‹ Biblioteca

Padres Pré-Nicenos

Cartas às Virgens (fragmentos gregos)

Anônimo (atribuídas a Clemente de Roma) · séc. III · PG 1, col. 349–453 (fragmentos gregos: ed. Funk–Diekamp, 1913)

Epístola I às Virgens — Fragmentos

II

II.Ὁ γὰρ ὄντως εὐνουχίσας ἑαυτὸν διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ἢ παρθενεύσας διὰ πάντων ὀφειλέτης ἐστὶν ἄξιον ἑαυτὸν ἀναδεῖξαι τῆς βασιλείας. 2. οὐ γὰρ ἐν λόγῳ ἢ σχήματι ἢ ὀνόματι ἢ γένει ἢ μορφῇ ἢ ἰσχύϊ ἢ χρόνῳ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν καταλαμβάνεται, ἀλλ’ ἐν δυνάμει πίστεως· ἐπιδεικνυμένην γὰρ πίστιν ἀπαγγελεῖ δίκαιος ἐνεργῶς. ὁ δὲ ὄντως δίκαιος ἐκ πίστεως πίστιν ἔχει ἐνεργῆ, πίστιν αὐξά νουσαν, πίστιν πεπληροφορημένην, πίστιν φωτίζουσαν ἐν τοῖς καλοῖς ἔργοις, ἵνα δοξασθῇ ὁ τῶν ὅλων θεός. ὁ γὰρ ὄντως φιλόπτωχος ἀκούει τοῦ λέγοντος· Ἐλεημοσύναι καὶ πίστις μὴ ἐκλειπέτωσάν σε· ἄφαψαι δὲ αὐτὰς ἐπὶ 〈τῷ〉 σῷ τραχήλῳ, καὶ εὑρήσεις χάριν· καὶ προνοοῦ καλὰ ἐνώπιον κυρίου καὶ ἀνθρώπων. 4. Ὀδοὶ δικαίων ὁμοίως φωτὶ λάμπου σιν, προπορεύονται καὶ φωτίζουσιν, ἕως κατορθώσῃ ἡ ἡμέρα. 5. χρὴ οὖν τὸν τοῦ θεοῦ ἄνθρωπον ἐν παντὶ ἔργῳ ἀγαθῷ καὶ λόγῳ ἐξηρτύσθαι καὶ κοσμεῖσθαι καὶ εὐχημόνως καὶ κατὰ τάξιν πάντα πράττειν πρὸς ὑποτύπωσιν τῶν αὐτῷ πειθομένων.

Pois aquele que verdadeiramente se fez eunuco por causa do reino dos céus, ou que guardou a virgindade em todas as coisas, é devedor de mostrar-se digno do reino. 2 Pois não é por palavra, nem por aparência, nem por nome, nem por linhagem, nem por beleza, nem por força, nem por tempo que se alcança o reino dos céus, mas pelo poder da fé: pois o justo proclamará de modo operante a fé que se demonstra. E o verdadeiramente justo pela fé tem uma fé operante, uma fé que cresce, uma fé plenamente convicta, uma fé que resplandece nas boas obras, para que seja glorificado o Deus de todas as coisas. Pois o verdadeiro amigo dos pobres ouve aquele que diz: "Esmolas e fé não te faltem; ata-as ao teu pescoço, e acharás graça; e provê o que é bom diante do Senhor e dos homens." 4 "Os caminhos dos justos resplandecem como a luz: vão adiante e iluminam, até que o dia se firme." 5 Convém, pois, que o homem de Deus, em toda boa obra e palavra, esteja equipado e adornado, e faça tudo com decoro e com ordem, para modelo dos que lhe obedecem.

III

ὁ γὰρ ἡγούμενος ἐκ τοῦ ἐν τῷ ἔργῳ προηγεῖσθαι καλεῖται ἡγούμενος. ὄνομα γὰρ ψιλὸν οὐκ εἰσάγει εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. ὁ νεανίσκος τοίνυν, τουτέστιν ὁ ἑαυτὸν εὐνουχίσας διὰ τὴν βασιλείαν, καὶ ἡ παρθένος, ἐὰν μὴ κατὰ πάντα τοιοῦτοι ὦσιν, ὥσπερ οἱ ἀληθινοὶ μιμηταὶ τοῦ Χριστοῦ, οὐ δύνανται σωθῆναι. 3. τὸ γὰρ λέγεσθαι παρθένον καὶ τὰς ἀρετὰς μὴ ἔχειν ἀναλόγους καὶ οἰκείους καὶ ἁρμοζούσας τῇ παρθένῳ, μωρὰν τὴν τοιαύτην παρθενίαν ἔφησεν ὁ κύριος· ἀφεγγὴς γὰρ οὖσα καὶ ἀνέλαιος ἔξω τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν ἐκκλείεται. νυμφίου χαρᾶς στερηθεῖσα, καὶ μετὰ τῶν μισούντων τὸν νυμφίον λογισθήσεται· δοκεῖ γὰρ εἶναί τι ἡ ἄπρακτος μηδὲν οὖσα, καὶ φρεναπατᾷ ἑαυτήν. 4. τὸ δὲ ἔργον ἑαυτοῦ δοκιμαζέτω ἕκα στος καὶ ἑαυτὸν ἐπιγινωσκέτω, ὅτι θρησκεία ἐστὶν μάταιος· παρθενίαν καὶ ἐγκράτειαν ὁμολογοῦντες ἔχειν, τὴν δὲ δύναμιν αὐτῆς ἠρνημένοι. καὶ ὁ τοιοῦτος τὴν ἁγνείαν ἐγκομβοῦται ἐν τῷ ἁγνῷ φόβῳ κυρίου. 6. καὶ ὁ ἀληθῶς ἀπὸ τοῦ φόβου κυρίου τὰς σάρκας προσηλώσας ἀπὸ τοῦ φόβου κυρίου παρῃτήσατο τὸ αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, καὶ παρῃτήσατο τὸ εἶναι ἄνθρωπος ἐν τῷ μέρει τούτῳ, τάς τε τοῦ κόσμου μερίμνας καὶ ἀπάτας καὶ ἡδωνὰς καὶ κραι πάλας καὶ μέθας καὶ συγχύσεις Βαβυλωνίας καὶ πάντα τὰ βιωτικὰ ἠρνήσατο, καὶ ἀπετάξατο τῷ κόσμῳ καὶ τοῖς τοῦ κόσμου δικτύοις καὶ συμπλοκαῖς καὶ πα γίσιν, καὶ ἐπὶ γῆς βαδίζων τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς ἠγάπησεν ἔχειν.

Pois o que guia é chamado guia por ir à frente na obra; um nome nu não introduz no reino dos céus. O jovem, portanto — isto é, o que se fez eunuco por causa do reino — e a virgem, se não forem tais em tudo, como os verdadeiros imitadores de Cristo, não podem ser salvos. 3 Pois ser chamada virgem e não ter as virtudes proporcionais, próprias e convenientes à virgem — a tal virgindade o Senhor a chamou louca: por estar sem luz e sem óleo, é excluída do reino dos céus; privada da alegria do noivo, será contada entre os que odeiam o noivo; pois a que nada pratica julga ser algo, nada sendo, e engana a si mesma. 4 Mas cada um examine a sua própria obra e reconheça a si mesmo; porque é vã a religião dos que professam ter virgindade e continência, mas negam o poder dela. E o verdadeiro cinge-se da castidade no casto temor do Senhor. 6 E aquele que verdadeiramente, pelo temor do Senhor, cravou a própria carne, pelo temor do Senhor renunciou ao "crescei e multiplicai-vos", e renunciou a ser homem nessa parte; e negou os cuidados do mundo, os enganos, os prazeres, as farras, as embriaguezes e as confusões babilônicas, e tudo o que pertence a esta vida; e despediu-se do mundo, das redes do mundo, dos seus enlaces e das suas armadilhas; e, andando sobre a terra, amou ter a sua cidadania nos céus.

IV

IV. Τῶν γὰρ κρειττόνων ὀρε γόμενος τῷ κόσμῳ ἀπετάξατο, ἵνα ζήσῃ βίον θεῖον, οὐράνιον, ἀγγελικόν, ἐν θρησκείᾳ καθαρᾷ καὶ ἀμιάντῳ καὶ ἁγίᾳ ἐν πνεύματι θεοῦ, θεῷ λατρεύων παντοκράτορι διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. 2.δι’ ἣν καὶ ἀπετάξατο τῷ τῆς σαρκὸς φρονήματι.

Pois, aspirando às coisas melhores, despediu-se do mundo, para viver uma vida divina, celeste, angélica, numa religião pura, imaculada e santa, no Espírito de Deus, servindo ao Deus todo-poderoso por causa do reino dos céus. 2 Por causa dele renunciou também ao pensamento da carne.

V

ἀγώνισαι νομίμως ἀθλῆσαι, ἵνα τὸν στέφανον, ὃν ᾑρήσω, ἀπολάβῃς καὶ στεφανηφόρος πομπεύσῃς εἰς τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ. 3. ἀγωνισώμεθα νικῆσαι τὴν σάρκα καὶ τὸ ταύτης φρόνημα ἐν πνεύματι θεοῦ. νικήσωμεν τὸν σατανᾶν, τὸν δράκοντα ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι ἡμᾶς Χριστῷ. 4. ἄρωμεν τὸν σταυρὸν καὶ ἀκολουθήσωμεν τῷ νικοποιῷ Ἰησοῦ. ἀγωνισώμεθα δραμεῖν εὐθέως καὶ πεποιθότως, ἵνα καταλάβωμεν τὸ βραβεῖον τῆς ἄνω κλήσεως ἐν Χριστῷ. 5. πᾶς γὰρ ὁ τρέχων πεπληροφορημένως καὶ οὐκ ἀδήλως καταλαμβάνει τὸν στέφανον τῆς ἀποταγῆς καὶ τῆς ἁγνείας τὸν πολύμοχθον καὶ πολύμισθον πλοῦτον. μέγα οὖν ἐστιν ἐν ἁγνείᾳ μένειν . .. χρὴ δὲ καὶ τὰς λοιπὰς ἀρετάς, καθὼς εἴρηται, ἀναλόγους ἔχειν τῇ παρθενίᾳ. ὅτι ἡ παρθενία ἀνωτέρα ἐστὶν πάντων.

Luta por competir conforme as regras, para receberes a coroa que escolheste e desfilares coroado rumo à Jerusalém do alto. 3 Lutemos por vencer a carne e o pensamento dela, no Espírito de Deus; vençamos Satanás, o dragão, em Cristo, que nos fortalece. 4 Tomemos a cruz e sigamos a Jesus, o que dá a vitória. Lutemos por correr direta e confiadamente, para alcançarmos o prêmio da vocação do alto em Cristo. 5 Pois todo aquele que corre com plena convicção, e não às cegas, alcança a coroa da renúncia e a riqueza da castidade, de muitas fadigas e de muitas recompensas. Grande coisa é, pois, permanecer na castidade [...]; mas convém ter também as demais virtudes, como foi dito, proporcionais à virgindade; porque a virgindade é superior a todas.

VI

VI. Παρθένου γὰρ μήτρα ἐκύησε τὸν θεὸν λόγον. ἐκ τούτου γνῶθι τὴν δόξαν τῆς παρθενίας. οἱ γὰρ ἀφιερούμενοι τῷ θεῷ μιμηταὶ τοῦ Χριστοῦ γίνονται. 2. γίνου ὡς Ἰωάννης ὁ τοῦ Χριστοῦ πρόδρομος, ὁ ἁγνὸς τοῦ κυρίου ἄγγελος. 3. καὶ ὡς Ἰωάννης ὁ ἐπιστήθιος τοῦ κυρίου, ὃν καὶ ἐφίλει ὁ Ἰησοῦς ὡς ἁγνόν. 4. Παῦλος καὶ Βαρνάβας καὶ Τιμόθεος τὸν δρόμον τῆς ἁγνείας καὶ τὸν ἀγῶνα ἀσπίλως ἐτέλεσαν, ὡς ἀληθῶς μιμηταὶ τοῦ Χριστοῦ. 5. ἀλλὰ καὶ Ἡλιοῦ καὶ Ἐλισσαίου καὶ ἄλλων πολλῶν τὸν βίον τοιοῦτον εὑρήσεις ἁγνὸν καὶ ἄμωμον. εἰ οὖν τούτους θέλεις μιμήσασθαι, δυνατῶς μιμοῦ πρε σβυτέρους, ὧν ἀναθεωροῦντες, φησίν, τὴν ἔκβασιν τῆς ἀναστροφῆς μιμεῖσθε καὶ τὴν πίστιν. καὶ τό· μιμηταί μου γίνεσθε, καθὼς κἀγὼ Χριστοῦ.

Pois o ventre de uma virgem gerou o Deus Verbo: disso conhece a glória da virgindade. Pois os que se consagram a Deus tornam-se imitadores de Cristo. 2 Torna-te como João, o precursor de Cristo, o casto anjo do Senhor. 3 E como João, o que se reclinava ao peito do Senhor, a quem Jesus amava como casto. 4 Paulo, Barnabé e Timóteo completaram sem mancha a corrida da castidade e o combate, como verdadeiros imitadores de Cristo. 5 Mas também de Elias, de Eliseu e de muitos outros acharás uma vida assim, casta e irrepreensível. Se queres, pois, imitá-los, imita com vigor os anciãos, dos quais se diz: "contemplando o desfecho da sua conduta, imitai a fé"; e também: "sede meus imitadores, como eu o sou de Cristo".

VII

VII. Οἱ τοῦ Χριστοῦ μιμη ταὶ δυνατῶς μιμοῦνται αὐτόν. οὕτω γὰρ ἀγωνιζόμενοι δυνηθήσεσθε ἐν ἀληθείᾳ ἐν ἑαυτοῖς ἐμμορφώσασθαι τὴν εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ ἐν πᾶσιν, ἐν βίῳ, ἐν ἀναστροφῇ, ἐν προθέσει, ἐν λόγῳ, ἐν ἔργῳ, ἐν ὑπομονῇ, ἐν ἀνδρείᾳ, ἐν φρονήσει, ἐν σωφροσύνῃ, ἐν δικαιοσύνῃ, ἐν μακροθυμίᾳ, ἐν ἀνεξικακίᾳ, ἐν εὐσεβείᾳ, ἐν ὁσιότητι, ἐν ἐγκρατείᾳ, ἐν πίστει, ἐν ἐλπίδι, ἐν ἀγάπῃ τελειοτάτῃ πρὸς θεόν. ἡ γὰρ ὄντως εὐνουχία καὶ ἡ ὄντως παρθενία ἐν κυρίῳ ἁγία ἐστὶν τῷ σώματι καὶ τῷ πνεύματι, ἀπερισπάστως καὶ εὐπαρέδρως τῷ κυρίῳ λατρεύουσα ἐν πνεύματι θεοῦ, καθαρῶς καὶ ἀμιάντως ἀρέσκουσα τῷ κυρίῳ καὶ ἀεὶ μεριμνῶσα, πῶς ἀρέσει αὐτῷ. 3. Καὶ ἐν πνεύματί ἐστιν πρὸς τὸν κύριον, καθὼς γέγραπται· Ἅγιοι ἔσεσθε, ὅτι ἐγὼ ἅγιός εἰμι, λέγει κύριος.

Os imitadores de Cristo o imitam com vigor. Pois, lutando assim, podereis em verdade formar em vós mesmos a imagem de Cristo em tudo: na vida, na conduta, no propósito, na palavra, na obra, na paciência, na coragem, na prudência, na temperança, na justiça, na longanimidade, na tolerância, na piedade, na santidade, na continência, na fé, na esperança, no amor perfeitíssimo para com Deus. Pois a verdadeira condição de eunuco e a verdadeira virgindade no Senhor são santas no corpo e no espírito: servem ao Senhor sem distração e com assiduidade, no Espírito de Deus; agradam ao Senhor pura e imaculadamente, e sempre se preocupam com o modo de lhe agradar. 3 E estão, em espírito, junto ao Senhor, como está escrito: "Sede santos, porque eu sou santo, diz o Senhor."

VIII

VIII. Οὐ γὰρ μόνον ὀνόματι ψιλῷ ἅγιος ἅγιός ἐστιν, ἀλλ’ ἐν παντὶ ἅγιός ἐστιν τῷ σώματι καὶ τῷ πνεύματι. ἅτινά εἰσιν πορνεία, ἀκαθαρσία, 〈ἀσέλγεια〉, εἰδωλολατρεία, φαρμακεία, ἔχθραι, ἔρεις, ζῆλοι, θυμοί, ἐριθεῖαι, καταλαλιαί, διχοστασίαι, φθόνοι, φόνοι, μέθαι, κῶμοι, εὐτραπελία, μωρολογία, γέλως, ἀφροσύνη, σκώμματα, ψιθυρισμοί, πικρία, ὀργή, κραυγή, βλασφημίαι, φλυαρίαι, κακίαι, ἐφευρήσεις κακῶν, ἐπιορκίαι, πολυλογίαι, πλοκολογίαι, βαττολογίαι, μοχθισμοί, βαναυ σίαι, διαπαρατριβαί, προσκλήσεις, βλακεῖαι, 3. τύφος, φυσίωσις γένους, μορφῆς, χώρας, πλούτου, ἀνδρείας σαρκίνης, λόγου, ἐριθεία μετὰ φιλονεικίας, μῖσος, μνησικακία, ὀξυχολία, μῆνις, δόλος, ἀνταπόδοσις, γαστριμαργία, ἀπληστία, πλεονεξία ἥτις ἐστὶν εἰδωλολατρεία, φιλαργυρία ἡ ῥίζα πάντων τῶν κακῶν, φιλοκοσμία, κενοδοξία, φιλαρχία, αὐθάδεια, θράσος, ἀλαζονεία ἢ καλεῖται λοιμότης, ὑπερηφανία ᾖ ὁ θεὸς ἀντιτάσσεται. 4. ταῦτα καὶ τὰ τούτοις ὅμοια ὅστις ἔχει ἐν ἑαυτῷ, σαρκικός ἐστι καὶ υἱὸς τοῦ ἐναντίου. τὸ γὰρ γεγεννημένον ἐκ τῆς σαρκὸς σάρξ ἐστι, καὶ ὁ ἐκ τῆς γῆς ὢν τὰ τῆς γῆς λαλεῖ, τὰ τῆς γῆς ἔργα φρονῶν. τὸ γὰρ φρόνημα τῆς σαρκὸς ἔχθρα εἰς θεόν ἐστιν· τῷ γὰρ νόμῳ τοῦ θεοῦ οὐχ ὑποτάσσεται, οὐδὲ γὰρ δύναται. καὶ ἐν τῷ τοιούτῳ οὐκ οἰκεῖ τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ· 5. οὐ μὴ γὰρ καταμείνῃ, φησίν, τὸ πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις τούτοις εἰς τὸν αἰῶνα διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας. εἴ τις τοίνυν πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.

Pois não é santo por um nome nu apenas: o santo é santo em tudo, no corpo e no espírito. [...] — as quais são: fornicação, impureza, ⟨libertinagem⟩, idolatria, feitiçaria, inimizades, contendas, ciúmes, iras, rivalidades, maledicências, dissensões, invejas, homicídios, embriaguezes, orgias, chocarrice, conversa tola, riso, insensatez, zombarias, murmurações, amargura, ira, gritaria, blasfêmias, frivolidades, malícias, invenções de males, perjúrios, verbosidade, discursos enredados, repetições vãs, afãs penosos, grosserias, atritos contínuos, provocações, indolências, 3 presunção, inchação por linhagem, por beleza, por região, por riqueza, por valentia carnal, por palavra; rivalidade com espírito de disputa, ódio, rancor, irascibilidade, cólera, dolo, revide, gula, insaciabilidade, ganância — que é idolatria —, amor ao dinheiro — a raiz de todos os males —, amor aos adornos do mundo, vanglória, ambição de mando, arrogância, atrevimento, jactância — que se chama peste —, soberba, à qual Deus resiste. 4 Quem tem em si essas coisas e as semelhantes a elas é carnal e filho do adversário. Pois o que nasceu da carne é carne, e o que é da terra fala as coisas da terra, pensando as obras da terra. Pois o pensamento da carne é inimizade contra Deus: não se submete à lei de Deus, nem pode. E em tal pessoa não habita o Espírito de Deus; 5 pois "o meu Espírito", diz, "não permanecerá nestes homens para sempre, por serem eles carne". Se alguém, portanto, não tem o Espírito de Cristo, esse não é dele.

IX

IX. Ὁ γὰρ πνεῦμα θεοῦ ἔχων πνεύματι θεοῦ στοιχεῖ καὶ πνεύματι θεοῦ τὰς πράξεις τοῦ σώματος θανατοῖ καὶ ζῇ τῷ θεῷ, ὑποπιάζων καὶ δουλαγωγῶν τὴν σάρκα. 2. ἐν γὰρ τῷ ἀνθρώπῳ τοῦ θεοῦ οὐκ ἔστιν φρόνημα σαρκικόν, ἀλλὰ πάντες οἱ καρποὶ τοῦ πνεύματος οἱ σωτήριοι, ἐν οἷς οἰκεῖ ὁ θεὸς καὶ ἐμπεριπατεῖ. 3. ἐν οἷς φαίνονται ὡς φωστῆρες ἐν κόσμῳ, λόγον ζωῆς ἐπέχοντες ὡς ἀληθῶς καὶ καύχημα καὶ δόξα τῆς εὐσεβείας ὑπάρχοντες. 4. . . ἵνα πᾶς ὁ ὁρῶν ὑμᾶς ἐπιγνώσηται, ὅτι σπέρμα εὐλογημένον ἐστὲ ὑπὸ κυρίου, ἀληθῶς σπέρμα ἔντιμον, βασίλειον ἱεράτευμα, ἔθνος ἅγιον, λαὸς εἰς περιποίησιν θεοῦ, κληρονόμοι ἀφθάρτων καὶ ἀμαράντων ἐπαγγελιῶν, ὧν ὀφθαλμὸς οὐκ ἴδεν καὶ οὖς οὐκ ἤκουσεν καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπων οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν καὶ φυλάττουσιν τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ.

Pois quem tem o Espírito de Deus anda segundo o Espírito de Deus, e pelo Espírito de Deus mortifica as ações do corpo e vive para Deus, subjugando e escravizando a carne. 2 Pois no homem de Deus não há pensamento carnal, mas todos os frutos salutares do Espírito, nos quais Deus habita e caminha. 3 Neles aparecem como luzeiros no mundo, sustentando verdadeiramente a palavra da vida e sendo o orgulho e a glória da piedade. 4 [...] para que todo aquele que vos vir reconheça que sois semente abençoada pelo Senhor, verdadeiramente semente honrada, sacerdócio régio, nação santa, povo que Deus adquiriu para si, herdeiros de promessas incorruptíveis e imarcescíveis — as que olho não viu, nem ouvido ouviu, nem subiram ao coração dos homens, as que Deus preparou para os que o amam e guardam os seus mandamentos.

X

ἐν γὰρ χερσὶ τοῦ ἀεργοῦ ἄκανθαι φύονται, καί· ὁδοὶ ἀεργῶν ἐστρωμέναι ἀκάνθαις.

Pois nas mãos do ocioso brotam espinhos; e: "os caminhos dos ociosos estão juncados de espinhos".

XI

τοιοῦτοί εἰσιν οἱ μηδὲν ἐργαζόμενοι, ἀλλὰ περιεργαζόμενοι, καταλαλοῦντες 2. καὶ φλυαροῦντες ἐν ἀφοβίᾳ θεοῦ. πρὸς τούτοις δὲ καὶ προπετεῖς εἰσιν ἐν λόγοις ἀσυναρτήτοις, προφάσει δῆ θεν διδασκαλίας, 3. μὴ νοοῦντες μήτε ἃ λέγουσι μήτε περὶ τίνων διαβεβαιοῦνται. καί· εἰ ἔστι σοι σύνεσις, ἀποκρίθητι τῷ ἀδελφῷ σου · εἰ δὲ μήγε, χεῖρα ἐπίθες ἐπὶ τῷ στόματί σου. εἰ δὲ καιρὸς τοῦ λαλεῖν, καλὸν εἰπεῖν λόγον ἐν καιρῷ. 6. φησὶ γάρ · ὁ λόγος ὑμῶν εἴη πάντοτε ἅλατι ἠρτυμένος, εἰδέναι πῶς δεῖ ἑνὶ ἑκάστῳ ἀποκρίνεσθαι. πᾶς γὰρ λόγος ἔγκοπος καὶ ὁ προσθεὶς γνῶσιν προστίθησιν ἄλγημα. ὁ δὲ προπετὴς χείλεσιν ἐμπεσεῖται εἰς κακά· διὰ ἀπαιδευσίαν γὰρ γλώσσης ἐπέρχονται ὀργαί. ὁ δὲ ἄκακος τηρεῖ τὴν ἑαυτοῦ γλῶσσαν ὡς ἀγαπῶν τὴν ἑαυτοῦ ψυχήν. 7. οἱ γὰρ τῇ κολακείᾳ χρώμενοι ἐξαπατῶσι τὰς καρδίας τῶν ἀκάκων καὶ μακαρίζοντες πλανῶσιν. 8. φοβηθῶμεν οὖν τὸ κρῖμα τῶν διδασκάλων· περισσότερον γάρ ἐστι τῶν Λεγόντων καὶ μὴ ποιούντων τὸ κρῖμα ψευδώνυμον γνῶσιν διδασκόντων καὶ ἐμβατευόντων εἰκῇ καὶ φυσιουμένων ἀπὸ τοῦ νοὸς τῆς σαρκός, τυφλῶν τυφλοὺς ὁδηγούντων καὶ ἁμφοτέρων εἰς βόθυνον πιπτόντων. ἐκ γὰρ ἐξόδου λόγου αὐτοῦ γνωσθήσεται ἀνήρ. 10. πλὴν εἰ εἴληφας χάρισμα πνευματικὸν καὶ λόγον σοφίας ἢ γνώσεως ἢ διδασκαλίας ἢ προφητείας ἢ διακονίας, εὐλογητὸς ὁ θεὸς ὁ πάμπλουτος, ὁ θεὸς ὁ διδοὺς πᾶσιν ἀνθρώποις καὶ μὴ ὀνειδίζων . . . χάρισμα ἔχεις παρὰ κυρίου, διακόνησον τοῖς πνευματικοῖς, τοῖς γινώσκουσιν, ὅτι ἃ λέγεις κυρίου ἐστίν, εἰς οἰκοδομὴν τῆς ἐν Χριστῷ ἀδελφότητος, ἐν πάσῃ ταπεινοφροσύνῃ καὶ πραότητι, ὅπερ ἐστὶν καλὸν καὶ ὠφέλιμον τοῖς ἀνθρώποις.

Tais são os que nada trabalham, mas se intrometem em tudo, maldizendo 2 e tagarelando, sem temor de Deus. Além disso, são também precipitados, com palavras desconexas, sob pretexto de ensino, 3 não entendendo nem o que dizem nem aquilo que afirmam. E: "se tens entendimento, responde ao teu irmão; se não, põe a mão sobre a tua boca". E, se é tempo de falar, é belo dizer uma palavra a seu tempo. 6 Pois diz: "A vossa palavra seja sempre temperada com sal, para saberdes como convém responder a cada um." Pois toda palavra é fatigante, e "o que acrescenta conhecimento acrescenta dor". E o precipitado nos lábios cairá em males, pois pela indisciplina da língua sobrevêm iras. Mas o inocente guarda a própria língua, como quem ama a própria alma. 7 Pois os que usam de adulação enganam os corações dos inocentes e, proclamando-os felizes, desencaminham-nos. 8 Temamos, pois, o juízo dos mestres: pois maior do que o juízo dos que dizem e não fazem é o dos que ensinam um conhecimento de falso nome e se metem ao acaso, inchados pela mente da carne — cegos guiando cegos, e ambos caindo na cova. Pois "pela saída da sua palavra se conhecerá o homem". 10 Contudo, se recebeste um dom espiritual — palavra de sabedoria, ou de conhecimento, ou de ensino, ou de profecia, ou de serviço —, bendito seja Deus, o riquíssimo, o Deus que dá a todos os homens e não lança em rosto [...]. Tens um dom da parte do Senhor: com ele serve aos espirituais, aos que sabem que o que dizes é do Senhor, para a edificação da fraternidade em Cristo, em toda humildade e mansidão — o que é belo e proveitoso aos homens.

XII

XII. Ὅτι δὲ καλὸν τὸ ἐπισκέπτεσθαι ὀρφανοὺς καὶ χήρας ἐν τῇ θλίψει αὐτῶν καὶ πολυτέκνους πένητας, μάλιστα δὲ πρῶτον τοὺς οἰκείους τῆς πίστεως, πᾶσι πρόδηλα καὶ ἀναντίρρητά ἐστιν. 2. Ὅτι δὲ καὶ τοῦτο καλὸν καὶ ὠφέλιμον τῇ ἐν Χριστῷ ἀδελφότητι τὸ τοὺς δαιμονιῶντας ἐπισκέπτεσθαι καὶ εὔχεσθαι ἐπάνω αὐτῶν εὐχὴν τῷ θεῷ ἀρέσκουσαν πιστῶς καὶ μὴ ἐκ συνθέσεως πολλῶν λόγων ἢ μελέτας ἐξορκισμῶν πρὸς ἐπίδειξιν ἀνθρωπαρεσκείας πρὸς τὸ φανῆναι εὐλάλους ἢ μνήμονας ἡμᾶς, 3. δίκην αὐλοῦ ἠχοῦντας πρὸς τοὺς ἐνεργουμένους φλυαρίας καὶ βαττολογίας καὶ οὐκ ἐν πίστει ἀλη θείας, καθὼς ἐδίδαξεν ὁ κύριος· τοῦτο γὰρ τὸ γένος, φησίν, ἐν προσευχῇ ἐκτενεῖ καὶ πίστει μετὰ νηστείας ἐξέρχεται. 4.Νηφόντως οὖν τὸν κάμνοντα ἐπισκεπτώμεθα, ὡς δεῖ, ἐν πνεύματι ταπεινώσεως. 5.Καλὸν οὖν τὸ συγκοπιᾶν τοῖς κάμνουσιν ἀδελφοῑς, ὡς εἴρηται, δι’ ἀγρυπνιῶν καὶ νηστειῶν καὶ εὐχῶν ἀδιαλείπτων. ἐρρέθη γὰρ ὑπὸ τοῦ κυρίου· Δαιμόνια ἐκβάλλετε, μετὰ καὶ τῶν ἄλλων ἰάσεων · δωρεὰν ἐλάβετε, δωρεὰν δότε. καλή ἐστιν ἡ φιλοξενία καὶ τῷ θεῷ ἀρέσκουσα, μάλιστα πρὸς τοὺς οἰκείους τῆς πίστεως. φησὶ δὲ καὶ ἄλλοις· Περὶ δὲ τῆς φιλαδελφίας αὐτοὶ ὑμεῖς θεοδίδακτοί ἐστε εἰς τὸ ἀγαπᾶν ἀλλήλους.

Que é belo visitar os órfãos e as viúvas na sua tribulação, e os pobres de muitos filhos, e sobretudo, em primeiro lugar, os da família da fé — isso é evidente a todos e incontestável. 2 E que também isto é belo e proveitoso à fraternidade em Cristo: visitar os endemoninhados e orar sobre eles uma oração que agrade a Deus, com fé — e não com composição de muitas palavras, nem com exorcismos ensaiados para exibição, para agradar aos homens, a fim de parecermos eloquentes ou de boa memória, 3 soando como uma flauta diante dos possuídos, com frivolidades e repetições vãs, e não na fé da verdade, como ensinou o Senhor; pois "esta espécie", diz, "sai com oração perseverante e fé, acompanhadas de jejum". 4 Visitemos, pois, o enfermo com sobriedade, como convém, em espírito de humildade. 5 É belo, pois, trabalhar junto com os irmãos que sofrem, como foi dito, por vigílias, jejuns e orações incessantes. Pois foi dito pelo Senhor: "Expulsai demônios" — junto com as demais curas —; "de graça recebestes, de graça dai". Bela é a hospitalidade e agradável a Deus, sobretudo para com os da família da fé. E diz também a outros: "Quanto ao amor fraterno, vós mesmos sois ensinados por Deus a vos amardes uns aos outros."

XIII

4.ὅτι δὲ ὁ θερισμὸς πολὺς καὶ οἱ ἐργάται ὀλίγοι, δῆλον ὅτι ἐν τοῖς καιροῖς ἡμῶν λιμός ἐστιν τοῦ ἀκοῦσαι λόγον κυρίου. διὸ δεηθῶμεν τοῦ κυρίου τοῦ θερισμοῦ, ὅπως ἐκβάλῃ ἐργάτας εἰς τὸν θερισμὸν αὐτοῦ, ἀλλ’ ἐργάτας τοιούτους· ὀρθοτομοῦντας τὸν λόγον τῆς ἀληθείας, ἀνεπαισχύντους, ἀνεπιλήπτους, ἐργάτας πιστούς, φ στῆρας τῆς οἰκουμένης, ἐργαζομένους μὴ τὴν βρῶσιν τὴν ἀπολλυμένην, ἀλλὰ τὴν μένουσαν εἰς ζωὴν αἰώνιον · ἐργάτας τοιούτους ὡς οἱ ἀπόστολοι, . . ἐργαζομένους τὴν σωτηρίαν τῶν ἀνθρώπων.

4 E que a messe é grande e os trabalhadores são poucos, é evidente: nos nossos tempos há fome de ouvir a palavra do Senhor. Roguemos, pois, ao Senhor da messe que envie trabalhadores para a sua messe — mas trabalhadores tais que manejem retamente a palavra da verdade, que não se envergonhem, irrepreensíveis, trabalhadores fiéis, luzeiros do mundo habitado, trabalhando não pelo alimento que perece, mas pelo que permanece para a vida eterna; trabalhadores tais como os apóstolos, [...] trabalhando pela salvação dos homens.

Epístola II às Virgens — Fragmentos

II

χρὴ οὖν . . εἰλῆσαι τὰς ἑαυτῶν χεῖρας τῷ ἑαυτῶν ἱματίῳ. ὁμοίως δὲ καὶ οἱ ἄνδρες μετὰ αἰδοῦς ὀρθῶς βλέποντες σωφρόνως τε καὶ σεμνῶς ἐν κυρίῳ τὰς ἑαυτῶν δεξιὰς περικεκαλυμμένας ἔχοντες τῷ ἑαυτῶν ἱματίῳ ἀποχωρισθῶσιν.

Convém, pois, [...] envolver as próprias mãos na própria veste. E do mesmo modo também os homens: com pudor, olhando com retidão, com temperança e dignidade no Senhor, tendo as próprias mãos direitas cobertas com a própria veste, assim se retirem.

III

ὅλως γὰρ ἀναρμόδιόν ἐστιν ἀνθρώπῳ ἀσκῆσαι βουλομένῳ μετὰ γυναικὸς ἐσθίειν ἢ πίνειν ἢ ὑπὸ γυναικὸς ὑπηρετεῖσθαι ἢ προνοεῖν γυναικῶν ἢ ὅλως ἔχειν μετ᾿ αὐτῶν γνῶσιν. ὁμοίως δὲ καὶ κανονικαῖς ἀνάρμοστόν ἐστι συνδυάζειν μετὰ ἀνδρῶν, πρὸς τὸ μηδένα σκανδαλίζεσθαι δι’ ἡμῶν, ἀλλ’ ἵνα ὦμεν πᾶσιν ἀπρόσκοποι· εἰδότες γάρ, φησίν, τὸν φόβον τοῦ κυρίου ἀνθρώπους πείθομεν, θεῷ δὲ πεφανερώμεθα.

Pois é de todo inadequado, para um homem que quer exercitar a ascese, comer ou beber com mulher, ou ser servido por mulher, ou ocupar-se de mulheres, ou, em suma, ter familiaridade com elas. E do mesmo modo também para as [virgens] canônicas é inadequado associar-se a homens — para que ninguém se escandalize por nossa causa, mas para que sejamos irrepreensíveis diante de todos; pois, "conhecendo", diz, "o temor do Senhor, persuadimos os homens; mas a Deus estamos manifestos".

V

χρὴ οὖν ὡς ἀπὸ προσώπου ὄφεως καὶ ἁμαρτίας μεγάλης φεύγειν ἀπ’ αὐτῶν.

Convém, pois, fugir delas como de diante de uma serpente e de um grande pecado.

VI

VI. Χρὴ οὖν τὸν βουλόμενον τὴν ἀγγελικὴν ταῦτην τοῦ μονήρους βίου ἀσκῆσαι πολιτείαν κτήσασθαι τὴν φρόνησιν τοῦ ὄφεως καὶ τὸ ἀκέραιον τῆς περιστερᾶς, ἵνα συνιῇ ἐν παντί, τί τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ τὸ καλὸν καὶ εὐάρεστον καὶ τέλειον, ἵνα δοξασθῇ ἐν πᾶσιν ὁ θεὸς διὰ τῆς θεοσεβοῦς ἡμῶν τάξεως καὶ εἰλικρινοῦς πολιτείας· 2.ἵνα οἱ ὁρῶντες ἡμᾶς ἐπιγνῶσιν, ὅτι σπέρμα εὐλογημένον ἅγιόν ἐσμεν, υἱοὶ θεοῦ ζῶντος ἐν παντὶ λόγῳ, αἰδοῖ, πραότητι, ἀγωγῇ, προσοχῇ. διὸ ἐν μηδενὶ λόγῳ ὁμοιωθῶμεν τοῖς κοσμικοῖς κατὰ μηδένα τρόπον. 5.οὕτως τοίνυν καὶ ὁ ἡγούμενος τύπος γινέσθω τοῦ ποιμνίου ἐν πάσῃ δικαιοσύνῃ καὶ ἀναστροφῇ ἁγίᾳ, ὁσίως καὶ δικαίως πολιτευόμενος, τηρῶν ὅσα ἐστὶν ἁγνά, ὅσα σεμνά, εἴ τις ἀρετὴ καὶ εἴ τις ἔπαινος, εἴ τις εὔφημος ὠφελείας διόρθωσις, γινέσθω παρ’ αὐτοῦ.

Convém, pois, que aquele que quer exercitar esta cidadania angélica da vida solitária adquira a prudência da serpente e a simplicidade da pomba, para que compreenda em tudo qual é a vontade de Deus — o que é bom, agradável e perfeito —, para que Deus seja glorificado em tudo pela nossa ordem temente a Deus e pela nossa conduta sincera; 2 para que os que nos veem reconheçam que somos semente abençoada e santa, filhos do Deus vivo, em toda palavra, no pudor, na mansidão, na conduta, na atenção. Por isso, em nenhuma palavra nos tornemos semelhantes aos mundanos, de modo nenhum. 5 Assim, portanto, também o que guia torne-se modelo do rebanho, em toda justiça e conduta santa, vivendo santa e justamente, guardando tudo o que é puro, tudo o que é digno; se há alguma virtude e se há algum louvor, se há alguma correção proveitosa e de boa fama, venha ela dele.

VIII

πῶς δὲ καὶ ἡ Αἰγυπτία; οὐ τὴν μορφῆν τοῦ Ἰωσὴφ ἐπεπόθησε σαρκὸς πόθῳ τοῦ ὄντως σεμνοτάτου; καὶ τούτου μὴ ἐπινεύσαντος ἐκπληρῶσαι τὴν αὐτῆς ἐπιθυμίαν, εἰς θλίψεις καὶ ἀνάγκας διὰ τῆς ψευδηγορίας τὸν εὐσεβῆ περιέπειρεν ἕως θανάτου. 2.ὁρᾷς, ὅτι ὁ ἐνδελεχισμὸς τῆς σαρκὸς τῆς Αἰγυπτίας πόσην κατειργάσατο τῷ δικαίῳ θλίψιν; διὰ τοῦτο οὖν πᾶσι τρόποις συμφέρει ἡμῖν ἀπέχεσθαι ἀπ’ αὐτῶν. οὐ γὰρ ἔχουσι λυσιτέλειαν αἱ αὐτῶν συντυχίαι τοῖς θέλουσιν ἐν ἀληθεία τὴν ὀσφὺν περιζώσασθαι.

E como também a egípcia? Não desejou ela, com desejo da carne, a beleza de José, o verdadeiramente digníssimo? E, não tendo ele consentido em satisfazer o desejo dela, ela, pela palavra mentirosa, traspassou o piedoso com tribulações e necessidades, até a morte. 2 Vês quanta tribulação a insistência da carne da egípcia causou ao justo? Por isso, pois, convém-nos de todos os modos manter-nos afastados delas. Pois os encontros com elas não têm proveito para os que querem, em verdade, cingir os lombos.

IX

IX. Οὐκ ἤκουσας περὶ τοῦ Σαμψὼν τοῦ Ναζιραίου, μεθ’ οὗ πνεῦμα κυρίου ἐπορεύετο; καὶ τὸν τοιοῦτον ἅγιον γυνὴ ἀπώλεσε διὰ τῆς μοχθηρᾶς σαρκὸς καὶ ἀθεμίτου ἐπιθυμίας. 2.διὰ τοῦτο οὐδ’ ὅλως ἐπιτρεπόμεθα μετὰ γυναικὸς καθίσαι ἢ ἔχειν συντυχίας τὸ σύνολον.

Não ouviste acerca de Sansão, o nazireu, com quem caminhava o Espírito do Senhor? E a um santo assim, uma mulher o perdeu, pela carne perversa e pelo desejo ilícito. 2 Por isso não nos é permitido, de modo algum, sentar com mulher, nem ter com elas encontro algum.

X

X. Ὁμοίως καὶ περὶ τοῦ Δαυὶδ οὐ πεπαίδευσαι, ὃν καὶ εὗρεν ὁ θεὸς ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, πῶς μορφὴν γυναικός, λέγω δὴ τῆς Βηρσαβεέ, ἐπιθυμήσας πόσοις κακοῖς περιέπεσε; ταύτην γὰρ ἰδὼν ὁ ἅγιος ἀληθῶς λουομένην, ἐν ἐπιθυμίᾳ τῆς μορφῆς αὐτῆς γενόμενος, 2.πόσην κακίαν ὁ παμμέγιστος ἀνὴρ κατειργάσατο; καὶ ἥμαρτεν εἰς θεὸν οὐ μόνον τῇ μοιχείᾳ περιπεσὼν, ἀλλὰ καὶ τὸν ἄνδρα αὐτῆς ἀναιρεθῆναι κελεύσας. ὁρᾷς, πόσην δραματουργίαν κακίας ἐτελεσιούργησε διὰ τὴν ἐπιθυμίαν ὁ χριστὸς κυρίου Δαυίδ; 3.παιδευθῶμεν τοῦ μὴ ἐπιθυμεῖν. εἰ γὰρ οἱ τηλικοῦτοι ἄνδρες διὰ γυναικῶν ἑάλωσαν, πῶς ἡμεῖς οἱ ἀνίσχυες μετὰ τῆς ἑαυτῶν πτώσεως διαπορευόμενοι καὶ ἐν μέσῳ παγίδων διαβαίνοντες ἐκφευ ξώμεθα;

Do mesmo modo, não foste instruído acerca de Davi — a quem Deus achou "homem segundo o seu coração" —, de como, tendo desejado a beleza de uma mulher, digo, de Betsabeia, em quantos males caiu? Pois, tendo-a visto a banhar-se — ele, o santo, em verdade —, e vindo a desejar a beleza dela, 2 quanta malícia realizou o grandíssimo homem! E pecou contra Deus, não somente caindo no adultério, mas até mandando matar o marido dela. Vês quanta encenação de malícia consumou, por causa do desejo, o ungido do Senhor, Davi? 3 Aprendamos a não desejar. Pois, se homens de tamanha grandeza foram capturados por meio de mulheres, como escaparemos nós, os fracos, que caminhamos levando conosco a nossa própria queda e atravessamos por entre armadilhas?

XI

XI. Ὁμοίως καὶ ὁ Ἀμνὼν διὰ τῆς ἀδελφῆς αὐτοῦ Θήμαρ ἀνῃρέθη κακῶς.

Do mesmo modo também Amnon, por causa da sua irmã Tamar, foi morto miseravelmente.

XII

XII. ’Ωσαύτως καὶ ὁ Σολομὼν ἔχων σοφίαν καὶ φρόνησιν καὶ χῦμα καρδίας καὶ πλοῦτον καὶ δόξαν πολλὴν ὑπὲρ πάντας ἀνθρώπους, καὶ οὗτος διὰ γυναικῶν ἀπώλετο καὶ ἀποστάτης ἐγένετο ἀπὸ κυρίου διὰ γυναῖκας.

Igualmente também Salomão, que tinha sabedoria e prudência e largueza de coração e riqueza e glória grande acima de todos os homens — também ele se perdeu por causa de mulheres, e por causa de mulheres se tornou apóstata do Senhor.

XIII

XIII. Οἱ πρεσβύτεροι οἱ κατὰ Σωσάνναν κριταὶ διὰ τὸ ἐνδελεχίζειν καὶ καταμανθάνειν κάλλος ἀλλότριον εἰς τὸ πέλαγος τῆς ἐπιθυμίας ἐμπεσόντες ἐπανέστησαν τῇ μακαρίᾳ Σωσάννῃ.

Os anciãos, os juízes da história de Susana, por fitarem continuamente e estudarem uma beleza alheia, caindo no mar do desejo, levantaram-se contra a bem-aventurada Susana.

Biblioteca Patrística · Volume I

Clemente de Roma e a tradição pseudoclementina

Edição bilíngue — grego e português, página a página

As duas Epístolas aos Coríntios, as Cartas sobre a Virgindade, a Liturgia Clementina e as Cartas a Tiago, num volume diagramado com o texto original frente a frente com a tradução, introdução crítica, notas de Migne traduzidas e página de transparência.

Comprar o livro físico eBook Kindle em breve na Amazon

O texto continua gratuito aqui no site — o livro financia as próximas traduções.

Mecenato

Cada obra que você lê aqui chegou ao português financiada pelos leitores.

Em tradução agora: História Eclesiástica — Eusébio de Cesareia

Financie a próxima tradução