸν δευτερεύουσιν ἀναλόγως, καθ’ ὅαον ἕκαστος χωρεῖ, Χριστοῦ δυνάμεως καὶ πνεύματος ἁγίου μερισμοῖς. βάθρα δ’ ἂν εἶεν καὶ ἀγγέλων αἱ τινῶν φυχαὶ τῶν εἰς παιδαγωγίαν καὶ φρουρὰν ἑκάστῳ παραδεδομένων, σεμνὸν δὲ καὶ μέγα καὶ μονογενὲς θυσιαστήριον ποῖον ἂν εἴη ἢ τῆς τοῦ κοινοῦ πάντων ἱερέως τῆς ψυχῆς] τὸ εἰλικρινὲς καὶ ἁγίων ἅγιον; ᾧ παρεστὼς ἐπὶ δεξιᾷ ὁ μέγας τῶν ὅλων ἀρχιερεὺς αὐτὸς Ἰησοῦς, ὁ μονογενὴς τοῦ θεοῦ, τὸ παρὰ πάντων εὐῶδες θυμίαμα καὶ τὰς δι’ εὐχῶν ἀναίμους καὶ ἀύλους θυσίας φαιδρῷ τῷ βλέμματι καὶ ὑπτίαις ὑποδεχόμενος χερσὶν τῷ κατ’ οὐρανὸν πατρὶ καὶ θεῷ τῶν ὅλων παραπέμπεται, πρῶτος αὐτὸς προσκυνῶν καὶ μόνος τῷ πατρὶ τὸ κατ’ ἀξίαν ἀπονέμων σέβας, εἶτα δὲ καὶ πᾶσιν ἡμῖν εὐμενῆ διαμένειν καὶ δεξιὸν εἰς ἀεὶ παραιτούμενος. “Τοιοῦτος ὁ μέγας νεὼς ὃν καθ᾿ ὅλης τῆς ὑφ᾿ ἥλιον οἰκουμένης ὁ μέγας τῶν ὅλων δημιουργὸς λόγος αυνεατήσατο, τῶν ἐπέκεινα οὐρανίων ἁψίδων πάλιν καὶ αὐτὸς νοερὰν ταύτην ἐπὶ γῆς εἰκόνα κατεργασάμενος, ὡς ἂν διὰ πάσης τῆς κτίσεως τῶν τε ἐπὶ γῆς λογικῶν ζῴων ὁ πατὴρ αὐτῷ τιμῷτό τε καὶ σέβοιτο. τὸν δὲ ὑπερουράνιον χῶρον καὶ τὰ ἐκεῖαε τῶν τῇδε παραδείγματα τήν τε ἄνω λεγομένην Ἰερουααλὴμ καὶ τὸ Σιὼν ὄρος τὸ ἐπουράνιον καὶ τὴν ὑπερκόσμιον πόλιν τοῦ ζῶντος θεοῦ, ἐν ᾖ μυριάδες ἀγγέλων πανηγύρεις καὶ ἐκκλησία πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς ταῖς ἀρρήτοις καὶ ἀνεπιλογίστοις ἡμῖν θεολογίαις τὸν σφῶν ποιητὴν καὶ πανηγεμόνα τῶν ὅλων γεραίρουαιν, οὔτις θνητὸς οἷός τε κατ᾿ ἀξίαν ὑμνῆσαι, ὅτι δὴ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν καὶ οὖς οὐκ ἤκουσεν καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη αὐτὰ δὴ ταῦτα ἃ ἡτοίμασεν ὁ θεὸς τοῖς ἀγαπῶαιν αὐτόν· ὧν ἤδη ἐν μέρει καταξιωθέντες, ἄνδρες ἅμα παισὶν καὶ γυναιξίν, αμικροὶ καὶ μεγάλοι, πάντες ἀθρόως ἐν ἑνὶ πνεύματι καὶ μιᾷ ψυχῇ μὴ διαλίπωμεν ἐξομολογούμενοι καὶ τοσούτων ἡμῖν ἀγαθῶν παραίτιον ἀνευφημοῦντες, τὸν εὐιλατεύοντα πάσαις ταῖς ἀνομίαις ἡμῶν, τὸν ἰώμενον πάσας τὰς νόσους ἡμων, τὸν λυτρούμενον ἐκ φθορᾶς τὴν ζωὴν ἡμῶν, τὸν στεφανοῦντα ἡμᾶς ἐν ἐλέει καὶ οἰκτιρμοῖς, τὸν ἐμπιμπλῶντα ἐν ἀγαθοῖς τὴν ἐπιθυμίαν ἡμῶν, ὅτι οὐ κατὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν ἐποίησεν ἡμῖν οὐδὲ κατὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν ἀνταπέδωκεν ἡμῖν, ὅτι καθ᾿ ὅσον ἀπέχουσιν ἀνατολαὶ ἀπὸ δυσμῶν, ἐμάκρυνεν ἀφ᾿ ἡμῶν τὰς ἀνομίας ἡμῶν· καθὼς οἰκτείρει πατὴρ υἱοὺς αὐτοῦ, ῷκτείρησεν κύριος τοὺς φοβουμένους αὐτόν. “Ταῦτα καὶ νῦν καὶ εἰς τὸν ἑξῆς ἅπαντα χρόνον ταῖς μνήμαις ἀναζωπυροῦντες, ἀτὰρ καὶ τῆς παρούσης πανηγύρεως καὶ τῆς φαιδρᾶς ταύτης καὶ λαμπροτάτης ἡμέρας τὸν αἴτιον καὶ πανηγυριάρχην νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέραν διὰ πάσης ὥρας καὶ δι᾿ ὅλης ὡς εἰπεῖν ἀναπνοῆς ἐν νῷ προορώμενοι, στέργουτες καὶ σέβοντες ψυχῆς ὅλῃ δυνάμει, καὶ νῦν ἀναστάντες μεγάλη διαθέσεως φωνῇ καθικετύσωμεν, ὡς ἂν ὑπὸ τὴν αὐτοῦ μάνδραν ἐς τέλος ἡμᾶς σκεπάζων διασῴζοιτο, τὴν παρ᾿ αὐτοῦ βραβεύων ἀρραγῆ καὶ ἄσειστον αἰωνίαν εἰρήνην ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ σωτῆρι ἡμῶν, δι᾿ οὗ αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς σύμπαντας αἰῶνας τῶν αἰώνων. ἀμήν.”

E um dos moderadamente capazes, adiantando-se ao meio, tendo composto um discurso, como em assembleia de igreja — estando presentes muitíssimos pastores, que davam audiência em silêncio e ordem —, dirigiu-se em pessoa a um só, em tudo excelente e amado de Deus, bispo [Paulino], por cujo zelo o templo que mais se distingue entre os da nação dos fenícios fora magnificamente construído em Tiro, e proferiu tal discurso:

Panegírico sobre a edificação das igrejas, dirigido a Paulino, bispo dos tírios:

"Ó amigos de Deus e sacerdotes, os revestidos da santa túnica talar e da celeste coroa da glória, da unção divina e da veste sacerdotal do Espírito Santo; e tu, ó novo ornamento do santo templo de Deus, honrado por Deus com prudência de ancião, mas tendo mostrado obras custosas e feitos de virtude jovem e vigorosa — a quem o próprio Deus, o que contém o universo inteiro, deu [como] prêmio especial edificar e renovar sobre a terra esta casa para Cristo, o seu Verbo unigênito e primogênito, e para a santa e digna-de-Deus esposa dele [a Igreja] — quer alguém queira chamar-te novo Beseleel, arquiteto de um divino tabernáculo, quer Salomão, rei de uma nova e muito melhor Jerusalém, quer ainda novo Zorobabel, o que põe sobre o templo de Deus a glória muito maior do que a primeira —; mas também vós, ó crias do sagrado rebanho de Cristo, lar de boas palavras, escola de temperança, auditório grave e amado-de-Deus da piedade: outrora, quando nos era dado receber pelo ouvido, por meio das leituras divinas, os extraordinários sinais de Deus e os benefícios das maravilhas do Senhor para com os homens, podíamos enviar a Deus hinos e cânticos, instruídos a dizer: 'ó Deus, com os nossos ouvidos ouvimos, os nossos pais nos anunciaram a obra que operaste nos dias deles, nos dias antigos.' Mas agora, certamente, não mais por audições nem por fama de palavras recebem [os homens] o braço excelso e a destra celeste do nosso Deus todo-bom e Rei de todos; antes, por obras, por assim dizer, e com os próprios olhos contemplando fiéis e verdadeiras as coisas outrora transmitidas pela memória, é dado entoar um segundo hino de vitória, e claramente proclamar e dizer: 'tal como ouvimos, assim também vimos, na cidade do Senhor das potências, na cidade do nosso Deus.' E em que cidade, senão nesta recém-construída e edificada-por-Deus? A qual é 'igreja do Deus vivo, coluna e fundamento da verdade'; sobre a qual também outro divino oráculo assim evangeliza: 'coisas gloriosas se disseram de ti, cidade de Deus.' Para a qual tendo-nos o Deus todo-bom congregado, pela graça do seu Unigênito, cada um dos convocados hineie, quase gritando e dizendo: 'alegrei-me com os que me disseram: iremos à casa do Senhor', e 'Senhor, amei o decoro da tua casa e o lugar do tabernáculo da tua glória'; e não somente cada um por si, mas também todos juntos, com um só espírito e uma só alma, honrando[-o], aclamemos, acrescentando: 'grande [é] o Senhor, e muito louvável, na cidade do nosso Deus, no seu santo monte.' Pois, com efeito, grande [é] verdadeiramente, e grande a sua casa, alta e espaçosa e formosa de beleza acima dos filhos dos homens; grande o Senhor, o único que faz maravilhas; grande o que faz coisas grandes e insondáveis, gloriosas e extraordinárias, das quais não há número; grande o que muda tempos e épocas, o que remove reis e os estabelece, o que ergue da terra o pobre e levanta do esterco o necessitado. Derrubou poderosos dos tronos e exaltou humildes da terra; encheu de bens os famintos e quebrou os braços dos soberbos — tendo confirmado, não só aos fiéis, mas também aos incrédulos, a memória das antigas narrações: o taumaturgo, o magnífico-operador, o senhor de todas as coisas, o artífice do universo inteiro, o todo-poderoso, o todo-bom, o único e só Deus; a quem cantemos o cântico novo, subentendendo: 'ao único que faz maravilhas, porque para sempre a sua misericórdia; ao que feriu grandes reis e matou reis possantes, porque para sempre a sua misericórdia; porque na nossa humilhação lembrou-se de nós, e nos redimiu dos nossos inimigos.'

"E ao Pai de todas as coisas nunca cessemos de aclamar com estas [palavras]; e ao segundo autor dos [nossos] bens, o introdutor do conhecimento de Deus, o mestre da verdadeira piedade, o destruidor dos ímpios, o matador-de-tiranos, o corretor da vida, o salvador de nós, os desesperados — Jesus —, honremo[-lo], trazendo[-o] nos lábios. Porque só ele, sendo Filho todo-bom e uniquíssimo de um Pai todo-bom, por decisão da benignidade paterna, revestiu de bom grado a natureza de nós, que jazíamos lá embaixo, na corrupção; e, como um excelente médico, que para salvação dos doentes 'vê coisas terríveis, e toca coisas repugnantes, e nas desgraças alheias colhe dores próprias', não [a nós que estávamos] apenas doentes, nem oprimidos por chagas terríveis e feridas já apodrecidas, mas até jazendo entre mortos, salvou-nos para si mesmo, dos próprios recessos da morte — pois nem a nenhum outro dos que estão no céu havia tanta força, que servisse sem dano à salvação de tantos. Só ele, pois, tendo tocado a nossa penosa corrupção, só ele tendo suportado as nossas fadigas, só ele tendo tomado sobre si as penas das nossas impiedades; recolhendo-nos, não meio mortos, mas já inteiramente repugnantes e fétidos, em sepulcros e túmulos, outrora e agora, com o [seu] zelo benigno, contra toda a esperança nossa e de qualquer um, salva-nos e comunica-nos a abundância dos bens do Pai — o vivificador, o condutor-da-luz, o nosso grande médico e rei e senhor, o Cristo de Deus. Então, pois, uma vez, vendo todo o gênero dos homens soterrado em noite lôbrega e escuridão profunda, pelo erro de demônios malfeitores e pelas operações de espíritos inimigos-de-Deus, aparecendo, dissolveu — como cera derretida pelos raios da sua luz — as cadeias multiatadas das nossas impiedades.

"E agora, ante tamanha graça e benefício, quase rebentando o demônio invejoso, odiador-do-bem e amigo-do-mal, e alinhando contra nós todas as suas potências mortíferas: primeiro, à maneira de cão raivoso, que quebra os dentes contra as pedras que lhe são atiradas e descarrega sobre os projéteis inanimados o furor contra os que o repelem, arremeteu a [sua] fúria bestial contra as pedras dos oratórios e as matérias inanimadas das casas, para fazer, como ele mesmo julgava consigo, a desolação das igrejas; depois, soltando silvos terríveis e as suas vozes serpentinas, ora com ameaças de tiranos ímpios, ora com ordenações blasfemas de governantes ímpios; e, ainda mais, vomitando a morte que lhe é própria, e envenenando com os [seus] venenos peçonhentos e destruidores-de-almas as almas por ele capturadas, e quase matando[-as] com os sacrifícios mortificantes dos ídolos mortos, e atiçando contra nós toda fera de forma humana e toda espécie selvagem — de novo, desde o princípio, o Anjo do grande conselho, o grande comandante-em-chefe de Deus, depois do exercício suficiente que os maiores soldados do seu reino mostraram pela perseverança e constância em tudo, aparecendo de súbito, reduziu as coisas inimigas e hostis ao desaparecimento e ao nada, de modo a parecer que jamais tiveram nome; e as coisas que lhe são amigas e próprias, conduziu[-as], para além da glória, diante de todos — não só homens, mas já também potências celestes: sol e lua e estrelas, e o céu e o mundo inteiros. De modo que já — o que nunca antes [se vira] — os imperadores mais altos de todos, conscientes da honra que dele receberam, cospem nos rostos dos ídolos mortos, pisam os ritos nefandos dos demônios, riem do velho engano herdado dos pais; e reconhecem um só e único Deus, o benfeitor comum de todos e deles próprios, e confessam o Cristo, Filho de Deus, Rei universal de todas as coisas, e o proclamam Salvador em estelas, inscrevendo com caracteres imperiais, em memória indelével, as suas retidões e as suas vitórias sobre os ímpios, no meio da cidade que reina sobre as da terra — de modo que Jesus Cristo, o nosso Salvador, é o único, desde que há séculos, confessado, até pelos próprios mais altos da terra, não como um rei comum [vindo] dos homens, mas adorado como Filho genuíno do Deus do universo, e ele próprio Deus.

"E com razão. Pois qual dos reis de todos os tempos levou tanto de excelência, que enchesse do seu nome o ouvido e a língua de todos os homens sobre a terra? Que rei, tendo ordenado leis tão piedosas e prudentes, teve força para fazê-las ler, dos confins da terra e até os extremos de toda a terra habitada, aos ouvidos de todos os homens, perpetuamente? Quem aboliu os costumes bárbaros e selvagens de nações ferozes, com as suas leis mansas e humaníssimas? Quem, guerreado por todos durante séculos inteiros, mostrou a [sua] virtude sobre-humana, a ponto de florescer dia a dia e rejuvenescer através de toda a vida? Quem fundou uma nação nunca sequer ouvida desde os séculos — não escondida nalgum canto da terra, mas por toda a [terra] sob o sol? Quem armou os [seus] soldados com as armas da piedade de tal modo, que se mostrassem, nos combates contra os adversários, com almas mais duras do que o diamante? Qual dos reis domina até tal ponto, e comanda exércitos depois da morte, e ergue troféus sobre os inimigos, e enche todo lugar e região e cidade, grega e bárbara, das suas casas reais e das consagrações de divinos templos — como estes belíssimos ornamentos e ofertas deste templo? Os quais também eles [são] verdadeiramente graves e grandes, dignos de assombro e admiração, e como que provas evidentes do reinado do nosso Salvador: porque também agora 'ele disse, e foram feitas; ele mandou, e foram criadas' (pois que haveria de opor-se ao aceno do Rei de todos e Guia de tudo, o próprio Verbo de Deus?); e careceriam de um ócio próprio de discursos para exata contemplação e interpretação. Não [é], contudo, tal e tão grande o zelo dos que labutaram, tal como é julgado junto do próprio [Deus] a quem se dirige a teologia — o que contempla o templo vivo de todos vós, e observa a casa de pedras vivas e firmes, bem e seguramente fundada sobre o fundamento dos apóstolos e profetas, sendo pedra angular o próprio Jesus Cristo — que rejeitaram, não só os maus arquitetos daquela edificação antiga e que já não existe, mas também da que ainda hoje [se faz] da maioria dos homens, maus [arquitetos] de coisas más; mas o Pai, tendo[-o] aprovado, então e agora, assentou[-o] por cabeça de ângulo desta nossa igreja comum. Este templo vivo do Deus vivo, construído de vós mesmos — o maior e, em verdadeiro sentido, digno-de-Deus santuário, digo, cujos áditos interiores [são] invisíveis à maioria, e verdadeiramente santos, e santos dos santos —, quem, tendo[-o] contemplado, ousaria descrevê[-lo]? E quem é capaz sequer de espreitar para dentro dos recintos sagrados, senão só o grande Sumo Sacerdote de todas as coisas, ao qual único é lícito perscrutar os segredos de toda alma racional? Mas talvez seja alcançável também a um outro, a um só, ter o segundo lugar depois dele nas mesmas coisas: a este que preside, guia deste exército — o qual o próprio primeiro e grande Sumo Sacerdote honrou com o segundo lugar dos sacerdócios daqui, [como] pastor do vosso divino rebanho, tendo recebido o vosso povo por sorteio e juízo do Pai, como se o tivesse designado servidor e intérprete de si mesmo: o novo Aarão ou Melquisedeque, assemelhado ao Filho de Deus, permanecendo e por ele guardado perpetuamente, pelas orações comuns de todos nós. A este, pois, seja lícito, único depois do primeiro e máximo Sumo Sacerdote, ver e supervisionar, se não as primeiras, ao menos as segundas [profundezas] da contemplação interior das vossas almas — tendo, pela experiência e pelo comprimento do tempo, examinado cada um com exatidão, e, pelo seu zelo e cuidado, disposto todos vós na ordem e na doutrina segundo a piedade; e sendo, mais do que todos, capaz de prestar, das coisas que ele mesmo, com o divino poder, construiu, discursos à altura das obras.

"O nosso primeiro e grande Sumo Sacerdote diz que 'quantas coisas vê o Pai fazendo, estas igualmente também o Filho as faz'; e este [Paulino] também — olhando com os olhos puros da mente para o primeiro, como para um mestre —, quantas coisas o vê fazendo, usando[-as] como modelos arquetípicos, trabalhou as imagens delas, quanto era possível, na maior semelhança, em nada ficando atrás daquele Beseleel, que o próprio Deus, tendo[-o] enchido de espírito de sabedoria e de inteligência e do restante conhecimento técnico e científico, chamou [para ser] artífice da construção do templo dos tipos celestes por meio de símbolos. Deste modo, pois, também este, levando esculpido na sua própria alma o Cristo inteiro — o Verbo, a Sabedoria, a Luz —, nem é possível dizer com que magnanimidade, com que rica e insaciável mão da mente, e com que emulação de todos vós — magnificamente rivalizando, pela generosidade das contribuições, em de nenhum modo ficar atrás do propósito dele —, construiu este magnífico templo do Deus altíssimo, semelhante em natureza ao modelo do melhor, como o visível ao invisível. E este terreno — o que é digno de dizer antes de tudo —, soterrado de toda sorte de matéria impura pelas insídias dos inimigos, ele não [o] desprezou, nem cedeu à maldade dos causadores — podendo ir a outro (havendo inúmeros outros disponíveis na cidade) e achar alívio da fadiga e livrar-se de complicações. Mas, tendo primeiro despertado a si mesmo para a obra, depois fortalecido todo o povo com o [seu] ardor, e reunido de todos uma só grande mão, combatia o primeiro combate: julgando que exatamente ela — a [igreja] sitiada pelos inimigos, a que padeceu primeiro, e suportou as mesmas perseguições que nós e antes de nós, a igreja que, como mãe, ficara privada dos filhos — devia gozar junto da magnificência do Todo-bom. Pois quando o grande Pastor, tendo espantado as feras e os lobos e toda raça cruel e selvagem, e quebrado as mandíbulas dos leões, como dizem os divinos oráculos, julgou digno que os filhos de novo se reunissem no mesmo lugar, justissimamente ergueu também o redil do rebanho, 'para envergonhar o inimigo e o vingador', e para apresentar uma refutação às ousadias dos ímpios que combatem contra Deus.

"E agora eles não existem, os odiadores-de-Deus — porque nem existiam; tendo por breve [tempo] perturbado e sido perturbados, depois, pagando à justiça um castigo nada desprezível, arruinaram por completo a si mesmos, aos amigos e às casas — de modo que as predições outrora inscritas em estelas sagradas são confessadas fiéis pelas obras; pelas quais a palavra divina verifica, entre as demais coisas, também isto que declara sobre eles: 'espada desembainharam os pecadores, retesaram o seu arco, para derrubar o pobre e o necessitado, para degolar os retos de coração; que a sua espada entre nos seus [próprios] corações, e os seus arcos sejam quebrados'; e de novo: 'pereceu a memória deles com estrondo', e 'o nome deles foi apagado para o século e para o século do século'; porque, com efeito, estando em males, 'clamaram, e não havia quem salvasse; ao Senhor, e não os ouviu'; mas 'eles foram atados de pés e caíram, e nós nos levantamos e fomos endireitados'. E o que nestas [palavras se diz]: 'Senhor, na tua cidade reduzirás a nada a imagem deles' — mostrou-se verdadeiro aos olhos de todos.

"Mas eles, tendo empreendido, à maneira dos gigantes, uma luta contra Deus, receberam tal fim de vida; e da [igreja] deserta e desenganada entre os homens, tais [foram] os desfechos, agora visíveis, da perseverança segundo Deus, de modo que a profecia de Isaías lhe proclama isto: 'alegra-te, deserto sedento; exulte o deserto e floresça como o lírio; e florescerão e exultarão os [lugares] desertos. Fortalecei-vos, mãos frouxas e joelhos paralisados; consolai-vos, os de pouca alma na mente; fortalecei-vos, não temais. Eis que o nosso Deus retribui juízo, e retribuirá; ele mesmo virá e nos salvará. Porque', diz, 'rompeu água no deserto, e torrente em terra sedenta; e a [terra] sem água tornar-se-á em pântanos, e na terra sedenta haverá fonte de água.' E estas coisas, outrora vaticinadas em palavras, estavam depositadas nos livros sagrados; mas os fatos foram-nos transmitidos, não mais por audições, e sim por obras. Este deserto, esta [terra] sem água, esta viúva e desamparada — cujas portas cortaram com machados, como madeira num bosque; que despedaçaram juntos com machado e martelo; cujos livros destruíram, e queimaram no fogo o santuário de Deus, e profanaram por terra o tabernáculo do seu nome; que vindimaram todos os que passavam pelo caminho, tendo antes derrubado as suas cercas; que devastou o javali do bosque, e a fera solitária a pastou — pela extraordinária potência do Cristo, agora, quando ele quer, tornou-se como o lírio. Pois também então, ao seu aceno, como de pai solícito, era educada: 'pois a quem o Senhor ama, educa; e açoita a todo filho que recebe.' Convertida, pois, na medida devida, de novo, de cima, desde o princípio, recebe a ordem de exultar; e floresce como o lírio, e exala a todos os homens a fragrância divina — 'porque', diz, 'rompeu água no deserto': a corrente do divino banho salvador da regeneração; e agora tornou-se o que há pouco era deserto em pântanos, e na terra sedenta jorrou fonte de água viva; e fortaleceram-se, verdadeiramente, as mãos antes frouxas, e da força das mãos [são] estas obras grandes e evidentes provas; e também os joelhos, outrora apodrecidos e desconjuntados, tendo recobrado os seus próprios passos, caminham em linha reta pelo caminho do conhecimento de Deus, apressando-se para o rebanho próprio do Pastor todo-bom. E, se alguns entorpeceram as almas com as ameaças dos tiranos, nem a estes a palavra salvadora deixa sem cuidado, antes muito bem os cura também, e os impele à consolação divina, dizendo: 'consolai-vos, ó de pouca alma na mente; fortalecei-vos, não temais.' Predizendo a palavra que devia gozar destas coisas a que se tornou deserta por causa de Deus, este [nosso Paulino], tendo escutado com o agudo ouvido da mente, o nosso novo e belo Zorobabel, depois daquele amargo cativeiro e da abominação da desolação, não desprezando o cadáver caído: antes de tudo, tendo tornado o Pai propício, com súplicas e rogos, junto com a concórdia comum de todos vós, e tomado por aliado e cooperador o único vivificador dos mortos, ergueu a caída, tendo[-a] primeiro purificado e curado dos males; e vestiu-lhe um manto, não o velho de outrora, mas o tal que de novo aprendera dos divinos oráculos, que claramente dizem assim: 'e será a glória desta casa, a última, maior do que a primeira.'

"Assim, pois, abarcando um terreno todo muito maior, fortificou o recinto exterior com o muro que cerca o conjunto, para que fosse seguríssima defesa do todo; e, estendendo um propileu grande e erguido ao alto, na direção dos próprios raios do sol nascente, já mesmo aos que estão longe, fora dos recintos sagrados, ofereceu fartura da vista das coisas de dentro — quase voltando para as primeiras entradas até os olhares dos estranhos à fé, para que ninguém passasse correndo sem primeiro ter a alma compungida, pela memória da desolação de antes e da extraordinária obra maravilhosa de agora; pela qual esperou que, compungido, [o homem] talvez fosse até atraído, e pela própria vista impelido para a entrada. E, ao que entra para dentro das portas, não permitiu logo pisar com pés impuros e não lavados os santos [lugares] de dentro; mas, tendo deixado um espaço grandíssimo entre o templo e as primeiras entradas, adornou-o em volta com quatro pórticos transversais, cercando o lugar numa figura como que quadrangular, com colunas erguendo-se de todos os lados; fechando os intervalos delas com balaustradas de madeira em forma de rede, que chegam à altura proporcional, deixava o meio a céu aberto, para a vista do céu, oferecendo um ar brilhante e aberto aos raios da luz. E ali punha símbolos das sagradas purificações, preparando fontes bem em frente do templo, que, pelo copioso jorro da corrente, ofereciam a ablução aos que avançavam para o interior dos recintos sagrados. E esta [é] a primeira parada dos que entram, oferecendo, ao mesmo tempo, ornamento e esplendor ao conjunto, e uma estação apropriada aos que ainda precisam das primeiras instruções.

"Mas, passando além da vista destas coisas, tornou abertas as passagens para o templo com [outros] propileus ainda mais interiores: pondo de novo, sob os raios do sol, três portas de um só lado, das quais concedeu à do meio superar em muito as de cada lado em altura e largura, e distinguindo-a especialmente com chapas de bronze atadas com ferro e relevos variados, como que lhe subordinou as [outras como] guardas de uma rainha. E do mesmo modo, dispondo também para os pórticos de cada lado de todo o templo o [mesmo] número de propileus, imaginou, acima destes, aberturas diversas para dentro da casa, com mais abundante luz, variegando também o ornamento delas com finos trabalhos de madeira. E a casa real [a nave] fortalecia-a já com matérias mais ricas e generosas, usando de liberalidade sem reserva nos gastos. Aqui parece-me supérfluo descrever comprimentos e larguras do edifício — estas belezas radiantes, e as grandezas maiores do que a palavra, e o aspecto reluzente das obras, ao percorrer do discurso, e as alturas que chegam ao céu, e os custosos cedros do Líbano postos sobre elas, dos quais nem o divino oráculo silenciou a memória, dizendo: 'alegrar-se-ão as madeiras do Senhor, e os cedros do Líbano que ele plantou.'

"Que necessidade tenho agora de pormenorizar a exposição da sapientíssima e arquitetônica disposição, e da suprema beleza de cada parte, quando o testemunho da vista exclui o aprendizado pelos ouvidos? Mas, tendo assim também concluído o templo, e adornado[-o] com tronos altíssimos, para honra dos que presidem, e ainda com bancos dispostos em ordem por toda parte, como convém, e, depois de tudo, tendo posto no meio o santo dos santos — o altar —, de novo cercou também estas coisas, para que fossem inacessíveis à multidão, com as redes de madeira lavradas até o ápice de fina arte, de modo a oferecer aos que veem um espetáculo admirável. Mas nem o pavimento, decerto, ficou para ele em descuido: tendo[-o] também, com pedra de mármore, feito brilhar com todo adorno, passava já, enfim, também ao exterior do templo, construindo com arte exedras e edifícios grandíssimos de cada lado, unidos juntos aos flancos da [casa] real, e ligados às passagens para a casa do meio; os quais também o nosso pacificíssimo Salomão, o construtor do templo de Deus, elaborou para os que ainda precisam de purificações e aspersões, das [feitas] por água e Espírito Santo — de modo que a profecia acima dita já não é palavra, mas tornou-se fato: pois se tornou, também agora, verdadeiramente, 'a glória desta casa, a última, maior do que a primeira.'

"Pois era preciso, e consequente, que — tendo o seu pastor e senhor uma vez aceitado a morte por ela e, depois da paixão, mudado o corpo sórdido que por causa dela vestira em [corpo] esplêndido e glorioso, e conduzido a própria carne dissolvida, da corrupção à incorrupção — também ela [a Igreja] igualmente colhesse os frutos das economias do Salvador: porque, tendo recebido dele a promessa de coisas muito melhores do que estas, deseja receber, de modo perene, pelos séculos seguintes, a glória muito maior da regeneração, na ressurreição de um corpo incorruptível, com o coro dos anjos da luz, nos palácios de Deus para além dos céus, com o próprio Cristo Jesus, o benfeitor-de-tudo e Salvador. Mas, por ora, no presente, a outrora viúva e deserta, revestida pela graça de Deus com estas flores, tornou-se verdadeiramente como o lírio, como diz a profecia; e, tendo retomado o traje nupcial e cingido a coroa do decoro, é ensinada por Isaías a dançar, honrando com vozes de louvor as ações de graças ao Deus Rei. Ouçamo-la dizendo: 'exulte a minha alma no Senhor; pois vestiu-me com manto de salvação e túnica de regozijo; pôs-me mitra como a um noivo, e como a uma noiva adornou-me com adorno; e como terra que faz crescer a sua flor, e como jardim que faz brotar as suas sementes, assim o Senhor fez brotar justiça e exultação diante das nações.'

"Com estas [palavras], pois, ela dança; e com quais o noivo, o Verbo celeste, o próprio Jesus Cristo, lhe responde, ouve o Senhor dizendo: 'não temas, porque foste envergonhada, nem te confundas, porque foste ultrajada; pois esquecerás a vergonha eterna, e do opróbrio da tua viuvez não te lembrarás mais. Não como mulher abandonada e de pouca alma te chamou o Senhor, nem como mulher odiada desde a juventude, disse o teu Deus: por um pequeno tempo te deixei, e com grande misericórdia me compadecerei de ti; num pequeno furor desviei de ti o meu rosto, e com misericórdia eterna me compadecerei de ti, disse o Senhor que te livrou. Desperta, desperta, tu que bebeste da mão do Senhor o cálice do seu furor; pois o cálice da queda, a taça do meu furor, bebeste-o e esvaziaste-o. E não havia quem te consolasse, dentre todos os teus filhos que geraste, e não havia quem te tomasse pela mão. Eis que tomei da tua mão o cálice da queda, a taça do meu furor, e não tornarás mais a bebê-lo; e o darei nas mãos dos que te fizeram injustiça e te humilharam. Desperta, desperta, veste a força, veste a tua glória; sacode o pó e levanta-te. Senta-te, solta a atadura do teu pescoço. Ergue em círculo os teus olhos e vê os teus filhos reunidos; eis que se reuniram e vieram a ti. Vivo eu, diz o Senhor: que de todos eles te vestirás como de um adorno, e os porás em volta como adorno de noiva. Porque os teus [lugares] desertos e os arruinados e os caídos agora ficarão estreitos por causa dos teus habitantes, e afastar-se-ão de ti os que te devoravam. Pois dirão aos teus ouvidos os teus filhos, que tinhas perdido: estreito me é o lugar; faze-me lugar, para que eu habite. E dirás no teu coração: quem me gerou estes? Eu, sem filhos e viúva; e estes, quem mos criou? Eu fui deixada sozinha; e estes, onde me estavam?'

"Estas coisas Isaías vaticinou; estas coisas, de há muito, a nosso respeito, estavam depositadas em livros sagrados; e era preciso, decerto, receber já um dia, por obras, a veracidade delas. Mas, proclamando o Verbo noivo tais coisas à sua própria noiva, a sagrada e santa Igreja, com razão este paraninfo [Paulino] — estendendo as mãos de todos vós, pelas orações comuns de todos nós — ergueu e levantou a deserta, a que jazia caída, a desenganada entre os homens, ao aceno de Deus, o Rei de todos, e pela manifestação do poder de Jesus Cristo; e, tendo-a erguido, restabeleceu[-a] tal como aprendia da descrição dos sagrados oráculos.

"Maravilha grandíssima, pois, [é] isto, e além de todo assombro — sobretudo para os que aplicam a mente somente à aparência das coisas exteriores; mas, mais admiráveis do que as maravilhas, os arquétipos, e os protótipos destas coisas, e os [seus] modelos dignos-de-Deus: as renovações, digo, da edificação divina e racional nas almas. A qual o próprio Filho-de-Deus, tendo[-a] criado à imagem de si mesmo, e dotado, em tudo e por tudo, da semelhança divina — natureza incorruptível, incorpórea, racional, alheia a toda matéria terrena, essência inteligente por si mesma —, uma vez, no princípio, tendo[-a] constituído do não-ser para o ser, fez dela noiva santa e templo sacratíssimo para si e para o Pai; o que também ele mesmo, confessando, manifesta claramente, dizendo: 'habitarei neles e andarei entre [eles], e serei o Deus deles, e eles serão para mim povo.' E tal [é] a alma perfeita e purificada, assim gerada desde o princípio, capaz de levar [como] estátua o Verbo celeste.

"Mas, pela inveja e ciúme do demônio amigo-do-mal, tendo-se tornado, por escolha do próprio arbítrio, amante-das-paixões e amante-do-mal, retirando-se dela a divindade, como que órfã de protetor, mostrou-se fácil de capturar e propensa à insídia dos que de há muito a invejavam; e, derrubada pelas torres-de-assalto e máquinas dos inimigos invisíveis e adversários inteligíveis, caiu em queda estrondosa — de modo a não permanecer nela pedra sobre pedra da virtude de pé, mas jazer inteira, de todo, morta por terra, inteiramente despojada das noções naturais sobre Deus. E, caída, a ela mesma, a construída à imagem de Deus, devastou[-a], não este javali do bosque visível entre nós, mas um demônio corruptor e feras selvagens inteligíveis — os quais, tendo-a inflamado com as paixões, como com dardos incandescidos da sua malícia, queimaram no fogo o verdadeiramente divino santuário de Deus, e profanaram por terra o tabernáculo do seu nome; depois, tendo soterrado a infeliz com muito entulho, reduziram-na à desesperança de toda salvação.

"Mas o Verbo, seu protetor, o resplendente-de-Deus e salvador, depois de ela pagar a justa pena dos pecados, de novo, desde o princípio, retomava-a, obedecendo à benignidade do Pai todo-bom. Escolhendo, pois, primeiro as almas dos que reinam no mais alto, purificou, por meio destes amadíssimos-de-Deus, a terra habitada inteira de todos os ímpios e perniciosos, e dos próprios tiranos terríveis e inimigos-de-Deus. Depois, aos homens seus conhecidos, os de há muito consagrados a ele pela vida — porém escondidos, como em tempestade de males, sob a sua proteção —, trazendo[-os] à luz e honrando[-os] dignamente com as magnificências do Pai, de novo, também por meio destes, as almas pouco antes enlameadas e entulhadas de toda sorte de matéria e escombro de decretos ímpios, com enxadões e alviões — os ensinos penetrantes das doutrinas — limpou e poliu; e, tendo tornado brilhante e límpido o terreno da mente de todos vós, entregou-o, enfim, a este guia sapientíssimo e amado-de-Deus. Este — sendo, no mais, judicioso e ponderado, e bem discernindo e distinguindo a mente das almas a ele confiadas —, desde o primeiro dia, por assim dizer, edificando, ainda até hoje não cessou: ora ajustando em todos vós o ouro reluzente, ora a prata provada e pura, e as pedras preciosas e custosas — de modo a cumprir de novo, com as obras para convosco, uma sagrada e mística profecia, pela qual se disse: 'eis que eu te preparo por pedra o carbúnculo, e por teus fundamentos a safira, e por tuas ameias o jáspis, e por tuas portas pedras de cristal, e por teu recinto pedras escolhidas; e todos os teus filhos, ensinados por Deus, e em muita paz os teus filhos; e em justiça serás edificada.'

"Edificando, pois, em justiça, dividia conforme o mérito as forças de todo o povo: para uns, cercando somente o recinto exterior, tendo[-os] amurado com a fé sem erro (e é muita e grande a plebe que não é capaz de suportar edifício melhor); a outros, confiando as entradas para a casa, ordenando[-os] a ficar às portas e guiar os que entram — não sem razão considerados propileus do templo; a outros, sustentou com as primeiras colunas exteriores, em quadrado, em torno do átrio — introduzindo[-os] nos primeiros contatos com a letra dos quatro evangelhos. E outros já os ajunta de ambos os lados da casa real: os ainda catecúmenos, e que estão em crescimento e progresso, mas não muito longe nem apartados da contemplação-de-Deus interior dos fiéis. Destes, tomando as almas imaculadas, poliadas como ouro pelo divino banho, sustenta-as com colunas muito melhores do que as de fora — os dogmas místicos interiores da Escritura — e ilumina[-as] com as aberturas para a luz; adornando o templo inteiro com um só grandíssimo propileu, a doxologia do único e só Deus, Rei de todos, e oferecendo, de cada lado da autoridade do Pai, os segundos raios da luz, [os] do Cristo e do Espírito Santo; e mostrando, através da casa inteira, com abundância e muita variedade, a clareza e a luminosidade da verdade de cada [doutrina]; e, tendo escolhido de toda parte e por todos os lados as pedras vivas e firmes e bem-assentes das almas, constrói de todas a grande e real casa, esplêndida e cheia de luz, por dentro e por fora — porque não só a alma e a mente, mas também o corpo neles foi glorificado com o multiflorido adorno da castidade e da temperança.

"E há neste santuário também tronos, e inúmeros bancos e assentos: em quantas almas pousam os dons do Espírito divino — tais como outrora foram vistos junto dos sagrados apóstolos, aos quais 'apareceram línguas repartidas, como que de fogo, e pousou sobre cada um deles'. Mas no chefe de todos, talvez, o próprio Cristo assenta inteiro; e nos que têm o segundo lugar depois dele, proporcionalmente, conforme cada um comporta, por repartições do poder de Cristo e do Espírito Santo. E bancos poderiam ser também as almas dos anjos, dos confiados a cada um para pedagogia e guarda. E o altar grave e grande e único, qual seria senão o puro e santo-dos-santos da alma do sacerdote comum de todos? Junto ao qual, de pé à direita, o grande Sumo Sacerdote de todas as coisas, o próprio Jesus, o Unigênito de Deus, recebendo, com olhar radiante e mãos abertas, o incenso perfumado [vindo] de todos, e os sacrifícios sem sangue e imateriais das orações, encaminha-os ao Pai celeste e Deus de todas as coisas — primeiro ele mesmo adorando, e sozinho prestando ao Pai a veneração devida, e depois rogando[-lhe] que permaneça benévolo e favorável a todos nós, para sempre.

"Tal o grande templo que o grande Criador de todas as coisas, o Verbo, constituiu por toda a terra habitada sob o sol — tendo ele próprio trabalhado, de novo, esta imagem inteligível, sobre a terra, das abóbadas para além dos céus, para que, por toda a criação e pelos viventes racionais sobre a terra, o Pai fosse por ele honrado e venerado. Mas a região supraceleste, e os modelos, lá, das coisas daqui, e a chamada Jerusalém de cima, e o monte Sião celestial, e a cidade supramundana do Deus vivo — na qual miríades de anjos em festa, e a igreja dos primogênitos inscritos nos céus, com teologias inefáveis e para nós incalculáveis honram o seu Criador e Guia universal de todas as coisas — nenhum mortal é capaz de hinear dignamente: porque 'olho não viu, e ouvido não ouviu, e ao coração do homem não subiram' exatamente estas coisas que Deus preparou para os que o amam. Das quais já em parte julgados dignos, homens junto com crianças e mulheres, pequenos e grandes, todos juntos, num só espírito e numa só alma, não cessemos de confessar e aclamar o autor de tão grandes bens para nós: o que perdoa benignamente todas as nossas iniquidades, o que cura todas as nossas doenças, o que redime da corrupção a nossa vida, o que nos coroa de misericórdia e compaixões, o que sacia de bens o nosso desejo; porque não fez conosco segundo os nossos pecados, nem nos retribuiu segundo as nossas iniquidades; porque, quanto dista o oriente do ocidente, afastou de nós as nossas iniquidades; como um pai se compadece dos seus filhos, compadeceu-se o Senhor dos que o temem.

"Estas coisas, agora e por todo o tempo seguinte, reavivando nas memórias; e ainda, o autor desta presente solenidade e deste radiante e esplendíssimo dia, e senhor da festa, de noite e de dia, por toda hora e por todo alento, por assim dizer, contemplando na mente, amando[-o] e venerando[-o] com toda a força da alma — levantemo-nos também agora, e com grande voz da [nossa] disposição supliquemos que nos abrigue sob o seu redil até o fim, e nos salve, concedendo a inquebrantável e inabalável paz eterna que dele [vem], em Cristo Jesus, nosso Salvador; por quem a ele a glória, por todos os séculos dos séculos. Amém."

V

Cópias de leis imperiais concernentes aos cristãos

V. Φέρε δή, λοιπὸν καὶ τῶν βασιλικῶν διατάξεων Κωνσταντίνου καὶ Λικιννίου τὰς ἐκ τῆς ῾Ρωμαίων φωνῆς μεταληφείσας ἑρμηνείας παραθώμεθα. ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΒΑΣΙΛΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ ΕΚ ΡΩΜΑΙΚΗΣ ΓΛΩΤΤΗΣ ΜΕΤΑΛΗΦΘΕΙΣΩΝ “ Ἤδη μὲν πάλαι σκοποῦντες τὴν ἐλευθερίαν τῆς θρῃσκείας οὐκ ἀρνητέαν εἶναι, ἀλλ᾿ ἑνὸς ἑκάστου τῇ διανοίᾳ καὶ τῇ βουλήσει ἐξουσίαν δοτέον τοῦ τὰ θεῖα πράγματα τημελεῖν κατὰ τὴν αὐτοῦ προ- αίρεσιν ἕκαστον, κεκελεύκειμεν τοῖς τε Χριστιανοῖς . . . τῆς αἱρέσεως καὶ τῆς θρῃσκείας τῆς ἑαυτῶν τὴν πίστιν φυλάττειν· ἀλλ’ ἐπειδὴ πολλαὶ καὶ διάφοροι αἱρέσεις ἐν ἐκείνη τῆ ἀντιγραφὴ, ἐν ἦ τοῖς αὐτοῖς συνεχωρήθη ἡ τοιαύτη ἐξουσία, ἐδόκουν προστεθεῖσθαι σαφῶς, τυχὸν ἴσως τινὲς αὐτῶν μετ’ ὀλίγον ἀπὸ τῆς τοιαύτης παραφυλάξεως ἀπεκρούοντο. “Ὁπότε εὐτυχῶς ἐγὼ Κωνσταντῖνος ὁ Αὔγουστος κἀγὼ Δικίννιος ὁ Αὔγουστος ἐν τῆ Μεδιολάνῳ ἐγηλύθειμεν καὶ πάντα ὅσα πρὸς τὸ λυσιτελὲς καὶ τὸ χρήσιμον τῷ κοινῷ διέφερεν, ἐν ζητήσει ἔσχομεν, ταῦτα μεταξὺ τῶν λοιπῶν ἅτινα ἐδόκει ἐν πολλοῖς ἅπασιν ἐπωφελῆ εἶναι, μᾶλλον δὲ ἐν πρώτοις διατάξαι ἐδογματίσαμεν, οἷς ἡ πρὸς τὸ θεῖον αἰδώς τε καὶ τὸ ἐνείχετο, ἐνείχετο, τοῦτ’ ἔστιν, ὅπως δῶμεν καὶ τοῖς χριστιανοῖς καὶ πᾶσιν ἐλευθέραν αἵρεσιν τοῦ ἀκολουθεῖν τῆ θρησκείᾳ ᾖ δ’ ἂν βουληθῶσιν, ὅπως ὅ τί ποτέ ἐστιν θειότητος καὶ οὐρανίου πράγματος, ἡμῖν καὶ πᾶσι τοῖς ὑπὸ τὴν ἡμετέραν ἐξουσίαν διάγουσιν εὐμενὲς εἶναι δυνηθῇ. τοίνυν ταύτην τὴν ἡμετέραν] βούλησιν ὑγιεινῷ καὶ ὀρθοτάτῳ λογισμῷ ἐσογματίασμεν, ὅπως μηδενὶ παντελῶς ἐξουσία ἀρνητέα ἧ τοῦ ἀκολουθεῖν καὶ αἱρεῖσθαι τὴν τῶν Χριστιανῶν παραφύλαξιν ἢ θρῃσκείαν ἑκάστῳ τε ἐξουσία δοθείη τοῦ διδόναι ἑαυτοῦ τὴν διάνοιαν ἐν ἐκείνῃ τῆ θρῃσκείαᾳ, ἢν αὐτὸς ἑαυτῷ ἁρμόζειν νομίζει, ὅπως ἡμῖν δυνηθῇ τὸ θεῖον ἐν πᾶσι τὴν ἔθιμον σπουδὴν καὶ καλοκἀγαθίαν παρέχειν· ἅτινα οὕτως ἀρέσκειν ἡμῖν ἀντιγραφαὶ ἀκόλουθον ἢν, ἵν’ ἀφαιρεθεισῶν παντελῶς τῶν αἱρέσεων, αἵτινες τοῖς προτέροις ἡμῶν γράμμασι τοῖς πρὸς τὴν σὴν καθοσίωσιν ἀποσταλεῖσι περὶ τῶν χριστιανῶν ἐνείχοντο καὶ ἅτινα πάνυ σκαιὰ καὶ τῆς ἡμετέρας πραότητος ἀλλότρια εἶναι ἐδόκει, ταῦτα ὑφαιρεθῇ καὶ νῦν ἐλευθέρως καὶ ἁπλῶς ἕκαστος αὐτῶν τῶν τὴν αὐτὴν προαίρεσιν ἐσχηκότων τοῦ φυλάττειν τὴν τῶν Χριστιανῶν θρησκείαν ἄνευ τινὸς ὀχλήσεως τοῦτο αὐτὸ παραφυλάττοι. ἅτινα τῆ σῇ ἐπιμελείᾳ πληρέστατα δηλῶσαι ἐδογματίσαμεν, ὅπως εἰδείης ἡμᾶς ἐλευθέραν καὶ ἀπολελυμένην ἐξουσίαν τοῦ τημελεῖν τὴν ἑαυτῶν θρῃσκείαν τοῖς αὐτοῖς Χριστιανοῖς δεδωκέναι. ὅπερ ἐπειδὴ ἀπολελυμένως αὐτοῖς ὑφ’ ἡμῶν δεδωρῆσθαι θεωρεῖς, <συνορᾷ> ἡ σὴ καὶ ἑτέροις δεδόσθαι ἐξουσίαν τοῖς βουλομένοις τοῦ μετέρχεσθαι τὴν παρατήρησιν καὶ θρησκείαν ἑαυτῶν ὅπερ ἀκολούθως τῇ ἡσυχίᾳ τῶν ἡμετέρων καιρῶν γίνεσθαι φανερόν ἐστιν, ὅπως ἐξουσίαν ἕκαστος ἔχῃ τοῦ αἱρεῖσθαι καὶ τημελεῖν ὁποίαν δ’ ἂν βούληται [τὸ θεῖον]. τοῦτο δὲὑφ’ ἡμῶν μέγονεν, ὅπως μηδεμιᾷ τιμῇ μηδὲ θρῃσκείᾳ τινὶ μεμειῶσθαί τι ὑφ’ ἡμῶν δοκοίη. ”καὶ τοῦτο δὲ πρὸς τοῖς λοιποῖς εἰς τὸ πρόσωπον τῶν χριστιανῶν δογματίζομεν, ἵνα τοὺς τόπους αὐτῶν, εἰς οὓς τὸ πρότερον συνέρχεσθαι ἔθος ἢν αὐτοῖς, περὶ ὧν καὶ τοῖς πρότερον δοθεῖσιν πρὸς τὴν δὴν καθοσίνσιν γράμμασιν τύπος ἕτερος ἧν ὡρισμένος τῷ προτέρῳ χρόνῳ, [ἵν’] εἴ τινες παρὰ τοῦ ταμείου τοῦ ἡμετέρου ἢ παρά τινος ἑτέρου φαίνοιντο ἠγορακότες, τούτους τοῖς αὐτοῖς Χριστιανοῖς ἄνευ ἀργυρίου καὶ ἄνευ τινὸς ἀπαιτήαεως τῆς τιμῆς, ὑπερτεθείσης [δίχα] πάsης ἀμελείας καὶ ἀμφιβολίας, ἀποκαταστήαωαι, καὶ εἴ τινες κατὰ δῶρον τυγχάνουσιν εἰληφότες, τοὺς αὐτοὺς τόπους ὅπως ἢ τοῖς αὐτοῖς Χριστιανοῖς τὴν ταχίατην ἀποκαταστήσωσιν οὕτως ὡς ἢ οἱ ἠγορακότες τοὺς αὐτοὺς τόπους ἢ οἱ κατὰ δωρεὰν εἰληφότες αἰτῶαί τι παρὰ τῆς ἡμετέρας καλοκἀγαθίας προσέλθωαι τῷ ἐπὶ τόπων ἐπάρχῳ [δικάζοντι], ὅπως καὶ αὐτῶν διὰ τῆς ἡμετέρας χρηστότητος πρόνοια γένηται. ἅτινα πάντα τῷ σώματι τῷ τῶν Χριστιανῶν παρ᾿ αὐτὰ διὰ τῆς σῆς σπουδῆς ἄνευ τινὸς παρολκῆς παραδίδοσθαι δεήσει. “Καὶ ἐπειδὴ οἱ αὐτοὶ Χριατιανοὶ οὐ μόνον ἐκείνους εἰς οὓς αυνέρχεσθαι ἔθος εἶχον, ἀλλὰ καὶ ἑτέρους τόπους ἐσχηκέναι γινώσκονται διαφέροντας οὐ πρὸς ἕκαστον αὐτῶν, ἀλλὰ πρὸς τὸ δίκαιον τοῦ αὐτῶν σώματος, τοῦτ᾿ ἔστιν τῶν Χριατιανῶν, ταῦτα πάντα ἐπὶ τῷ νόμῳ ὃν προειρήκαμεν, δίχα παντελῶς τινος ἀμφισβητήσεως τοῖς αὐτοῖς Χριατιανοῖς, τοῦτ᾿ ἔστιν τῷ σώματι [αὐτῶν] καὶ τῇ συνόδῳ [ἑκάστῳ] αὐτῶν ἀποκαταατἠναι κελεύσεις τοῦ προειρημένου λογιαμοῦ δηλαδὴ φυλαχθέντος, ὅπως αὐτοὶ οἵτινες τοὺς αὐτοὺς ἄνευ τιμῆς, καθὼς προειρήκαμεν, ἀποκαθιατῶαι, τὸ ἀζήμιον τὸ ἑαυτῶν παρὰ τῆς ἡμετέρας καλοκἀγαθίας ἐλπίζοιεν. “Ἐν οἷς πᾶαιν τῷ προειρημένῳ σώματι τῶν Χριατιανῶν τὴν απουδὴν δυνατώτατα παρασχεῖν ὀφείλεις, ὅπως τὸ ἡμέτερον κέλευσμα τὴν ταχίστην παραπληρωθῇ, ὅπως καὶ ἐν τούτῳ διὰ τῆς ἡμετέρας χρηστότητος πρόνοια γένηται τῆς κοινῆς καὶ δημοσίας ἡσυχίας. τούτῳ γὰρ τῷ λογισμῷ, καθὼς καὶ προείρηται, ἡ θεία σπουδὴ περὶ ἡμᾶς, ἧς ἐν πολλοῖς ἤδη πράγμασιν ἀπεπειράθημεν, διὰ παντὸς τοῦ χρόνου βεβαίως διαμείναι, ἵνα δὲ ταύτης τῆς ἡμετέρας νομοθεσίας καὶ τῆς καλοκἀγαθίας ὁ ὅρος πρὸς γνῶσιν πάντων ἐνεχθῆναι δυνηθῇ, προταχθέντα τοῦ σοῦ προστάγματος ταῦτα τὰ ὑφ’ ἡμῶν γραφέντα πανταχοῦ προθεῖναι καὶ εἰς γνῶσιν πάντων ἀγαγεῖν ἀκόλουθόν ἐστιν, ὅπως ταύτης τῆς ἡμετέρας καλοκἀγαθίας ἡ νομοθεσία μηδένα λαθεῖν δυνηθῇ.” ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΕΤΕΡΑΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΔΙΑΤΑΞΕΩΣ ΗΝ ΑΥΘΙΣ ΠΕΠΟΙΗΤΑΙ, ΜΟΝΗΙ ΤΗΙ ΚΑΘΟΛΙΚΗΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑΙ ΤΗΝ ΔΩΡΕΑΝ ΔΕΔΟΣΘΑΙ ΥΠΟΣΗΜΗΝΑΜΕΝΟΣ “ Χαῖρε Ἀνυλῖωε, τιμιώτατε ἡμῖν. ἔστιν ὁ τρόπος οὗτος τῆς φιλαγαθίας τῆς ἡμετέρας, ὥστε ἐκεῖνα ἅπερ δικαίῳ ἀλλοτρίῳ προσήκει, μὴ μόνον μὴ ἐνοχλεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ ἀποκαθιστᾶν βούλεσθαι ἡμᾶς, Ἀνυλῖωε τιμιώτατε. ὅθεν βουλόμεθα ἵν’ , ὁπόταν ταῦτα τὰ γράμματα κομίσῃ, εἴ τινα ἐκ τούτων τῶν τῇ ἐκκλησίᾳ τῆ καθολικῇ τῶν Χριστιανῶν ἑκάσταις πόλεσιν ἢ καὶ ἄλλοις τόποις διέφερον καὶ] κατέχοιντο νῦν ἢ ὑπὸ πολιτῶν ἢ ὑπό τινων ἄλλων, ταῦτα ἀποκατασταθῆναι παραχρῆμα ταῖς αὐταῖς ἐκκλησίαις ποιήσῃς, ἐπειδήπερ προῃρήμεθα ταῦτα ἅπερ αἱ αὐταὶ ἐκκλησίαι πρότερον ἐσχήκεσαν, τῷ δικαίῳ αὐτῶν ἀποκατασταθῆναι. ὁπότε τοίνυν συνορᾷ ἡ καθοσίωσις ἡ αὴ ταύτης ἡμῶν τῆς κελεύσεως σαφέστατον εἶναι τὸ πρόσταγμα, σπούδασον, εἴτε κῆποι εἴτε οἰκίαι εἶθ’ ὁτιουνδήποτε τῷ δικαίῳ τῶν αὐτῶν ἐκκλησιῶν διέφερον, σύμπαντα αὐταῖς ἀποκατασταθῆναι ὡς τάχιστα, ὅπως τούτῳ ἡμῶν τῷ προστάγματι ἐπιμεΛεστάτην σε πειθάρχησιν παρεσχηκέναι καταμάθοιμεν. ἔρρωσο, Ἀνυλῖνε, τιμιώτατε καὶ ποθεινότατε ἡμῖν.” ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ ΣΙ’ ΗΣ ΣΥΝΟΔΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΩΝ ΕΠΙ ΡΩΜΗΣ ΚΕΛΕΥΕΙ ΓΕΝΕΣΘΑΙ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΕΝΩΣΕΩΣ ΤΕ ΚΑΙ ΟΜΟΝΟΤΑΣ “Κωνσταντῖνος Σεβαστὸς Μιλτιάδη ἐπισκόπῳ Ῥωμαίων καὶ Μάρκῳ. ἐπειδὴ τοιοῦτοι χάρται παρὰ Ἁνυλίνου τοῦ λαμπροτάτου ἀνθυπάτου τῆς Αφρικῆς πρός με πλείους ἀπεστάλησαν, ἐν οἷς ἐμφέρεται Καικιλιαὸν τὸν ἐπίσκοπον τῆς Χαρταγενησίων πόλεως παρά τινων καλλήγων αὐτοῦ τῶν κατὰ τὴν Ἀφρικὴν καθεστώτων ἐν πολλοῖς πράγμασιν εὐθύνεσθαι, καὶ τοῦτό μοι βαρὺ σφόδρα δοκεῖ τὸ ἐν ταύταις ταῖς ἐπαρχίαις, ἃς τῇ ἐμῇ καθοσιώσει αὐθαιρέτως ἡ θεία πρόνοια ἐνεχείρισεν κἀκεῖσε πολὺ πλῆθος λαοῦ, ὄχλον ἐπὶ τὸ φαυλότερον ἐπιμένοντα εὑρίσκεσθαι ὡς ἂν εἰ διχοστατοῦντα καὶ μεταξὺ ἐπισκόπους διαφορὰς ἔχειν, ἔδοξέ μοι ἵν’ αὐτὸς ὁ Καικιλιανὸς μετὰ δέκα ἐπισκόπων τῶν αὐτὸν εὐθύνειν δοκούντων καὶ δέκα ἑτέρων οὓς αὐτὸς τῆ ἑαυτοῦ δίκη ἀναγκαίους ὑπολάβοι, εἰς τὴν Ῥώμην πλῷ ἀπιέναι, ἵν’ ἐκεῖσε ὑμῶν παρόντων, ἀλλὰ μὴν καὶ Ῥετικόυ καὶ Ματέρωου καὶ Μαρίνου, τῶν κολλήγων ὑμῶν, οὕς τούτου ἕνεκεν εἰς τὴν Ρώμην προσέταξα ἐπισπεῦσαι, δυνηθῇ ἀκουαθῆναι, ὡς ἂν καταμάθοιτε τῷ σεβασμιωτάτῳ νόμῳ ἁρμόττειν. ἵνα μέντοι καὶ περὶ πάντων αὐτῶν τούτων πληρεστάτην δυνηθῆτε ἔχειν γνῶσιν, τὰ ἀντίτυπα τῶν ἐγγράφων τῶν πρός με παρὰ Ἀνυλίνου ἀποσταλέντων γράμμασιν ἐμοῖς ὑποτάξας, πρὸς τοὺς προειρημένους κολλήγας ὑμῶν ἐξέπεμφα· οἷς ἐντυχοῦσα ἢ ὑμετέρα στερρότης δοκιμάσει ὅντινα χρὴ τρόπον τὴν προειρημένην δίκην ἐπιμελέστατα διευκρινῆσαι καὶ κατὰ τὸ δίκαιον τερματίσαι, ὁπότε μηδὲ τὴν ὑμετέραν ἐπιμέλειαν λανθάνει τοσαύτην με αἰδῶ τῇ ἐνθέαμῳ καθολικῇ ἐκκλησίᾳ ἀπονέμειν, ὡς μηδὲν καθόλου σχίσμα ἢ διχοστασίαν ἔν τινι τόπῳ βούλεσθαί με ὑμᾶς καταλιπεῖν. ἢ θειότης ὑμᾶς τοῦ μεγάλου θεοῦ διαφυλάξαι πολλοῖς ἔτεσὶ, τιμιώτατε.” ΑΝTIΓΡΑΦΟΝ ΕΑΣΙΛΙKΗΣ ΕΠΙΣTΟΛΗΣ ΔΓ ΗΣ ΠΡΟΣ. TΑTTΕΙ ΔΕΥTΕΡΑΝ ΓΕΝΕΣΘΑΙ ΣΥΝΟΔΟΝ ΥΠΕΡ TΟΥ ΠΑΣΑΝ TΩΝ ΕΠΙΣKΟΗΩΝ ΠΕΡIΕΛΕΙΝ ΔIXΟΣTΑΣΙΑΝ “Kωναταντῖνος Σεβαστὸς χρήατῳ ἐπιακόπῳ Συρακουαίων . ἤδη μὲν πρότερον, ὅτε φαύλως καὶ ἐνδιαστρόφως τινὲς περὶ τῆς θρῃσκείας τῆς ἁγίας καὶ ἐπουρανίου δυνάμεως καὶ τῆς αἱρέσεως τῆς καθολικῆς ἀποδιίατασθαι ἤρξαντο, ἐπιτέμνεσθαι βουληθεὶς τὰς τοιαύτας αὐτῶν φιλονεικίας, οὕτω διατετυπώκειν ὥστε ἀποσταλέντων ἀπὸ τῆς Γαλλίας τινῶν ἐπισκόπων, ἀλλὰ μὴν καὶ τούτων κληθέντων ἀπὸ τῆς Ἀφρίκης τῶν ἐξ ἐναντίας μοίρας καταλλήλως, ἐνστατικῶς καὶ ἐπιμόνως διαγωνιζομένων παρόντος τε καὶ τοῦ τῆς Ῥώμης ἐπισκόπου, τοῦτο ὅπερ ἐδόκει κεκινῆσθαι, δυνηθῇ ὑπὸ τῆς παρουσίας αὐτῶν μετὰ πάσης ἐπιμελοῦς διακρίσεως κατορθώσεως τυχεῖν. ἀλλ’ ἐπειδή, ὡς συμβαίνει, ἐπιλαθόμενοί τινες καὶ τῆς σωτηρίας τῆς ἰδίας καὶ τοῦ σεβάσματος τοῦ ὀφειλομένου τῇ ἁγιωτάτη αἱρέσει, ἔτι καὶ νῦν τὰς ἰδίας ἔχθρας παρατείνειν οὐ παύονται, μὴ βουλόμενοι τῇ ἤδη παρατείνειν κρίσει συντίθεσθαι καὶ διοριζόμενοι ὅτι δὴ ἄρα ὀλίγοι τινὲς τὰς γνώμας καὶ τὰς ἀποφάσεις ἐξήνεγκαν ἢ καὶ μὴ πρότερον ἁπάντων τῶν ὀφειλόντων ζητηθῆναι ἀκριβῶς ἐξετασθέντων πρὸς τὸ τὴν κρίσιν ἐξενέγκαι πάνυ ταχέως καὶ ὀξέως ἔσπευσαν, ἔκ τε τούτων ἁπάντων ἐκεῖνα συμβαίνει γενέσθαι, τὸ καὶ τούτους αὐτοὺς ἀδελφικὴν καὶ ὁμόφονα ὀφείλοντας ἔχειν ὁμοψυχίαν αἰσχρῶς, μᾶλλον δὲ μυσερῶς ἀλλήλων ἀποδιεστάναι καὶ τοῖς ἀνθρώποις τοῖς ἀλλοτρίας ἔχουσι τὰς ψυχὰς ἀπὸ τῆς ἁγιωτάτης θρῃσκείας ταύτης πρόφασιν χλεύης διδόναι,—ὅθεν θὲν προνοητέον μοι ἐγένετο, ὅπως τοῦτο ὅπερ ἐχρῆν μετὰ τὴν ἐξενεχθεῖσαν ἤδη κρίσιν αὐθαιρέτῳ συγκαταθέσει πεπαῦσθαι, κἂν νῦν ποτε δυνηθῇ πολλῶν παρόντων τέλους τυχεῖν. ἐπειδὴ τοίνυν πλειστους ἐκ διαφόρων καὶ ἀμυθήτων τόπων ἐπισκόπους εἰς τὴν Ἀρελατησίων πόλιν εἴσω Καλανδῶν Αὐγούστων συνελθεῖν ἐκελεύσαμεν, καὶ ἀοῖ γραφαὶ ἐνομίσαμεν ἵνα λαβὼν παρὰ τοῦ λαμπροτάτου Λατρωνιανοῦ τοῦ κονρήκτορος Σικελίας δημόσιοί ὄχημα, συζεύξας σεαυτῷ καὶ δύο γέ τινας τῶν ἐκ τοῦ δευτέρου θρόνου, οὕς ἂν σὺ αὐτὸς ἐπιλέξασθαι κρίνης, ἀλλὰ μὴν καὶ τρεῖς παῖδας τοὺς δυνησομένους ὑμῖν κατὰ τὴν ὁδὸν ὑπηρετήσασθαι παραλαβών, εἴσω τῆς αὐτῆς ἡμέρας ἐπὶ τῷ προειρημένῳ τόπῳ ἀπάντησον, ὡς ἂν διά τε τῆς τῆς σῆςρότητος καὶ διὰ τῆς λοιπῆς τῶν συνιόντων ὁμοψύχου καὶ ὁμόφρονος συνέσεως καὶ τοῦτο ὅπερ ἄχρι τοῦ δεῦρο φαύλως δι’ αἰσχράς τινας ζυγομαχίας παραμεμένηκεν, ἀκουσθέντων πάντων τῶν μελλόντων λεχθήσεσθαι παρὰ τῶν νῦν ἀπ’ ἀλλήλων διεστώτων, οὕσπερ ὁμοίως παρεῖναι ἐκελεύσαμεν, δυνηθῇ εἰς τὴν ὀφειλομένην θρησκείαν καὶ πίστιν ἀδελφικήν τε ὁμόνοιαν κἂν βραδέως ἀνακληθῆναι. ὑγιαίνοντά σε ὁ θεὸς ὁ παντοκράτωρ διαφυλάξαι ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσιν.”

Vamos, pois: apresentemos, enfim, também das ordenações imperiais de Constantino e Licínio as traduções transpostas da língua dos romanos.

Cópia de ordenações imperiais, traduzidas da língua romana [o "Edito de Milão"]: "Já de há muito, considerando que a liberdade de religião não deve ser negada, mas que se deve dar à mente e à vontade de cada um o poder de tratar das coisas divinas conforme a preferência de cada qual, tínhamos ordenado, tanto aos cristãos [...], que guardassem a fé da sua seita e religião. Mas, visto que muitas e diversas condições pareciam claramente ter sido acrescentadas naquele rescrito em que tal poder foi concedido aos mesmos, talvez alguns deles, pouco depois, tenham sido repelidos de tal observância. Quando eu, Constantino Augusto, e eu, Licínio Augusto, viemos felizmente a Milão, e tivemos em exame tudo quanto importava ao proveito e à utilidade comum, entre as demais coisas que pareciam ser úteis a todos em muitos aspectos, decidimos regular — antes, em primeiro lugar — aquelas em que se contém a reverência e o culto à divindade: isto é, dar, tanto aos cristãos como a todos, livre escolha de seguir a religião que quisessem, para que o que quer que haja de divindade e de poder celeste possa ser propício a nós e a todos os que vivem sob a nossa autoridade. Portanto, com são e retíssimo raciocínio, decidimos esta nossa vontade: que a absolutamente ninguém seja negado o poder de seguir e escolher a observância ou religião dos cristãos, e que a cada um seja dado o poder de entregar a sua mente àquela religião que ele julgue convir a si mesmo, para que a divindade possa em tudo oferecer-nos o [seu] costumeiro cuidado e benevolência. Foi consequente rescrever que assim nos apraz: que, removidas por completo as condições que se continham nas nossas cartas anteriores enviadas à tua devoção acerca dos cristãos — e as que pareciam ser inteiramente sinistras e alheias à nossa mansidão —, isso fosse abolido, e agora, livre e simplesmente, cada um dos que têm o mesmo propósito de guardar a religião dos cristãos a guarde sem nenhuma moléstia. Decidimos mostrar isto, do modo mais completo, à tua solicitude, para que saibas que demos aos mesmos cristãos poder livre e irrestrito de cultivar a sua própria religião. E, visto que vês que isto lhes foi por nós concedido irrestritamente, compreende a tua devoção que também a outros que o quiserem foi dado o poder de seguir a sua própria observância e religião — o que é evidente convir à tranquilidade dos nossos tempos —, de modo que cada um tenha o poder de escolher e cultivar a [divindade] que quiser. Isto foi por nós feito, para que não pareça que a honra ou religião alguma algo foi por nós diminuído.

"E, além do mais, decretamos, quanto à pessoa dos cristãos, que os seus lugares, nos quais antes tinham por costume reunir-se — sobre os quais, nas cartas anteriormente enviadas à tua devoção, uma outra norma fora fixada no tempo anterior —, se alguns aparecerem tendo[-os] comprado, seja do nosso tesouro, seja de qualquer outro, restituam-nos aos mesmos cristãos sem dinheiro e sem nenhuma exigência de preço, posta de lado toda negligência e ambiguidade; e, se alguns [os] receberam por doação, restituam quanto antes os mesmos lugares aos mesmos cristãos — de modo que, tanto os que compraram os mesmos lugares quanto os que [os] receberam por doação, se pedirem algo da nossa benevolência, recorram ao prefeito que julga no lugar, para que também deles se cuide pela nossa bondade. Todas estas coisas deverão ser entregues ao corpo dos cristãos, imediatamente, pela tua diligência, sem nenhuma demora. E, visto que os mesmos cristãos são conhecidos por ter tido, não só aqueles [lugares] em que costumavam reunir-se, mas também outros, pertencentes não a cada um deles, mas ao direito do seu corpo, isto é, dos cristãos: tudo isto, pela lei que acima dissemos, sem absolutamente nenhuma contestação, ordenarás restituir aos mesmos cristãos, isto é, ao corpo e a cada assembleia deles — guardada, evidentemente, a razão acima dita: que aqueles que restituírem os mesmos [lugares] sem preço, como dissemos, esperem da nossa benevolência a sua indenização. Em tudo isto deverás oferecer ao dito corpo dos cristãos a [tua] diligência com o máximo empenho, para que a nossa ordem se cumpra o mais depressa possível, e para que também nisto, pela nossa bondade, se cuide da tranquilidade comum e pública. Pois por esta razão, como também acima foi dito, o divino cuidado para conosco, que já em muitos negócios experimentamos, permanecerá firme por todo o tempo. E, para que o teor desta nossa legislação e benevolência possa ser levado ao conhecimento de todos, convém que estas coisas por nós escritas, afixadas antes da tua ordem, sejam publicadas por toda parte e levadas ao conhecimento de todos, para que a legislação desta nossa benevolência a ninguém possa ficar oculta."

Cópia de outra ordenação imperial, que fez de novo, indicando que a dádiva fora dada somente à igreja católica: "Salve, Anulino, honradíssimo nosso. É próprio da nossa benevolência este modo: que aquelas coisas que pertencem a direito alheio não só não sejam molestadas, mas até queiramos restituí[-las], Anulino honradíssimo. Pelo que queremos que, quando receberes estas letras, se algumas das coisas que pertenciam à igreja católica dos cristãos, em cada cidade ou também noutros lugares, estão agora retidas ou por cidadãos ou por alguns outros, faças que sejam restituídas imediatamente às mesmas igrejas — visto que escolhemos que aquelas coisas que as mesmas igrejas antes tiveram sejam restituídas ao seu direito. Vendo, portanto, a tua devoção que o preceito desta nossa ordem é claríssimo, empenha-te para que, sejam jardins, sejam casas, seja o que quer que pertencia ao direito das mesmas igrejas, tudo lhes seja restituído o mais depressa possível; para que saibamos que prestaste a este nosso preceito diligentíssima obediência. Passa bem, Anulino, honradíssimo e desejadíssimo nosso."

Cópia de carta imperial pela qual ordena fazer-se um sínodo de bispos em Roma, em favor da união e concórdia das igrejas: "Constantino Augusto a Milcíades, bispo dos romanos, e a Marcos. Visto que numerosos documentos deste teor me foram enviados por Anulino, o claríssimo procônsul da África, nos quais se relata que Ceciliano, o bispo da cidade dos cartagineses, é acusado, em muitos assuntos, por alguns dos seus colegas estabelecidos pela África; e me parece muito grave que, nestas províncias que a divina providência entregou espontaneamente à minha devoção, e onde [há] grande multidão de povo, se ache a massa perseverando para o pior, como que dividida em dois, e os bispos tendo diferenças entre si: pareceu-me [bem] que o próprio Ceciliano, com dez bispos dos que parecem acusá-lo e dez outros que ele mesmo julgue necessários à sua causa, navegue para Roma, para que ali, presentes vós, e ainda Retício e Materno e Marino, vossos colegas — a quem por isso ordenei apressar-se a Roma —, ele possa ser ouvido, como saibais convir à veneradíssima lei. E, para que possais ter conhecimento completíssimo de todas estas mesmas coisas, tendo anexado às minhas letras as cópias dos documentos que me foram enviados por Anulino, enviei[-as] aos vossos ditos colegas; lendo-as, a vossa firmeza avaliará de que modo se deve esclarecer com o máximo cuidado a dita causa e terminá-la conforme a justiça — visto que nem escapa à vossa diligência que presto tamanha reverência à legítima igreja católica, que não quero que deixeis absolutamente nenhum cisma ou divisão em lugar algum. A divindade do grande Deus vos guarde por muitos anos, honradíssimo."

Cópia de carta imperial pela qual ordena fazer-se um segundo sínodo, para remover toda divisão dos bispos: "Constantino Augusto a Cresto, bispo dos siracusanos. Já antes, quando alguns começaram, mal e desviadamente, a apartar-se da religião do santo e celestial poder e da seita católica, querendo eu cortar tais porfias deles, dispusera assim: que, enviados alguns bispos da Gália, e ainda chamados da África os das facções opostas entre si, que contendiam obstinada e persistentemente, presente também o bispo de Roma, isto que parecia estar em movimento pudesse, pela presença deles, com todo cuidadoso discernimento, alcançar correção. Mas, visto que, como sucede, alguns, esquecidos tanto da sua própria salvação quanto da veneração devida à santíssima seita, ainda agora não cessam de prolongar as suas inimizades particulares — não querendo conformar-se ao juízo já proferido, e alegando que, afinal, poucos proferiram as opiniões e as sentenças, ou ainda que se apressaram a proferir o juízo muito rápida e precipitadamente, sem antes ter sido exatamente examinado tudo o que devia ser investigado —, e disso tudo sucede que exatamente estes, que deviam ter fraterna e concorde unidade de alma, estejam vergonhosa, ou antes abominavelmente, apartados uns dos outros, e deem pretexto de escárnio aos homens que têm as almas alheias a esta santíssima religião — pelo que se me tornou [matéria de] providência que isto, que devia ter cessado por espontâneo assentimento depois do juízo já proferido, possa ao menos agora, presentes muitos, alcançar fim. Visto, portanto, que ordenamos que muitíssimos bispos, de diversos e incontáveis lugares, se reúnam na cidade dos arelatenses [Arles] até as calendas de agosto, julgamos [bem] escrever-te também a ti que, tomando do claríssimo Latroniano, corretor da Sicília, um veículo público, e juntando a ti dois dos do segundo trono [presbíteros], os que tu mesmo julgares escolher, e ainda tomando três servos que vos possam servir pelo caminho, comparece no dito lugar dentro do mesmo dia; para que, pela tua firmeza e pela concorde e unânime inteligência dos demais que se reúnem, também isto, que até agora permaneceu mal, por certas vergonhosas rivalidades, ouvido tudo o que será dito pelos que agora estão apartados uns dos outros — aos quais igualmente ordenamos estar presentes —, possa ser chamado de volta, ainda que tarde, à devida religião e fé e à concórdia fraterna. Que Deus todo-poderoso te guarde com saúde por muitos anos."

VI

Cópia de carta imperial pela qual se doa dinheiro às igrejas

VI. ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ ΔΙ’ ΗΣ ΧΡΗΜΑΤΑ ΤΑΙΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΙΣ ΔΩΡΕΙΤΑΙ “Κωνσταντῖνος Αὔγουστος Καικιγιανῷ ἐπισκόπῳ Χαρταυένης. ἐπειδήπερ ἤρεσεν κατὰ πάσας ἐπαρχίας, τάς τε Ἀφρικὰς καὶ τὰς Νουμιδίας καὶ τὰς Μαυριτανίας, ῥητοῖς τισι τῶν ὑπηρετῶν τῆς ἐνθέσμου καὶ ἁγιωτάτης καθολικῆς θρησκεία εἰς ἀναλώματα ἐπιχορηγηθῆναί τι, ἔδωκα γράμματα πρὸς Οὖρσον τὸν διασημότατον καθολικὸν τῆς Ἀφρικῆς καὶ ἐδήλωσα αὐτῷ ὅπως τρισχιλίους φόλλεις τῆ σῇ στερρότητι ἀπαριθμῆσαι φροντίσῃ. αὖ τοίνυν, ἡνίκα τὴν προδηλουμένην ποσότητα τῶν χρημάτων ὑποδεχθῆναι ποιήσεις, ἅπασι τοῖς προειρημένοις κατὰ τὸ βρέουιν τὸ πρὸς ἀὲ παρὰ Ὁσίου ἀποσταλὲν ταῦτα τὰ χρήματα διαδοθῆναι κέλευσον. εἰ δ’ ἄρα πρὸς τὸ συμπλγρωθῆναί μου τὴν εἰς τοῦτο περὶ ἅπαντας αὐτοὺς προαίρεσιν ἐνδεῖν τι καταμάθοις, παρὰ Ἡρακλείδα τοῦ ἐπετρόπου τῶν ἡμετέρων κτημάτων ἀναμφιλέκτως ὅπερ ἀναγκαῖον εἶναι καταμάθοις, αἰτῆσαι ὀφείλεις, καὶ γὰρ παρόντι αὐτῷ προσέταξα ἵν’ εἴ τι ἂν χρημάτων παρ’ αὐτοῦ ἡ σὴ στερρότης αἰτήσῃ, ἄνευ δισταγμοῦ τινος ἀπαριθμῆσαι φροντίσῃ. καὶ ἐπειδὴ ἐπυθόμην τινὰς μὴ καθεστώσης διανοίας τυγχάνοντας ἀνθρώπους τὸν λαὸν τῆς ἁγιωτάτης καὶ καθολικῆς ἐκκλησίας φαύλη τινὶ ὑπονοθεύσει βούλεσθαι διαστρέφειν, γίνωσκέ με Ἀνυλίνῳ ἀνθυπάτῳ ἀλλὰ μὴν καὶ Πατρικίῳ τῷ οὐικαρίῳ τῶν ἐπάρχων παροῦσι τοιαύτας ἐντολὰς δεδωκέναι ἵν’ ἐν τοῖς λοιποῖς ἅπασι καὶ τούτου μάλιστα τὴν προσήκουσαν φροντίδα ποιήσωνται καὶ μὴ ἀνάσχωνται περιορᾶν τοιοῦτο γινόμενον. διόπερ εἴ τινας τοιούτους ἀνθρώπους ἐν αὐτῇ τῆ μανίᾳ ἐπιμένειν κατίδοις, ἄνευ τινὸς ἀμφιβολίας τοῖς προειρημένοις δικασταῖς πρόσελθε καὶ αὐτὸ τοῦτο προσανένεγκε ὅπως αὐτοὺς ἐκεῖνοι, καθάπερ αὐτοῖς παροῦσιν ἐκέλευσα, ἐπιστρέφωσιν. ἡ θειότης τοῦ μεγάλου θεοῦ ἄε διαφυλάξαι ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσιν.

"Constantino Augusto a Ceciliano, bispo de Cartago. Visto que aprouve que, por todas as províncias — as Áfricas, as Numídias e as Mauritânias —, a alguns determinados servidores da legítima e santíssima religião católica algo fosse fornecido para despesas, dei cartas a Urso, o eminentíssimo católico [tesoureiro] da África, e mostrei-lhe que cuide de contar à tua firmeza três mil folles. Tu, portanto, quando fizeres receber a dita quantia de dinheiro, ordena que este dinheiro seja distribuído a todos os acima ditos, conforme o breve [a lista] que te foi enviado por Ósio. E, se acaso perceberes faltar algo para completar este meu propósito para com todos eles, deves pedir, sem hesitação, a Heraclides, o procurador dos nossos bens, o que perceberes ser necessário; pois ordenei a ele, presente, que, se a tua firmeza lhe pedir algum dinheiro, cuide de contá[-lo] sem nenhuma dúvida. E, visto que soube que alguns homens de mente não assentada querem desviar o povo da santíssima e católica igreja com alguma vil sedução, sabe que dei, a Anulino, o procônsul, e ainda a Patrício, o vigário dos prefeitos, presentes, tais instruções: que, entre tudo o mais, tenham deste [assunto] sobretudo o conveniente cuidado, e não suportem ver com indiferença tal coisa acontecer. Pelo que, se vires alguns homens tais perseverando nessa loucura, recorre sem nenhuma hesitação aos ditos juízes e apresenta[-lhes] isto mesmo, para que eles, como lhes ordenei presentes, os convertam. A divindade do grande Deus te guarde por muitos anos."

VII

Sobre a isenção de encargos públicos dos clérigos

VII. ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΣ ΔΙ’ ΗΣ ΤΟΥΣ ΠΡΟΕΣΤΩΤΑΣ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΠΑΣΗΣ ΑΠΟΛΕΛΥΣΘΑΙ ΤΗΣ ΠΕΡΙ ΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΠΡΟΣΤΑΤΤΕΙ “χαῖρε, Ἀνυλῖνε, τιμιώτατε ἡμῖν. ἐπειδὴ ἐκ πλειόνων πραγμάτων φαίνεται παρεξουθενηθεῖσαν τὴν θρησκείαν, ἐν ἦ ἡ κορυφαία τῆς ἁγιωτάτης ἐπουρανίου αἰδὼς φυλάττεται, μεγάλους κινδύνους ἐνηνοχέναι τοῖς δημοσίοις πράγμασιν αὐτήν τε ταύτην ἐνθέσμως ἀναληφθεῖσαν καὶ φθλαττομένην μένην μεγίατην εὐτυχίαν τῷ Ῥωμαϊκῷ ὀνόματι καὶ σύμπασι τοῖς τῶν ἀνθρώπων πράγμασιν ἐξαίρετον εὐδαιμονίαν παρεαχηκέναι, τῶν θείων εὐεργεσιῶν παρεχουσῶν, ἔδοξεν ἐκείνους τοὺς ἄνδρας τοὺς τῆ ὀφειλομένῃ ἁγιότητι καὶ τῇ τοῦ νόμου τούτου παρεδρίᾳ τὰς ὑπηρεσίας τὰς ἐξ αὐτῶν τῇ τῆς θείας θρησκείας θεραπείᾳ παρέχοντας τῶν καμάτων τῶν ἰδίων τὰ ἔπαθλα κομίσασθαι, Ἀνυλῖνε τιμιώτατε. διόπερ ἐκείνους τοὺς εἴσω τῆς ἐπαρχίας τῆς ἀοῖ πεπιστευμένης ἐν καθολικῇ ἐκκλησίᾳ, ᾖ Καικιλιανὸς ἐφέστηκεν, τὴν ἐξ αὐτῶν ὑπηρεσίαν τῆ ἁγίᾳ ταύτῃ θρῃσκείᾳ παρέχοντας, οὕσπερ κληρικοὺς ἐπονομάζειν εἰώθασιν, ἀπὸ πάντων ἅπαξ ἁπλῶς τῶν λειτουργιῶν βούλομαι ἀλειτουργήτους διαφυλαχθῆναι, ὅπως μὴ διά τινος πλάνης ἢ ἐξολισθήσεως ἱεροσύλου ἀπὸ τῆς θεραπείας τῆς τῆ θειότητι ὀφειλομένης ἀφέλκωνται, ἀλλὰ μᾶλλον ἄνευ τινὸς ἐνοχλήσεως τῷ ἰδίῳ νόμῳ ἐξυπηρετῶνται, ὧνπερ μεγίστην περὶ τὸ θεῖον λατρείαν ποιουμένων πλεῖστον δάον τοῖς κοινοῖς πράγμασι συνοίσειν δοκεῖ. ἔρρωσο, Ἀνυλῖνε, τιμιώτατε καὶ ποθεινότατε ἡμῖν.”

Cópia de carta imperial pela qual ordena que os presidentes das igrejas sejam dispensados de todo encargo público: "Salve, Anulino, honradíssimo nosso. Visto que de muitos fatos se mostra que o desprezo da religião — na qual se guarda a suprema reverência da santíssima [potência] celeste — trouxe grandes perigos aos negócios públicos, e que ela, legitimamente retomada e guardada, ofereceu grandíssima fortuna ao nome romano e insigne felicidade a todos os negócios dos homens, concedendo[-o] os divinos benefícios: pareceu [bem] que aqueles homens que, com a devida santidade e a assiduidade a esta lei, prestam os seus serviços ao culto da divina religião recebam os prêmios das suas próprias fadigas, Anulino honradíssimo. Pelo que quero que aqueles que, dentro da província a ti confiada, na igreja católica que Ceciliano preside, prestam o seu serviço a esta santa religião — os que costumam chamar clérigos —, sejam, de uma vez por todas, guardados absolutamente isentos de todos os encargos públicos; para que não sejam desviados, por algum erro ou queda sacrílega, do culto devido à divindade, mas antes, sem nenhuma moléstia, sirvam plenamente à sua própria lei — pois, prestando eles o máximo culto à divindade, parece que muitíssimo aproveitará aos negócios públicos. Passa bem, Anulino, honradíssimo e desejadíssimo nosso."

VIII

Sobre a malignidade posterior de Licínio e a sua queda

VIII. τοιαῦτα μὲν οὖν ἡμῖν ἡ θεία καὶ οὐράνιος τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν ἐπιφανείας ἐδωρεῖτο χάρις, τοσαύτη τε ἅπασιν ἀνθρώποις ἀγαθῶν διὰ τῆς ἡμετέρας ἐπρυτανεύετο εἰρήνης. καὶ ὧδε μὲν τὰ καθ’ ἡμᾶς ἐν εὐφροσύναις καὶ πανηγύρεσιν ἐτελεῖτο· οὐκ ἢν δὲ ἄρα τῷ μισοκάλῳ φθόνῳ τῷ τε φιλοπονήρῳ δαίμονι φορητὸς ἡ τῶν ὁρωμένων θέα, ὥσπερ οὖν οὐδὲ Λικιννίῳ πρὸς αώφρονα λογισμὸν ἐτύγχανεν αὐτάρκη τὰ τοῖς πρόαθεν δεδηλωμένοις τυράννοις συμβεβηκότα· ὃς εὑ φερομένης τῆς ἀρχῆς αὐτῷ βασιλέως τε μεγάλου Κωνσταντίνου δευτερείων τιμῆς ἐπιγαμβρίας τε καὶ συγγενείας τῆς ἀνωτάτω ἠξιωμένος, μιμήσεως μὲν τῆς τῶν καλῶν ἀπελιμπάνετο, τῆς δὲ τῶν ἀσεβῶν τυράννων μοχθηρίας ἐξήλου τὴν κακοτροπίαν, καὶ ὧν τοῦ βίου τὴν καταστροφὴν ἐπεῖδεν αὐτοῖς ὀφθαλμοῖς, τούτων ἕπεαθαι τῆ γνώμη μᾶλλον ἢ τῇ τοῦ κρείττονος ἐμμένειν φιλίᾳ τε καὶ διαθέσει ἠρεῖτο. διαφθονηθείς γέ τοι τῷ πανευεργέτῃ, πόλεμον δυσαγῆ καὶ δεινότατον πρὸς αὐτὸν ἐκφέρει, οὐ φύαεως νόμων φεισάμενος, οὐχ ὁρκωμοσιῶν οὐχ αἵματος οὐ συνθηκῶν μνήμην ἐν διανοίᾳ λαβών. ὁ μὲν γὰρ αὐτῷ οἷα πανάγαθος βασιλεὺς εὐνοίας παρέχων ἀληθοῦς σύμβολα, συγγενείας τῆς πρὸς αὐτὸν οὐκ ἐφθόνησεν γάμων τε λαμπρῶν ἀδελφῆς μετουσίαν οὐκ ἀπηρνήσατο, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐκ πατέρων εὐγενείας βασιλικοῦ τε ἀνέκαθεν αἵματος κοινωνὸν γενέσθαι ἠξίωσεν τῆς τε κατὰ πάντων ἀπολαύειν ἀρχῆς οἷα κηδεστῇ καὶ συμβασιλεῖ παρεῖχεν τὴν ἐξουαίαν, οὐκ ἔλαττον μέρος τῶν ὑπὸ Ῥωμαίους ἐθνῶν διέπειν αὐτῷ καὶ διοικεῖν κεχαρισμένος. ὁ δ’ ἔμπαλιν τούτοις τἀναντία διεπράττετο, παντοίας ὁσημέραι κατὰ τοῦ κρείττονος μηχανὰς ἐπιτεχνώμενος πάντας τε ἐπινοῶν ἐπιβουλῆς τρόπους, ὡς ἄν κακοῖς τὸν εὐεργέτην ἀμείψοιτο. τὰ μὲν οὖν πρῶτα τὴν συσκευὴν ἐπικρύπτειν, φίλος εἶναι προσεποιεῖτο, δόλῳ τε καὶ ἀπάτη πλειστάκις ἐπιθέμενος ῥᾷστα ἂν τυχεῖν τοῦ προσδοκωμένου ἤλπισεν· τῷ δὲ ἄρα ὁ θεὸς ἢν φίλος κηδεμών τε καὶ φύλαξ, ὃς αὐτῷ τὰς ἐν ἀπορρήτῳ καὶ σκότει μηχανωμένας ἐπιβουλὰς εἰς φῶς ἄγων διήλεγχεν. τοσοῦτον ἀρετῆς τὸ μέγα τῆς θεοαεβείας ὅπλον πρὸς ἄμυναν μὲν ἐχθρῶν, οἰκείας δὲ φυλακὴν αωτηρίας ἰσχύει· ᾧ δὴ πεφραγμένος μένος ὁ θεοφιλέστατος ἡμῶν βασιλεὺς τὰς τοῦ δυσωνύμου πολυπλόκους ἐπιβουλὰς διεδίδρασκεν. ὃ δὲ τὴν λαθραίαν συσκευὴν ὡς οὐδαμῶς ἑώρα κατὰ γνώμην αὐτῷ χωροῦσαν, τοῦ θεοῦ πάντα δόλον τε καὶ ῥᾳδιουργίαν τῷ θεοφιλεῖ βασιλεῖ κατάφωρα ποιοῦντος, οὐκέθ’ οἷός τε ὢν ἐπικρύπτεσθαι, προφανῆ πόλεμον αἴρεται. ὁμόσε δῆτα Κωνσταωτίνῳ πολεμεῖν διαγνούς, ἤδη καὶ κατὰ τοῦ θεοῦ τῶν ὅλων, ὃν ἠπίστατο σέβειν αὐτόν, παρατάττεσθαι ὡρμᾶτο, κἄπειτα τοὺς ὑπ’ αὐτῷ θεοσεβεῖς, μηδὲν μηδ’ ὅλως πώποτε τὴν ἀρχὴν αὐτοῦ λυπηρὸν διαθεμένους, ἠ’ τέως τέως καὶ ἡσυχῆ πολιορκεῖν ἐπεβάλλετο. καὶ τοῦτ’ ἔπραττεν, δεινῶς ἀβλεπτεῖν ὑπὸ τῆς ἐμφύτου κακίας ἠναγκασμένος. οὔτ’ οὖν τὴν μνήμην τῶν πρὸ αὐτοῦ Χριστιανοὺς ἐκδιωξάντων πρὸ ὀφθαλμῶν ἔθετο οὐδ’ ὧν αὐτὸς ὀλετὴρ καὶ τιμωρὸς δι’ ἃς μετῆλθον ἀσεβείας κατέστη· ἀλλὰ γὰρ τοῦ σώφρονος ἐκτραπεὶς λογισμοῦ, διαρρήδην δὲ μανεὶς τὰς φρένας, τὸν θεὸν αὐτὸν οἷα δὴ Κωνσταντίνου βοηθὸν ἀντὶ τοῦ βοηθουμένου πολεμεῖν ἐγνώκει. Καὶ πρῶτα μὲν τῆς οἰκίας τῆς αὐτοῦ πάντα Χριστιανὸν ἀπελαύνει, ἔρημον αὐτὸς αὑτὸν ὁ δείλαιος τῆς τούτων καθιστὰς ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς τὸν θεὸν εὐχῆς, ἢν ὑπὲρ ἁπάντων αὐτοῖς ποιεῖσθαι πάτριον μάθημα τυγχάνει· εἶτα δὲ τοὺς κατὰ πόλιν ατρατιώτας ἐκκρίνεσθαι καὶ ἀποβάλλεσθαι τοῦ τῆς τιμῆς ἀξιώματος, εἰ μὴ τοῖς δαίμοσιν θύειν αἱροῖντο, παρακελεύεται. Καὶ ἔτι γε ταῦτα ἦν μικρά, τῆ τῶν μειζόνων συγκρινόμενα παραθέσει. τί δεῖ τῶν κα ἕκαστα καὶ κατὰ μέρος τῷ θεομισεῖ πεπραγμένων μνημονεύειν μονεύειν ὅπως τε νόμους ἀνόμους ὁ παρανόμω παρανομώτατος ἐξεῦρεν; τούς γέ τοι ἐν ταῖς εἱρκταῖς ταλαιπώρου μέν οὐ ’ς ἐνομοθέτει μηδένα μεταδόσει τροφῆς φιλανθρωπεύεσθαι μηδ’ ἐλεεῖν τοὺς ἐν δεσμοῖς λιμῷ διαφθειρομένους μηδ’ ἁπλῶς ἀγαθὸν εἶναι μηδένα μηδ’ ἀγαθόν τι πράττειν τοὺς καὶ πρὸς αὐτῆς τῆς ξύσεως ἐπὶ τὸ συμπαθὲς τῶν πέλας ἑλκομένους. μένους. καὶ ἢν γε νόμων οὗτος ἄντικρυς ἀναιδὴς καὶ ἀπηνέστατος, πᾶσαν ἥμερον ὑπερεξάγων φύσιν, ἐφ’ ᾧ καὶ τιμωρία προσέκειτο τοὺς ἐλεοῦντας τὰ ἴσα πάσχειν τοῖς ἐλεουμένοις δεσμοῖς τε καὶ φυλακαῖς καθείρηγνυσθαι, τὴν ἴσην τοῖς καταπονουμένοις ὑπομένοντας τιμωρίαν, τοὺς τὰ φιλάνθρωπα δ’ διακονουμένους. μένους. τοιαῦται αἱ Λικιννίου διατάξεις. τί χρὴ τὰς περὶ γάμων καινοτομίας ἀπαριθμεῖαθαι ἢ τοὺς ἐπὶ τοῖς τὸν βίον μεταλλάττουσιν νεωτερισμοὺς αὐτοῦ, δι’ ὧν τοὺς παλαιοὺς Ῥωμαίων εὖ καὶ σοφῶς κειμένους νόμους περιγραφαὶ τολμήσας, βαρβάρους τινὰς καὶ ἀνμηέρους ἡμέρους ἀντεισῆγεν, νόμους ἀνόμους ὡς ἀληθῶς καὶ παρανόμους, ἐπισκήψεις τε μυρίας κατὰ τῶν ὑποχειρίων ἐθνῶν ἐπενόει χρυσοῦ τε καὶ ἀργύρου παντοίας εἰσπράξεις ἀναμετρήσεις τε γῆς καὶ τῶν κατ’ ἀγροὺς μηκέτ’ ὄντων ἀνθρώπων πρόπαλαι δὲ κατοιχομένων ἐπιζήμιον κέρδος, οἵους δ’ ἐφεῦρεν ἐπὶ τούτοις ὁ μιδάνθρωπος κατὰ μηδὲν ἠδικηκότων ἐξοριαμούς, οἵας εὐπατριδῶν καὶ ἀξιολόγων ἀνδρῶν ἀπαγωγάς, ὧν δὴ τὰς κουριδίας ἀποζευγνὺς γαμετὰς μιαροῖς τισιν οἰκέταις ἐφ’ ὕβρει πράξεως αἰσχρᾶς παρεδίδου, ὅσαις δὲ αὐτὸς ὁ ἐαχατόγηρως γυναιξὶν ὑπάνδροις παρθένοις τε κόραις ἐμπαροινῶν τὴν ἀκόλαστον τῆς αὐτοῦ ψυχῆς ἐπιθυμίαν ἐπλήρου—τί χρὴ ταῦτα μηκύνειν, τῆς τῶν ἐσχάτων αὐτοῦ πράξεων ὑπερβολῆς μικρὰ τὰ πρῶτα καὶ τὸ μηθὲν εἶναι διελεγχούσης; Τὸ γοῦν τέλος αὐτῷ τῆς μανίας ἐπὶ τοὺς ἐπισκόπους ἐχώρει, ἤδη τε τούτους, ὡς ἂν τοῦ ἐπὶ πάντων θεοῦ θεράποντας, ἐναντίους ὑπάρχειν οἷς ἔδρα ἡγούμενος, οὔπω μὲν ἐκ τοῦ φανεροῦ διὰ τὸν ἀπὸ τοῦ κρείττονος φόβον, λάθρα δὲ αὖθις καὶ δολίως συνεσκευάζετο, ἀνῄρει τε τούτων δι’ ἐπιβουλῆς τῶν ἡγεμόνων τοὺς δοκιμωτάτους. καὶ ὁ τρόπος ’δε τοῦ κατ’ αὐτῶν φόνου ξένος τις ἢν καὶ οἷος οὐδεπώποτε ἠκούσθη. τὰ γοῦν ἀμφὶ τὴν Αμάσειαν καὶ τὰς λοιπὰς τοῦ Πόντου πόλεις κατεργασθέντα πᾶσαν ὑπερβολὴν ὠμότητος ὑπερηκόντισεν· ἔνθα τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ θεοῦ αἰ μὲν ἐξ ὕφους εἰς ἔδαφος αὗθις κατερρίπτοντο, τὰς δὲ ἀπέκλειον, ὡς ἂν μὴ συνάγοιτό τις τῶν εἰωθότων μηδὲ τῷ θεῷ τὰς ἐποφειλομένας ἀποδιδῷ λατρείας. συντελεῖσθαι γὰρ οὐχ ἡγεῖτο ὑπὲρ αὐτοῦ τὰς barbarous and uncivilized, that truly were lawless and contrary to law; or the countless assessments that he derised to the detriment of his subject peoples, and the manifold exactions of gold and silver, the revaluations of land, and the lucrative fines of men in the country parts no longer alive but long since departed? Αnd, moreover, as to the banishments that this hater οf mankind inflicted upon those who had done no wrong, the arrests of noble and highlyesteemed men, whose wedded wives he separated from them and consigned to certain abominable members οf his household for disgraceful insult; as to the many married women and unwedded giris with whom this drunken old dotard satished his soul's unbridled lust—why should one enlarge on these things, when the outrageous character οf his last deeds show the first to be small and of no account ? For example, in the final stage of his madness he proceeded against the bishops, and deeming them opposed to his doings, as being the servants of the supreme God, forthwith plotted against them, not openly as yet (for he feared his superior), but once more with secrecy and guile; and the most hlghly respected οf these, by the contrivance of the governors, he put to death. Αnd the manner in which they were murdered was strange and hitherto unheard of. For instance, the things that were done at Amasea and the other cities of Pontus outdid every exeess of cruelty. There some of the churches of God were again thrown down from the top to the bottom; others they shut up, so that none of the accustomed worshippers might assemble or pay to God the service due to Ηim. For he did not think that the prayers were offered on his behalf—such such was the εὐχάς, συνειδότι φαύλῳ τοῦτο λογιζόμενος, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ θεοφιλοῦς βασιλέως πάντα πράττειν ἡμᾶς καὶ τὸν θεὸν ἱλεοῦσθαι πέπειστο· ἔνθεν ὡρμᾶτο καθ’ ἡμῶν τὸν θυμὸν ἐπισκήπτειν. καὶ δῆτα τῶν ἡγεμόνων οἱ κόλακες, τὰ φίλα πράττειν τῷ δυσαγεῖ πεπεισμένοι, τῶν ἐπισκόπων τοὺς μὲν συνήθως ταῖς τῶν κακούργων ἀνδρῶν περιέβαλλον τιμῶ τιμωρίαις, ἀπήγοντό τε καὶ ἐκολάζοντο ἀπροφασίστως τοῖς μιαιφόνοις ὁμοίως οἱ μηδὲν ἠδικηκότες· ἤδη δέ τινες καινοτέραν ὑπέμενον τελευτήν, ξίφει τὸ σῶμα εἰς πολλὰ τμήματα κατακρεουργούμενοι καὶ μετὰ τὴν ἀπηνῆ ταύτην καὶ φρικτοτάτην θέαν τοῖς τῆς θαλάσσης βυθοῖς ἰχθύσιν εἰς βορὰν ῥιπτούμενοι. φυγαὶ δὴ αὖθις ἐπὶ τούτοις τῶν θεοσεβῶν ἐγίνοντο ἀνδρῶν, καὶ πάλιν ἀγροὶ καὶ πάλιν ἐρημίαι νάπαι τε καὶ ὄρη τοὺς χριστοῦ θεράποντας ὑπεδέχοντο. ἐπεὶ δὲ καὶ ταῦτα τοῦτον προυχώρει τῷ δυσσεβεῖ τὸν τρόπον, λοιπὸν καὶ τὸν κατὰ πάντων ἀνακινεῖν διωγμὸν ἐπὶ διάνοιαν ἐβάλλετο, ἐκράτει τε γνώμης καὶ οὐδὲν ἐμποδὼν ἦν αὐτῷ μὴ οὐχὶ ἐν ἔργῳ χωρεῖν, εἰ μὴ τάχιστα τὸ μέλλον ἔσεσθαι προλαβὼν ὁ τῶν οἰκείων ψυχῶν ὑπέρμαχος θεὸς ὡς ἐν βαθεῖ σκότῳ καὶ νυκτὶ φωστῆρα μέγαν ἀθρόως καὶ σωτῆρα τοῖς πᾶσιν ἐξέλαμψεν, τὸν αὐτοῦ θεράποντα Κωνσταντῖνον ὑψηλῷ βραχίονι ἐπὶ τὰ τῇδε χειραγωγήσας.

Tais coisas, pois, nos presenteava a divina e celeste graça da manifestação do nosso Salvador, e tamanha [abundância] de bens era dispensada a todos os homens pela nossa paz. E assim as nossas coisas se consumavam em regozijos e solenidades. Mas a vista do que se via não era suportável à inveja odiadora-do-bem, nem ao demônio amigo-do-mal; como também a Licínio, para um raciocínio prudente, não bastou o que sucedera aos tiranos antes mostrados. Ele — indo-lhe bem o governo, julgado digno do segundo lugar em honra depois do grande imperador Constantino, e da afinidade por casamento e do parentesco supremo —, apartava-se da imitação dos bons e emulava a malignidade da perversidade dos tiranos ímpios; e preferia seguir o parecer daqueles cujo fim de vida vira com os próprios olhos, a permanecer na amizade e afeição do melhor. Consumido de inveja contra o benfeitor-de-todos, movia contra ele uma guerra nefanda e terribilíssima — não poupando as leis da natureza, não tomando na mente memória alguma de juramentos, nem do sangue, nem dos tratados. Pois aquele, como imperador todo-bom, oferecendo-lhe símbolos de benevolência verdadeira, não lhe recusou o parentesco consigo, nem lhe negou a participação nas núpcias esplêndidas da [sua] irmã; antes, julgou[-o] digno de tornar-se participante da nobreza herdada dos pais e do sangue imperial de origem, e concedia-lhe a autoridade de gozar do domínio sobre todos, como a cunhado e co-imperador, tendo[-lhe] dado de graça reger e administrar não menor parte das nações sob os romanos. Ele, porém, ao inverso, praticava o contrário disto: maquinando cada dia toda sorte de artimanhas contra o melhor, e imaginando todos os modos de insídia, para retribuir com males o benfeitor. Primeiro, pois, tentava encobrir a maquinação, e fingia ser amigo, e, procedendo muitas vezes com dolo e engano, esperou alcançar muito facilmente o esperado. Mas para aquele [Constantino] Deus era amigo, protetor e guarda: o qual, trazendo à luz as insídias maquinadas por ele [Licínio] no secreto e na escuridão, refutava-as. Tanto vale a grande arma da piedade, pela [sua] virtude, para defesa contra os inimigos e para guarda da própria salvação; com ela couraçado, o nosso imperador amadíssimo-de-Deus escapava das insídias multitramadas do [homem] de nome abominável. E ele, quando viu que a maquinação secreta de modo nenhum lhe avançava conforme o parecer — pois Deus tornava todo dolo e velhacaria manifestos ao imperador amado-de-Deus —, não sendo mais capaz de encobrir-se, levanta guerra aberta. E, decidindo, com efeito, guerrear corpo a corpo contra Constantino, já se lançava a formar-se em batalha também contra o Deus de todas as coisas, que sabia que ele venerava; e depois punha-se a assediar, por ora quieta e silenciosamente, os tementes a Deus sob ele — que nunca, em absoluto, haviam feito nada de molesto ao seu governo. E fazia isto, forçado pela [sua] maldade inata a uma terrível cegueira. Não pôs, pois, diante dos olhos nem a memória dos que antes dele perseguiram os cristãos, nem daqueles de quem ele próprio se tornara destruidor e punidor, pelas impiedades que praticaram; mas, desviado do raciocínio prudente, e abertamente enlouquecido das entranhas, decidira guerrear o próprio Deus, como auxiliador de Constantino, em vez do auxiliado.

E primeiro expulsa da sua casa todo cristão — o miserável privando a si mesmo da oração deles a Deus por ele, a qual, por ensino pátrio, lhes cabe fazer por todos; depois ordena que os soldados, cidade por cidade, sejam expurgados e despojados da dignidade da [sua] honra, se não escolhessem sacrificar aos demônios. E ainda estas coisas eram pequenas, comparadas com o cotejo das maiores. Que é preciso lembrar uma a uma e por partes as coisas feitas pelo odiador-de-Deus? Como o [homem] iliegalíssimo inventou leis sem lei? Quanto aos que penavam nos cárceres, legislou que ninguém os tratasse com humanidade pela distribuição de alimento, nem se compadecesse dos que, acorrentados, pereciam de fome; e que ninguém, simplesmente, fosse bom, nem fizesse algo de bom — [nem] os que pela própria natureza eram atraídos à compaixão do próximo. E era esta, abertamente, das leis a mais despudorada e cruelíssima, ultrapassando toda natureza mansa; à qual se acrescentava também o castigo de que os que se compadecessem sofressem o mesmo que os [alvos] da compaixão, e fossem encerrados em cadeias e prisões, suportando, os que serviam à humanidade, o mesmo castigo dos supliciados. Tais as ordenações de Licínio. Que é preciso enumerar as [suas] inovações sobre os casamentos, ou as suas novidades sobre os que deixam a vida — pelas quais, tendo ousado revogar as antigas leis dos romanos, bem e sabiamente postas, introduzia em troca umas bárbaras e cruéis, leis verdadeiramente sem lei e ilegais —, e as inúmeras imposições que excogitava contra as nações submetidas, e toda sorte de exações de ouro e prata, e remedições de terra, e o lucro danoso [tirado] de homens dos campos que já não existiam, mas de há muito partidos? E quanto aos desterros que, além disto, o odiador-dos-homens inventou contra os que em nada haviam delinquido, e às prisões de homens nobres e de alta reputação — cujas esposas legítimas, separando[-as deles], entregava a certos servos abomináveis, para ultraje de ação vergonhosa; e quantas mulheres casadas e moças virgens [havia] com quem ele, velho decrépito, desatinando, saciava a devassa cobiça da sua alma —, que é preciso alongar estas coisas, quando o exagero das suas últimas ações prova que as primeiras [são] pequenas e nada?

O fim, pois, da sua loucura avançava contra os bispos: já a estes — como servos do Deus sobre todas as coisas — julgando contrários ao que fazia, ainda não abertamente, pelo medo do superior, mas de novo às escondidas e dolosamente, tramava; e matava, por insídia dos governadores, os mais estimados deles. E o modo do assassínio contra eles era estranho, e tal como nunca jamais se ouviu. As coisas perpetradas em Amaseia e nas demais cidades do Ponto, com efeito, ultrapassaram todo excesso de crueldade: onde, das igrejas de Deus, umas eram de novo lançadas do alto ao chão, outras eles fechavam, para que nenhum dos habituados se reunisse, nem prestasse a Deus os cultos devidos. Pois não julgava que as orações se faziam por ele — raciocinando isso por [sua] má consciência —, mas estava persuadido de que tudo fazíamos, e propiciávamos a Deus, pelo imperador amado-de-Deus; donde se lançava a descarregar o furor contra nós. E então os aduladores dentre os governadores, persuadidos de que faziam as coisas caras ao nefando, envolviam uns dos bispos nos castigos costumeiros dos malfeitores; e eram levados e punidos, sem pretexto algum, como os homicidas, os que em nada haviam delinquido. E já alguns suportavam um fim mais inaudito: retalhados no corpo, à espada, em muitos pedaços, e, depois deste espetáculo cruel e horripilantíssimo, lançados aos abismos do mar, por pasto aos peixes. Diante disso, de novo se davam fugas dos homens tementes a Deus, e de novo os campos, de novo os ermos, os vales e os montes recebiam os servos do Cristo. E, como também estas coisas avançavam deste modo para o ímpio, tomava enfim no pensamento reerguer a perseguição contra todos; e prevalecia [nele] o parecer, e nada o impedia de ir à obra — se Deus, o defensor das almas que lhe são próprias, prevendo rapidíssimo o que estava para ser, não fizesse brilhar de repente, como em escuridão profunda e noite [escura], um grande luzeiro e salvador para todos: conduzindo pela mão, com braço excelso, para aquelas regiões, o seu servo Constantino.

IX

Sobre a vitória de Constantino, e o que por ele adveio aos [que estavam] sob a autoridade dos romanos

lX. τούτῳ μὲν οὖν ἄνωθεν ἐξ οὐρανοῦ καρπὸν εὐσεβείας ἐπάξιον τὰ τρόπαια τῆς κατὰ τῶν ἀσεβῶν παρεῖχε νίκης, τὸν δ’ ἀλιτήριον αὐτοῖς συμβούλοις ἅπασιν καὶ φίλοις ὑπὸ τοῖς Κωνσταωτίνου ποσὶν πρηνῆ κατέβαλεν. Ὡς γὰρ εἰς ἔσχατα μανίας τὰ κατ’ αὐτὸν ἤλαυνεν, οὐκέτ’ ἀνεκτὸν εἶναι λογισάμενος βασιλεὺς ὁ τῷ θεῷ φίλος τὸν σώφρονα συναγαγὼν λογισμὸν καὶ τὸν στερρὸν τοῦ δικαίου τρόπον φιλανθρωπίᾳ κερασάμενος, ἐπαμῦναι κρίνει τοῖς ὑπὸ τῷ τυράννῳ ταλαιπωρουμένοις, καὶ τό γε πλεῖστον ἀνθρώπων γένος, βραχεῖς λυμεῶνας ἐκποδὼν ποιησάμενος, ἀνασώσασθαι ὁρμᾶται. μόνη γὰρ αὐτῷ χρωμένῳ φιλανθρωπίᾳ τὸν πρὸ τούτου χρόνον καὶ τὸν οὐ συμπαθείας ἄξιον ἐλεοῦντι, τῷ μὲν οὐδὲν ἐγίνετο πλέον, τῆς κακίας οὐκ ἀπαλλαττομένῳ, αὔξοντι δὲ μᾶλλον τὴν κατὰ τῶν ὑποχειρίων ἐθνῶν λύτταν, τοῖς δὲ κακουμένοις οὔτις ἐλείπετο σωτηρίας ἐλπίς, ὑπὸ δεινῷ θηρὶ κατατυραννουμένοις. δι’ ὃ δὴ τῷ φιλαγάθῳ μίξας τὸ μισοπόνηρον ὁ τῶν ἀγαθῶν ἀρωγὸς πρόεισιν ἅμα παιδὶ Κρίστῳ βασιλεῖ φιλανθρωποτάτῳ σωτήριον δεξιὰν ἅπασιν τοῖς ἀπολλυμένοις ἐκτείνας· εἶθ’ οἷα παρβασιλεῖ θεῷ θεοῦ τε παιδὶ σωτῆρι ἁπάντων ποδηγῷ καὶ συμμάχῳ χρώμενοι, πατὴρ ἅμα καὶ υἱὸς ἄμφω κύκλῳ διελόντες τὴν κατὰ τῶν θεομισῶν παράταξιν, ῥᾳδίαν τὴν νίκην ἀποφέρονται, τῶν κατὰ τὴν συμβολὴν πάντων ἐξευμαρισθέντων αὐτοῖς ὑπὸ τοῦ θεοῦ κατὰ γνώμην. ἀθρόως δῆτα καὶ λόγου θᾶττον οἱ μὲν χθὲς καὶ πρὸ ἡμέρας θανάτου πνέοντες καὶ ἀπειλῆς οὐκέτ’ ἦσαν, οὐδὲ μέχρις ὀνόματος μνημονευόμενοι, γραφαί τε αὐτῶν καὶ τιμαὶ τὴν ἀξίαν αἰσχύνην ἀπελάμβανον, καὶ ἃ τοῖς πάλαι δυσσεβέσιν τυράννοις ἐνεῖδεν αὐτοῖς ὀφθαλμοῖς Λικίννιος, ταῦτα ὁμοίως καὶ αὐτὸς ἔπασχεν, ὅτι μηδ’ αὐτὸς ἐδέξατο παιδείαν μηδὲ ἐπὶ ταῖς τῶν πέλας ἐσωφρονίσθη μάστιξιν, τὴν ὁμοίαν δ’ ἐκείνοις τῆς ἀσεβείας μετελθὼν ὁδόν, ἐπὶ τὸν ἴσον αὐτοῖς ἐνδίκως περιηνέχθη κρημνόν. Αλλ' οὗτος μὲν ταύτῃ πη βεβλημένος ἔκειτο· ὁ δ’ ἀρετῇ πάσῃ θεοσεβείας ἐκπρέπων μέγιστος νικητὴς Κωνσταντῖνος σὺν παιδὶ Κρίσπῳ, βασιλεῖ θεοφιλεστάτῳ καὶ τὰ πάντα τοῦ πατρὸς ὁμοίῳ, τὴν οἰκείαν ἑῴαν ἀπελάμβανον καὶ μίαν ἡνωμένην τὴν Ῥωμαίων κατὰ τὸ παλαιὸν παρεῖχον ἀρχήν, τὴν ἀπ’ ἀνίσχοντος ἡλίου πᾶσαν ἐν κύκλῳ κατὰ θάτερα τῆς οἰκουμένης ἄρκτον τε ὁμοῦ καὶ μεσημβρίαν εἰς ἔσχατα δυομένης ἡμέρας ὑπὸ τὴν αὐτῶν ἄγοντες εἰρήνην. ἀφῄρητο δ’ οὖν ἐξ ἀνθρώπων πᾶν δέος τῶν πρὶν αὐτοὺς πιεζούντων, λαμπρὰς δ’ ἐτέλουν καὶ πανηγυρικὰς ἑορτῶν ἡμέρας, ἢν τε φωτὸς ἔμπλεα πάντα, καὶ μειδιῶσι προσώποις ὄμμασί τε φαιδροῖς οἱ πρὶν κατηφεῖς ἀλλήλους ἔβλεπον, χορεῖαι δ’ αὐτοῖς καὶ ὕμνοι κατὰ πόλεις ὁμοῦ καὶ ἀγροὺς τὸν παμβασιλέα θεὸν πρώτιστα πάντων, ὅτι δὴ τοῦτ’ ἐδιδάχθησαν, κἄπειτα τὸν εὐσεβῆ βασιλέα παισὶν ἅμα θεοφιλέσιν ἐγέραιρον, κακῶν δ’ ἀμνηστία παλαιῶν ἦν καὶ λήθη πάσης δυσσεβείας, παρόντων δ’ ἀγαθῶν ἀπόλαυσις καὶ προσέτι μελλόντων προσδοκίαι. ἥπλωντο δ’ οὗν κατὰ πάντα τόπον τοῦ νικητοῦ βασιλέως φιλανθρωπίας ἔμπλεοι διατάξεις νόμοι τε μεγαλοδωρεᾶς καὶ ἀληθοῦς εὐσεβείας γνωρίσματα περιέχοντες. οὕτω δῆτα πάσης τυραννίδος ἐκκαθαρθείσης, μόνοις ἐφυλάττετο τὰ τῆς προσηκούσης βασιλείας βέβαιά τε καὶ ἀνεπίφθονα Κωνσταντίνῳ καὶ τοῖς

A este, pois, do alto, do céu, [Deus] oferecia — fruto condigno da piedade — os troféus da vitória sobre os ímpios; e o celerado, com todos os seus conselheiros e amigos, lançou-o de bruços sob os pés de Constantino. Pois, quando [Licínio] levava as suas coisas aos extremos da loucura, o imperador amigo de Deus, raciocinando que já não era suportável, reunindo o prudente raciocínio, e temperando com humanidade o modo firme da justiça, decide socorrer os atormentados sob o tirano; e lança-se a resgatar a maior parte do gênero humano, tirando do caminho uns poucos corruptores. Pois, quando ele antes usava só de humanidade, e se compadecia de quem não era digno de compaixão, para aquele nada resultava de melhor: não se apartava da maldade, antes aumentava a raiva contra as nações sob a sua mão; e aos maltratados não restava esperança alguma de salvação, tiranizados por fera terrível. Pelo que, tendo misturado ao amor-do-bem o ódio-ao-mal, o defensor dos bons avança, com o filho Crispo, imperador humaníssimo, estendendo a destra salvadora a todos os que pereciam. Depois, tendo como guia e aliado a Deus, Rei universal, e ao Filho de Deus, salvador de todos, pai e filho, ambos, dividindo em círculo a formação contra os inimigos-de-Deus, levam fácil a vitória — tudo, no encontro, lhes tendo sido facilitado por Deus conforme o [seu] desígnio. De repente, pois, e mais rápido do que a palavra, os que ontem e anteontem respiravam morte e ameaça já não existiam, nem sequer lembrados até no nome; e as suas pinturas e honras recebiam a merecida vergonha; e as coisas que Licínio vira com os próprios olhos [sucederem] aos ímpios tiranos de outrora, estas igualmente padeceu também ele — porque nem ele recebeu a educação, nem se emendou com os açoites dos vizinhos; antes, tendo percorrido o mesmo caminho da impiedade que aqueles, foi justamente arrastado ao mesmo precipício que eles.

Mas este jazia assim derrubado; e o grandíssimo vencedor Constantino, eminente por toda virtude de piedade, com o filho Crispo, imperador amadíssimo-de-Deus e em tudo semelhante ao pai, recobrava o seu oriente, e ofereciam, uno e unificado como outrora, o império dos romanos — conduzindo sob a sua paz, desde o sol nascente, tudo em círculo, por ambas as [metades] da terra habitada, o norte junto com o sul, até os extremos do dia poente. Removido estava, pois, dos homens todo o medo dos que antes os oprimiam; e celebravam dias esplêndidos e solenes de festas, e tudo estava cheio de luz, e, com rostos sorridentes e olhares radiantes, os antes cabisbaixos olhavam uns para os outros; e, com danças e hinos, pelas cidades e ao mesmo tempo pelos campos, honravam primeiro de tudo a Deus, o Rei de todos — pois isso lhes fora ensinado —, e depois o piedoso imperador, com os filhos amados-de-Deus; e havia amnistia dos males antigos e esquecimento de toda impiedade, e gozo dos bens presentes, e ainda expectativas dos futuros. Estavam publicadas, pois, em todo lugar, ordenações do imperador vencedor, cheias de humanidade, e leis contendo sinais de munificência e de verdadeira piedade. Assim, pois, purgada toda tirania, as coisas do império que lhes convinha guardavam-se firmes e sem inveja somente a Constantino e aos [lacuna no texto-fonte: a fonte digital corta a última frase da obra em "Κωνσταντίνῳ καὶ τοῖς" — o fecho, sobre os filhos de Constantino e a purificação da vida da inimizade contra Deus, deve ser recuperado de Schwartz/PG 20 na revisão].